Litera E

303 słowa, strona 1 z 2.

Ecce Agnus Dei łac.

Oto Baranek Boży, słowa wypowiadane podczas Podniesienia. „Nie trwało to jednak długo, gdyż posłyszawszy głos księdza: Ecce Agnus Dei — sam skupił się w duchu i myśli jego wzięły lot w stronę Bożą.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Echetos

król Epiru, przysłowiowy okrutnik. „Do Echeta — a złośnik to zapamiętały,” Odyseja

écoutez fr.

proszę posłuchać. „Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,” Dziady, część III

Edda

tu: Edda Ciano, żona Galeazzo Ciano, wł. ministra spraw zagranicznych i zięcia Mussoliniego. „Że Bolek z Eddą tnie hołubce —” Kwiaty polskie

Eddie Polo 1875–1961

austriacko-amerykański aktor epoki niemego kina. „— Proszę pani, trzeba kupić ciekawe książki: jakieś takie wesołe albo Bosko czarnoksiężnik, zagadki, Eddie Polo, sennik egipski, różne sztuki z kartami.” Bankructwo małego Dżeka

Eden hebr.

raj. „— Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i…” Nie-Boska komedia

Edfu

miasto w południowym Egipcie na zachodnim brzegu Nilu, ok. 90 km na południe od Teb, 100 km na północ od Asuanu. Ośrodek kultu Horusa, stolica 2. nomu Górnego Egiptu. „Zwiedził Edfu, którego świątynia, o dziesięciopiętrowych pylonach, posiadała ogromną bibliotekę papirusów, a na ścianach miała wypisaną i wymalowaną jakby encyklopedię ówczesnej jeografii, astronomii i teologii.” Faraon

Edo

dawna nazwa faktycznej stolicy Japonii w okresie władzy szogunów, zanim w roku 1868 rezydujący w Kioto cesarz przeniósł do niej swoją siedzibę i zmienił nazwę Edo na Tokio. „Jokohama leży w zatoce Edo, niedaleko ogromnego miasta o tej samej nazwie, drugiej stolicy japońskiej.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Edom

kraj ciągnący się na południe od Judei i Morza Martwego aż do Morza Czerwonego. + 1 inne znaczenie „Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Edward Abramowski 1868–1918

psycholog, socjolog, teoretyk i działacz spółdzielczy. W młodości uczestnik ruchu robotniczego i popularyzator marksizmu, później przeciwstawiał walce politycznej idealistyczną teorię „rewolucji moralnej", jako czynnika decydującego o przemianach społecznych. Rewolucja ta dokonywać się powinna w ramach dobrowolnych zrzeszeń, wśród których największe znaczenie posiada spółdzielczość. Rozwój jej miał z jednej strony doprowadzić do zwycięstwa socjalizmu, z drugiej, wypierając instytucje państwowe, powodować obumieranie państwa już w samym kapitalizmie i służyć walce z caratem ( Zmowa powszechna przeciw rządowi , 1905). W anarchistycznej koncepcji Abramowskiego również przyszły ustrój socjalistyczny miał być bezpaństwowy. W filozofii i socjologii Abramowski był subiektywnym idealistą; u podstaw jego poglądów znajdował się fenomenalizm podmiotowy: „istotą zjawisk jest to, że mogą być one przedmiotem myśli". — Utopijne koncepcje Abramowskiego posiadały stosunkowo duży wpływ na ówczesną inteligencję. „Podpisy głosiły: Marian Bohusz, Stanisław Krzemiński, Edward Abramowski.” Przedwiośnie

edycja

wydanie. „Pan zaś, proszę mi wybaczyć śmiałość, jesteś przede wszystkim szlachcicem, i to w angielskiej edycji, jakim każdy z nas być powinien.” Lalka

Edygej 1352–1419

dowódca tatarski, podwładny Timura, potem chan Złotej Ordy. „— Książę Witold klęskę poniósł od Edygi, to już pewna.” Krzyżacy

edykt nantejski

akt prawny wydany w 1598 w Nantes przez Henryka IV, kończący trzydziestoletni okres wojen religijnych we Francji między protestantami (hugenotami) i katolikami; edykt ustanawiał wolność wyznania i równouprawnienie obu wyznań, przywracał protestantom prawa polityczne (sprawowanie urzędów) i ekonomiczne; zniesienie edyktu nantejskiego przez Ludwika XIV w 1685 zaowocowało szeregiem represji oraz masową emigracją protestantów z Francji. „Bassompierre miał rację; bombardowanie wyspy Ré pociągnęło za sobą prześladowanie protestantów w Cévennes; zdobycie La Rochelle było przedmową edyktu nantejskiego.” Trzej muszkieterowie

edyl z łac.

urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo miasta. „Przybył na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigilów, a po nim nieprzerwanym już łańcuchem poczęły się zmieniać lektyki senatorów, konsulów, pretorów, edylów, urzędników publicznych i pałacowych, starszyzny pretoriańskiej, patrycjuszów i wykwintnych kobiet.” Quo vadis

Edyp mit. gr.

król Teb, z powodu przepowiedni jako niemowlę porzucony przez rodziców (Lajosa i Jokastę) na śmierć na górze Kitairon; uratowany przez pasterza, wychowywał się jako syn króla Koryntu. Kiedy dowiedział się od wyroczni, że zabije ojca i poślubi matkę, porzucił Korynt. Podczas wędrówki zabił w kłótni nieznajomego starca, który w rzeczywistości był jego ojcem. Następnie rozwiązał zagadkę Sfinksa i uratował Teby przed potworem, a w nagrodę został obwołany królem i poślubił wdowę po swoim poprzedniku, Jokastę, swoją prawdziwą matkę; miał z nią czworo dzieci: Polinika, Eteoklesa, Ismenę i Antygonę. Kiedy Edyp dowiedział się, że nieświadomie wypełnił przepowiednię, oślepił się i udał na wygnanie. Wówczas władzę w Tebach objął brat Jokasty, Kreon. „Czy ty nie widzisz, że z klęsk Edypowych” Antygona

efa

miara produktów sypkich, około 22 litrów. „Drugiego zaś zużyje na całopalenie, wedle przepisu i tak rozgrzeszy go kapłan z grzechu jego, którego się dopuścił, a odpuszczonym mu będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 2 wystąpienia →

efebie z łac. efeb : młodzieniec

sale, boiska i place do ćwiczeń dla młodych chłopców. „W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw retor, o którym mówiono w mieście, lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo zajmujące zapasy.” Quo vadis

efekta

dziś popr.: efekty. „Księżyc wschodził coraz później, zbliżając się do nowiu, noce były szare, efekta świetlne przepadły, ale Ramzes mimo to wciąż widział jasność owej pierwszej nocy i słyszał namiętne strofy Greka.” Faraon

efendi

w świecie arabskim tytuł wysokiego dostojnika, który odpowiada dziś naszemu „pan". „— Dziękujemy, efendi.” W pustyni i w puszczy

effendi z tur.

pan, władca; tu w formie W. lp „— Effendi — odrzekł posłaniec.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

efferatam bestiam łac.

dzika bestia. „Zaledwiem efferatam bestiam uspokoił i postępek twój wytłumaczył.” Ogniem i mieczem

Efialtes

ze swoim bratem Otusem, zwaliwszy Pelion i Ossę, górę na górę, wdzierali się po nich do nieba. Młody Apollo przebił go strzałą. Olbrzym ten ręce ma związane, lecz za ich poruszeniem ziemia drży cała. + 1 inne znaczenie „Tuż przy domu widziało się stamtąd rozległy ogród, parkan na podmurowaniu, wiszący nad rzeką, i pewne w nim miejsce, zwane przez gości odwiedzających górkę „dziurą Efialtesa".” Syzyfowe prace

Efir

Korynt, ważne miasto portowe.

