Litera W

1525 słów, strona 2 z 7.

wagować się gw., daw.

wahać się, zastanawiać się. „Nikto się nie odzywał — nijako było zaczynać, każden się wagował, oglądając na drugich.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

wagował

wahał. „Dawno się im to należało, zaraz po śmierci nieboszczki, kiej kłyżnić się zaczęły o gronta, ale się jeszcze wagował, żeby zgorszenia we wsi nie czynić.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

wagując się gw.

wahając się. „Antek stał czas jakiś nad stawem wagując się w sobie, w którą stronę pójdzie, lecz po chwili ruszył ku domowi.” Chłopi, Część czwarta - Lato

wagusach

wagarach. „Całe teraz dnie spędzał poza domem na łobuzerii z kolegami, na grach, zabawach, eskapadach i wagusach.” Przedwiośnie

Wahlheim

opisywanej w powieści miejscowości Wahlheim odpowiada w biografii Goethego Garbenheim pod Wetzlarem. W 1772r. Goethe przez 4 miesiące przebywał w Wetzlarze, aby po studiach prawniczych odbyć praktyki w sądzie. Garbenheim było celem jego przechadzek podmiejskich. Goethe poznał tu grupę osób, których portrety i losy złożyły się na materiał do przyszłej powieści. Jak pisze Z. Zagórowski ( Wstęp do Cierpień... , s. V-VI), Goethe zbliżył się „do grona młodych ludzi, praktykantów i urzędników sądowych, którzy niemieckim zwyczajem skupiali się w stowarzyszeniu, mającem zresztą wyłącznie cele towarzyskie. Członkowie tego towarzystwa schodzili się regularnie w jednej z miejscowych gospód. Do tego grona należeli młodzi dyplomaci i prawnicy: baron Kielmannsegge, Goue, Gotter, Wilhelm Jeruzalem i inni. Tu wreszcie poznał Goethe starszego o osiem lat od siebie Jana Chrystjana Kestnera. Wpierw jednak miał sposobność poznać i zbliżyć się do jego narzeczonej, 19-letniej Karoliny Buff, córki Henryka Adama Buffa, jednego z miejscowych urzędników. Poznanie odbyło się niemal dosłownie w tych warunkach, jak je Goethe opisuje w Cierpieniach... . Z końcem czerwca urządziło grono prawników w trzeci dzień Zielonych Świąt zabawę wiejską w domku myśliwskim w Volpertshausen. Goethe, który towarzyszył dwom panienkom, podjął się wstąpić po drodze po nieznaną sobie dotychczas córkę Buffa. Lota podbiła od razu serce Goethego; przyszło jej to tem łatwiej, że wcale się o to nie starała. (...) Zabawa, w której wzięli udział prawie wszyscy młodzi przyjaciele Goethego, przeciągnęła się do rana. Nazajutrz Goethe uważał za stosowne dowiedzieć się o zdrowie towarzyszki wczorajszego wieczoru — i odtąd stał się stałym gościem na leśniczówce, gdzie mieszkał ojciec Karoliny. Goethe wszedł niejako w kółko rodziny Loty, która była wyjątkowo liczna. Matka Karoliny odumarła w roku 1770 (więc przed dwoma laty) dwanaścioro dzieci, z których Karolina, wówczas 17-letnia, była drugą z rzędu. Karolina wkrótce zastąpiła matkę w pracach domowych i stała się duszą domu. Uznawana przez wszystkich, kochana przez narzeczonego, uwielbiana przez rodzeństwo, była słońcem, koło którego obracało się całe życie tego skromnego domu urzędniczego. Goethe kochał, kochał bez nadziei i bez zamiaru połączenia się z Karoliną, która może niezupełnie obojętna na uczucia Goethego, kochała przecież Kestnera. Kestner nie psuł idylli i mimo pewnych zastrzeżeń, jakie w duszy swej czynił, nie zdradzał niechęci ku Goethemu, którego zalety i zdolności w pełni uznawał. Lecz ten nienaturalny stosunek nie mógł trwać długo — musiało przyjść przesilenie.” I znów miało ono podobny przebieg, jak w powieści. Któregoś dnia, podczas nieobecności Kestnera, „Goethe posunął się tak daleko, że ucałował Karolinę, cudzą narzeczoną”, o czym Karolina powiadomiła swego męża. Odtąd Goethe był chłodno przyjmowany w domu Kestnera, a wreszcie opuścił Garbenheim i Wetzlar. Wyjechał nagle, bez pożegnania, pragnąc zapanować nad uczuciem do Karoliny, które zmieniło się w gwałtowną namiętność. Kiedy Cierpienia młodego Wertera zyskały popularność, do Garbenheim urządzano pielgrzymki, odwiedzając m.in. zaaranżowany grób Wertera. „O niespełna godzinę drogi od miasta znajduje się miejscowość, zwana Wahlheim.” Cierpienia młodego Wertera

Wahrheit niem.

prawda. „Bo «Dichtung» jedno, «Wahrheit» drugie.” Kwiaty polskie

wajdelota z pruskiego waidleimai : wróżymy, czarujemy

na Litwie w czasach pogańskich kapłan, guślarz, wróżbita i bard opiewający dzieje narodowe. + 1 inne znaczenie „Złączą się znowu w pieśniach wajdeloty.” Konrad Wallenrod wszystkie 2 wystąpienia →

Wajgunga

w oryg.: Waingunga. „Czy sądzi, że nasze jelenie są podobne do jego spasionych byków znad Wajgungi?” Księga dżungli wszystkie 2 wystąpienia →

waju gw.

wam. + 1 inne znaczenie „— Bych się waju tylachna ostało po kim, to byście się do siódmego potu wydzierali, nie żałując gardzieli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

wakans z łac.

wolne stanowisko. „A właśnie w chorągwi, w której pan Skrzetuski porucznikował, otwierał się wakans po panu Zakrzewskim, przezwiskiem Miserere mei, który od dwóch tygodni obłożnie chorował i był bez nadziei życia, bo mu się wszystkie rany od wilgoci pootwierały.” Ogniem i mieczem

wakować

być nieobsadzonym. „Gdy jakiś wielki urząd bądź przez śmierć, bądź przez popadnięcie w niełaskę (co się często zdarza) wakuje, pięciu lub sześciu kandydatów podaje cesarzowi memoriały, ażeby mieli pozwolenie bawienia Jego Cesarskiej Mości i dworu skakaniem po linie.” Podróże Guliwera

wał daw., starop.

fala. „Rzek przymnażała, tak iż morskie wały” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

wałach gw.

koń wykastrowany, używany do pracy (w przeciwieństwie do ogiera, wykorzystywanego do jazdy wierzchem oraz w celach rozpłodowych). + 1 inne znaczenie „— Pietrek orze ziemniaczysko pod górką, a Witek we wałacha bronuje zagony pod len na świńskim dołku.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

wałaszyć

kastrować ogiera. „Nadto samców przeznaczonych do karety albo pod siodło we dwa lata po ich narodzeniu wałaszą, ażeby były łagodniejsze i powolniejsze.” Podróże Guliwera

walc

narodowy taniec niemiecki, polegający na wirowym obrocie par, tańczących przy tempie 3/4. Właściwy walc ludowy ustąpił z czasem miejsca walcowi wiedeńskiemu. „Poprosiłem o drugiego kadryla, przyrzekła mi trzeciego i z powabną otwartością zapewniła mnie, że ponad wszystko przepada za walcem.” Cierpienia młodego Wertera

walczyłeś

od hebr. שָׂרַה ( sara ): ‘walczyć, mieć moc/przewagę, spierać się, wytrwać, zmagać się’. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Waldikiana

okolica błotnista i bardzo niezdrowa dla jej mieszkańców; leży między Arezzo a Kortoną. Oprócz Sardynii, gdzie w środku lata powietrze równie jest niezdrowe, poeta wspomina błota, tak zwane Maremmy, rozciągające się wzdłuż brzegów morskich między Pizą a Sieną. „Chorych z Maremmy i Waldikijany” Boska Komedia

waleriana

ziołowy środek uspokajający i nasenny, sporządzany z korzenia i kłączy kozłka lekarskiego. „Eterem pachnie, walerianą” Kwiaty polskie

waleta daw.

pożegnanie. „— Niejeden tu podobno rycerz szkaplerzyk albo wstążeczkę na waletę dostanie, a że nie masz tu tej, od której byś waćpan najbardziej pragnął, przeto przyjm ode mnie jakby od matki.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

wali

tu: nadchodzi, nadciąga. „Coroz wiency nas sie wali.” Wesele

wali rząd

tu: burzy porządek. „Kto bogów lży i wali rząd.” Antygona

walić daw. pot.

jechać a. iść. „Aż tu raz wali samochodem pułkownik saperów, krzyczy, pięści zacisnął, grozi, że rozstrzela tych, którzy źle kopią.” Król Maciuś Pierwszy

waligród

ten, który niszczy miasta. „Waligroda Odysej zabił Eurydama,” Odyseja

Walküra a. Walkiria mit. germ.

jedna z dziewic kierujących z woli boga Odyna losami bitew; miały odprowadzać cienie poległych do Walhalli i podawać pierwsze czasze niebiańskiego napoju. Przebywały na szczytach gór, pędziły w chmurach na rumakach. Spopularyzowała je opera Wagnera Die Walküre ; Walkirie pędzą w niej na szczyty górskie (słynny „galop Walkirii").

walny

ogólny, powszechny; mający decydujące znaczenie. + 1 inne znaczenie „Zatem, gdy się na walną zgromadzili radę,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

walor

cena, wartość. „Nadali mu panowie walor do przedaży.” Satyry

walory

waluta albo papiery wartościowe. „Od świtu do nocy tudzież w nocy czyhał na sposobność zdobycia jakiego takiego pożywienia, sposobem niewiele mającym wspólnego z prawem normalnego kupna albo uspołecznioną wymianą jakichkolwiek walorów.” Przedwiośnie

wałować

otaczać wałami obronnymi; bronić zawczasu. „Dzielnie warujesz i wałujesz sprawę,” Antygona

Wałówka

rynek ze starzyzną, znajdował się w Warszawie przy ul. Wałowej. „…glika, przygodnie zabłąkanego w tym mieście i spacerującego po Alejach, w wysokim cylindrze (mocno trącającym magazynami „Wałówki", starannie przyprasowanym, w niebieskich binoklach i długim paltocie, organizator przechadzał się wyniośle i obojętnie wśród grup…” Przedwiośnie

wały daw.

fale morskie; dziś popr. forma N.lm: wałami. „Poruszyć wały,” Fraszki to słowo w 4 lekturach →

Wam czewo? ros.

Czego pan sobie życzy?

wama gw.

wam. „— Jeszcze się nim nacieszycie, jeszcze się wama da we znaki — syknął kowal, poglądając na Jagusię, siedzącą pod ścianą.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

Wamba negro mbamba Yamba mulata yambambé

naśladownictwo fonetyczne fraz z wiersza Canto Negro Nicolása Guilléna (1902–1989), poety kubańskiego (o pochodzeniu Afrokubańskim), z tomu Sóngoro Cosongo (wyd. 1931) zawierającego również teksty wykorzystujące onomatopeje, współbrzmienia i paralelizmy, bazujące na gatunku muzyczno tanecznym son cubano : ¡Yambambó, yambambé! Repica el congo solongo, repica el negro bien negro; congo solongo del Songo baila yambó sobre un pie. Mamatomba, serembe cuserembá. El negro canta y se ajuma, el negro se ajuma y canta, el negro canta y se va. Acuememe serembó, aé yambó, aé. Tamba, tamba, tamba, tamba, tamba del negro que tumba; tumba del negro, caramba, caramba, que el negro tumba: ¡yamba, yambó, yambambé! „Yamba mulata yambambé!” Kwiaty polskie

wańczos

z grubsza obrobiona, częściowo okorowana belka. + 1 inne znaczenie „Otarnił, a wańczosy wkoło dębowemi” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

Wanda

chodzi o legendarną księżniczkę Wandę, córkę Kraka, znaną z kroniki Wincentego Kadłubka i kroniki wielkopolskiej. „Jak była Wanda...” Balladyna

Wandalowie

grupa plemion wschodniogermańskich, zamieszkująca przed wielką wędrówką ludów Europę Środkową. „Uważacie, był taki szczep Wandalów, bardzo tchórzliwy — ciągnął Apoloniusz, zesunąwszy piętą talerze na kupę — wszyscy ich tłukli i z Danii czy z Węgier wygnali do Hiszpanii.” Pożegnanie z Marią

Wandyk

Anthonis Van Dyck (1599–1641), sławny malarz flamandzki; uprawiał głównie dworskie malarstwo portretowe. „Portrety jego w rodzaju swoim są najcelniejsze” — czytamy w Zbiorze potrzebn. wiad. „Dwa mniemane Wandyki i cztery Rubense” Satyry

wanta gw.

duży kamień. „Olbrzymia wanta, jak wystający okap, zwieszała się nad tą doskonałą i ciepłą kolebą.” Popioły

waporować daw.

wypuszczać parę. „Woda zbierająca się w nich waporuje przez upały słońca, co zapobiega wylewom.” Podróże Guliwera

wapory

tu: wyziewy. „Drzewa były jakby rozdęte od wilgoci, od odwilży, od rozkisających waporów, które się już po długich deszczach burzyły w ziemi.” Przedwiośnie

war gw., daw.

wrzący płyn, tu: wrażenie gorąca odczuwane z powodu silnych emocji. + 2 inne znaczenia „Ni w myśli postało opieranie, kiej ściskał, aż ją mdliło w dołku, i takim warem przejmował.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →

warchlak

młody dzik. „Widziałeś, jako zgrzytał i jako się do tego starego komtura rwał, by go zadźgać niby warchlaka.” Krzyżacy

warchoł daw.

siejący zamieszanie hulaka a. przestępca. + 1 inne znaczenie „Trudno było i tak zrozumieć, co zaszło, gdyż warchołowie pograniczni, tak poddani księcia, jak i Zakonu, czynili wzajemne na się napady latem, nie zaś zimą, gdy śniegi zdradzały ich ślady.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

Warfołomiej ros.

Bartłomiej. „— Warfołomiej Kapciuch.” Syzyfowe prace

warkło

dziś popr.: warknęło. „Póty dusił i dusił, aż coś warkło w chłopie!” Dusiołek

warować gw.

strzec, pilnować. „Dzielnie warujesz i wałujesz sprawę,” Antygona to słowo w 2 lekturach →

warować się daw.

wystrzegać się. + 1 inne znaczenie „— Warujcie się nazywać ją skrzatem — rzekł, blednąc z gniewu — i to wiedzcie, że gdyby wam było mniej roków, zaraz bym kazał ziemię za zamkiem udeptać i niechby przyszła wasza albo moja śmierć!...” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

warować się od czegoś

powstrzymywać się od czegoś, strzec się czegoś. „Dopiero jak dzieci napłodzisz, możesz Lichtensteina na śmierć pozwać, ale przedtem waruj mi się od szukania pomsty, bo nużby cię postrzelili gdzie w Prusach tak jako mnie, toby już nie było nijakiej rady.” Krzyżacy

Warszawa

stolica i największe miasto Polski. „Chodząc na mięso baranie po innych sztubach, słuchałem radia z Warszawy.” Pożegnanie z Marią wszystkie 3 wystąpienia →

Warszawa padła

chodzi o zdobycie Warszawy przez wojska niemieckie 5 sierpnia 1915 r. „I z boku dalszy ciąg: WAPADŁA.” Kwiaty polskie

Warszawianka a. Warszawianka 1905

polska pieśń socjalistyczna, powstała w 1879 roku. „Najpierw fox o wesołej Joannie, potem stare tango o Rebece, potem „Warszawiankę" i „Rotę", a wreszcie repertuar z lewej strony.” Pożegnanie z Marią

