Litera A

780 słów, strona 1 z 4.

a daw.: tu: oraz. „…o innych zmarłych, które gromadzą się w życiu każdego człowieka — jako niejasne odbicie w mózgu cieniów, co padły nań przelotnie a nieodwołalnie; lecz u wielkich, ciężkich podwoi, wśród wysokich domów ulicy równie cichej i porządnej jak dobrze utrzymana cmenta…” Jądro ciemności
A bas la calotte! fr.: precz z klerem! „A bas la calotte! — począł krzyczeć Hipolit tak ochrypłym głosem, że wszyscy w tej rozległej pijalni zwrócili się ze śmiechem w jego stronę.” Przedwiośnie
A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję: wystrzegam się związków z bogatymi. „A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję.” Pieśni
A bych też był dostawał: gdybym dostał. „A bych też był żony swej ludzkim obyczajem” Odprawa posłów greckich
a capite łac.: od nowego wiersza. „A capite, jaśnie panie.” Zemsta
A ce szczo takie, jakie łycho? ukr.: A co to takiego, jakie licho? „— A ce szczo takie, jakie łycho? — pytał Chmielnicki.” Ogniem i mieczem
A chociaż Niemiec, głos ludzki rozumiał ...: nie tylko o charakterze, ale i o rozumie Niemców złe mają wyobrażenie Prusacy i Litwini; przysłowiem jest u nich: „głupi jak Niemiec". Obacz Kotzebue, Tom I, k. 72: „ Und weil die Deutschen selten der fremden Sprachen Feinheiten machtig wurden, so sagten die Preussen auch wohl von einem einfaltigen Menschen: er ist so dumm wie ein Deutscher ". Ob. też Linde, pod wyrazem: „Niemiec" i Rhesa: „ Das Jahr in vier Gesangen aus den Lithanischen des Christian Donaleitis ins Deutsche ubertragen ". [Linde: Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego wyd. 1807–1814; Rhesa: Jan Ludwik Rhesa (zm. w 1843 r.), profesor uniwersytetu w Królewcu, miłośnik starożytności litewskich, wydawca z rękopisu poematu z XVIII w. Chrystiana Donaleitisa „Rok w czterech pieśniach (...)"; red. WL]. Zmarły niedawno profesor królewiecki Rhesa między innymi zabytkami literatury litewskiej ogłosił poemat Litwina Donalejtysa o czterech porach roku, heksametrem napisane, z przydaniem tłumaczenia niemieckiego i uczonych objaśnień. Wspomniane poema, co do rzeczy i pięknego wysłowienia godne pochwały, i stąd jeszcze mieć powinno dla nas szczególny interes, iż jest wiernym obrazem obyczajów ludu litewskiego. Cześć pamiątce szanownego męża, który, lubo cudzoziemiec, zawstydzał rodaków, mało dbałych o historią swojej ojczyzny [dopisek autorski w przypisie do wyd. Wilno 1822; red.WL]. „A chociaż Niemiec, głos ludzki rozumiał.” Grażyna
a co powie wam, uczyńcie: midrasz sugeruje, że Josef nakazał im się obrzezać, a Faraon powiedział, by to uczynili, wierzył bowiem w moc Josefa, zob. Raszi do 41:55. „I skończyło się siedem lat obfitości, która była w ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
a co słucha: a ten, co słucha, słuchający. „Tamten łże, a co słucha, łżącemu nie wierzy.” Satyry
a czej gw.: przecież, może. „A czej z drugim się wyniesie!” Zemsta
A czy: Werter nie mógł się przemóc, by skrystalizować myśl, która go dręczyła. Pytanie niedokończone brzmieć mogło: „A czy wkrótce odbędzie się ślub Pani?" Por. list z 20 lutego. „A czy... Boże, przebacz mi to pytanie!” Cierpienia młodego Wertera
A czymże jesteśmy my... oświeceni: te myśli przypominają poglądy J. J. Rousseau.
a damy ci i tę: «Od razu po siedmiu dniach wesela a odpracujesz już po ślubie», zob. Raszi do 29:27. „I rzekł Laban: „Nie zwykło się tak czynić w miejscu naszym, aby wydawać młodszą przed starszą.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A jak będzie słońce i pogoda: piosenka ludowa, popularna w kręgach ówczesnych krakowskich artystów. Pierwsza strofka w całości: „A jak będzie słońce i pogoda, słońce i pogoda, Pójdziemy se razem do ogroda. Będziemy se fijołecki smykać, fijołecki smykać. Będziemy se ku sobie pomykać". „słońce i pogoda..."” Wesele
A jak grające delfiny przed burzą: Delfiny zwykle pokazują się na powierzchni morza przed zbliżającą się burzą. Porównanie to i następne dziwnie jest trafnie i stosownie użyte. „A jak grające delfiny przed burzą” Boska Komedia
A jeśli po skórze: te cztery wersy bywały nieuwzględniane w niektórych edycjach. „Bo węża tylko znaliśmy po skórze.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
a kajby gw.: tu: a gdzie.
A kat jej prosi ...: a kto ja prosi. „„A kat jej prosi, by się ku mnie miała,” Fraszki
a kędy rozdawają: fraszka wymierzona jest przeciw tym protestantom, którzy dla korzyści materialnej udawali stronników kościoła panującego. „A przedsię tam się ciśniesz, kędy rozdawają.” Fraszki
A koń na baranie ogonem kiwa: dawniej struny skrzypiec wyrabiano z jelit baranich (dziś z metalu), a włosia końskiego używa się do dziś do budowy smyczka. „— „Lipowe drzewo wesoło śpiwa, A koń na baranie ogonem kiwa."” Chłopi, Część druga - Zima
à la fr.: jak, w rodzaju, w stylu. „Masywny, byczy łeb, strzyżony krótko, wyłaził ze śnieżnego, wykładanego à la Słowacki kołnierzyka i poważnie podawał się ku ołtarzowi.” Pożegnanie z Marią
à la Cléopatra fr.: jak Kleopatra. „Te jak Sapho de Mytilène, inne à la Cléopatra.” Popioły
à la suite fr.: termin wojskowy oznaczający oficera pozostającego przy armii lub jednostce bez zwykłego etatowego stanowiska w jej strukturze, często honorowo. „po prostu podporucznika à la suite.” Popioły
A ludzkie myśli na jawi: zajmuje myśli ludzkie tym, co na jawie, czyli w rzeczywistości okazuje się nieprawdziwe, złudne. „Co błąd na jawi.” