Litera E

450 słów, strona 1 z 2.

e pluribus unum łac.

jedno uczynione z wielu; motto na pieczęci USA. „Niechaj sobie radzą, jak mogą, ale moja bratanica była wystawiona na zetknięcie ze strasznymi skrofułami e pluribus unum, uważam więc za święty obowiązek zostać tu i czekać całe trzy miesiące, dopóki się nie przekonam, czy nie uległa zarazie".” Przygody Hucka Finna

eblis ar., mit. muzułmańska

diabeł, szatan, zły duch. „Jakby wstawały na sąd przed Eblisem,” Beniowski

Ebrejski

dziś popr.: hebrajski. „Lecz ze wszystkich za najdawniejsze wspominają Ebrejskie, które naprzód przy namiecie Mojżeszowym, a potem przy kościele Salomonowym krzewiły się.” O poprawie Rzeczypospolitej

ecarté, buillotte, wist, boston

rodzaje gier karcianych. „Można lubić buillotte, cenić grę w wista, szaleć za bostonem, a przecież z czasem znużyć się nimi.” Hrabia Monte Christo

Ecce Agnus Dei łac.

Oto Baranek Boży, słowa wypowiadane podczas Podniesienia. „Nie trwało to jednak długo, gdyż posłyszawszy głos księdza: Ecce Agnus Dei — sam skupił się w duchu i myśli jego wzięły lot w stronę Bożą.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Echetos

król Epiru, przysłowiowy okrutnik. „Do Echeta — a złośnik to zapamiętały,” Odyseja

echt niem.

prawdziwy; prawdziwie. „— No, bawią się echt po łódzku — szepnął Karol, szukając oczami Moryca.” Ziemia obiecana

echy

dziś popr. forma N.lm: echami. „Dojrzysz nieszczęścia, już echy” Życie snem

écoutez fr.

proszę posłuchać. „Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,” Dziady, część III

ecrasons l'infâme fr.

zniszczmy tę hańbę. „W wielu z tych powiastek przeważa agitacyjna i wroga inwektywa przeciw dogmatom i metodom katolicyzmu, w myśl osławionego okrzyku: Ecrasons l'infâme!” Kandyd

Edda

tu: Edda Ciano, żona Galeazzo Ciano, wł. ministra spraw zagranicznych i zięcia Mussoliniego. „Że Bolek z Eddą tnie hołubce —” Kwiaty polskie

Eddie Polo 1875–1961

austriacko-amerykański aktor epoki niemego kina. „— Proszę pani, trzeba kupić ciekawe książki: jakieś takie wesołe albo Bosko czarnoksiężnik, zagadki, Eddie Polo, sennik egipski, różne sztuki z kartami.” Bankructwo małego Dżeka

Eden hebr.

raj. „— Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i…” Nie-Boska komedia

Edfu

miasto w południowym Egipcie na zachodnim brzegu Nilu, ok. 90 km na południe od Teb, 100 km na północ od Asuanu. Ośrodek kultu Horusa, stolica 2. nomu Górnego Egiptu. „Zwiedził Edfu, którego świątynia, o dziesięciopiętrowych pylonach, posiadała ogromną bibliotekę papirusów, a na ścianach miała wypisaną i wymalowaną jakby encyklopedię ówczesnej jeografii, astronomii i teologii.” Faraon

Edo

dawna nazwa faktycznej stolicy Japonii w okresie władzy szogunów, zanim w roku 1868 rezydujący w Kioto cesarz przeniósł do niej swoją siedzibę i zmienił nazwę Edo na Tokio. „Jokohama leży w zatoce Edo, niedaleko ogromnego miasta o tej samej nazwie, drugiej stolicy japońskiej.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Edom

kraj ciągnący się na południe od Judei i Morza Martwego aż do Morza Czerwonego. + 1 inne znaczenie „Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Eduardowie koniami na sztuki szarpali

zapewne myśli Staszic o walkach wielkich baronów z Edwardem II (1307–1327) i Edwardem III (1327–1377). „Przypomnijcie sobie tych, których w Anglii Eduardowie koniami na sztuki szarpali, których w Francji Filipowie i Ludwikowie truli, ścinali, w tajemnych katuszach dusili, a za wymysłem wielkiego ich rajcy, dowcipnego w okrucieństwach kardynała Richelieu, kołem z…” Przestrogi dla Polski

Edward Abramowski 1868–1918

psycholog, socjolog, teoretyk i działacz spółdzielczy. W młodości uczestnik ruchu robotniczego i popularyzator marksizmu, później przeciwstawiał walce politycznej idealistyczną teorię „rewolucji moralnej", jako czynnika decydującego o przemianach społecznych. Rewolucja ta dokonywać się powinna w ramach dobrowolnych zrzeszeń, wśród których największe znaczenie posiada spółdzielczość. Rozwój jej miał z jednej strony doprowadzić do zwycięstwa socjalizmu, z drugiej, wypierając instytucje państwowe, powodować obumieranie państwa już w samym kapitalizmie i służyć walce z caratem ( Zmowa powszechna przeciw rządowi , 1905). W anarchistycznej koncepcji Abramowskiego również przyszły ustrój socjalistyczny miał być bezpaństwowy. W filozofii i socjologii Abramowski był subiektywnym idealistą; u podstaw jego poglądów znajdował się fenomenalizm podmiotowy: „istotą zjawisk jest to, że mogą być one przedmiotem myśli". — Utopijne koncepcje Abramowskiego posiadały stosunkowo duży wpływ na ówczesną inteligencję. „Podpisy głosiły: Marian Bohusz, Stanisław Krzemiński, Edward Abramowski.” Przedwiośnie

Edward IV 1442–1483

król Anglii w latach 1461–1483, brat Ryszarda III i ojciec Edwarda V. „I tak na przykład Ryszardowi IV doskonale przydało się sumienie, gdy zlikwidował dzieci Edwarda IV, mógł sobie rzeczywiście powiedzieć: „te dzieci okrutnego nieubłaganego króla odziedziczyły po ojcu wady, które tylko ja zdołałem dostrzec w ich młodzieńczych sk…” Hrabia Monte Christo

Edward Tudor 1537–1553

jedyny syn króla Henryka VIII Tudora i jego trzeciej żony Joanny Seymour; od 1547 król Anglii, Edward VI. „W całej Anglii nie mówiono o niczym innym jak o nowo narodzonym chłopcu, Edwardzie Tudorze, księciu Waliiksiążę Walii — Walia jest księstwem w Anglii Zachodniej [Walia, położona w zachodniej części wyspy Wielka Brytania, została w średniowieczu podbita przez K…” Książę i żebrak

Edward Wyznawca ok. 1002–1066

król Anglii (od 1042), pierwszy z władców Anglii pochowanych w Opactwie Westminsterskim. „Potem ukrył się za grobowcem Edwarda Wyznawcy i zasnął tam tak mocno, że obudził się dopiero następnego ranka i omal byłby przespał koronację.” Książę i żebrak

Edwarda VI Tudor 1537–1553

jedyny syn króla Henryka VIII Tudora i jego trzeciej żony Joanny Seymour; od 1547 król Anglii. „W powieści pod tytułem The Prince and the Pauper (Książę i żebrak) autor daje nam obraz życia w czasach Edwarda VI, króla Anglii, przedstawiając czytelnikowi Londyn w początkach XVI wieku, z jego pałacami i lepiankami, ze słynnym Towerem napełnionym więźniami…” Przygody Hucka Finna

edycja

wydanie. „Pan zaś, proszę mi wybaczyć śmiałość, jesteś przede wszystkim szlachcicem, i to w angielskiej edycji, jakim każdy z nas być powinien.” Lalka

Edygej 1352–1419

dowódca tatarski, podwładny Timura, potem chan Złotej Ordy. „— Książę Witold klęskę poniósł od Edygi, to już pewna.” Krzyżacy

edykt nantejski

akt prawny wydany w 1598 w Nantes przez Henryka IV, kończący trzydziestoletni okres wojen religijnych we Francji między protestantami (hugenotami) i katolikami; edykt ustanawiał wolność wyznania i równouprawnienie obu wyznań, przywracał protestantom prawa polityczne (sprawowanie urzędów) i ekonomiczne; zniesienie edyktu nantejskiego przez Ludwika XIV w 1685 zaowocowało szeregiem represji oraz masową emigracją protestantów z Francji. „Bassompierre miał rację; bombardowanie wyspy Ré pociągnęło za sobą prześladowanie protestantów w Cévennes; zdobycie La Rochelle było przedmową edyktu nantejskiego.” Trzej muszkieterowie

edyl z łac.

urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo miasta. „Przybył na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigilów, a po nim nieprzerwanym już łańcuchem poczęły się zmieniać lektyki senatorów, konsulów, pretorów, edylów, urzędników publicznych i pałacowych, starszyzny pretoriańskiej, patrycjuszów i wykwintnych kobiet.” Quo vadis

Edyp mit. gr.

król Teb, z powodu przepowiedni jako niemowlę porzucony przez rodziców (Lajosa i Jokastę) na śmierć na górze Kitairon; uratowany przez pasterza, wychowywał się jako syn króla Koryntu. Kiedy dowiedział się od wyroczni, że zabije ojca i poślubi matkę, porzucił Korynt. Podczas wędrówki zabił w kłótni nieznajomego starca, który w rzeczywistości był jego ojcem. Następnie rozwiązał zagadkę Sfinksa i uratował Teby przed potworem, a w nagrodę został obwołany królem i poślubił wdowę po swoim poprzedniku, Jokastę, swoją prawdziwą matkę; miał z nią czworo dzieci: Polinika, Eteoklesa, Ismenę i Antygonę. Kiedy Edyp dowiedział się, że nieświadomie wypełnił przepowiednię, oślepił się i udał na wygnanie. Wówczas władzę w Tebach objął brat Jokasty, Kreon. + 2 inne znaczenia „Czy ty nie widzisz, że z klęsk Edypowych” Antygona to słowo w 5 lekturach →

efa

miara produktów sypkich, około 22 litrów. „Drugiego zaś zużyje na całopalenie, wedle przepisu i tak rozgrzeszy go kapłan z grzechu jego, którego się dopuścił, a odpuszczonym mu będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 2 wystąpienia →

efeb staroż., gr. ephebos

pot. piękny młodzieniec; w staroż. Grecji młodzieniec u progu dorosłości, 18–20 letni, przechodzący obowiązkowe szkolenie wojskowe (efebię), które poprzedzało uzyskanie pełnego obywatelstwa. „— tętni — pryska —” Faust to słowo w 2 lekturach →

efebie z łac. efeb : młodzieniec

sale, boiska i place do ćwiczeń dla młodych chłopców. „W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw retor, o którym mówiono w mieście, lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo zajmujące zapasy.” Quo vadis

efekt

skutek. „Żaden fortel nie płuży, żaden do efektu” Transakcja wojny chocimskiej

efekta

dziś popr.: efekty. „Księżyc wschodził coraz później, zbliżając się do nowiu, noce były szare, efekta świetlne przepadły, ale Ramzes mimo to wciąż widział jasność owej pierwszej nocy i słyszał namiętne strofy Greka.” Faraon

efendi

w świecie arabskim tytuł wysokiego dostojnika, który odpowiada dziś naszemu „pan". „— Dziękujemy, efendi.” W pustyni i w puszczy

effendi z tur.

pan, władca; tu w formie W. lp „— Effendi — odrzekł posłaniec.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

efferatam bestiam łac.

dzika bestia. „Zaledwiem efferatam bestiam uspokoił i postępek twój wytłumaczył.” Ogniem i mieczem

Efialtes

ze swoim bratem Otusem, zwaliwszy Pelion i Ossę, górę na górę, wdzierali się po nich do nieba. Młody Apollo przebił go strzałą. Olbrzym ten ręce ma związane, lecz za ich poruszeniem ziemia drży cała. + 1 inne znaczenie „Tuż przy domu widziało się stamtąd rozległy ogród, parkan na podmurowaniu, wiszący nad rzeką, i pewne w nim miejsce, zwane przez gości odwiedzających górkę „dziurą Efialtesa".” Syzyfowe prace

Efir

Korynt, ważne miasto portowe.

Efraim

od hebr. פָּרָה ( para ): ‘wydawać owoce’ także w znaczeniu ‘rozmnażać się’. „I nagromadził Josef zboża, jak piasku morskiego, mnóstwo wielkie; tak że zaniechał liczyć, gdyż nie było liczby.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

efronteria daw.

bezczelność. „Lub zapuszczał się dalej w efronterię mówiąc junacko:” Menażeria ludzka to słowo w 2 lekturach →

egejski

związany z Morzem Egejskim i krainami leżącymi w jego basenie. „Rzadkie ptaki o wspaniałym upierzeniu, olbrzymie ryby na podłużnych srebrnych półmiskach, wina egejskie z Azji Mniejszej i południowej Afryki, zamknięte w butelkach o dziwacznych kształtach, których sam wygląd jeszcze przydawał smaku, defilowały — niczym na uc…” Hrabia Monte Christo

Egeria mit. rzym.

nimfa wodna. „Schadzkę, z Egerią jaką tajemniczą.” Beniowski

Egida mit. gr.

tarcza Zeusa, używana także przez jego córkę Atenę-Minerwę, która przytwierdziła na tarczy głowę pokonanej przez Perseusza Gorgony Meduzy o zabójczym wzroku. + 3 inne znaczenia „Więc jak na Egidzie” Beniowski to słowo w 5 lekturach →

egidny

trzymający Egidę, tarczę obitą skórą kozy Amaltei, karmicielki Zeusa, stanowiącą atrybut Zeusa i Ateny. „Na schowek; po czym córa egidnego boga” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Egidowładca

przydomek Zeusa. „Egidowładcy córze, Palladzie bogini.” Odyseja

egipan

stwór mitologiczny; rodzaj satyra. „— Przypominam sobie, że słyszałem od Panglossa, jako niegdyś zdarzały się podobne wypadki: z takich krzyżowań (powiada) powstały egipany, fauny, satyry; wielu znakomitych mędrców starożytności stwierdziło podobne fakta; ale brałem to wszystko za bajki.” Kandyd

egipski Bóg mit. egip.

Anubis, bóg pogrzebów i balsamistów, był przedstawiany w postaci ludzkiej z głową psa lub szakala. „Jako egipski Bóg na tylnych łapach.” Beniowski

eglantyna z fr.

dzika różyczka. „Oraz kwiatkami, co na eglantynie” Beniowski

eglisserion , eglisseron a. egloceron

jeden z trzech typów jednorożców, które wskazał w swym dziele De proprietatibus rerum Bartholomeus Anglicus (Bartłomiej Anglik, ok.1203–1272), franciszkanin, profesor teologii na uniwersytecie w Paryżu, prekursor publikacji encyklopedycznych; pierwszy typ jednorożca to rhinoceros , którego za Pliniuszem opisuje jako zwierzę wielkości słonia, ale o krótszych nogach i z rogiem na nosie, drugi typ to monoceros z ciałem konia, głową jelenia i stopami słonia, trzeci zaś to właśnie egloceron , jednorożec mały, podobny do koźlęcia, a którego nazwa pochodzi od zniekształconego gr. słowa αιγόκερως (koziorożec) i który został opisany we wczesnochrześcijańskim, anonimowym dziele greckim, powstałym w II w. w Aleksandrii Physiologos (gr. Φυσιολόγος , czyli Fizjolog ); zapis nazwy tego ostatniego typu jednorożca po francusku to eglisseron (u XIX-wiecznego bibliotekarza i historyka Julesa Bergera de Xivrey), stąd odmiany nazwy. „Eglisseriona z monocerem —” Kwiaty polskie

Egmont Lamoral 1522–1568

niderlandzki dowódca i polityk; razem z Wilhelmem Orańskim był przywódcą opozycji w Niderlandach przeciw rządom hiszpańskim, został stracony z rozkazu księcia Alby. „Guduli i kamiennymi oczyma pomnika Egmonta i wieżami wszystkich zabytków z hiszpańskich czasów.” Listy z podróży do Ameryki

Ego ultimus łac.

ja ostatni. „— Ego ultimus!...” Potop

egzageracja daw.