Warszycki, Stanisław herbu Abdank 1599–1681

senator, wojewoda mazowiecki i sandomierski, kasztelan krakowski. Właściciel Dankowa, jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi. „Ciężkie działa przysłane jeszcze przed oblężeniem Krakowa przez pana Warszyckiego, kasztelana krakowskiego, w liczbie dwunastu, osadzono na nowych lawetach i rychtowano odpowiednio.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

wart daw.

nurt, prąd wody. „Z nagła uczuli obadwaj, że ich znowu główny wart porywa.” Popioły

wartająca

dziś: warta. „— Czy nie tobie chciał dziedzic sprzedać za sto dwadzieścia rubli łąkę wartającą ze sto sześćdziesiąt?” Placówka

wartką krew

gorąca krew. „Hlawa miał dla Jagienki obok najgłębszego przywiązania cześć i nabożeństwo, ale nie śmiał ani myślą posięgnąć na nią, posięgał zaś często na Sieciechównę, czując bowiem wartką krew w żyłach, nie mógł obronić się przed jej urokiem.” Krzyżacy

wartki daw.

prędki (tu: do bójki). „Zbyszko, jako jest wartki, nie słuchał tego mile, ale zaraz, chwyciwszy go za gębę, wszystkie włosy mu z niej wydarł, o co później potykaliśmy się na śmierć lub na niewolę.” Krzyżacy

wartko daw.

szybko. „— Mam dwie szczypki — rzekła — a ty nazbieraj wartko sucharzy; będzie ogień.” Krzyżacy

wartogłów daw.

ktoś lekkomyślny i niezrównoważony; postrzeleniec, lekkoduch. „Sławnego wartogłowa.” Hamlet

wartoż

czy warto. „Wartoż tracić” Hamlet

warując

strzegąc się. „Strzegąc w domu porządku, warując szkody,” Pieśni

warum hast du denn das getan? niem.

więc dlaczego to zrobiłeś? „Warum hast du denn das getan?...” Lalka

Warunkiem intercyzy, wyrzec się kontusza

Moda przebierania się w suknie francuskie grasowała na prowincjach od roku 1800 do 1812. Najwięcej młodzieży przebrało się przed ożenieniem na żądanie narzeczonych. „Warunkiem intercyzy, wyrzec się kontusza;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

waryjat

dziś: wariat; tu zachowano daw. formę trzysylabową dla utrzymania rytmu wiersza. + 1 inne znaczenie „To waryjata prawdziwie dowodzi.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca wszystkie 2 wystąpienia →

warza gw.

gotowany posiłek; por. warzyć: gotować. + 1 inne znaczenie „na zimę idzie, to jakże — darmo mi to dadzą warzę abo i ten kąt do spania?...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →

warzyć gw., daw.

gotować. „Śniadania musieli warzyć, bo kurzyło się z kominów, a gdzieniegdzie z wywartych okien buchały zapachy gotowanych ziemniaków.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

warzyć się daw.

gotować się. „Nad polanką unosiła się cienka smuga dymu z niewielkiego ogniska, przy którym warzyło się coś w kociołku, wydając z siebie woń smaczną.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

warzywo

hebr. נָזִיד ( nazid ) oznacza ogólnie ‘gotowaną potrawę, zupę’ itp.. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

was niem., gw.

wasz (mąż). + 1 inne znaczenie „— Was, falsch gesungen?” Pożegnanie z Marią

was ist das niem.

co to jest; tu: co to znaczy

Was ist los? niem.

Co jest?, Co się stało? + 1 inne znaczenie „— Was ist los? — zaszeptała, szczękając zębami.” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →

Was wir arbeiten? niem., zniekszt.

Przy czym będziemy pracować? „— Was wir arbeiten? — pytają.” Pożegnanie z Marią

wasąg daw., z niem. Fassung

wóz gospodarski, dość prymitywny powóz czterokołowy bez resorów, z nadwoziem drabinkowym lub w kształcie wiklinowego kosza, opartym bezpośrednio na osiach; używany w Polsce do pocz. XX wieku. + 3 inne znaczenia „A zaraz z południa nadjechał długim wasągiem stary handlarz Judka ze swoją Żydowicą i bachorem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 8 lekturach →

wasal

rycerz bądź szlachcic, który złożył komuś hołd i przysięgę na wierność, obiecując mu pomoc i wsparcie, a w zamian otrzymując lenno (posiadłość ziemską). „Cały ten kraj, jako okiem sięgnąć, należał do niego, a na wyprawy prócz pieszego ludu wodził po stu kopijników, wszyscy bowiem włodycy, na zachód aż po Opole, a na wschód po Sandomierz, wasalami jego byli.” Krzyżacy

wasan daw.

pot. skrót od: waszmość pan. + 1 inne znaczenie „— Będzie miał książę dwa rożny do kuchni: jeden z waćpana, drugi z jego miecza, albo najmie waści za mistrza, albo każe na wasanu zbójów wieszać lub sukno na barwę będzie waspanem mierzył!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

waść

skrócone „wasza miłość”, zwrot o odcieniu lekceważącym, używany w stosunku do szlachty szaraczkowej i mieszczan. „Pan Wojciech mi przymówił: »Słyszysz waść« — mi rzecze.” Satyry

waścin a. waściny

dziś: pana, pański. „— I co większa — dodał Zaćwilichowski — to ten kawaler tu obecny sam go salwował i waścinych sług wygubił, w czym mimo listów hetmańskich nie jest winien, bo z Krymu z poselstwa wraca i o listach nie wiedział, a widząc człeka przez łotrzyków, jak sądził, w ste…” Ogniem i mieczem

waśń

spór, kłótnia. „Bracie, skończmy waśnie,” Kordian

Wasser , Brot , zwei , drei niem.

woda, chleb, dwa, trzy. „Ponauczano ją słów: Wasser, Brot, zwei, drei, itd., ale i to jej się splątało w głowie.” Ludzie bezdomni

wasza familija ros.

pańskie nazwisko. „— Wasza familija?” Syzyfowe prace

wasza Uprzejmość i Wierność

tytuł grzecznościowy, jakim król zwraca się do szlachty. „…ostanowienie wprowadzić nie mogli; byle się tylko ta staropolska cnota i ona starożytnych przodków Uprzejmości i Wierności waszych ku Panu observantia i miłość, z jakowej się przed różnymi narodami nasz dziad Zygmunt Pierwszy szczycił, powróciła.…” Potop

wasze

a. waszeć, skrócona forma grzecznościowa: waszmość tzn. wasza mość, wasza miłość. + 1 inne znaczenie „— Rzekłby kto, że wasze znajomych szukasz między owymi łotrzykami albo że pacierz za ich duszę odmawiasz.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

waszeć

skrót od: wasza miłość. „Waść, mości pułkowniku czerkaski, trzymaj w ryzie Kozaków, a waszeć, mości namiestniku, po przybyciu do Łubniów ostrzeż księcia, by na Sicz baczność obrócił.” Ogniem i mieczem

waszeci

skrót od: waszej miłości. „— Jakże też godność waszeci?” Ogniem i mieczem

waszego drugiego

«Przemknął przez niego święty [proroczy] duch, gdyż dodał tu i Josefa», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

waszej cześci

pański. „— Czy to raróg waszej cześci?” Ogniem i mieczem

Waszym naczelnym będzie Jeżobroda

Domyślamy się, że poeta przez naczelnika szatanów Jeżobrodę, wytyka naczelnika magistratury miasta Lucca złożonej z członków dziesięciu. Resztę nazwisk drugich szatanów, mniej więcej zgodnie z oryginałem i z naturą naszego języka wytłumaczyłem. „Waszym naczelnym będzie Jeżobroda,” Boska Komedia

wataha

tu: grupa uzbrojonych, niebezpiecznych ludzi. „Bywało, że i całe watahy broniły trzód przed tłumami napastników.” Ogniem i mieczem

watażka

dowodzący oddziałem wolnych Kozaków lub bandą rozbójników. „Chodziło mu po głowie, że to może jaki potężny banita, który, wyrokiem ścigany, chronił się w Dzikie Pola — to znów, że to watażka watahy zbójeckiej; ale to ostatnie nie było prawdopodobne.” Ogniem i mieczem

wątor daw.