Efraim

od hebr. פָּרָה ( para ): ‘wydawać owoce’ także w znaczeniu ‘rozmnażać się’. „I nagromadził Josef zboża, jak piasku morskiego, mnóstwo wielkie; tak że zaniechał liczyć, gdyż nie było liczby.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

efronteria daw.

bezczelność. „Siedzi sam w domu, a jeżeli się gdzie zjawić raczy, to tyle zawsze pokaże ludziom efronterii i wyniosłości, że każdy gorętszy kipi.” Popioły

egida mit. gr.

tarcza Zeusa, zrobiona ze skóry kozy Almatei, która się nim opiekowała w dzieciństwie. + 3 inne znaczenia „W boskim ręku egidę nieśmiertelną trzyma;” Iliada to słowo w 4 lekturach →

egidny

trzymający Egidę, tarczę obitą skórą kozy Amaltei, karmicielki Zeusa, stanowiącą atrybut Zeusa i Ateny. „Na schowek; po czym córa egidnego boga” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Egidowładca

przydomek Zeusa. „Egidowładcy córze, Palladzie bogini.” Odyseja

eglisserion , eglisseron a. egloceron

jeden z trzech typów jednorożców, które wskazał w swym dziele De proprietatibus rerum Bartholomeus Anglicus (Bartłomiej Anglik, ok.1203–1272), franciszkanin, profesor teologii na uniwersytecie w Paryżu, prekursor publikacji encyklopedycznych; pierwszy typ jednorożca to rhinoceros , którego za Pliniuszem opisuje jako zwierzę wielkości słonia, ale o krótszych nogach i z rogiem na nosie, drugi typ to monoceros z ciałem konia, głową jelenia i stopami słonia, trzeci zaś to właśnie egloceron , jednorożec mały, podobny do koźlęcia, a którego nazwa pochodzi od zniekształconego gr. słowa αιγόκερως (koziorożec) i który został opisany we wczesnochrześcijańskim, anonimowym dziele greckim, powstałym w II w. w Aleksandrii Physiologos (gr. Φυσιολόγος , czyli Fizjolog ); zapis nazwy tego ostatniego typu jednorożca po francusku to eglisseron (u XIX-wiecznego bibliotekarza i historyka Julesa Bergera de Xivrey), stąd odmiany nazwy. „Eglisseriona z monocerem —” Kwiaty polskie

Ego ultimus łac.

ja ostatni. „— Ego ultimus!...” Potop

egzageracja daw.

przesada, wyolbrzymienie. „Zresztą tamtejsza wierność wobec Elżbiety też daleka była od jakiejkolwiek egzageracji.” Granica to słowo w 2 lekturach →

egzakcja z łac. exactio : pobór, nadzór, z łac.

przymusowe ściąganie podatku na wojsko. + 1 inne znaczenie „— Kiedy byłem za młodych lat deputatem do egzakcji od chorągwi, w której służyłem, jeździło się po całym kraju, ale takiego życia jak w Warszawie nigdzie nie zaznałem.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

egzaktor daw.

poborca podatków. „— Czy wielmożny pan na fundamencie dekretu ratę ofiary styczniowej dziesiątego i dwudziestego grosza na ręce egzaktora w Chęcinach, urodzonego Czaplickiego, zapłacił był?” Popioły

egzaltacja

wyrażanie uczuć w przesadny sposób. „— wykrzyknął z surową egzaltacją.” Jądro ciemności

egzamin maturitatis łac.

egzamin dojrzałości. „Po świętach Wielkiej Nocy gromadka ósmoklasistów gotowała się w skupieniu ducha do egzaminu maturitatis.” Syzyfowe prace

egzamina

dziś forma B.lm: egzaminy. „W dniu wyznaczonym niektóre egzamina odłożono na później, bez określenia bliżej daty, inne rozrzucono w ten sposób, że malec zdający do klasy wstępnej dziś miał być przesłuchiwany z rosyjskiego czytania, dopiero po upływie tygodnia z arytmetyki, a znowu kiedy…” Syzyfowe prace

egzekutor z łac.

wykonawca. „— Nasz książę, nasz hetman będzie tego testamentu egzekutorem!” Potop to słowo w 2 lekturach →

egzekwie

nabożeństwo za umarłych. „Żałobny ołtarz, przed którym śpiewają się egzekwie nad zdeptanym sercem ludzkim!"” Lalka

egzekwować z łac.

tu: stracić, zabić. „— Jeśli kazałem — rzekł po chwili książę — tych ludzi w Birżach egzekwować, którym na twoją prośbę przebaczyłem w Kiejdanch, to nie dlatego, żem cię chciał zwodzić, jeno by ci boleści oszczędzić.” Potop

egzenterunek

autopsja; sekcja zwłok. „Sam widziałem, jak zmarzniętego Owczarza z dzieckiem odwozili do sądu, pewnie na egzenterunek.” Placówka

egzorta

krótkie kazanie okolicznościowe. „Zaczęła mysz egzortę; kot jej pilnie słuchał,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

egzulować z łac. exulere

iść na wygnanie, wyjechać z kraju, emigrować. „«Scyzoryk — rzecze Wojski — choć nie egzulował,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

egzystować

tu: istnieć, funkcjonować. „— Może w Prusiech takie prawa egzystują, u nas nie...” Potop

Eh bien fr.

A więc. „Eh bien, żegnam więc Panie.” Dziady, część III

Eh bien? fr.

I cóż?

eh, bien fr.

no cóż.

Eh, mon Docteur fr.

Eh, mój doktorze. „Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek” Dziady, część III

eheu łac.

niestety, ach. „— Nie w Pomponii — eheu!” Quo vadis

Eheu me miserum! łac.

Ach, ja nieszczęsny! „Eheu me miserum! A jakże też pan hrabia myśli brać się do roli, jeśli spytać wolno?” Popioły

eiusdem matris łac.

tej samej matki. „— Zważ waćpan i to, że choćbyś w czasie rebelii swoje trzy głowy znalazł, to nie wiadomo, czy od ślubu wolnym będziesz, boć co innego Krzyżacy lub Turcy, a co innego swoi, jakoby rzec, dzieci eiusdem matris.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Ej, tam na hori... Kozaki idut' ukr.

Hej, tam na górze żeńcy żną, A pod górą, pod zieloną, kozacy maszerują.

Ejlejtyja mit. gr.

bogini połogu i porodu. „Pieczara Ejlejtyi — schroniony przed burzą” Odyseja

eklezjasta

duchowny. „Z całą pokorą wyznałem tym uczonym eklezjastom, że bezsenne noce w kordegardzie i służba królewska zmusiły mnie poniekąd do zaniedbania nauki.” Trzej muszkieterowie

ekloga z łac.

gatunek lit., utwór ukazujący wyidealizowane życie wiejskie; sielanka, idylla. „Szukam także Persjusza i pewnego wydania eklog Wergilego, którego nie mam.” Quo vadis

ekonom

nadzorca prac rolnych w dawnych majątkach ziemskich. + 1 inne znaczenie „Zaprzęgano tam do bryczek i wózków konie, a czynność tę spełniali sami ich właściciele z wyjątkiem tylko dzierżawcy Giecołda i ekonoma Jaśmonta, którzy jednak hałasowali najwięcej, parobkom za furmanów im służącym głośne rozkazy wydając.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

ekonomia

dobra ziemskie, z których dochód przeznaczony był na osobiste potrzeby króla i dworu. + 2 inne znaczenia „…hryńscy, i właściciele ziem pobliskich siedzący na przywilejach, szlachta osiadła i od nikogo niezależna, dalej urzędnicy ekonomii, trochę starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, bądź to na kondycjach żyjący, bądź na swoich futorach.…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

eks-jezuita

król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. „Kto by się spodziewał, że w eks-jezuicie tak wielki strategos siedzi?” Potop

eks-kardynał w koronie

król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. „Ale w Bogu nadzieja, że poczują rękę moją konfederaci i nasz eks-kardynał w koronie.” Potop

eks-obywatel

tu w znaczeniu: były właściciel ziemski. „Popatrzyliśmy sobie w oczy z tym eks-obywatelem, który nie mógł zdobyć się na wywabienie plam ze swego surduta.” Lalka

eksakcja z łac.

pobór, ściąganie podatków. „„Waćpanowie (mówili żołnierzom) jesteście wolentarzami i eksakcji nie możecie czynić.” Potop

eksamit starop.

aksamit. „Eksamity i postawce —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ekscytarz

czynnik pobudzający. „Była ona nie tylko kodeksem i ekscytarzem moralności, ale wprost była siłą moralną.” Syzyfowe prace

ekscytować

tu: pobudzać do działania, ponaglać. + 1 inne znaczenie „— Bój się pan Boga, z Paryża ogromnie ekscytują nas o te bulwary...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

ekskuzować się

tłumaczyć się, przepraszając. „Ekskuzował mi się, że nieszczęściem pomylił się w rachowaniu.” Podróże Guliwera

ekspediować z łac.

wysyłać, wyprawiać. „Książę, który ze Starego Zbaraża pułki ekspediował, wjechał dopiero wieczorem po zachodzie słońca.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ekspedite a. expedite lac.

biegle, doskonale. „Stary ryfa i bufon, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi.” Chłopi, Część czwarta - Lato

ekspens z łac., z łac. expensus

koszt; tu: zużycie. + 1 inne znaczenie „— Przy takim ekspensie podobno już i na sześć dni nie starczy.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

ekspensą

ekspens, wydatki, rozchody. „Rok się skończył, perceptę gdy z ekspensą liczył,” Satyry

ekspensować

daw. zużywać, wydawać (pieniądze). „Kochanek dla kochanki nie ekspensuje takich stosów papieru jak ci dwaj praktyczni marzyciele.” Ludzie bezdomni

eksperiencja daw., z łac., łac.

doświadczenie. + 1 inne znaczenie „— Dziwiłem się przed chwilą — odparł chytrze Abdank — że jegomość książę tak młodego człowieka posłem sobie do chana obrał, ale po waścinej odpowiedzi już się nie dziwię, bo widzę, żeś młody laty, ale stary eksperiencją i rozumem.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

eksplikować się

tłumaczyć się, uniewinniać. „Eksplikuję się przed tobą, kochany szwagrze, ponieważ z przykrością, z rzetelną przykrością przychodzi mi kłopotać cię o tę sumkę...” Nad Niemnem

eksplorator

badacz (szczególnie nieznanych dotąd rejonów) i odkrywca. „Eksplorator przyszedł!” Mały Książę

eksporta

uroczyste wyprowadzenie zwłok. „— A jutro eksporta do kościoła!” Chłopi, Część czwarta - Lato

eksportować

tu: wyprowadzić zwłoki na cmentarz. „Juści, że i myśleć nie śmiała, by ją ksiądz eksportował na cmentarz.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ekstra

tu: gra w piłkę. „W porze wiosennej, kiedy co najmniej połowa uczniów brykała mu z lekcji, przedkładając ekstrę nad tłumaczenia z Dubrowskiego i ustępy dzieła pt.” Syzyfowe prace

ekstrafain z ang. fine : wspaniały, świetny

szczególnie wysokiej jakości, najlepszy. „— Niech wasza królewska mość skosztuje: prima sort, ekstrafain, godne królewskiego nosa.” Król Maciuś Pierwszy

ekstraordynaryjny z łac., z łac., daw., daw., z łac.

niezwykły, nadzwyczajny. „— Waćpanna mi przebacz to, com wczoraj uczynił, bo to było z tak ekstraordynaryjnej dla waćpanny życzliwości, żem jej zgoła pohamować nie umiał...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

ekstyrpacja

wyrwanie z korzeniami. „Zaczynam czuć potrzebę wyjawienia, jakby ekstyrpacji z głębi siebie.” Ludzie bezdomni

ekstyrpować z łac.: extirpare

wycinać. „Wycinał kaszaki, bolączki, wiercił, przekłuwał, ekstyrpował, urzynał, przylepiał itd.” Ludzie bezdomni

ekwator

równik. „Przez astronomów zwany ekwatorem,” Boska Komedia

ekwipaż daw., z fr. équiper

rodzaj lekkiego, luksusowego powozu (pojazdu konnego z zaprzęgiem). + 3 inne znaczenia „Oba ekwipaże szybko zbliżały się do siebie.” Lalka to słowo w 7 lekturach →

Ekwipaż po angielsku

już w końcu panowania Augusta III coraz modniejsze stawały się angielskie karety, które sprowadzali przeważnie tylko magnaci. „Ekwipaż po angielsku, z francuska lokaje,” Satyry

ekwipować się

wyposażać w różne rzeczy. „Ekwipował się powoli, coraz usilniej dbając o to, ażeby każdy szczegół jego mieszkania posiadał wartość artystyczną.” Katarynka

ekwitacja

umiejętność jazdy konnej. „…yją a zadem, a czwarty wygląda tak, jakby w każdej chwili usiłował zsiąść z konia i już do końca życia nie ćwiczyć się w ekwitacji.…” Lalka

El Beit-El

hebr. אֵל בֵּית־אֵל ( El Beit El ): ‘Bóg [z/w] Beit El’, samo Beit El oznacza dosłownie ‘dom Boga’. Nazwę miejsca można odczytać następująco: «Bóg w Beit-El, czyli Ten który objawił Swoją Szechinę [Boską obecność] w Beit-El», zob. Raszi do 35:7. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

El-Fajum

miasto w Egipcie, położone na Pustyni Libijskiej, około 85 km od Kairu. „…kilku tygodniami, jako biegli inżynierowie, do obejrzenia i oceny robót prowadzonych przy całej sieci kanałów w prowincji El-Fajum, w okolicach miasta Medinet, blisko jeziora Karoun oraz wzdłuż rzeki Jussef i Nilu.…” W pustyni i w puszczy

elaeothesium łac.

pomieszczenie w łaźni, w którym nacierano ciało olejkami. „…do tego niewolników przyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, o…” Quo vadis

Elath , dziś: Ejlat

miasto portowe na północnym krańcu Zatoki Akaba (Morze Czerwone), oddzielającej półwysep Synaj od półwyspu Arabskiego. „Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath.” Faraon

Elbląg

obecnie polskie miasto powiatowe w województwie warmińsko-mazurskim; od 1940 istniał tu jeden, a następnie dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof oraz podobozy pracy przymusowej obozów jenieckich (stalagi), do Elbląga sprowadzano także polskich cywilnych robotników przymusowych. „Przywozili ze Stutthoffu, z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza.” Medaliony

Eldorado

legendarny kraj w Ameryce, w którym złoto było tak powszechne, że tubylcy nie uważali go za cenne. „Owa zacna banda nazwała się „wyprawą odkrywczą z Eldorado"; zdaje się, że jej członkowie zobowiązali się pod przysięgą do zachowania tajemnicy.” Jądro ciemności

elegantiae arbiter łac.

znawca, autorytet w sprawach dobrego gustu. „Potrzebny jestem jeszcze nie tylko jako elegantiae arbiter, ale jako człowiek, bez którego rad i smaku wycieczka do Achai mogłaby się nie udać.” Quo vadis

elegies amoureuses fr.

Elegie miłosne . „zepsucia Elegies amoureuses, i najładniejsza z nich, zaczynająca się od słów: L'oiseau le plus charmant qu'on pût voir dans le monde, mon fameux perroquet...” Ludzie bezdomni

elegijny

smętny, żałosny. „W elegijny ton popadł i na wzór żony, która już od dawna z twarzą na rękę opuszczoną kołysała się to w tył, to naprzód, policzek na dłoń opuścił.” Nad Niemnem

elekcja

sejm elekcyjny odbył się 19 czerwca 1669 r. + 1 inne znaczenie „Konwokacje i elekcje, interregnum, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby cały naród w jeden miecz w jednych ręku się zmienił.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

elekt

nowo wybrany król. „Są przy panu krakowskim, a z nim razem przy naszym elekcie nieszczęsnym.” Potop

Elektra

matka Dardana, założyciela Troi. „Wkoło Elektry mnóstwo mężów stoi:” Boska Komedia

element

tu: żywioł. „Wszak to już dwa miesiące przeszło, jak nie śpimy, nie jemy, jeno się bijem i bijem dzień i noc, dachu nad głową nie mając, na wszystkie nawałności elementów narażeni.” Ogniem i mieczem

elew z fr.

uczeń, wychowanek. „Wdzięczny elew posuwał się z nim równo, chichocąc i bijąc go błotem bez przerwy.” Syzyfowe prace

elewacja

tu: wysokość gwiazdy nad horyzontem. „…owie, którym płacą za to, by rozprawiali uczenie o ich składzie, wadze, drodze, jaką przebiegają, o nieprawidłowościach, elewacji ich świateł itd.…” Lord Jim

Eli

Eli lamma sabathani . Słowa wyrzeczone przez Chrystusa umierającego na krzyżu. „Jest tą, co bodła Chrystusa rzec: »Eli!«,” Boska Komedia

eliberować się z łac.

uwolnić się. „Książę Bogusław eliberował się z niewoli, ale pan Gosiewski ma mieć na Prusy i Żmudź oko.” Potop

Elida

kraina na zachodnim Peloponezie; górzysta Itaka niezbyt dobrze nadawała się do hodowli zwierząt. „Bo mam jechać na łąki w Elis, gdzie się pasie” Odyseja

Elijasza

Eliasza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Widząc ognisty rydwan Elijasza,” Boska Komedia

elizejskie cienie

dusze zmarłych, które wg mit. gr. miały przebywać po śmierci na Polach Elizejskich. „Hrabia widział w nich obraz elizejskich cieni,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Elizejskie Pola

miejsce pośmiertnego pobytu wybranych dusz. „Poślą na kraniec ziemi, w Elizejskie Pola,” Odyseja