przesada, wyolbrzymienie. „Zresztą tamtejsza wierność wobec Elżbiety też daleka była od jakiejkolwiek egzageracji.” Granica to słowo w 2 lekturach →

egzakcja z łac. exactio : pobór, nadzór, z łac.

przymusowe ściąganie podatku na wojsko. + 1 inne znaczenie „— Kiedy byłem za młodych lat deputatem do egzakcji od chorągwi, w której służyłem, jeździło się po całym kraju, ale takiego życia jak w Warszawie nigdzie nie zaznałem.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

egzaktor daw.

poborca podatków. „— Czy wielmożny pan na fundamencie dekretu ratę ofiary styczniowej dziesiątego i dwudziestego grosza na ręce egzaktora w Chęcinach, urodzonego Czaplickiego, zapłacił był?” Popioły

egzaltacja

wyrażanie uczuć w przesadny sposób. „— Drodzy panowie — rzekł — sami przyznacie, że kto dojdzie do pewnego stopnia majątku, zaczyna potrzebować już wyłącznie rzeczy zbędnych, tak jak panie przyznają mi, że osiągnąwszy pewien stopień egzaltacji, zwracamy uwagę już tylko na ideał.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

egzamin maturitatis łac.

egzamin dojrzałości. „Po świętach Wielkiej Nocy gromadka ósmoklasistów gotowała się w skupieniu ducha do egzaminu maturitatis.” Syzyfowe prace

egzamina

dziś forma B.lm: egzaminy. „W dniu wyznaczonym niektóre egzamina odłożono na później, bez określenia bliżej daty, inne rozrzucono w ten sposób, że malec zdający do klasy wstępnej dziś miał być przesłuchiwany z rosyjskiego czytania, dopiero po upływie tygodnia z arytmetyki, a znowu kiedy…” Syzyfowe prace

egzaminowanie

tu: badanie. „Pozdrowił wszystkich przyjaźnie, zatrzymując dłużej oczy na Zośce, która wysunęła się naprzód, aby być lepiej widzianą, a potem wziął się do egzaminowania chorego.” Ziemia obiecana

egzekutor z łac.

wykonawca. „…ę na cybuchu długim paląc, jak to używa się w Polsce na wsi; na kanapie siedział malarz Francuz (którego Juliusz potem egzekutorem testamentu swego zrobił), ale ten nie mówił i milczał milczeniem mało naturalnym, i siedział.…” Czarne kwiaty to słowo w 3 lekturach →

egzekutywa

tu: egzekwowanie, stosowanie środków wymuszających przestrzeganie prawa. „Trudno sobie wyobrazić egzekutywę takiej cenzury i ściganie przestępstw tego rodzaju w praktyce, w wychowaniu domowym.” Państwo

egzekwie

nabożeństwo przy trumnie zmarłego. + 1 inne znaczenie „Żałobny ołtarz, przed którym śpiewają się egzekwie nad zdeptanym sercem ludzkim!"” Lalka

egzekwować z łac.

tu: stracić, zabić. „— Jeśli kazałem — rzekł po chwili książę — tych ludzi w Birżach egzekwować, którym na twoją prośbę przebaczyłem w Kiejdanch, to nie dlatego, żem cię chciał zwodzić, jeno by ci boleści oszczędzić.” Potop

egzenterunek

autopsja; sekcja zwłok. „Sam widziałem, jak zmarzniętego Owczarza z dzieckiem odwozili do sądu, pewnie na egzenterunek.” Placówka

egzorta

krótkie kazanie okolicznościowe. „Zaczęła mysz egzortę; kot jej pilnie słuchał,” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

egzulować z łac. exulere

iść na wygnanie, wyjechać z kraju, emigrować. „«Scyzoryk — rzecze Wojski — choć nie egzulował,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

egzystować

tu: istnieć, funkcjonować. „— Może w Prusiech takie prawa egzystują, u nas nie...” Potop

egzystymacja daw., z łac.

ocena. „Lecz słuszna rzecz, aby tacy większe baczenie mieli na rzeczpospolitą, niżli na swą egzystymacją.” O poprawie Rzeczypospolitej

Eh bien fr.

A więc. „Eh bien, żegnam więc Panie.” Dziady, część III

Eh bien? fr.

I cóż?

eh, bien fr.

no cóż.

Eh, mon Docteur fr.

Eh, mój doktorze. „Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek” Dziady, część III

eheu łac.

niestety, ach. „Musi się oddać diabłu — eheu, smutno!...” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

Eheu me miserum! łac.

Ach, ja nieszczęsny! „Eheu me miserum! A jakże też pan hrabia myśli brać się do roli, jeśli spytać wolno?” Popioły

eine ganz konzeptionslose Bande niem.

zupełnie pozbawiona koncepcji zgraja. „I to takimi rzeczami, i takimi problemami zajmuje się ta banda — eine ganz konzeptionslose Bande — gdy bez pracy my konamy jak ścierwa.” Szewcy

eiusdem matris łac.

tej samej matki. „— Zważ waćpan i to, że choćbyś w czasie rebelii swoje trzy głowy znalazł, to nie wiadomo, czy od ślubu wolnym będziesz, boć co innego Krzyżacy lub Turcy, a co innego swoi, jakoby rzec, dzieci eiusdem matris.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Ej ty na szybkim koniu

„Ej! Ty na szybkim koniu gdzie pędzisz kozacze?", pierwsze słowa poematu Maria Antoniego Malczewskiego (1793–1826). „Ej ty na szybkim koniu!...” Beniowski

Ej, tam na hori... Kozaki idut' ukr.

Hej, tam na górze żeńcy żną, A pod górą, pod zieloną, kozacy maszerują.

Ejlejtyja mit. gr.

bogini połogu i porodu. „Pieczara Ejlejtyi — schroniony przed burzą” Odyseja

Ekklesiadzusaj

komedia Arystofanesa z 392 p.n.e., znana pod polskim tytułem Sejm kobiet , w której kobiety przejmują władzę nad Atenami. „Przedmiotem jednej z komedii Arystofanesa, Ekklesiadzusaj, jest republika, w której kobiety rządzą i panuje w niej komunizm uderzająco podobny do stosunków w idealnym państwie Platona.” Państwo

eklezjasta

duchowny. „Z całą pokorą wyznałem tym uczonym eklezjastom, że bezsenne noce w kordegardzie i służba królewska zmusiły mnie poniekąd do zaniedbania nauki.” Trzej muszkieterowie

ekloga z łac.

gatunek lit., utwór ukazujący wyidealizowane życie wiejskie; sielanka, idylla. „Szukam także Persjusza i pewnego wydania eklog Wergilego, którego nie mam.” Quo vadis

ekonom

nadzorca prac rolnych w dawnych majątkach ziemskich. + 1 inne znaczenie „Zaprzęgano tam do bryczek i wózków konie, a czynność tę spełniali sami ich właściciele z wyjątkiem tylko dzierżawcy Giecołda i ekonoma Jaśmonta, którzy jednak hałasowali najwięcej, parobkom za furmanów im służącym głośne rozkazy wydając.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

ekonoma

w wydaniu z 1816 r. zamiast tego jest: komisarza, plenipotenta. „Sąd Grodzki w ręku poddańczucha, ekonoma albo huczka.” Przestrogi dla Polski

ekonomia daw.

dobra ziemskie, z których dochód przeznaczony był na osobiste potrzeby króla i dworu. + 3 inne znaczenia „…hryńscy, i właściciele ziem pobliskich siedzący na przywilejach, szlachta osiadła i od nikogo niezależna, dalej urzędnicy ekonomii, trochę starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, bądź to na kondycjach żyjący, bądź na swoich futorach.…” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

ekonomika

tu: gospodarność. „A miejsce nierządu i dzikich napaści zastąpiła największa ekonomika i wojna stała.” Przestrogi dla Polski

eks-jezuita

król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. „Kto by się spodziewał, że w eks-jezuicie tak wielki strategos siedzi?” Potop

eks-kardynał w koronie

król Jan Kazimierz, po dwóch latach nowicjatu w zakonie jezuitów, mimo braku święceń kapłańskich w 1646 r. został mianowany przez papieża kardynałem. Zrezygnował z tej godności, kiedy został królem i poślubił wdowę po bracie, królową Marię Ludwikę Gonzagę. „Ale w Bogu nadzieja, że poczują rękę moją konfederaci i nasz eks-kardynał w koronie.” Potop

eks-obywatel

tu w znaczeniu: były właściciel ziemski. „Popatrzyliśmy sobie w oczy z tym eks-obywatelem, który nie mógł zdobyć się na wywabienie plam ze swego surduta.” Lalka

eksakcja z łac.