tu: przejście. „Zmykającemu ciasnym byłyby wątorem!"” Odyseja

wątpia daw., gw.

wnętrzności. „— Musisz leżeć po ciemku, bo w słońcu wszystkie krosty padną na wątpia.” Chłopi, Część czwarta - Lato

wątpię, czy to rzeczywiste duchy

W tym pierwszym, a zatem najobszerniejszym kręgu, dumni i pyszni czyszczą się ze swojej winy i wielkimi ciężarami przytłoczeni prawie do ziemi w krąg górę obchodzą. Jak za życia, nie czując ciężaru swojej wielkiej pychy, z zadartą i wysoko podniesioną głową chodzili, teraz przeciwnie, czując ten ciężar pychy, przygięci do ziemi z pokorą idą i uznają w duchu, jak marną jest ludzka pycha i rozkosz z niej wynikła. „Tak mi ich w oczach mgli się wizerunek».” Boska Komedia

Wątpię, czy tyle jest gadów w Maremmie

Maremmy, bagna wzdłuż brzegów morskich pomiędzy Pizą a Sieną. „Wątpię, czy tyle jest gadów w Maremmie,” Boska Komedia

wątpieniem myśl się moja gmatwa

Poeta sam jest przekonanym, że świat w zło opływa. To, co w pieśni XIV Gwido del Duka powiadał, i to, co mu teraz Marko mówi, w tym przekonaniu jeszcze więcej go utwierdza. Ale tym żarliwiej pragnie wiedzieć, czy to zepsucie świata skutkiem jest zepsutej woli naszej, czy koniecznym następstwem naprzód obmyślanego przejrzenia z nieba. „Ale wątpieniem myśl się moja gmatwa,” Boska Komedia

watra

ognisko. „Niektórzy siedzieli lub leżeli wokół jasnych ognisk podsycanych suszem i gałęźmi jałowca, inni grzebali w przygasłych już i zasutych popiołem watrzyskach, od których rozchodził się zapach pieczonej rzepy, zwykłego pokarmu Litwinów, i swąd przypalonych mięsiw.” Krzyżacy

Watyniusz

jeden z towarzyszy Nerona, organizator walk gladiatorów. „Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli.” Quo vadis

wawrzyn

laur; drzewko o wiecznie zielonych, aromatycznych liściach; symbol chwały zwycięstwa. + 1 inne znaczenie „Luby przenosząc pokój nad wojny wawrzyny?” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Wawrzyniec

Św. Wawrzyniec pieczony na kracie żelaznej, rozpalonej podłożonym pod nią żarem, mężnie poniósł śmierć męczeńską. „Jaka Wawrzyńca na żarach trzymała,” Boska Komedia

Wąż sześcionożny, potworny padalec

Mianowicie Cianfa. Dwaj złodzieje łączą się tak silnie, że się stają jedną postacią zupełnie innego rodzaju, a która nie wiedzieć, czy to jedno stworzenie czy dwa. „Wąż sześcionożny, potworny padalec,” Boska Komedia

ważnie

tu: poważnie. „— Już ja w tym, aby gromada nie uchwaliła — szepnął Grzela przysiadając się do Rocha, któren go wzion na stronę i dając jakoweś pisma i książeczki cosik z cicha i ważnie nauczał.” Chłopi, Część czwarta - Lato

ważniejszy

bardziej znaczący, bardziej wartościowy. „A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,” Treny

ważny gw.

tu: poważny, uroczysty. „Rozpłakała się znowu, ale już jej nie spokoił ni utulał, lecz po jakim czasie powiedział ważnym głosem:” Chłopi, Część czwarta - Lato

ważyć lekce

lekceważyć. „Niesiesz nam hołdy), Anglio, nie waż lekce” Hamlet

ważyć się na dwoje

wahać się. „Lecz Tydejd, w miejscu stojąc, waży się na dwoje:” Iliada

wbrew zwyczaju

dziś popr.: wbrew zwyczajowi. „Lecz tą razą, wbrew zwyczaju...” Kordian

wcale daw.

tu: w całości, całkiem, zupełnie. „On był kiedyś wcale innym!” Dobra pani to słowo w 6 lekturach →

Wcalem nie stracił

inaczej: wcale nie straciłem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Wcalem na cerze nie stracił.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

wchodowy daw.

dziś popr.: wejściowy. „…pomiędzy nimi wisiały uschłe wieńce ze zboża przetykanego czerwienią kalinowych i jarzębinowych jagód; naprzeciw drzwi wchodowych wschody wąskie, niegdyś wykwintne, a dziś ślady tylko dawnej politury noszące, prowadziły do górnej części domu.…” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →

Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję

słynny i wielokrotnie później przywoływany wers z napisu na bramie piekieł, w oryginale: „ Lasciate ogne speranza, voi ch'intrate ". „Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!»” Boska Komedia

wciągać

tu: wpisywać na listę. „Potem dodał, kiwnąwszy głową w stronę zgiełku na dziedzińcu: — Kiedy człowiek musi wciągać, jak się należy, pozycje, zaczyna czuć do tych dzikich nienawiść — śmiertelną nienawiść.” Jądro ciemności

wciórności gw.

diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł ), użyte jako przekleństwo ( bodaj to wciórności! : bodaj to diabli!), tu: zło, zły los. „tych, którym gdzie złe wciórności” Wesele

wciśnieni

dzis popr. forma: wciśnięci. „Inni słuchają, w okna głowami wciśnieni.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

wciśniony

dziś popr.: wciśnięty. „Wygiął się jak łuk naprzód z wciśnioną w las głową.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

wczas daw., daw., gw.

wypoczynek; używać a. zażywać wczasu: odpoczywać. + 2 inne znaczenia „Aby znaleźć wczas po trudach;” Dziady. Widowisko, część I to słowo w 6 lekturach →

wczasu na wszystkim

wygody we wszystkim, pod każdym względem. „I jego wczasu na wszystkim przestrzega;” Pieśni

wczasy

tu: udogodnienia. „Jechał tedy pan namiestnik Skrzetuski wesoło i nie śpiesząc się, jakoby swoją ziemią, mając po drodze wszelkie wczasy zapewnione.” Ogniem i mieczem

wczesny daw.

okazany we właściwym momencie, w samą porę. + 2 inne znaczenia „Gniewy jego złagodzi twa powolność wczesna.” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →

wczora daw.

dziś popr.: wczoraj. „I już nie takie, jakie było wczora,” Ojciec zadżumionych

Wczora wyszczerbił na Niemcach topory ...

topory i maczugi, najstraszniejsza broń Litwinów. „Wczora wyszczerbił na Niemcach topory,” Grażyna

Wczoraj ledwo mościom pan

tytuł grzecznościowy „mości pan” obowiązywał w stosunku do każdego szlachcica, natomiast każdy sprawowany urząd dawał prawo do tytułu „jaśnie wielmożny”. „Wczoraj ledwo mościom pan, dziś jaśnie wielmożny.” Satyry

wdały daw.

piękny. „Nie wiadomo, bo mówią, że okrutnie wdały.” Krzyżacy

wdawszy się

zaangażowawszy się. Zapewne chodzi o deklarację chęci zawarcia małżeństwa i związanie się narzeczeństwem; do zerwania takich więzów, zawieranych za porozumieniem rodzin obu narzeczonych, mogło dojść tylko z bardzo ważnych powodów, przy czym zerwanie narzeczeństwa przez jedną stronę rzucało cień podejrzeń na drugą. „Wdawszy się już, a nie chcąc dla damy ohydy,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Wdowią zasłonę już zrzuciła ...

Wdowa sędziego Nina powtórnie poszła za mąż. Mężem jej drugim był Galeazzo Viskonti, który w herbie familijnym miał węża, a herb Gallury koguta. Nino niezadowolony z postępowania żony swojej, która wkrótce po owdowieniu ponowiła zamęście, nadmienia Dantemu, ażeby nie do niej, ale do córki jego Joanny udał się z prośbą o modlitwę, która by tu czas jego oczekiwania skróciła. „Wdowią zasłonę już zrzuciła płocha.” Boska Komedia

wdyszeć, wdyszyć starop.

westchnąć, wciągnąć powietrze. „Aż twe sirce ciężko wdyszy.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

wdziać

założyć, ubrać się (w coś). „Wdziej tę suknię, co wtedy!...” Napój cienisty

wdzięczen

dziś popr.: wdzięczny. „…jak służka, która tylko w oczy patrzy, w czym by usłużyć i dogodzić, on zaś rozumiał tę jej wielką przychylność, był jej wdzięczen i coraz mu milej było z nią przestawać.…” Krzyżacy

wdzięczna daw.

tu: miła. „z każdego bydła czystego” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

wdzięczności

tu: wdzięki. „W których sie wszytki najdują wdzięczności.” Pieśni

wdzięczny starop.

miły, przyjemny. „A bodaj ta wdzięczna twarz odmiany nie znała,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

wdzięcznym wam

skrót od: wdzięczny jestem wam. „Wdzięcznym wam za zluzowanie,” Hamlet

Wdzięk boskiej, wonnej i gęstej dąbrowy

Poeta na wierzchołku góry czyśćcowej raj nam ziemski przedstawia i słusznie; albowiem tam tylko zupełnie doskonała ludzka szczęśliwość miejsce mieć może, gdzie oczyszczenie z namiętności i grzechów jest wypełnione. „Wdzięk boskiej, wonnej i gęstej dąbrowy,” Boska Komedia

wdziewać daw.

ubierać. „Siada na łożu, wdziewa szatę z miękkiej wełny,” Iliada

we czterech częściach

W pierwszym tomie Poezji Mickiewicza z 1822 r. zostały opublikowane dwie pieśni Tukaja z takim dopiskiem autorskim; swojego zamierzenia Mickiewicz nigdy jednak nie zrealizował. Pozostałe dwie części dopisał kilka lat później Antoni Edward Odyniec. „(we czterech częściach)” Ballady i romanse

we środek reg.

dziś popr.: w środek. „Namordował się Stasio, chociaż we środek włożył kij, żeby się lepiej trzymało — i chciał, żeby fala morska uderzyła w jego fortecę.” Król Maciuś Pierwszy

we środku reg. pot., reg.

dziś popr.: w środku. „Ella zna sposób okładania kajetów, że nie trzeba we środku rozcinać, tylko się podwija — i nauczyła, jak to się robi.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →

We wszech rzeczy porządku

Prawo porządku zobowiązuje każdą jednostkę stosować się do ogółu, dlatego to całość jest na obraz jedności, a zatem i na obraz Boga. Dzięki instynktowi wszystkie stworzenia bezrozumne i obdarzone rozumem mają swój cel wskazany. Celem istot obdarzonych rozumem jest Bóg. Lecz wolna dusza może zbaczać z drogi jej wskazanej, jeśli odciągnięta fałszywymi uciechami, przestaje dążyć do Boga. Wtedy podobna jest do ognia, który z natury swojej zawsze podnosi się do góry, jednak jak błyskawica z obłoku spada na ziemię. Człowiek oczyszczony i od pokus ziemskich odseparowany światłem wiary i bojaźnią bożą, wrodzonym popędem podnosi się coraz wyżej ku niebu na tych samych prawach, według których płomień podnosi się w górę, a strumień z góry w dół spada. Według tych samych praw, poeta ze skaz ziemskich oczyszczony podnosi się ku niebu. Te myśli rozwija poeta w ciągu tej pieśni aż do jej końca. „Dopatrzysz ślady wyraźne porządku,” Boska Komedia

we wszystkim co wypowiada człowiek

u Cylkowa: co wymyka się człowiekowi ; korekta dla zgodności z oryginałem. „przysięgam, że nie zjadłem tego” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

webowy

wykonany z weby , tj. cienkiego płótna lnianego. „Na nim własnymi rękami opiekunki swej rozebrana i w batystową nocną koszulkę przyobleczona, na webowej, haftami okrytej pościeli Helka usypiała codziennie cichym, uśmiechniętym snem doskonale szczęśliwej istoty.” Dobra pani

Węclewski, Zygmunt 1824–1887

filolog, tłumacz Aischylosa i Eurypidesa. „Węclewskiego i K.” Ludzie bezdomni

węda

wędka. „Na wędę fałszu złowisz karpia prawdy.” Hamlet

Wedel

tu: nazwa fabryki słodyczy w Warszawie. „Panny od Wedla waniliowe,” Kwiaty polskie

Wedel, Emil 1841–1919

warszawski cukiernik niem. pochodzenia, syn Karola Wedla (1813–1902), który w 1850 r. założył słynną z wyrobów czekoladowych firmę E. Wedel. „Mój ojciec z Wedlem grywał w winta»...” Kwiaty polskie

wędlarnia

dziś: wędzarnia. „Pułap ów, czarny zupełnie, bywał za lepszych czasów zarazem i wędlarnią, na kołkach bowiem powbijanych w belki wieszano wówczas szynki wieprzowe, dzicze, niedźwiedzie i łosie, combry jelenie i sarnie, grzbiety wołowe i całe zwoje kiełbas.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

wedle daw.

obok, przy. + 1 inne znaczenie „Wedle skroni straszliwym jęczała odgłosem,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

wedle Hieronima

Święty Hieronim przypuszczał, że aniołowie zostali stworzeni na wiele wieków przed stworzeniem reszty świata. „Wprawdzie aniołów wedle Hieronima” Boska Komedia

wedle tego

tu: mówiąc o tym. „Ale wedle tego, że to roki ci są!...” Krzyżacy

według skargi

hebr. הַכְּצַעֲקָתָהּ (hakecaakatah): 'czy wedle jej wołania/skargi'. Opowieść talmudyczna ( Sanhedrin 109b) łączy to ze «skargą młodej dziewczyny, którą [mieszkańcy Sedomu] zabili okrutną śmiercią za to, że dała jedzenie biedakowi», zob. Raszi do 18:21. „I rzekł Wiekuisty: „Skarga na Sedom, i Amorę, tak wielką jest, a grzech ich, tak ciężkim bardzo!...” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

wędrowania

u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; jw. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

wędrówkę do miejsc rodzinnych

podobne wrażenia spotykamy także w I części Listów z Szwajcarii Goethego. „Odbyłem z nabożnym skupieniem pielgrzyma wędrówkę do miejsc rodzinnych i wznieciła ona we mnie dużo niespodziewanych uczuć.” Cierpienia młodego Wertera

wędrówki

u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia, 'pielgrzymka' kojarzy się z czymś innym obecnie. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

wedrzeć

wejść. „Powróciwszy drzwi gabinetu zamknął tak szczelnie, aby się do niego nikt, nie wyłączając dwudziestoczteroletniej gospodyni, wedrzeć nie mógł — usiadł przy stoliku i wpatrywał się przede wszystkim z uporem w okno, bez żadnego zresztą wyraźnego powodu, następnie…” Siłaczka

wędzidła

tu w znaczeniu: kije od wędek. „Z szerokich pleców tego wielkiego, niewinnie i gapiowato zębami i oczami śmiejącego się chłopca sterczały dwie wysokie i suche linie w grube sznury zaopatrzonych wędzideł.” Nad Niemnem