Elizu błonie

Elizjum, Pola Elizejskie; w mit. gr. część Hadesu, w której przebywały dusze zacnych zmarłych, ludzi dobrych za życia. „I przez ten grób jest droga na Elizu błonie.” Dziady. Widowisko, część I

Eljen Magyar! węg.

niech żyją Węgry! „— Eljen Magyar!...” Lalka

elki

skórki lub futro z skórek z tchórza, fretki lub tchórzofretki. „…m, ondulowanym i pokręconym w loki, i krótszym, jedwabistym puchem kremowym, stanowiącym spód, jak w futrze, które się nazywa elki.…” Granica

elkowy

zrobiony z futra tchórzy. „Chwilami przestawał myśleć i patrzał znużonym wzrokiem, jak wiatr rozdmuchuje futro w pewnym miejscu elkowego, w kształcie peleryny, kołnierza matki, zupełnie jak gdyby ktoś chuchał na to miejsce przyłożywszy do niego usta; chwilami znowu tłumił całą potęgą dz…” Syzyfowe prace

Elle a de la chance fr.

ma szczęście... takie, takie... takie nic. „rien du tout!” Nad Niemnem

Elle dort fr.

Ona śpi. „— Elle dort... — szepnęła siostra, nie spuszczając oczu z Rafała.” Popioły

Elle porte une lettre fr.

Ona przynosi list. „Elle porte une lettre.” Dziady, część III

Elsa

strumień mały w Toskanii, w którego wody jaka bądź rzecz wrzucona pociąga się powłoką kamienną. „Jeżeli duch twój jak w Elsy strumieniu” Boska Komedia

Elsynor

duńskie miasto położone w płn.-wsch. części Zelandii, 40 km na płn. od Kopenhagi, nad cieśniną Sund; powstało w XIII w. w miejscu daw. osady wikingów; we wsch. części miasta znajduje się potężny, obronny zamek Kronborg z końca XVI w., stanowiący miejsce akcji tragedii Shakespeare'a. „Rzecz się odbywa w Elsynorze.” Hamlet

elukubracja

utwór wypracowany mozolnie, ale bez talentu. „— Żałuję teraz, że czytałem moją elukubrację...” Ludzie bezdomni

emablować fr.

otaczać szczególnymi względami, zabawiać, nadskakiwać. „Zaczął chodzić z wizytą do aptekarza i emablować jego żonę.” Siłaczka

emancypacja

tu w szerszym znaczeniu: wyzwolenie od zależności, ucisku itd. „emancypacja?...” Lalka

emancypantka

zwolenniczka równouprawnienia kobiet i mężczyzn, pojęcie używane na przełomie XIX i XX wieku; dziś: feministka. „…pozwalał mu brak potrzebnych po temu książek, nagle i niespodziewanie „wziął" i ożenił się z ubogą jak mysz kościelna emancypantką.…” Siłaczka

Emanuel

jedno z hebr. imoin Boga, znaczy tyle co: „Bóg jest z nami"; w Nowym Testamencie oznacza Chrystusa, mesjasza. „Emanuel już mieszka” Fortepian Chopina

emblemat

znak, symbol. „— Cieszę się — mówił do dam, które go otoczyły — że na tym dzisiejszym zebraniu mogę służyć przynajmniej za jego emblemat, za symbol.” Przedwiośnie

emetyk

lek wymiotny. „— Mówię — ciągnął książę porywczo — że moja zdrowa, wielka, silna rasa, a i twoja, przypuszczam, otrząsa się jak po emetyku, po owych ckliwych cnotach...” Popioły

emeuta z fr. émeute

bunt, rozruchy. „Pomimo zdobycia go i kapitulacji 24 kwietnia emeuta w nim nieustająca.” Popioły

emigracja

mowa o wielkiej emigracji po powstaniu listopadowym (1331). „— W Zasławiu, gdzie mieszkał od powrotu z emigracji.” Lalka

Emin pasza

z pochodzenia Żyd niemiecki, był po zajęciu przez Egipt kraju leżącego koło Albert-Nianza gubernatorem Ekwatorii, przebywał najczęściej w Wadelai. Mahdyści atakowali go kilkakrotnie. Uratowany został przez Stanley'a, który przeprowadził go wraz z większą częścią żołnierzy do Bagamojo nad Oceanem Indyjskim. „— Ja — mówił do Hatima — muszę wkrótce wyruszyć ze wszystkimi ludźmi na daleką wyprawę na południe przeciw Eminowi paszy, który siedzi w Lado mając tam parowce i wojsko.” W pustyni i w puszczy

emir

tytuł honorowy przysługujący dowódcom i książętom w państwach islamu. „Przystał całkiem do Mahdiego i został mianowany emirem.” W pustyni i w puszczy

emisaryjusz klubów

wysłannik tajnych organizacji politycznych. „Emisaryjusz klubów.” Dziady, część III

Emorejczyka

midrasz odnosi to do Esawa, zob. Raszi do 48:22. Por. też przypis do Ks. Rodzaju 46:6. „I rzekł Israel do Josefa: „Oto ja umieram, a będzie Bóg z wami, i przywróci was do ziemi ojców waszych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Emów

hebr. אֵימִים ( Eimim ) od אֵימָה ( eima ): ‘groza, przerażenie, lęk’. «Określano ich tak, ponieważ byli przerażający», zob. Ibn Ezra do 14:5. W innych przekładach jako: Emici.

empire fr.

styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., w okresie panowania cesarza Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu, motywy orientalne. + 1 inne znaczenie „Wstał wkrótce i ułatwił gościom zbliżenie się do zegara empire stojącego pod kloszem na gzemsie konsoli.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

empirejskie drzwi mit. gr.

drzwi do najwyższej sfery nieba. „Dla otwarcia empirejskich drzwi potrzeba widocznie większej — i niech się tak stanie, jak chcą wyroki.” Quo vadis

Empireum

najwyższa sfera nieba. „Nauka starożytna, przedstawiała to miejsce jako najniższe w świecie, a najdalsze od Empireum.” Boska Komedia

emulacja z łac.

tu: niezgoda, konflikt. + 1 inne znaczenie „Tak mówiono w Warszawie i w kołach regimentarskich, szczególnie u księcia Dominika, z którym emulacja Jeremiego niemałe już szkody Rzeczypospolitej przyniosła — a ów Mariusz siedział tymczasem w Zbarażu, chmurny, niezbadany.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

emulować z łac.

rywalizować. „Wolałbym z tobą jeno w przywiązaniu do osoby pańskiej emulować...” Potop

en avant fr.

naprzód (komenda wojsk. i taneczna). + 1 inne znaczenie „— En avant!...” Placówka to słowo w 2 lekturach →

en avant, pointez! fr.

naprzód, pchnij! „Był tedy już niezwalczony w zwykłym, wysadzającym z siodła „broń do ataku!" — w szarżach en avant, pointez! — w parowaniu w lewo czy w prawo, w zdradzieckich, wściekłych a niezwalczonych ciosach w tył i w bok.” Popioły

en bataille fr.

w szyku bojowym. „Szwadron, uszykowany en bataille, ruszył z kopyta i zaraz, ustawiony obok dragonii francuskiej, rozwinął kolumnę i atakował z lewego skrzydła.” Popioły

en chef fr.

naczelny. „Mówiono szczególnie o Montebello, gdyż tam przebywał generał en chef, otoczony jak koronowany książę przez ministrów Austrii, Rzymu, Neapolu, Sardynii, Genui, nieszczęsnej Wenecji, Parmy, kantonów Szwajcarii i wielu państewek niemieckich.” Popioły

en face fr.

twarzą na wprost. „Chrobry en face, Anhelli w profil,” Kwiaty polskie

en fait des dames fr.

właściwie co do dam. „Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: —” Dziady, część III

en lapin de Moscovie fr.

z moskiewskiego królika. „Dalej szeleszczą suknie bramowane futrem en lapin de Moscovie, głowy półokryte, w tokach de gaze argentée, w turbanach à pointe mameluck, w szatach lewantyńskich i egipskich.” Popioły

en prenant son café fr.

pijąc kawę. „Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,” Dziady, część III

„Encyklopedia większa” Orgelbranda

dwudziestoośmiotomowa encyklopedia wydana w latach 1859–1868 przez S. Orgelbranda w Warszawie. „Encyklopedie większe Orgelbranda...” Nie to...” Lalka

endecki

związany z Narodową Demokracją. Powstałe w 1896 r. Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne było ugrupowaniem programowo antysemickim, w okresie I wojny światowej prorosyjskim, utworzony przez jej zwolenników Legion Puławski walczył jako 739 Nowoaleksandryjska Drużyna w składzie wojsk rosyjskich na froncie wsch. w imię „zjednoczenia ziem polskich pod berłem carów"; od listopada 1914 r. opiekę nad oddziałem sprawował Komitet Narodowy Polski kierowany przez Romana Dmowskiego. „Endecka morda nienawistna” Kwiaty polskie

endek

członek lub sympatyk Narodowej Demokracji (endecji), polskiego ruchu politycznego o ideologii nacjonalistycznej, powstałego pod koniec XIX wieku. „— On był jak endek.” Pożegnanie z Marią

endemia

stałe występowanie jakiejś choroby na określonym terenie. „Endemia „metafizyki" wskazywała jednak naszemu doktorowi, że w jego egzystencji roślinnej, najedzonej, niejako nasyconej filozofią mocnego, zdrowego rozsądku, kryje się jakaś rana nieuleczalna, niewidoczna, a dolegająca nad wyraz, niby ranka nad próchniejącą k…” Siłaczka

Endymio n

w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci. „Bo Filon marzył los Endymijona,” Balladyna

endywia

roślina warzywna o postrzępionych, jadalnych liściach, podobna do sałaty, używana głównie na surówki. „Barszczyk postny, pierożki z grzybkami, krem czekoladowy na trzecie, a na jarzynkę może endywii dostanę u kupca.” Granica

Eneasz mit. gr.-rzym.

bohater mitów i epopei rzym. poety Wergiliusza (70–19 r. p.n.e.) Eneidy , syn Anchizesa, króla Dardanos (w pobliżu Troi) i bogini Wenus; uczestnik wojny trojańskiej, po zniszczeniu Troi przez Greków poprowadził ocalałych mieszkańców w długą wędrówkę, u końca której dotarł do Italii, a jego potomkowie założyli Rzym. Jednym z epizodów wędrówki Eneasza jest jego długi pobyt w gościnie u królowej Kartaginy, Dydony, stanowiący pretekst do snucia przez Eneasza opowieści o wcześniejszych przeżyciach, m.in. o zdobyciu Troi. Priam, król Troi, został zgładzony przez Neoptolemosa, zwanego też Pyrrosem (łac. Pirrus), syna Achillesa, który dostał się do miasta podstępnie wraz z drużyną Greków ukrytych w koniu trojańskim. + 2 inne znaczenia „Nie ta, gdy leciał w Eneasza tropy,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Eneida

epopeja poety rzym. Wergiliusza (Publius Vergilius Maro, 70–19 p.n.e.); Iliada : jedna z dwu (obok Odysei ) epopei starożytnych, przypisywanych Homerowi, półlegendarnemu poecie gr. z IX w. p.n.e. „Fotografię jej nosił ze sobą zawsze i wszędzie; w czasie lekcji, pod pretekstem pilnego rozczytania się w Eneidzie czy Iliadzie, patrzał w nią jak wrona w gnat bez ustanku.” Syzyfowe prace

enema med.

lewatywa, płukanie jelita grubego. „Miał on wielki mieszek z kanką słoniową, którą, włożywszy w zad, dawał enemę wietrzną; mówił, iż takową enemą wyprowadza z wnętrza wszystkie wiatry, co rozdymając wnętrzności, sprawiają kolkę.” Podróże Guliwera

enfin fr.

w końcu, na koniec.

Enijo mit. gr.

Popłoch, personifikacja strachu odczuwanego podczas bitwy. „Wnet Ares na ich czele i Enijo stanie:” Iliada

Enosz

hebr. אֱנוֹשׁ ( enosz ): 'człowiek, ludzkość'.

ensemble fr.

grupa; zespół. „Ensemble jak z feerii, z bajki,” Wesele

entre nous fr.

między nami (mówiąc). „A francuszczyzna panny Justyny, entre nous, dość kulawa?” Nad Niemnem

entrechat fr.

figura taneczna; skok ze skrzyżowaniem nóg. „W chude ręce klasnęła i z ukontentowania jakieś niby menuetowe entrechat wykonała.” Nad Niemnem

enuncjacja

deklaracja. + 1 inne znaczenie „Przypieczętował właściwym sobie uśmiechem tę enuncjację, jakby to były drzwi otwierające się na ciemność, przy których pełnił funkcję odźwiernego.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

eo instante łac.

w tej chwili. „…patrzyć, jak wielka wojna wybuchnie, od której się też i czerń podniesie, przeto zaklinam i błagam waszmość Panią, byś eo instante, choćby i stepy nie wyschły, choćby wierzchem, zaraz z kniaziówną do Łubniów jechać raczyła i tego nie poniechała, gdyż ja na cza…” Ogniem i mieczem

eo ipso łac.

tym samym. „— Skoro to, coś powiedział, nie jest niegrzecznością, więc eo ipso jest grzeczną uwagą.” Przedwiośnie

eo modo łac.

na swój sposób. + 1 inne znaczenie „Odtąd porzucam rycerskie rzemiosło, a będę dziadów na gościńcach obdzierał, bo widzę, że eo modo prędzej do fortuny dojść można.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Eol mit. gr.

władca wiatrów. „zbłąkane dzieci Eola” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

Eos mit. gr.

bogini jutrzenki. „Rankiem, gdy zrumieniła Eos strop błękitu,” Odyseja

Epaminondas ok. 420–362 p.n.e.

wybitny wojskowy i polityk z Teb, wprowadził nowatorskie rozwiązania taktyczne, zreformował armię, złamał potęgę militarną Sparty i jej dominację wśród państw greckich. „Miałem szczęście dosyć długo rozmawiać z Brutusem, który mi powiedział, że jego przodek Juniusz oraz Sokrates, Epaminondas, Kato Młodszy, Tomasz More i on zawsze są w towarzystwie ze sobą; jest to zjednoczenie sześciu mężów, do którego wszystkie wieki świata n…” Podróże Guliwera

Epej

w Odysei wybudował drewnianego konia, którym Grecy wdarli się do Troi. „Wstał biegły w takich walkach Epej, syn Panopa,” Iliada

epigoni z gr.

pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. „epigonów co zostało,” Wesele

epigramat z gr.

starożytny gatunek lit., pochodzący od napisów na grobowcach i pomnikach. „Co najwyżej, pisałbym epigramata, których bym zresztą nie odczytywał nikomu, jak ten biedny Rufinus.” Quo vadis

Epikasta

rzadka forma imienia Jokasty, matki Edypa. „Edypa, Epikasta, sławna strasznym czynem,” Odyseja

Epikur 341–270 p.n.e

filozof grecki, atomista i zwolennik tezy, że celem życia ludzkiego jest dążenie do szczęścia. „Podług jego mniemania system Gassendiego, który naukę Epikura ile możności ozdobił i jako godną przyjęcia wystawił, równie jak i zasady Kartezjusza trzeba odrzucić.” Podróże Guliwera

epilator z łac.

niewolnik usuwający zbędne owłosienie, wykonujący depilację. „Lecz w tej chwili weszli epilatorowie, którzy zajęli się Petroniuszem, Markus zaś zrzuciwszy tunikę wstąpił do wanny z letnią wodą, albowiem Petroniusz zaprosił go do kąpieli.” Quo vadis

epilichnia z gr.

małe naczynka z wonnościami. „W unctuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki poczęły uprzątać epilichnia z woniami.” Quo vadis

epilimma z gr.

pachnidła, wonności. „Niech mi kto poda epilimmę, bo zemdleję.” Quo vadis

Epilog

Wiersz ten, napisany w 1834 r., po raz pierwszy został opublikowany z rękopisów Mickiewicza w paryskiej edycji Pana Tadeusza w 1860 r. Od tej pory przyjęło się dołączać go jako epilog na końcu utworu.