pobór, ściąganie podatków. „„Waćpanowie (mówili żołnierzom) jesteście wolentarzami i eksakcji nie możecie czynić.” Potop

eksamit starop.

aksamit. „Eksamity i postawce —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ekscepcja z łac.

wyjątek. „…o go doszła wiadomość śmierci Karola, króla francuskiego, brata jego: wolał się do tamtej pobierać sukcesji, kędy to bez ekscepcyj, bez cyrkumskrypcyj, królowi rozkazować wolno; kędy mu nie rzeką: nie pozwalam, wolno mu się zwadzić, z kim chce; wolno podatki r…” Transakcja wojny chocimskiej

ekscerpt przestarz.

wyciąg z dokumentu lub książki. „…telesa, drudzy widzieli w niej notaty spisane bezładnie za mistrzem przez jednego z jego uczniów, inni uznali ją za lichy ekscerpt z oryginału — najprawdopodobniejsze jest jednak zdanie, że to oryginał, ale wskutek wypadków nieszczęśliwych znacznie uszkodzony,…” Poetyka

ekscytarz

czynnik pobudzający. „Była ona nie tylko kodeksem i ekscytarzem moralności, ale wprost była siłą moralną.” Syzyfowe prace

ekscytować

tu: pobudzać do działania, ponaglać. + 1 inne znaczenie „— Bój się pan Boga, z Paryża ogromnie ekscytują nas o te bulwary...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

ekskrementalia z łac.

wydaliny. „My, to jest arystokracja, to motyle różnobarwne nad ekskrementaliami świata tego — widzieliście, jak czasem motyl na gówienku se siada?” Szewcy

ekskuzować się

tłumaczyć się, przepraszając. „Ekskuzował mi się, że nieszczęściem pomylił się w rachowaniu.” Podróże Guliwera

ekspediować z łac.

wysyłać, wyprawiać. „Książę, który ze Starego Zbaraża pułki ekspediował, wjechał dopiero wieczorem po zachodzie słońca.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ekspedite a. expedite lac.

biegle, doskonale. „Stary ryfa i bufon, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi.” Chłopi, Część czwarta - Lato

ekspektatywa starop.

zapewnienie sobie urzędu po kim. „…nie także nieszczęsny, co biega, świata łapając, żadnego pokoju ani żadnego wczasu nigdy nie mając, spadków czekając, ekspektatywę sobie jednając, a na onego z wielkim grzechem a gniewem bożym poglądając, po kim się czego nadziewa, w zęby mu jako źrzebcowi zag…” Żywot człowieka poczciwego

ekspens z łac., starop., z łac. expensus

wydatek; tu: wydatki. + 2 inne znaczenia „— Przy takim ekspensie podobno już i na sześć dni nie starczy.” Ogniem i mieczem to słowo w 5 lekturach →

ekspensa z łac. expensus : wyceniony; zapłacony

wydatek. „Tą niezmierną, tak w rolnictwie nieużyteczną, a tak krajowi szkodliwą ekspensą roczną jest pańszczyzna.” Przestrogi dla Polski

ekspensą

ekspens, wydatki, rozchody. „Rok się skończył, perceptę gdy z ekspensą liczył,” Satyry

ekspensować daw., z łac.

daw. zużywać, wydawać (pieniądze). „Kochanek dla kochanki nie ekspensuje takich stosów papieru jak ci dwaj praktyczni marzyciele.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

ekspensować się daw., z łac.

robić znaczne wydatki. „Nie ekspensuje się dla honorów, oszczędza i dusi grosz do grosza — mały, chciwy, nędzny dorobkiewicz.” Państwo

eksperiencja daw., z łac., łac.

doświadczenie. + 1 inne znaczenie „— Dziwiłem się przed chwilą — odparł chytrze Abdank — że jegomość książę tak młodego człowieka posłem sobie do chana obrał, ale po waścinej odpowiedzi już się nie dziwię, bo widzę, żeś młody laty, ale stary eksperiencją i rozumem.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

ekspiacja z łac.

okupienie winy, pokuta. „Tak więc, według mnie, śmierć jest może karą, ale nie jest ekspiacją.” Hrabia Monte Christo

eksplikować się

tłumaczyć się, uniewinniać. „Eksplikuję się przed tobą, kochany szwagrze, ponieważ z przykrością, z rzetelną przykrością przychodzi mi kłopotać cię o tę sumkę...” Nad Niemnem

eksplorator

badacz (szczególnie nieznanych dotąd rejonów) i odkrywca. „Eksplorator przyszedł!” Mały Książę

eksporta

uroczyste wyprowadzenie zwłok. „— A jutro eksporta do kościoła!” Chłopi, Część czwarta - Lato

eksportować

tu: wyprowadzić zwłoki na cmentarz. „Juści, że i myśleć nie śmiała, by ją ksiądz eksportował na cmentarz.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

eksprobracja daw., z łac.

zarzut. „albo jeśli co komu król invitis illis konferował, to gniewy, to sapy, to tradukcje majestatu, eksprobracje, to postrachy, częścią ex se, częścią wymyślone, ut fit, żeby to król w nich firmaret potentiam a przez nich precario dominaretur: oto na tym sejmiku to…” Transakcja wojny chocimskiej

ekspulsja z łac.

wypędzenie; odebranie wioski. „Wyrok, w którym rzecz była o ekspulsji.” Beniowski

ekspulsyja

ekspulsja; tu: wypędzenie z majątku. „…dwodę, udał się do Nowogródka, gdzie manifest zaniósł przed grodem, a razem i pozew po księciu o irrytacyję kontraktu i ekspulsyję.…” Pamiątki Soplicy

ekstra

tu: gra w piłkę. „W porze wiosennej, kiedy co najmniej połowa uczniów brykała mu z lekcji, przedkładając ekstrę nad tłumaczenia z Dubrowskiego i ustępy dzieła pt.” Syzyfowe prace

ekstradycja

wydanie przestępcy władzom państwa, w którym złamał on prawo. „— Pewnie uzyskali ekstradycję.” Hrabia Monte Christo

ekstrafain z ang. fine : wspaniały, świetny

szczególnie wysokiej jakości, najlepszy. „— Niech wasza królewska mość skosztuje: prima sort, ekstrafain, godne królewskiego nosa.” Król Maciuś Pierwszy

ekstraordynaryjny z łac., z łac., daw., daw., z łac.

niezwykły, nadzwyczajny. „— Waćpanna mi przebacz to, com wczoraj uczynił, bo to było z tak ekstraordynaryjnej dla waćpanny życzliwości, żem jej zgoła pohamować nie umiał...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

ekstyrpacja

wyrwanie z korzeniami. „Zaczynam czuć potrzebę wyjawienia, jakby ekstyrpacji z głębi siebie.” Ludzie bezdomni

ekstyrpować z łac.: extirpare

wycinać. „Wycinał kaszaki, bolączki, wiercił, przekłuwał, ekstyrpował, urzynał, przylepiał itd.” Ludzie bezdomni

ekwator daw., z łac.

równik. „Sybirskich i do Chin i pod ekwator,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

ekwipaż z fr., z fr. équipage, daw., z fr. équiper

ogół rzeczy potrzebnych do wygodnej podróży, w szczególności zaprzęg, pojazd, wyposażenie, bagaż. + 3 inne znaczenia „Nie widziałem jeszcze wszystkich osób ekwipaż składających, a wszystkie dla słońca pięknego na pokład wychodziły właśnie; siedziałem na ławce pod masztem wielkim, przy mnie nowy znajomy, światły młodzieniec jakiś, z rodu Izraelita, z którym często mawiałem.” Czarne kwiaty to słowo w 9 lekturach →