Wega

gwiazda pierwszej wielkości w gwiazdozbiorze Lutni. „A przecież Kopernik nie jest dziś w lepszym położeniu odnośnie do ziemi i tyle go obchodzi statua w Warszawie, co mnie piramida na jakiejś Wedze!...” Lalka

węgar

belka okienna lub drzwiowa, rama otworu. „— Dyć przyciesie jeszcze by wytrzymały, węgary jeno dać nowe...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

węgieł

tu: podstawy narożników budynku, na których opiera się jego konstrukcja; kamienie węgielne. + 3 inne znaczenia „Bo skoro bóg potrząśnie domowymi węgły,” Antygona to słowo w 6 lekturach →

węgielnica

przyrząd służący do wytyczania kątów prostych. „— Postawcie go na cyrklu mądrości, na węgielnicy szczerości, na gwieździe płomienistej.” Popioły

węgierskie dukaty

monety złote o wysokiej, gwarantowanej zawartości złota. „— Jak pan dobrodziej ma węgierskie dukaty, to ja kupię.” Lalka

węgrzyn daw.

słodkie wino węgierskie. „Nalał węgrzyna i rzekł: «Dziś, nowym zwyczajem,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

węgrzynek

tu: żołnierz węgierski a. służący ubrany i uzbrojony po węgiersku. „…etach; potem poczty panów różnych, już w Lubowli bawiących, czeladź strojna jak na wesele, trabanci, hajducy, pajucy, węgrzynkowie i janczarowie do służby przy osobach pańskich przeznaczeni.…” Potop

wejść w paragon daw.

równać się z kimś. „Co do fortuny mojej, i ta wejść może z waszą w paragon, a że mówicie, iż mnie Heleny nie dacie, to słuchajcie, co powiem: i ja ostawię was przy Rozłogach, rachunków z opieki nie żądając.” Ogniem i mieczem

weksel

dokument stanowiący pisemne zobowiązanie wystawcy do zapłacenia określonej osobie (lub okazicielowi) określonej sumy w oznaczonym terminie; używany m.in. jako zabezpieczenie zobowiązań pieniężnych, zamiast natychmiastowej zapłaty za towar lub usługę. „Dla niej nie było ważne, że Maurycy wszystkie po kolei posady tracił z powodu lekkomyślności i pijaństwa, że podpisywał weksle obcym kobietom, że popełnił jakieś nadużycie i miał sprawę, z której się szczęśliwie wykręcił.” Granica

welb-cwelb z niem. halb zwolf : pół tuzina

hazardowa gra w karty popularna wśród niższych sfer na pocz. XIX w.; nazwa pochodzi od ilości punktów, które trzeba zdobyć. „w welba-cwelba?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

welin

luksusowy, cienki, gładki papier. „Byłbym dziś może, jak ten nieszczęsny Zygmuś, lalką z żurnalu mód wyciętą i niedoszłym jakim artystą, albo jak Różyc, kartką welinu w roztworze morfiny umoczoną!” Nad Niemnem

welinowy z fr. vélin : skóra cielęca wyprawiona jak pergamin

cienki, gładki papier wysokiej jakości. „…ryć tworzącą się nad czołem łysinę; twarzą jego, o rysach prawidłowych i delikatnych, skórze białej i gładkiej jak welinowy papier, wstrząsały co chwilę nerwowe drgania przebiegające czoło i brwi.…” Nad Niemnem

welinowy papier

biały gładki papier, wysokiego gatunku. „…wieczniać wdzięki swoich okrutnych bogiń naprzód w gazetach, a następnie w oddzielnych tomikach, drukowanych na welinowym papierze.…” Lalka

well ang.

cóż; dobrze.

wełn daw.

fala morska. „Jakby dym i wełn wielki łamiący się z grzmotem,” Odyseja

wełna daw.

tu: fala. „Tłumy ruszyły się nagle, na kształt olbrzymich wełn morskich.” Krzyżacy

wełniak

ubranie z grubej tkaniny samodziałowej. + 1 inne znaczenie „…waniał się nikłym i sypkim chrzęstem w rozbielałej ciszy gorącego przypołudnia i grały w słońcu barwiste chusty, kapoty i wełniaki, że cały smętarz widział się kieby przytrząśnięty kwiatami, co się chyliły kornie w onej świętej godzinie przed Panem, jakoby uta…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

wełnić się

falować. „…k leciuchna zasłona, w powietrzu wiał, siejąc przed siebie obłoczki różane; to jak z kadzielnicy, prosto w górę szedł, wełniąc się miękko po krajach; to jak olbrzymi pióropusz, pod słońce się palił, z komina, jak z hełmu, za wiatrem wiejąc; to się w jakieś pos…” Dym

wełny daw.

fale morskie. „Jakoż płótna wiatr nadął, i wełny z łoskotem” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

welodrom

tor rowerowy, tu: serwis rowerowy. „Dik zaprowadził Dżeka do welodromu, gdzie jeden pan wynajmuje do nauki rowery.” Bankructwo małego Dżeka

welwet

lśniąca tkanina bawełniana podobna do aksamitu. „Nabierali sobie sztucznego jedwabiu w kwiaty albo welwetu bawełnianego w prążki — same rzeczy niedrogie i mało warte.” Granica

Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom

wsadzą nas do worka jak kukiełki (marionetki) po przedstawieniu. „Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom” Fraszki

wemknąć starop.

wsadzić. „Za włosy ji pod kosę wemknę;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

wena daw., z łac.

usposobienie, skłonność, ochota. + 1 inne znaczenie „Wypukłe oczy patrzały przed siebie z wyrazem męczarni, która przeistoczyła się w spokój — bez żadnego życia, jakby były skorupami jaj, w nabrzmiałych wenach czoła i szyi krew zdawała się głośno stukać.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

weneckie farby

luksusowe kosmetyki sprowadzane z Wenecji. „Tego nie zetrą i weneckie farby.” Pieśni

Wenera mit. rzym.

Wenus, bogini wiosny i ogrodów, później utożsamiana z Afrodytą jako bogini miłości. „Pamiętasz, panie, com ci w swoim czasie mówił, że odstąpiłem niewolnicy boskiego Petroniusza jedną nitkę z przepaski Wenery w Pafos?...” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →

Wenera a. Wenus mit. rzym.

bogini miłości i piękna; odpowiednik Afrodyty z mit. gr. „Największe zaś podatki potrzeba by nałożyć na pieszczoszków Wenery i na faworytów płci pięknej w miarę łask, których od niej doznają, i w tym artykule należy zdać się na ich własne przyznanie.” Podróże Guliwera

wenerować z łac.

uwielbiać, podziwiać. „tym bardziej że to jest Kmicic, któregom poprzednio wenerował, a który tak mi się odpłacił...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Wenery ofiara

obraz przedstawiający boginię miłości, Wenerę, składającą parę gołębi na ofiarę. „Dała sufit a na nim Wenery Ofiarę.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Wenus

w mit. rzym. bogini miłości, słynąca z urody, której imieniem nazwano jedną z planet naszego układu słonecznego, jej obserwacja możliwa jest tylko rano i wieczorem, przez co zwana jest również Jutrzenką, Gwiazdą Poranną (Zaranną) lub Gwiazdą Wieczorną. + 1 inne znaczenie „Podobne gwiaździe Wenus, co wynika” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

Wenus kołując sama przez epicykl trzeci

Epicyklem, wedle Ptolomeusza, nazywano w języku astronomicznym małe kręgi, w których krążyły planety oddzielnie od wszystkich innych ciał niebieskich. W trzecim z tych epicyklów planetarnych, świat starożytny wierzył, jak się tu poeta wyraża, że widział Wenerę w gwieździe nazwanej od jej imienia i nadto jeszcze błąd starożytny ubóstwił jej matkę Dydonę i jej syna Kupida. „Kołując sama przez epicykl trzeci” Boska Komedia

Wenus milońska

słynna rzeźba starożytna przedstawiająca boginię miłości Afrodytę, rzymską Wenus. Wykopana na wyspie Milos w r. 1820, znajduje się w muzeum Louvre'u. „Prawdę tę stwierdzał Wokulski na każdym kroku i na każdej rzeczy, począwszy od wózków wywożących śmiecie do otoczonej barierą Wenus milońskiej.” Lalka

Wenus z Milo

starożytna rzeźba marmurowa z końca II w. p.n.e., przedstawiająca grecką boginię miłości Afrodytę (rzymska Wenus), znaleziona na wyspie Milo w r. 1820. Obecnie znajduje się w słynnym muzeum paryskim, Luwrze

Wer da! niem.