Epilog wydawcy

we wcześniejszej wersji utworu epilog brzmiał: „Jeżeli ktoś te dzieje odczytał cierpliwie, I nierad z nich do końca — czemu się nie dziwię: Bo splątawszy się w wątku, resztą we mgle toną, Porzucając ciekawość twą niedosyconą Wiedzże, iż co się stało dawno i tajemnie, Po tylu wielkich latach, nie może być ze mnie Do gruntu dziś wyśledzić a na jaw wysadzić, A fałszem nie chcę uszu łatwowiernych zdradzić! Więc za co księżna w polu zastąpiła męża, Przecz Litawor na Niemce imał się oręża: Nikt przyczyn dostatecznych a pewnych nie wyda, Bo nikt nie wiedział, oprócz starego Rymwida. I ten niedługo zasię rozstał się z żywotem, A póki żył, nikomu nie powiedział o tem, Snać w przysiędze uwiązan albo w obietnicy. Był jednak drugi człowiek, świadom tajemnicy: Giermek księżnej, naonczas we dworcu przytomny. Ten, jako człowiek prostak, mniej w języku skromny, Co wiedział, co nie wiedział plótł tajemnie zrazu, Ale gdy strach ominął dawnego zakazu, (Bo zakazano było przed ludem rozplatać) Wieść tłumiona poczęła coraz szerzej latać; Przez tysiąc ust pędzona w nieśmiertelnym ruchu, Długie przepadłszy wieki, doszła nam do słuchu. Ile w niej prawdy, niech każdy sam bada, A nie wyzwę na rękę, choć kto kłamstwo zada: Bo już nic zgoła swoją nie dostarczam głową, Co on giermek wyjawił, oddam słowo w słowo. Giermek zaś tak powiadał: «Księżna sfrasowana, Iż nie mogła prośbami złamać gniewu pana, Sądziła go przekonać snadniej w innym czasie I kazała mnie posły zatrzymać w tarasie Albo precz wygnać. Mnie się ten zamiar podoba: Wygnałem; ale grubo zbłądziliśmy oba! Bo Komtur, odpowiedzią twardą rozgniewany, Szedł na miasto, gotując ognie i tarany. Kiedym o tej nowinie uwiadomił panią, Znowu biegła do męża, ja z daleka za nią, Weszliśmy. Ciemno było w komnacie i głucho; Książę strudzony zasnął na oboje ucho. Stanęła podle łoża, lecz nie śmiała budzić, Czy nie chcąc darmo prosić, czy sennego trudzić; Ale wrychle na obrót rzuciła się nowy: Zdjęła szablę, wiszącą książęciu u głowy, Pancerz kładzie, mężowski płaszcz na piersiach zwiesza I cicho drzwi przymknąwszy, na ganek pośpiesza; Mnie srogo zakazała o niczem nie gadać. Wraz i konia podano; a gdy miała wsiadać, Mniemałem, nie ujrzawszy miecza przy jej boku, Że go miała zapomnieć lub zgubić w pomroku: Biegam, szukam, powracam — a zamknione wrota. Patrzę w okna — niestety, już za bramą rota. I strach mię ścisnął, jakobym obrzucon zarzewiem; Myślę, pocę się, kręcę, co mam począć, nie wiem? Wtem grzmot niemieckiej broni rozlega się w dali: Zrozumiałem, że w polu bitwę poczynali. Wkrótce Litawor, czyli dosyć mając spania Czy zbudzony łoskotem, zerwał się z posłania. Woła, klaszcze i woła: ja drżący ze strachu, Wsunąłem się na klęczkach w ciemny zakąt gmachu. Widziałem, jako szukał oręża i zbroje, Kołatał we drzwi, skoczył na księżnej pokoje, Wrócił, wyłamał rygle, wyleciał na ganek. Ja do okna (a już się zbierało na ranek): Książę spoziera wkoło i nadstawia uszy, I krzyczy; ale w zamku nie ma żywej duszy. Potem na dół, jakoby nieprzytomny sobie, Skoczył, gdzie stały jego rumaki przy żłobie; Wyjechał na dziedziniec, wstrzymał się u wałów, Słuchał, z której zgiełk strony, gdzie ogień postrzałów: I zawróciwszy konia, lotem błyskawicy, Przez dziedziniec, most, wały, skoczył ku stolicy. Jam oczmi stał, ciekawie oczekując końca: Alem niedługo czekał. Koło wschodu słońca Wraca Litawor, Rymwid i Grażynę z łęku Wysadziwszy, do gmachu dźwigali na ręku. Strach wspomnieć! Kędy stąpią, krew strumieniem pryska, Bo pierś ciężko raniona i skonania bliska; Padła z łoża, to nogi ściskała książęce, To załamane k'niemu wyciągając ręce: »Przebacz mężu, to pierwsza i ostatnia zdrada!...« On, rzewnie płacząc, przy niej na kolana pada, Skonała... Wstał i odszedł, i rękami oczy Zakrywszy, stał... ja wszystko widziałem z uboczy; A gdy z Rymwidem jęli kłaść na łoże ciało, Uciekłem... Wiecie wszyscy, co się potem stało»". „I dotąd pole bitwy zwą polem Litewki.” Grażyna

epinal

eponim od nazwy miasta Épinal we Francji, w regionie Grand Est, będącego stolicą departamentu Wogezy (fr. Vosges), w XVIII w. znanego z produkcji obrazków (tzw. płyt epinalskich): rycin o wyrazistych kolorach i formie, w schematyczny sposób przedstawiających sceny i postaci z życia codziennego, a także sceny religijne; fr. wyrażenie une image d'Epinal , tj. „obrazek z Epinal" oznacza naiwne uproszczenie, sentymentalny stereotyp. „Mesjanistycznym epinalem,” Kwiaty polskie

epinicium łac.

pieśń pochwalna ku czci zwycięzcy. „I uśmiechała mu się dusza do tego widowiska, które miało nastąpić po przejednaniu pieśnią żołnierzy: Oto legioniści otoczą go ze łzami w oczach, on zaś zanuci im epinicium, po którym złota epoka pocznie się dla niego i Rzymu.” Quo vadis

epithalamium łac.

ślubna piosenka lub wiersz. „Od jutra układam epithalamium, bo bardzo piękne wiersze piszę, jenom w ostatnich czasach trochę Apollina dla Marsa zaniedbał.” Ogniem i mieczem

epoka krzemienna

okres, w którym człowiek używał narzędzi sporządzonych z kamieni, głównie z krzemienia. „Tak było zawsze, nawet w epoce krzemiennej.” Lalka

epoka młodości Bismarcka

a więc pierwsza poł. XIX w. „Wprawdzie jego pod tym względem pojęcia i zasady pachniały cokolwieczek epoką młodości Bismarcka, niemniej jednak kręcił żelazkiem, próbując jego siły na wargach, nader zgrabnie.” Przedwiośnie

epoka udziałów i wieców

okres rozdrobnienia feudalnego na Rusi w XI i XII w. „udziałów i wieców.” Syzyfowe prace

epolet

naramiennik, pagon. Pasek materiału naszyty na ramieniu kurtki mundurowej; często umieszcza się na nim różne naszywki oznaczające stopień w wojsku, marynarce czy harcerstwie; dawniej bogato zdobiony element munduru. + 1 inne znaczenie „…ostawiłem bezradnego za sobą, z tymi szpakowatymi włosami, zmęczoną, ogorzałą twarzą, dwiema bliznami i parą zniszczonych epoletów; jednego z tych ludzi godnych zaufania, w których jest surowy materiał na wielką sławę, jedną z tych niezliczonych istot, grzeban…” Lord Jim to słowo w 2 lekturach →

epruwetka

probówka. „Poczuł nie tylko chęć, ale żądzę przypomnienia sobie doświadczeń chemicznych i tego samego dnia wybiegł na miasto, ażeby kupić retort, rurek, epruwetek tudzież rozmaitych preparatów.” Lalka

Epstein, Berthold 1890–1962

pediatra i naukowiec, powołany jako lekarz do obozu koncentracyjnego w Auschwitz podczas II wojny światowej. „Doktor Epstein, profesor z Pragi, przechodząc ulicą między blokami oświęcimskiego obozu w pogodny poranek letni, zobaczył dwoje małych dzieci — jeszcze żywych.” Medaliony

epuzer

(z fr.) dawniej epuzerem nazywano kandydata do małżeństwa. + 1 inne znaczenie „Pierwsi cofnęli się epuzerowie, za nimi damy mające brzydkie córki, z pozostałą zaś resztą zerwał sam pan Tomasz i ograniczył swoje znajomości wyłącznie do stosunków z familią.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

Eques polonus sum łac.

jestem polskim rycerzem. „Eques polonus sum, nic więcej, co?” Potop

Erat, est, fuit łac.

było, jest, było. „Życie samo da się streścić w tych trzech słowach: Erat, est, fuit.” Trzej muszkieterowie

Erato

jedna z dziewięciu Muz, Muza poezji miłosnej zazwyczaj przedstawiana z lirą. „Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni,” Treny

Ereb mit. gr.

najciemniejsza część Hadesu, także: bóstwo i uosobienie ciemności świata podziemnego; tu: piekło + 3 inne znaczenia „Dan w Erebie, w szabas rano;” Ballady i romanse to słowo w 5 lekturach →

Ereb a. Hades mit. gr.

smutna, podziemna kraina, w której przebywały dusze wszystkich zmarłych (starożytni Grecy nie znali rozróżnienia na raj i piekło). „Mnóstwo dusz mężnych wcześnie wtrącił do Erebu,” Iliada

„Ereb" i „Terror"

statki zaginione razem z całą arktyczną ekspedycją sir Johna Franklina. „…łonem pełnym skarbów — statku, co po odwiedzinach jej królewskiej mości znika z gigantycznej opowieści — aż do „Erebu" i „Terroru", które puściły się na inne podboje, aby nigdy nie wrócić.…” Jądro ciemności

Erechteus mit. gr.

heros ateński. „Weszła w Erechteusza zamczyste pałace.” Odyseja

Erechtydzi

Ateńczycy; nazwa ta pochodzi od Erechteusa, bohatera ateńskiego rodu. „Przecież jej przodki z Erechtydów,” Antygona

Eremby

trudny do identyfikacji lud wschodni, może Arabowie lub Armeńczycy. „Etyjopskie zwędrowal — Eremby, Sydony,” Odyseja

Ereutal

Eurytalion, wódz Arkadyjczyków. „Czemum ja nie ten, kiedym Ereutala zabił?” Iliada

ergastulum łac.

starożytne więzienie, umieszczone w posiadłościach zamożnych Rzymian. „— Nie uczynię tego, co mi radzisz, byś jednak nie odszedł bez nagrody, na jaką zasługujesz, każę ci dać trzysta rózeg w domowym ergastulum .” Quo vadis

ergo łac.

więc, a zatem; z powodu. „Pełna przysłówków ergo, ponieważ, albowiem.” Kordian to słowo w 5 lekturach →

Erifyle

córka władcy Argos Talaosa, żona wróżbity i wodza Amfiaraosa, siostra Adrasta; przekupiona przez Polynejkesa naszyjnikiem Harmonii orzekła, że jej mąż ma wziąć udział w wyprawie siedmiu przeciw Tebom, mimo że jako wróżbita wiedział, że poniesie tam śmierć. Później, przekupiona po raz drugi, kazała stanąć na czele następnej wyprawy, tzw. Epigonów, swemu synowi Alkmajonowi. Ten powrócił z wyprawy po czym z nakazu wyroczni delfickiej zabił matkę. „Przyszła i Erifyle, co za stroik złoty” Odyseja

ernestyńskie wydanie

znakomity filolog I. A. Ernesti (1707–1784) wydał w latach 1759–1764 dzieła Homera w 5 wielkich tomach. „W pakiecie znalazłem dwie małe książeczki, najmniejszy format wetsteinowskiego wydania Homera, o którym marzyłem tyle razy, by nie dźwigać na przechadzki dużego ernestyńskiego wydania.” Cierpienia młodego Wertera

Eros mit. gr.

bóg miłości, przedstawiany zwykle jako skrzydlate dziecko, uzbrojone w łuk i strzały. „Gwar przycichł, rozmowy stały się cichsze, gdzieniegdzie zupełnie ciche; pod blednącymi gwiazdami skrzydło Erosa, wonią miry i mirtu napojone, łagodnie muskało te głowy tańcem i śpiewem rozgrzane.” Nad Niemnem

erotic center ang.

centrum erotyczne. „na „erotic center"” Księga Wyjścia

error łac.

błąd. „Kniaź Wasyl, przez straszliwy error sprawiedliwości ludzkiej skazany na utratę gardła i mienia, musiał się ucieczką salwować, ale później wykryła się jego niewinność, którą też promulgowano i do sławy go jako cnotliwego męża przywrócono; a sława tym większą by…” Ogniem i mieczem

ersatz niem.

namiastka. „W jednym była kawa, kawa jednym słowem — nie jakiś sobaczy ersatz niemiecki — „kawusia", rozlewająca aromat swój na dom cały.” Przedwiośnie

erupcja

wybuch. „Silne podniecenie, tęga erupcja niezwalczonej siły zdawała się ponosić chyżej niż parskające konie ku dalekim — dalekim światłom między ogołoconymi już drzewami.” Przedwiośnie

erygować z łac., z łac. erigo

tu: sporządzić, zbudować. + 3 inne znaczenia „Chyba żebym całkiem wysiedzieć nie mógł, to jeszcze pod jaką chorągiew ruszę; aleć owe związki wojskowe z krzywdą ojczyzny, a na pociechę nieprzyjaciół erygowane i owe domowe wojny do reszty mi Bellonę zbrzydziły...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Erymant

Eurymanthos , pasmo górskie w północnej Arkadii na Peloponezie, dziś Olonos. „Co przez bór Erymantu lub Tajget ugania” Odyseja

Erynie mit. gr.

boginie zemsty, karzące zwłaszcza przewiny wobec rodziny i rodu, przedstawiane ze skrzydłami i z wężami we włosach,doprowadzające do szału i dręczące tych, których ścigają. + 2 inne znaczenia „Mściwe i zgubą grożące Erynie,” Antygona to słowo w 3 lekturach →

Erytrea

dawna kolonia włoska w Afryce, nad M. Czerwonym, pomiędzy Sudanem a Etiopią, utworzona w 1890 z terenów odstąpionych Królestwu Włoch przez cesarza Etiopii; ob. niepodległe państwo. „Daleka nad Morzem Czerwonym Erytrea, gorąca jak piekło.” Granica

Es ist... ja niem.

Tak jest. „ja... Pan przybywa z Paryża?” Popioły

esauł

stopień oficerski w wojskach kozackich carskiej Rosji. „Porządku między kurzeniami pilnowali esaułowie zbrojni w tęgie kije dębowe dla hamowania obradujących i w pistolety dla obrony własnego życia, które często bywało w niebezpieczeństwie.” Ogniem i mieczem

Esaw

w innych przekładach jako: Ezaw. Imię Esaw utworzone jest od rdzenia עָשָׂה ( asa ): ‘robić’, «ponieważ [gdy się urodził] był ‘zrobiony’, z całkowicie wyrośniętymi włosami, jak kilkulatek», zob. Raszi do 25:25. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Eschylesowa scena

chodzi o twórczość Ajschylosa (525–456 p. n. e.), uznawanego za jednego z trzech, obok Sofoklesa i Eurypidesa, największych dramaturgów stroż. Grecji. „Czy w Eschylesowej scenie.” Fortepian Chopina

eskapada

wybryk, swawola, awanturnicza wyprawa. „Całe teraz dnie spędzał poza domem na łobuzerii z kolegami, na grach, zabawach, eskapadach i wagusach.” Przedwiośnie

Eskimosi

Inuici (nazwa własna: Inuit, Inuitowie); grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii. W XVI wieku wśród białych upowszechniła się nazwa Eskimosi — o tyle niewłaściwa, co zagadkowa etymologicznie. Początkowo uważano, że wywodzi się od wyrażenia „zjadacze surowego mięsa", obecnie przypuszcza się raczej, że nazwa ta ma inne pochodzenie. Inuici alaskańscy nie tylko tolerują, ale nawet wolą nazwę Eskimosi. „Nie mam w domu papieru, więc na suszonym sztokfiszu napiszę wam list do pewnej bardzo mądrej Eskimoski, która mieszka niedaleko pałacu królowej i może wam więcej dopomóc ode mnie.” Baśnie

eskud

waluta portugalska w l. 1911–2002; escudo dzieliło się na 100 centavos. „Gdy się rzuciło im eskuda,” Kwiaty polskie

eskulap daw.

tu: lekarz. „Wzrok eskulapa niedobrze przeziera,” Kordian to słowo w 2 lekturach →

esman a. esesman

funkcjonariusz SS. „Esman spytał się, co ona chce przed śmiercią.” Medaliony

esmanka a. esesmanka

funkcjonariuszka SS. „Esmanki bardzo tego pilnowały...” Medaliony

esplanada

pas niezabudowanej przestrzeni; dawniej wolna przestrzeń między miastem a twierdzą, z czasem esplanady zamieniano w tereny zielone, służące spacerom. „Słyszałem go na dole i miałem pewne dane, by sądzić, że rozchodził się po całej esplanadzie.” Lord Jim

esprit d'escalier fr.

odpowiedź przychodząca poniewczasie (dosł. „na schodach"); spóźniony dowcip. „Nikt nań uwagi nie zwracał, więc mógł w przerwach między pytaniami gospodyni ćwiczyć do woli swój esprit d'escalier.” Ludzie bezdomni

est décidé dans son esprit fr.

jest postanowione w jego umyśle. „To drugie est décidé dans son esprit...” Popioły

Est modus in rebus łac.

na wszystko jest sposób. „— Est modus in rebus!” Potop

Est-ce vous dieux! fr.

Czy to Pani, moje bóstwo? Jak ja lubię ten taniec; niespodzianka? O, bogowie!

Est-il possible? fr.

Czy to możliwe? „Est-il possible?” Dziady, część III

estyma z łac.

szacunek, poważanie. „Przecież są w estymie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →

eszelon

pociąg (w transporcie wojskowym). „Był to ogromny eszelon wiozący mnóstwo Polaków do kraju.” Przedwiośnie

et caetera łac.

i tak dalej. „Szpitale, domy podrzutków, szkółki, sklepy wiejskie et caetera...” Lalka

et cetera łac.

i inne; itp. + 1 inne znaczenie „De et cetera bomba...” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

et haec facienda, et haec non omittenda łac.

i to trzeba zrobić, i tamtego nie zaniedbać. „— Myślę ja nad tym i właśnie ku Wołkowyskowi dziś nowe podjazdy wysyłam, ale et haec facienda, et haec non omittenda...” Potop

et tout est dit fr.

i wszystko zostało powiedziane. „— Nie mogę — et tout est dit.” Popioły

Et verbum caro factum [est] łac.

A Słowo ciałem się stało. „«Et verbum caro factum»” Kwiaty polskie

etaż ros.

piętro. „Ale trzeba by tak zrobić: jak uczytieli wyjdą z kancelarii i pójdą na etaż, to można iść do sekretara.” Syzyfowe prace

etażerka

ozdobny mebel złożony z umiejscowionych jedna pod drugą półek. + 1 inne znaczenie „Na fortepianie okrytym jedwabną haftowaną kapą z chwastami, na biurku, stołach, stolikach i etażerkach, na dwóch małych orzechowych konsolkach podpierających w dole oba wielkie lustra, między słoniami różnych rozmiarów (od wielkości dobrego kota do średniego c…” Granica to słowo w 2 lekturach →

etc łac.

skrót łac. et caetera : i tak dalej; tu oznacza to pominięcie dalszych tytułów króla polskiego. + 1 inne znaczenie „Polecając twojemu sercu i usilności panią Boską, piszę się etc."” Pan Wołodyjowski to słowo w 4 lekturach →

etcaetery łac. et caetera

dodatki. „…jszego mistrza Poola, który ubierał Hipolita — i gotowy frak z kamizelką najostatniejszej mody tudzież najmodniejszymi etcaeterami nadesłany został do Nawłoci przez „umyślnego" w słoneczny jesienny poranek.…” Przedwiośnie

Eteokl mit. gr.

brat Polinika, Ismeny i Antygony, syn Edypa i Jokasty; jego imię z gr. ( Ἐτεοκλῆς ) znaczy: „prawdziwie wsławiony"; prowadził ze swym bratem, Polinikiem, spór o tron Teb, wygnał go z miasta i mianował się królem; zginął w pojedynku z Polinikiem, kiedy ten, dochodząc swych praw, próbował zbrojnie odzyskać władzę z pomocą wyprawy siedmiu wodzów przyprowadzonych z Argos przeciw Tebom (każdy z wodzów oblegał jedną z bram miasta; wyprawa stała się tematem m.in. tragedii Ajschylosa Siedmiu przeciw Tebom ). Eteokles został uczczony uroczystym pochówkiem jako bohaterski obrońca ojczyzny. „Że Eteokla, jak czynić przystoi,” Antygona

eter

właśc. eter dietylowy, organiczny związek chemiczny z grupy eterów, posiadający właściwości nasenne i znieczulające oraz narkotyczne; od końca XIX w. pojawiła się jako poważny problem społeczny eteromania, czyli nałogowe wąchanie lub picie eteru, stanowiła. „Eterem pachnie, walerianą” Kwiaty polskie

eter octowy

eter etylowy, bezbarwna ciecz o ostrym zapachu, szybko się ulatniająca. „Muszę dodać, że wszyscy moi współpasażerowie znikli na Bednarskiej ulicy jak eter octowy, zostawiając po sobie mocny zapach.” Lalka

Etiopowie

chodzi o mieszkańców Nubii, rejonu na południe I katarakty nilowej, tj. dzisiejszego południowego Egiptu i północnego Sudanu. Starożytni Grecy używali nazw: Etiopia, Etiopowie na określenie wszystkich terenów i ludów na południe od Egiptu. „— Święci prorocy wykierują nas tak, że Musawasa zabierze Dolny Egipt, a my będziemy musieli uciekać do Tebów, jeżeli nie do Sunnu, o ile znowu stamtąd nie wypędzą nas Etiopowie...” Faraon

etiopski namiestnik

chodzi o Nubię, rejon na południe od I katarakty nilowej, tj. dzisiejszy południowy Egipt i północny Sudan. Podbitą Nubią rządził namiestnik faraona, mający do dyspozycji sformowane z miejscowych wojowników wojska garnizonowe. W czasach Nowego Państwa oddziały nubijskie pełniły rolę elitarnych sił strażniczych i policyjnych w całym państwie egipskim. Grecy w czasach antycznych używali nazw: Etiopia, Etiopowie na określenie wszystkich terenów i ludów na południe od Egiptu. „— Nie jest wolą mojego ojca, ażeby nomarchowie rządzili samowolnie w swoich stolicach, a etiopski namiestnik prawie uważał się za równego królowi królów.” Faraon

Etna

czynny wulkan na Sycylii. „Dymy z kuchni jak z Etny, a sławne piwnice,” Satyry

Eto budiet poslednij i rieszitielnyj boj ros.

To będzie ostatni i decydujący bój. „Właśnie gwizdałem „Międzynarodówkę", wtórując w myśli — Eto budiet poslednij i rieszitielnyj boj, gdy nagle przesłonił mnie wysoki cień i ciężka dłoń spadła mi na kark.” Pożegnanie z Marią

eto wy, otiec ros.

to wy, ojcze „— Ach, eto wy, otiec...” Syzyfowe prace

etola

szeroki futrzany szal, narzutka z futra na ramiona, zakładana do sukni wieczorowej lub wizytowej. „Zniszczona etola, niedbale przytrzymywana na łokciach, była z soboli.” Granica

Etyjopom czystym

i dlatego godnym podejmować bogów na uczcie. „By w uczcie towarzyszył Etyjopom czystym;” Iliada

etykieta

kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów. „jaka komu etykieta” Wesele

etymologia

nauka o pochodzeniu wyrazów. „…ewski przybierał minę surową; kiedy się natrząsał szyderczo z głupich mniemań małych „przywiślańców" na punkcie arkanów etymologii i syntaksy — pan Majewski chichotał do rozpuku; kiedy inspektor spoglądał na drzwi ze złością i podglądającym rodzicom dawał znak…” Syzyfowe prace

Eubea

druga co do wielkości z wysp greckich, położona naprzeciw wschodnich wybrzeży środkowej Grecji. „On nam kazał tam wprost na Eubeę” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

eufonia

tu: unikanie trudnych połączeń fonetycznych; harmonijne brzmienie głosek w wyrazie. „Tu tkwi uzasadnienie zarówno tendencji do skracania słów, jak i niemal przesadnej dbałości o eufonię.” Rok 1984

Euforb

wojownik trojański, zadał Patroklosowi pierwszy cios, dzięki czemu Hektor pokonał osłabionego przeciwnika.

euforbia

roślina zielna lub drzewiasta z rodziny wilczomleczowatych. „W głębi nie było jednolitych drzew: daktylowce, rafie, palmy wachlarzowe, sykomory, chlebowce, euforbie, olbrzymie odmiany senecjonów, akacji, drzewa o uliścieniu ciemnym i lśniącym, i jasnym lub czerwonym jak krew, rosły obok siebie, pień przy pniu, splątane…” W pustyni i w puszczy

euforia

stan błogiego, radosnego nastroju. „Karolina Szarłatowiczówna, która żyła w stanie nieustającej euforii, pewna, jak zapisał, że Cezary jej sprzyja, boć tyle razy z rozkoszą ją całował, śledząca niczym najbystrzejszy szpieg i najzmyślniejszy detektyw każde jego spojrzenie, dojrzała ze strasznym z…” Przedwiośnie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.