Ekwipaż po angielsku

już w końcu panowania Augusta III coraz modniejsze stawały się angielskie karety, które sprowadzali przeważnie tylko magnaci. „Ekwipaż po angielsku, z francuska lokaje,” Satyry

ekwipować się

wyposażać w różne rzeczy. „Ekwipował się powoli, coraz usilniej dbając o to, ażeby każdy szczegół jego mieszkania posiadał wartość artystyczną.” Katarynka

ekwitacja

umiejętność jazdy konnej. „…yją a zadem, a czwarty wygląda tak, jakby w każdej chwili usiłował zsiąść z konia i już do końca życia nie ćwiczyć się w ekwitacji.…” Lalka

El Beit-El

hebr. אֵל בֵּית־אֵל ( El Beit El ): ‘Bóg [z/w] Beit El’, samo Beit El oznacza dosłownie ‘dom Boga’. Nazwę miejsca można odczytać następująco: «Bóg w Beit-El, czyli Ten który objawił Swoją Szechinę [Boską obecność] w Beit-El», zob. Raszi do 35:7. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

El-Fajum

miasto w Egipcie, położone na Pustyni Libijskiej, około 85 km od Kairu. „…kilku tygodniami, jako biegli inżynierowie, do obejrzenia i oceny robót prowadzonych przy całej sieci kanałów w prowincji El-Fajum, w okolicach miasta Medinet, blisko jeziora Karoun oraz wzdłuż rzeki Jussef i Nilu.…” W pustyni i w puszczy

elaeothesium łac.

pomieszczenie w łaźni, w którym nacierano ciało olejkami. „…do tego niewolników przyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, o…” Quo vadis

Elath , dziś: Ejlat

miasto portowe na północnym krańcu Zatoki Akaba (Morze Czerwone), oddzielającej półwysep Synaj od półwyspu Arabskiego. „Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath.” Faraon

Elba

rzeka w Niemczech i Czechach, uchodzi do Morza Północnego w okolicach Cuxhaven. + 1 inne znaczenie „O ile mogłem wywnioskować, został zapędzony wraz z wieloma innymi na pokład statku dla emigrantów przy ujściu Elby; był zbyt oszołomiony, aby zwrócić uwagę na otoczenie, zbyt przemęczony, aby spostrzec cośkolwiek, zbyt niespokojny, by go coś mogło obchodzić.” Amy Foster to słowo w 2 lekturach →

Elbląg

obecnie polskie miasto powiatowe w województwie warmińsko-mazurskim; od 1940 istniał tu jeden, a następnie dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof oraz podobozy pracy przymusowej obozów jenieckich (stalagi), do Elbląga sprowadzano także polskich cywilnych robotników przymusowych. „Przywozili ze Stutthoffu, z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza.” Medaliony

Elborak własc. Al Buraq mit. ar.

biały skrzydlaty koń, który według legendy woził proroków Islamu do nieba. Stworzenie to przedstawiano też z głową kobiety. „Gdzie go zaniosła chuda klacz Elborak,” Beniowski

Eldorado

legendarny kraj w Ameryce, w którym złoto było tak powszechne, że tubylcy nie uważali go za cenne. „Zachce mu się korony albo jakiegoś Eldorado.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

elear

harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak. „Żeby tu mógł mieć odpór, gdy na eleary” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 3 wystąpienia →

elefant daw., daw., z łac.

słoń. „Umysł gardzi wspaniały; dosyć elefanty” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

elegantiae arbiter łac.

znawca, autorytet w sprawach dobrego gustu. „Potrzebny jestem jeszcze nie tylko jako elegantiae arbiter, ale jako człowiek, bez którego rad i smaku wycieczka do Achai mogłaby się nie udać.” Quo vadis

elegia

utwór liryczny o poważnej, refleksyjnej treści. „…i Adejmanta i teraz bardzom się ucieszył i powiedziałem: — Nieźle do was — chłopcy tamtego człowieka — zaadresował początek elegii ten zakochany w Glaukonie, kiedyście się odznaczyli w bitwie pod Megarą.…” Państwo

elegies amoureuses fr.

Elegie miłosne . „zepsucia Elegies amoureuses, i najładniejsza z nich, zaczynająca się od słów: L'oiseau le plus charmant qu'on pût voir dans le monde, mon fameux perroquet...” Ludzie bezdomni

elegijny

smętny, żałosny. „W elegijny ton popadł i na wzór żony, która już od dawna z twarzą na rękę opuszczoną kołysała się to w tył, to naprzód, policzek na dłoń opuścił.” Nad Niemnem

elekcja

sejm elekcyjny odbył się 19 czerwca 1669 r. + 1 inne znaczenie „Konwokacje i elekcje, interregnum, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby cały naród w jeden miecz w jednych ręku się zmienił.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

elekcją

dziś popr. forma B. lp: elekcję. „Po śmierci Zygmunta Augusta panowie chcieli sobie przywłaszczyć elekcją królów.” Przestrogi dla Polski

elekt

nowo wybrany król. „Są przy panu krakowskim, a z nim razem przy naszym elekcie nieszczęsnym.” Potop

Elektra mit. gr.

córka Agamemnona i Klitajmestry, siostra Ifigenii i Orestesa; pomogła bratu w krwawej zemście na matce i jej kochanku za zamordowanie ojca. + 2 inne znaczenia „Jako Elektra weszła; elektrycznie” Beniowski to słowo w 3 lekturach →

element daw.

tu: żywioł. „wzywam cztery elementy:” Faust to słowo w 2 lekturach →

Eleusis

miasto w Attyce, 20 km od Aten; ośrodek kultu bogini Demeter i jej córki Persefony, znany z odbywających się corocznie misteriów eleuzyjskich. „Ofiarę z wieprza składali uczestnicy misteriów eleuzyńskich.” Państwo

elew z fr.

uczeń, wychowanek. „Wdzięczny elew posuwał się z nim równo, chichocąc i bijąc go błotem bez przerwy.” Syzyfowe prace

elew Eskulapa

student (z fr. élève : uczeń) medycyny, czyli dziedziny, nad którą pieczę sprawował bóg Eskulap (rzym. odpowiednik Asklepiosa). „Otóż moje obowiązki w istocie przypominają obowiązki elewów Eskulapa — (w 1815 r.” Hrabia Monte Christo

elewacja

tu: wysokość gwiazdy nad horyzontem. „…owie, którym płacą za to, by rozprawiali uczenie o ich składzie, wadze, drodze, jaką przebiegają, o nieprawidłowościach, elewacji ich świateł itd.…” Lord Jim

elewator ang. elevator

winda. „…ść, a raczej wsadzono nas wraz z naszymi kuframi do jakiegoś małego pokoiku i pojechaliśmy wraz z owym pokoikiem, czyli elewatorem, jak tu nazywają, w górę, nie wiem już, na które piętro; następnie znaleźliśmy się na korytarzu, a następnie w pokoju, który prze…” Listy z podróży do Ameryki

Eli

Eli lamma sabathani . Słowa wyrzeczone przez Chrystusa umierającego na krzyżu. „Jest tą, co bodła Chrystusa rzec: »Eli!«,” Boska Komedia

eliberować się z łac.

uwolnić się. „Książę Bogusław eliberował się z niewoli, ale pan Gosiewski ma mieć na Prusy i Żmudź oko.” Potop

Elida

kraina na zachodnim Peloponezie; górzysta Itaka niezbyt dobrze nadawała się do hodowli zwierząt. + 1 inne znaczenie „Wy idźcie do Elidy!” Faust to słowo w 2 lekturach →

Elihu w onej rozmowie, którą miał z Jowem

Jb 34, 30; Jow = Hiob. „Wszakże przedsię mamy je cierpieć i w uczciwości mieć, jacykolwiek są, dla samego Boga, który i obłudnikom dopuszcza królować dla grzechu ludu swego, a w gniewie swoim dawa króle, jako świadczy Ozeasz prorok, i Elihu w onej rozmowie, którą miał z Jowem.” O poprawie Rzeczypospolitej

Elijasza

Eliasza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Widząc ognisty rydwan Elijasza,” Boska Komedia