Kto tam! „— Wer da! Wer da!” Popioły

Wer da? niem.

Kto tam?

Wer ist das eigentlich Piłsudski? niem.

Właściwie kto to jest Piłsudski? „«Wer ist das eigentlich Piłsudski?»” Kwiaty polskie

werda a. werdo daw., z niem. wer da : kto tu

okrzyk strażników: kto idzie. „Minął kilka namiotów pogrążonych w ciemności; nikt się nie zbudził, nikt nie spytał: „werda?"” Potop

werdo z niem.

kto tam. „Dać tobie broń, toś gotowa wygarnąć do pierwszego lepszego szlachcica, nie spytawszy się pierwej: „werdo", a później sprawa!” Pan Wołodyjowski

werdo a. werda daw., z niem. wer da : kto tu

okrzyk strażników: kto idzie. „Przybliża się żołnierz: „Werdo?" — pyta — ona nic.” Potop

werko a. wyrko

łóżko. „Urodził się we wsi Pajęczyn Dolny, w czworakach dworskich, na werku biednego fornala.” Syzyfowe prace

wermut

wino aromatyzowane ziołami. „Gdyśmy już siedzieli przy kieliszkach wermutu, zaczął się unosić nad interesami spółki; od słowa do słowa, wyraziłem mimochodem zdziwienie, że on sam nie wybiera się do Afryki.” Jądro ciemności

Werner von Tettingen

wielki szpitalnik zakonu krzyżackiego, uciekając spod Grunwaldu, ocalił życie. „— Zaiste, już wyśmiewano tutaj moje słowa; i wyśmiewali je tacy, którzy bogdaj że umkną z tego pola, na którym ja polegnę (i tu spojrzał na Wernera von Tettingen), ale wżdy powiem, co mi sumienie i miłość do Zakonu nakazuje.” Krzyżacy

Wernyhora

por. objaśnienie „Dekoracji" na pocz. aktu I. Charakterystyczne jest tu pojawienie się Wernyhory jako „Polaka", więc w stroju „polskim", zapewne szlacheckim, wita wszakże Gospodarza na sposób ukraiński: sława . „Gospodarz, Wernyhora” Wesele

weronal

lek nasenny i przeciwwymiotny. „Jednego młodego człowieka, który stał dłużej, później odszedł na parę kroków i znowu wrócił, poprosiła, by przyniósł jej z apteki weronalu.” Medaliony

Werres

Gaius Verres (ok. 119—ok. 43 p. n. e.) jako wysoki urzędnik w Rzymie i prowincjach rzymskich zasłynął z nadużyć i gwałtów; „[...] przeciw niemu o zdzierstwa stawał Cicero imieniem miast i obywatelów Sycylii, oracje, które miał, powszechnym nazwiskiem mianują się Verrinae”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ) „Miał Rzym swoje Werresy, swoje Katyliny,” Satyry

Wersal

wspaniały pałac i park pod Paryżem, z epoki Ludwika XIV, stanowił do r. 1789 rezydencję królów fr.; od czasów Ludwika Filipa znajduje się tam muzeum historyczne. „— Wybieramy się do Wersalu.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

wertepy

wyboisty, trudny do przebycia teren. „Było to dziwne zbratanie się z wszelkimi wertepami.” Syzyfowe prace

Wertumnus mit. rzym.; z łac. verto : odwracać

bóstwo wszelkiej przemiany; opiekun przyrody, zwł. drzew owocowych. „I panuje z Pomoną, Florą i Wertumnem” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

werwena

właść. werbena; roślina o pachnących liściach i kwiatach. „Po upływie pół godziny wyszedł i kazawszy sobie przynieść werweny począł ją wąchać i nacierać sobie nią ręce i skronie.” Quo vadis

wesela

tu: wesołości. „Wszędzie było pełno życia, szczęścia i wesela.” Klechdy sezamowe

weselne... gody

wesele. „Ty mi sprawić weselne przyrzekałeś gody.” Iliada

wesół daw.

wesoły. „Teraz już każdy rozumie, dlaczego mister Taft raz był wesół, a raz zły albo tak sobie.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →

Wespazyjanus nie wąchał pieniędzy

Wespazjan (9 n.e.–79 n.e.), właśc. Titus Flavius Vespasianus cesarz rzymski, założyciel dynastii Flawiuszów, reformator i reorganizator państwa rzym.; do tradycji weszło kilka jego sentencji, m.in. pecunia non olet (łac.): pieniądze nie śmierdzą, zdanie to miało być komentarzem do jego decyzji o wprowadzeniu podatku od toalet publicznych. „Jak ów Wespazyjanus nie wąchał pieniędzy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

wesprzeć

tu: stawić czoła, zaatakować. „…, zastawić mieczami, już Wojniłłowiczowska rozniosła je jak trąba powietrzna roznosi liście, zgniotła czerwonych dragonów, wsparła pułk Bogusławowy, rozbiła go na dwoje i poniosła się w pole ku głównej armii pruskiej.…” Potop

westalka

kapłanka rzymskiej bogini Westy, zobowiązana do pilnowania świętego ognia i do zachowania dziewictwa w trakcie pełnienia tej funkcji. + 2 inne znaczenia „Obraz westalki, panie, prawda?” Lalka to słowo w 3 lekturach →

Westbahn niem.

Dworzec Zachodni. „Opiekun ulokował ich w wielkim furgonie przewozowym jak śledzie w beczce i odstawił na Westbahn.” Ludzie bezdomni

Westfalia

kraina historyczna w Niemczech, obecnie część kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia, jej płn.-wsch. część leży w obrębie Dolnej Saksonii. „Stamtąd wymaszerowano do Westfalii.” Popioły

Westminster Hall

średniowieczna wielka sala, która jest częścią Pałacu Westminsterskiego w Londynie; wzniesiona w 1097 dla Wilhelma II, była w tym czasie największą salą w Europie. „Powóz nasz był tak wielki jak jeden czworobok Westminster Hall, ale nie tak wysoki, być może jednak, że się omyliłem.” Podróże Guliwera

wetować daw., starop. czas. łączy się z D.: czego?

wyrównać, powetować stratę. + 3 inne znaczenia „Chcąc wetować i pewnym cieszyć się profitem,” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

wetsteinowskie wydanie Homera

Jan Henryk Wetstein, drukarz z Amsterdamu (1649–1726), jego wydanie Homera ukazało się w r. 1707. „W pakiecie znalazłem dwie małe książeczki, najmniejszy format wetsteinowskiego wydania Homera, o którym marzyłem tyle razy, by nie dźwigać na przechadzki dużego ernestyńskiego wydania.” Cierpienia młodego Wertera

wety daw.

deser. „Wieść moja będzie na wety po uczcie.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Weź trzy zwierciadła ogniwo

To doświadczenie fizyczne z trzema zwierciadłami i cały powyższy wykład o łamaniu się światła dowodzą, że poecie nieobce były nauki przyrodnicze, tak jak nauka optyki i katoptryki. „Ujrzysz odbite świecznika ogniwo.” Boska Komedia

wezbranie Wisły

w połowie lutego wezbrana Wisła zalała szereg wsi podwarszawskich. Szkody wyrządzone przez powódź były bardzo duże. Komitet pomocy powodzianom zorganizował na ich cel koncert w Teatrze Wielkim (2 marca). „Naprzód Opatrzność zesłała wezbranie Wisły, co dało powód do publicznego koncertu i kilku prywatnych wieczorów z muzyką i deklamacją.” Lalka

wezdrżysz nogą starop.

zadrżą pod tobą nogi (ze strachu). „W ocemgnieniu wezdrżysz nogą;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

węzełek

pakunek, tobół. „Teraz, bez konia, d'Artagnan wszedł do Paryża piechotą, z węzełkiem pod pachą, i póty chodził, aż znalazł pokoik do wynajęcia, odpowiedni do jego szczupłych funduszy.” Trzej muszkieterowie

weżetal z fr.

kwiatowa woda toaletowa. „+ «Skropić weżetalem?»” Kwiaty polskie

wezmą w tęgie kluby

sens: pohamują. „Albo niech sami siebie wezmą w tęgie kluby,” Odyseja

weźmij

dziś: weź. „…oją krew dla siebie, i ażebyś dowiedziała się, że z tych pańskich majątków ja nic mieć nie chcę, tylko wam wszystko oddaję, weźmij, Saro, ten kielich szczerozłoty, wysadzany kamieniami i okryty rzeźbą, której dziwiliby się sami bogowie...…” Faraon

weźmijmy

dziś popr.: weźmy. „Weźmijmy piosnkę — będzie to grosz wdowi.” Konrad Wallenrod

wezwał Rachelę

«Najpierw [wezwał] Rachelę, potem Leę, gdyż to [Rachel] była główną panią domu i to dla niej Jakub wszedł [w umowę] z Labanem», zob. Raszi do 31:4. „Widział też Jakub oblicze Labana, a oto — nie był dlań jak wczoraj i onegdaj.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

wezwany starop.

(tak) nazywany, zwany; (o takim) wezwaniu, imieniu. „Polikarpus, tak wezwany” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

wezwyczaić się

przyzwyczaić się. „Wezwyczai się jedno do drugiego i chłopak o tamtej zapomni.” Krzyżacy

wezwyczajenie

dziś popr.: przyzwyczajenie. „Tak to z siłą miecza i z siłą duchowną kojarzyło się tu niezmierne bogactwo, a zarazem żelazny ład, który lubo rozluźnion już po prowincjach przez zbytnią ufność i upojenie się własną potęgą, trzymał się jeszcze w samym Malborgu mocą dawnego wezwyczajenia.” Krzyżacy

weźże

hebr. שָׂא נָא ( sa na ) dosł. ‘podnieś że’. Tu w znaczeniu: «naostrz […] twój nóż i zarżnij [zwierzynę] prawidłowo, żebyś nie nakarmił mnie padliną [ נְבֵלָה ( newela ) czyli zwierzęciem ubitym niezgodnie z rytualnymi wymogami]», zob. Raszi do 27:3.

What's happened? ang.

Co się stało? „— What's happened? Czemu ci ludzie tak krzyczą?” Pożegnanie z Marią

White Plains

miejscowość nadmorska pod Nowym Jorkiem, miejsce wakacyjnych pobytów Tuwima w czasie wojny. „Z drzew w White Plains, z trawy w Massachusetts;” Kwiaty polskie

wi gw.

wie. „jesce nic o kosach nie wi.” Wesele

wi sie gw.

wie się; rozumie się. „myśmy — wi sie, nie od tego; —” Wesele

Wiączyń

polska wieś położona w województwie łódzkim, w gminie Nowosolna; dziś popr. forma Ms.: Wiączyniu. „Tak znaleziono całe złoża umarłych, zagrzebane w Tuszynku i Wiączynie pod Łodzią.” Medaliony

wiada gw.

wiadomo. „A powiadali ludzie, jakoście jeszcze na Gody pomarli, nie wiada było ino kaj, że nawet mój zbierał się do kancelarii na przewiady.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

wiano daw.

hebr. מֹהַר ( mohar ): ‘opłata za pannę młodą’. Ketuba [kontrakt ślubny] w znaczeniu: suma, którą mąż zobowiązuje się wypłacić żonie, zob. Raszi do 34:12. + 2 inne znaczenia „Na dziewiczym wianie” Balladyna to słowo w 7 lekturach →

Wiara jest treścią istota

Słowa św. Pawła z listu jego do Żydów [dziś: List do Hebrajczyków ; red. WL], rozdz. 11, w. 1. Dwa te wiersze dosłownie wypisane są z przekładu Pisma Św., Wulgaty Wujka. „Wiara jest treścią rzeczy spodziewanych,” Boska Komedia

wiarogodny

dziś: wiarygodny. „O tym, że są krainy, w których woda kamienieje, a para zamienia się na białe puchy, także wiem, bo mówili wiarogodni świadkowie...” Faraon

wiarować się starop.

strzec się, unikać. „Wszak sie ty tylko sromoty wiarujesz;” Treny

wiater gw.

wiatr; tu: powonienie, węch. „Nasłuchiwała z bijącym sercem, ale cały dom spał głęboko, nawet dzieci nie matyjasiły, noc była głucha, chociaż widnawa, gwiazdy zaglądały w okna i niekiedy poszumiały drzewa, gdyż jakoś od samego północka podniósł się wiater przedmuchując kiej niekiej.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

wiatr w ziemi zamknięty

Według owoczesnej fizyki z wyziewów ziemi powstają wiatry. „Czemu jej wyżyn wiatr w ziemi zamknięty” Boska Komedia

wiatr, czułem lekkie poruszenie skrzydła

Skrzydło anioła, który w tej chwili zjawił się, znowu starło znak z czoła poety; znak grzechu, z którego czuł się być oczyszczonym. „Poczułem lekkie poruszenie skrzydła,” Boska Komedia

wiatrom krzywo

nie podoba się wiatrom (więc potrząsają nim). „Bujne drzewo wiatrom krzywo;” Pieśni

Wiatrom rozumie ...

zna zjawiska meteorologiczne. „Wiatrom rozumie, praktykuje komu,” Fraszki

wiatry

chodzi o Eurosa i Notosa. „Jak wiatry, ten z południa, a drugi z północy,” Iliada

Wiatycze

także: Wiaticze, Węcicze; plemię słowiańskie zamieszkujące w IX–XII w. nad górną Oką i górnym Donem, wchłonięci przez Ruś Kijowską, długo zachowując odrębność etniczną (kronikarz Nestor z Kijowa wskazywał ich pochodzenie od Lachów, przynależność do Słowian zachodnich). „O Obotrytach i Wiatyczach,” Kwiaty polskie

wiatyk łac. viaticum : prowiant na drogę

w chrześcijaństwie (zwł. w katolicyzmie) komunia święta podawana choremu na łożu śmierci; stanowi ona pokarm w drodze do życia wiecznego: stąd nazwa. „Aby tu jak najrychlej przybył z wijatykiem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

wiąz

drzewo o ząbkowanych liściach, drobnych kwiatach i płaskich, okrągłych owocach. „Po drugiej stronie pastwiska gałęzie tworzących nierówny żywopłot wiązów kołysały się na delikatnym wietrze, ich liście, zbite w gęstą masę, poruszały się leciutko niby kobiece włosy.” Rok 1984

wiązki błagalne

wiązki takie, wykonane z gałązek wawrzynu lub oliwek składali błagalnicy na ołtarzach bogów. „Trzymając w ręku te wiązki błagalne?” Król Edyp

wiązki podniósłszy błagalne

po szczęśliwym wysłuchaniu modłów błagalnicy usuwali wiązki z ołtarzy. „Co prędzej wiązki podniósłszy błagalne.” Król Edyp

wić

wezwanie na wyprawę wojenną. „Niektórzy też i nie czekając na wici, odsyłali żony i dzieci do zamków, a sami ciągnęli pod Czerkasy.” Ogniem i mieczem

wicher

tu: wichrzyciel. „A co do kniazia Witolda, to woli go król od rodzonego Skirgiełła, któren jest wicher i opój...” Krzyżacy

wicher tracki

morze na wybrzeżach Tracji uchodziło za bardzo burzliwe. „Gdy wicher tracki do głębiny wpadnie” Antygona

wichry

dziś popr. forma N. lm: wichrami. „Lecz przed wichry silnymi wam padać wolno...” Anhelli

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.