Eliot, George 1819–1880

angielska pisarka, autorka powieści realistycznych. „…ie umiał zrozumieć i ocenić należycie genialności humoru angielskiego u nawet takich mistrzów pióra jak: Dickens, Thackeray, Eliot i Carlyle — to znaczy, że charakter tego humoru ma swoje cechy na wskroś odrębne, nieprzystępne dla ludów rasy romańskiej.…” Przygody Hucka Finna

elizejski

właściwy dla Pól Elizejskich, wg mit. gr. szczęśliwego miejsca, w którym po śmierci przebywają dusze ludzi, którzy na to zasłużyli swoim życiem. „Wejdziemy niegdyś w elizejskie bory...” Listy z podróży do Ameryki

elizejskie cienie

dusze zmarłych, które wg mit. gr. miały przebywać po śmierci na Polach Elizejskich. „Hrabia widział w nich obraz elizejskich cieni,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Elizejskie Pola

miejsce pośmiertnego pobytu wybranych dusz. „Poślą na kraniec ziemi, w Elizejskie Pola,” Odyseja

Elizu błonie

Elizjum, Pola Elizejskie; w mit. gr. część Hadesu, w której przebywały dusze zacnych zmarłych, ludzi dobrych za życia. „I przez ten grób jest droga na Elizu błonie.” Dziady. Widowisko, część I

Eljen Magyar! węg.

niech żyją Węgry! „— Eljen Magyar!...” Lalka

elki

skórki lub futro z skórek z tchórza, fretki lub tchórzofretki. „…m, ondulowanym i pokręconym w loki, i krótszym, jedwabistym puchem kremowym, stanowiącym spód, jak w futrze, które się nazywa elki.…” Granica

elkowy

zrobiony z futra tchórzy. „Chwilami przestawał myśleć i patrzał znużonym wzrokiem, jak wiatr rozdmuchuje futro w pewnym miejscu elkowego, w kształcie peleryny, kołnierza matki, zupełnie jak gdyby ktoś chuchał na to miejsce przyłożywszy do niego usta; chwilami znowu tłumił całą potęgą dz…” Syzyfowe prace

Elle a de la chance fr.

ma szczęście... takie, takie... takie nic. „rien du tout!” Nad Niemnem

Elle dort fr.

Ona śpi. „— Elle dort... — szepnęła siostra, nie spuszczając oczu z Rafała.” Popioły

Elle porte une lettre fr.

Ona przynosi list. „Elle porte une lettre.” Dziady, część III

Elna

zdrobnienie od imienia Helena. „Cóż to mojej Elnie,” Beniowski

Elsa

strumień mały w Toskanii, w którego wody jaka bądź rzecz wrzucona pociąga się powłoką kamienną. „Jeżeli duch twój jak w Elsy strumieniu” Boska Komedia

Elsler lub Taglioni

Fanny Elssler (1810–1884) i Maria Taglioni (1804–1884), najsłynniejsze tancerki XIX w., Słowacki widział je w Paryżu; Taglioni występowała przez kilka lat w Petersburgu, zdobywając uznanie cara Rosji, który ofiarowywał jej kosztowne podarunki. „Związana duszą Elsler lub Taglioni,” Beniowski

Elssler, Fanny 1810–1884

austr. primabalerina; wprowadzała do swoich choreografii elementy tańców ludowych, np. krakowiaka. „Elssler tańczyła w Diable kulawym; księżniczka grecka była zachwycona.” Hrabia Monte Christo

Elsynor

duńskie miasto położone w płn.-wsch. części Zelandii, 40 km na płn. od Kopenhagi, nad cieśniną Sund; powstało w XIII w. w miejscu daw. osady wikingów; we wsch. części miasta znajduje się potężny, obronny zamek Kronborg z końca XVI w., stanowiący miejsce akcji tragedii Shakespeare'a. „Rzecz się odbywa w Elsynorze.” Hamlet

elukubracja

utwór wypracowany mozolnie, ale bez talentu. „— Żałuję teraz, że czytałem moją elukubrację...” Ludzie bezdomni

Elżbieta I 1533–1603

królowa Anglii (od 1558), córka Henryka VIII i jego drugiej żony, Anny Boleyn, ostatnia z rodu Tudorów; nazywana Królową-Dziewicą. „— Siostra moja, lady Elżbieta, ma czternaście lat, a moja kuzynka, lady Joanna Gray, jest w równym wieku ze mną, bardzo jest przy tym ładna i miła; ale druga siostra moja, lady Maria, ma ponure spojrzenie i...” Książę i żebrak

emablować daw., fr.

otaczać szczególnymi względami, zabawiać, nadskakiwać. + 1 inne znaczenie „Popadłem w szaloną wesołość, której nie czułem bynajmniej, i zacząłem emablować na zabój jakąś pannę w czerwonej sukience, z małymi, skośnymi oczkami.” Dawid Copperfield to słowo w 2 lekturach →

emancypacja

tu w szerszym znaczeniu: wyzwolenie od zależności, ucisku itd. „emancypacja?...” Lalka

emancypantka

zwolenniczka równouprawnienia kobiet i mężczyzn, pojęcie używane na przełomie XIX i XX wieku; dziś: feministka. „…pozwalał mu brak potrzebnych po temu książek, nagle i niespodziewanie „wziął" i ożenił się z ubogą jak mysz kościelna emancypantką.…” Siłaczka

Emanuel

jedno z hebr. imoin Boga, znaczy tyle co: „Bóg jest z nami"; w Nowym Testamencie oznacza Chrystusa, mesjasza. „Emanuel już mieszka” Fortepian Chopina

emblemat

znak, symbol. „— Cieszę się — mówił do dam, które go otoczyły — że na tym dzisiejszym zebraniu mogę służyć przynajmniej za jego emblemat, za symbol.” Przedwiośnie

emetyk

środek wywołujący wymioty. + 1 inne znaczenie „I niech ktoś pobiegnie po terpentynę i emetyk.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

emeuta z fr. émeute

bunt, rozruchy. „Pomimo zdobycia go i kapitulacji 24 kwietnia emeuta w nim nieustająca.” Popioły

emfaza

przesadnie emocjonalny sposób wypowiadania się. „Lubo Franz był już dość przyzwyczajony do włoskiej emfazy, rozejrzał się mimowolnie w jedną i drugą stronę; ale te słowa były zwrócone rzeczywiście do niego: Franz okazał się ekscelencją, dorożka — karetą, pałacem — Hotel Londyński.” Hrabia Monte Christo

emigracja

mowa o wielkiej emigracji po powstaniu listopadowym (1331). „— W Zasławiu, gdzie mieszkał od powrotu z emigracji.” Lalka

emigracją

dziś popr. forma B. lp: emigrację. „Nie emigracją, bo tej diabeł nie chce,” Beniowski

Emiliusz

czytamy na cztery sylaby: Emilijusz. „Tak rzymski Emiliusz, choć z okrutnym żalem,” Transakcja wojny chocimskiej

Emin pasza

z pochodzenia Żyd niemiecki, był po zajęciu przez Egipt kraju leżącego koło Albert-Nianza gubernatorem Ekwatorii, przebywał najczęściej w Wadelai. Mahdyści atakowali go kilkakrotnie. Uratowany został przez Stanley'a, który przeprowadził go wraz z większą częścią żołnierzy do Bagamojo nad Oceanem Indyjskim. „— Ja — mówił do Hatima — muszę wkrótce wyruszyć ze wszystkimi ludźmi na daleką wyprawę na południe przeciw Eminowi paszy, który siedzi w Lado mając tam parowce i wojsko.” W pustyni i w puszczy

emir tur.

tytuł honorowy przysługujący dowódcom i książętom w państwach islamu. + 1 inne znaczenie „Pisze groźne do agów emiry i begów,” Transakcja wojny chocimskiej to słowo w 2 lekturach →

emisaryjusz klubów

wysłannik tajnych organizacji politycznych. „Emisaryjusz klubów.” Dziady, część III

Emorejczyka

midrasz odnosi to do Esawa, zob. Raszi do 48:22. Por. też przypis do Ks. Rodzaju 46:6. „I rzekł Israel do Josefa: „Oto ja umieram, a będzie Bóg z wami, i przywróci was do ziemi ojców waszych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

emotional ang.

emocjonalny, uczuciowy. „Sztuka, którą widziałem, był to dramat z rodzaju, jaki Amerykanie oznaczają wyrazem emotional.” Listy z podróży do Ameryki

Emów

hebr. אֵימִים ( Eimim ) od אֵימָה ( eima ): ‘groza, przerażenie, lęk’. «Określano ich tak, ponieważ byli przerażający», zob. Ibn Ezra do 14:5. W innych przekładach jako: Emici.

empire fr.

styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., w okresie panowania cesarza Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu, motywy orientalne. + 1 inne znaczenie „Wstał wkrótce i ułatwił gościom zbliżenie się do zegara empire stojącego pod kloszem na gzemsie konsoli.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

empire city ang.

miasto imperialne. „Dwa dni pobytu nie starczyło mi oczywiście na dokładne zwiedzenie tego olbrzymiego grodu, który sam siebie empire city nazywa.” Listy z podróży do Ameryki

empirejskie drzwi mit. gr.

drzwi do najwyższej sfery nieba. „Dla otwarcia empirejskich drzwi potrzeba widocznie większej — i niech się tak stanie, jak chcą wyroki.” Quo vadis

Empireum

najwyższa sfera nieba. „Nauka starożytna, przedstawiała to miejsce jako najniższe w świecie, a najdalsze od Empireum.” Boska Komedia

empirycznie

doświadczalnie, praktycznie. „Że empirycznie, minąwszy przyczynę,” Beniowski

Empuza mit. gr.

jedna z Lamii o oślej nodze bądź głowie. „piękne jesteście, trudno mi się na was boczyć.” Faust

emul daw., z łac.

współzawodnik, przeciwnik. + 1 inne znaczenie „Nie rad był emulowi Husseim okrutnie,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 3 wystąpienia →

emulacja daw., z łac., z łac.

tu: niezgoda, konflikt. + 1 inne znaczenie „Z drugiej strony mnóstwo sekt i emulacja między nimi, walka z potężniejącym coraz katolicyzmem zabarwia cokolwiek owe uczucia religijne polityką, która bądź co bądź, jeżeli jest bodźcem, to jest bodźcem czysto światowym.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 3 lekturach →

emulować z łac.

rywalizować. „…onego; a że zwykle u nas wybory były jednomyślne, nikomu przez myśl nie przeszło, ażeby ktokolwiek mógł z nim o ten urząd emulować.…” Pamiątki Soplicy to słowo w 2 lekturach →

en avant fr.

naprzód (komenda wojsk. i taneczna). + 1 inne znaczenie „— En avant!...” Placówka to słowo w 2 lekturach →

en avant, pointez! fr.

naprzód, pchnij! „Był tedy już niezwalczony w zwykłym, wysadzającym z siodła „broń do ataku!" — w szarżach en avant, pointez! — w parowaniu w lewo czy w prawo, w zdradzieckich, wściekłych a niezwalczonych ciosach w tył i w bok.” Popioły

en bataille fr.

na bakier, w nieładzie. + 1 inne znaczenie „Szwadron, uszykowany en bataille, ruszył z kopyta i zaraz, ustawiony obok dragonii francuskiej, rozwinął kolumnę i atakował z lewego skrzydła.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

en chef fr.

naczelny. „Mówiono szczególnie o Montebello, gdyż tam przebywał generał en chef, otoczony jak koronowany książę przez ministrów Austrii, Rzymu, Neapolu, Sardynii, Genui, nieszczęsnej Wenecji, Parmy, kantonów Szwajcarii i wielu państewek niemieckich.” Popioły

en detaile fr.

szczegółowo, detalicznie. „— Lubisz warszawskie en detaile, a na krótkie terminy i z dobrem żyrem.” Ziemia obiecana

en face fr.

twarzą na wprost. „Chrobry en face, Anhelli w profil,” Kwiaty polskie

en fait des dames fr.

właściwie co do dam. „Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: —” Dziady, część III

en garçon fr.

po kawalersku. „Wszakże o wiele wygodniej można urządzić życie en garçon, wygodniej i weselej...” Menażeria ludzka

en gros fr., z fr.

prosto, ordynarnie, z grubsza, hurtowo. + 1 inne znaczenie „Wszyscy trzej byli to kupcy en gros, jedni z największych odbiorców łódzkich.” Ziemia obiecana wszystkie 2 wystąpienia →

en lapin de Moscovie fr.

z moskiewskiego królika. „Dalej szeleszczą suknie bramowane futrem en lapin de Moscovie, głowy półokryte, w tokach de gaze argentée, w turbanach à pointe mameluck, w szatach lewantyńskich i egipskich.” Popioły

en masse fr.

masowo, na ogół, w większości. „Mężczyźni babieją — kobiety en masse mężczyźnieją.” Szewcy

en prenant son café fr.

pijąc kawę. „Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,” Dziady, część III

en vain fr.

na próżno. „En vain Podkomorzyna krząta się i swata,” Powrót posła

en verité fr.

faktycznie, rzeczywiście. „En verité nie warta zimna Starościanka.” Powrót posła

„Encyklopedia większa” Orgelbranda

dwudziestoośmiotomowa encyklopedia wydana w latach 1859–1868 przez S. Orgelbranda w Warszawie. „Encyklopedie większe Orgelbranda...” Nie to...” Lalka

endecki

związany z Narodową Demokracją. Powstałe w 1896 r. Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne było ugrupowaniem programowo antysemickim, w okresie I wojny światowej prorosyjskim, utworzony przez jej zwolenników Legion Puławski walczył jako 739 Nowoaleksandryjska Drużyna w składzie wojsk rosyjskich na froncie wsch. w imię „zjednoczenia ziem polskich pod berłem carów"; od listopada 1914 r. opiekę nad oddziałem sprawował Komitet Narodowy Polski kierowany przez Romana Dmowskiego. „Endecka morda nienawistna” Kwiaty polskie

endek

członek lub sympatyk Narodowej Demokracji (endecji), polskiego ruchu politycznego o ideologii nacjonalistycznej, powstałego pod koniec XIX wieku. „— On był jak endek.” Pożegnanie z Marią

endemia

stałe występowanie jakiejś choroby na określonym terenie. „Endemia „metafizyki" wskazywała jednak naszemu doktorowi, że w jego egzystencji roślinnej, najedzonej, niejako nasyconej filozofią mocnego, zdrowego rozsądku, kryje się jakaś rana nieuleczalna, niewidoczna, a dolegająca nad wyraz, niby ranka nad próchniejącą k…” Siłaczka

Endymio n

w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci. „Bo Filon marzył los Endymijona,” Balladyna

Endymion mit. gr.

piękny pasterz, ukochany bogini księżyca Selene; obdarowany wieczną młodością, ale jednocześnie też nieprzerwanym snem. + 1 inne znaczenie „Widziałam taki obraz: Endymion i Luna.” Faust to słowo w 2 lekturach →

endywia

roślina warzywna o postrzępionych, jadalnych liściach, podobna do sałaty, używana głównie na surówki. „Barszczyk postny, pierożki z grzybkami, krem czekoladowy na trzecie, a na jarzynkę może endywii dostanę u kupca.” Granica

Eneasz mit. gr.-rzym.

bohater mitów i epopei rzym. poety Wergiliusza (70–19 r. p.n.e.) Eneidy , syn Anchizesa, króla Dardanos (w pobliżu Troi) i bogini Wenus; uczestnik wojny trojańskiej, po zniszczeniu Troi przez Greków poprowadził ocalałych mieszkańców w długą wędrówkę, u końca której dotarł do Italii, a jego potomkowie założyli Rzym. Jednym z epizodów wędrówki Eneasza jest jego długi pobyt w gościnie u królowej Kartaginy, Dydony, stanowiący pretekst do snucia przez Eneasza opowieści o wcześniejszych przeżyciach, m.in. o zdobyciu Troi. Priam, król Troi, został zgładzony przez Neoptolemosa, zwanego też Pyrrosem (łac. Pirrus), syna Achillesa, który dostał się do miasta podstępnie wraz z drużyną Greków ukrytych w koniu trojańskim. + 3 inne znaczenia „Nie ta, gdy leciał w Eneasza tropy,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Eneida

epopeja poety rzym. Wergiliusza (Publius Vergilius Maro, 70–19 p.n.e.); Iliada : jedna z dwu (obok Odysei ) epopei starożytnych, przypisywanych Homerowi, półlegendarnemu poecie gr. z IX w. p.n.e. „Fotografię jej nosił ze sobą zawsze i wszędzie; w czasie lekcji, pod pretekstem pilnego rozczytania się w Eneidzie czy Iliadzie, patrzał w nią jak wrona w gnat bez ustanku.” Syzyfowe prace

enema med.

lewatywa, płukanie jelita grubego. „Miał on wielki mieszek z kanką słoniową, którą, włożywszy w zad, dawał enemę wietrzną; mówił, iż takową enemą wyprowadza z wnętrza wszystkie wiatry, co rozdymając wnętrzności, sprawiają kolkę.” Podróże Guliwera

enfin fr.

w końcu, na koniec.

enfin, après tout fr.

w końcu, zresztą. „Enfin, après tout, nie można żądać od ludzi nadzwyczajności i wymagać, aby byli aniołami.” Menażeria ludzka

enigma

tajemnica, zagadka. „Człowiek ten stanowił dla Franza istną enigmę.” Hrabia Monte Christo

Enijo mit. gr.

Popłoch, personifikacja strachu odczuwanego podczas bitwy. „Wnet Ares na ich czele i Enijo stanie:” Iliada

enoplios

staroż. grecka stopa wierszowa, nazwana „złożoną", gdyż łączy stopę o stosunku 1:2 lub 2:1 ze stopą 2:2; dokładne znaczenie tego terminu jest sporne. „Mam wrażenie, żem słyszał, ale niewyraźnie, jak on wymieniał jakieś tam enopliosy złożone i daktyle, i bohaterskie, a nie pamiętam już, jak je porządkował i tak robił, że na dole i na górze było równo, jak tam się kładło raz krótkie, raz długie, i zdaje mi się…” Państwo

Enosz

hebr. אֱנוֹשׁ ( enosz ): 'człowiek, ludzkość'.

ensemble fr.

grupa; zespół. „Ensemble jak z feerii, z bajki,” Wesele

entauten , popr.: εν ταύτην gr.

w tej; Nie mając zamiaru (...) zaczynać periodów od Ksenofontowskich „entauten" (...) nie będę opisywał dzień po dniu : słowo μέρα (dzień) jest w języku greckim rodzaju żeńskiego, stąd autor ma na myśli zapewne frazę: „W tym dniu...". „Nie mając zamiaru nudzić was czymś podobnym do Anabasis ani zaczynać periodów od Ksenofontowskich „entauten", nad którymi dość namęczyłem i nanudziłem się sam w swoim czasie, nie będę opisywał dzień po dniu naszych wypadków i polowań dość zwykle do siebie podo…” Listy z podróży do Ameryki

entre nous fr.

między nami (mówiąc). „A francuszczyzna panny Justyny, entre nous, dość kulawa?” Nad Niemnem

entrechat fr.

figura taneczna; skok ze skrzyżowaniem nóg. „W chude ręce klasnęła i z ukontentowania jakieś niby menuetowe entrechat wykonała.” Nad Niemnem

entymemat z gr. enthymeísthai : rozważać, uwzględniać

wnioskowanie, w którym brak jednej przesłanki (domyślnej a. entymematycznej); skrócony sylogizm. „Wstań, Fierdusieńko — to są symbole tylko — to tylko i jedynie planimetria zbaraniałych mózgów; to tylko entymemat zabójczy, którego jedną premisę, tj.” Szewcy

enuncjacja

deklaracja. + 1 inne znaczenie „— że te enuncjacje” Faust to słowo w 3 lekturach →

eo instante łac.

w tej chwili. „…patrzyć, jak wielka wojna wybuchnie, od której się też i czerń podniesie, przeto zaklinam i błagam waszmość Panią, byś eo instante, choćby i stepy nie wyschły, choćby wierzchem, zaraz z kniaziówną do Łubniów jechać raczyła i tego nie poniechała, gdyż ja na cza…” Ogniem i mieczem

eo ipso łac.

tym samym. „— Skoro to, coś powiedział, nie jest niegrzecznością, więc eo ipso jest grzeczną uwagą.” Przedwiośnie

eo modo łac.

na swój sposób. + 1 inne znaczenie „Odtąd porzucam rycerskie rzemiosło, a będę dziadów na gościńcach obdzierał, bo widzę, że eo modo prędzej do fortuny dojść można.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

eo rus łac.

jadę na wieś. „Kiedy będę umierał, powiem tym, co mnie będą otaczali, to, co Wolter napisał do Pirona: Eo rus i wszystko się zakończy...” Hrabia Monte Christo

Eol mit. gr.

władca wiatrów. + 2 inne znaczenia „Zostawić lepiej ją skrzydłom Eola,” Beniowski to słowo w 4 lekturach →

Eos mit. gr.

bogini jutrzenki. „Rankiem, gdy zrumieniła Eos strop błękitu,” Odyseja

Epaminondas ok. 420–362 p.n.e.

wybitny wojskowy i polityk z Teb, wprowadził nowatorskie rozwiązania taktyczne, zreformował armię, złamał potęgę militarną Sparty i jej dominację wśród państw greckich. „Miałem szczęście dosyć długo rozmawiać z Brutusem, który mi powiedział, że jego przodek Juniusz oraz Sokrates, Epaminondas, Kato Młodszy, Tomasz More i on zawsze są w towarzystwie ze sobą; jest to zjednoczenie sześciu mężów, do którego wszystkie wieki świata n…” Podróże Guliwera

Epej

w Odysei wybudował drewnianego konia, którym Grecy wdarli się do Troi. „Wstał biegły w takich walkach Epej, syn Panopa,” Iliada

Epejos mit. gr.

syn Panopeusa, budowniczy konia trojańskiego. „A potem widział duszę Epejosa, syna Panopeusa, jak weszła w naturę kobiety o zdolnościach do techniki.” Państwo

epifenomen z gr. epí : na, przy; coś zewnętrznego

fenomen wtórny, współwystępujący ze zjawiskiem głównym, ale niemający na nie wpływu. „Może ludzie to tylko oni — a my tylko bydlęce ścierwa, z takimi wicie, Panie Święty, epifenomenami, by się jeszcze gorzej męczyć i na ich uciechę skowytać.” Szewcy

epigoni z gr.

pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. „epigonów co zostało,” Wesele

epigraf

tu: motto, krótka myśl zamieszczana przed utworem. „Hrabia porwał je chciwie i jego wzrok padł od razu na epigraf:” Hrabia Monte Christo

epigramat z gr.

starożytny gatunek lit., pochodzący od napisów na grobowcach i pomnikach. „Co najwyżej, pisałbym epigramata, których bym zresztą nie odczytywał nikomu, jak ten biedny Rufinus.” Quo vadis

epigramatyczny

krótki, zwięzły. „Doktor Davies w swym pracowitym dziele Fun, Ancient and Modern mniema, że nawet z epigramatycznych drobiazgów humoru można poznać, czy są irlandzkie na przykład, czy szkockie.” Przygody Hucka Finna

Epikasta

rzadka forma imienia Jokasty, matki Edypa. „Edypa, Epikasta, sławna strasznym czynem,” Odyseja

Epikur 341–270 p.n.e

filozof grecki, atomista i zwolennik tezy, że celem życia ludzkiego jest dążenie do szczęścia. „Podług jego mniemania system Gassendiego, który naukę Epikura ile możności ozdobił i jako godną przyjęcia wystawił, równie jak i zasady Kartezjusza trzeba odrzucić.” Podróże Guliwera

epikurejczyk

zwolennik filozofii Epikura (IV w. p.n.e.), dla którego najważniejsze jest szczęście upatrywane w dążeniu do przyjemności, korzystaniu z życia. „To samo spotykamy później u stoików, u epikurejczyków, u cyników, wszędzie, gdzie tylko sięgnął wielki cień postaci Sokratesa z dialogów Platońskich.” Państwo

epikurowie

tu: miłośnicy przyjemności i używania życia. „A wszakoż zwyczaj a cne przyrodzenie, znajdziesz wiele tych starych żebraków, co ich z tego wypuścić nie chcą, a jeszcze chodzą z tymi swawolnymi pany nadobnie jako epikurowie, sobie dobrze tusząc, jakoby im kół nie pogorzał.” Żywot człowieka poczciwego

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.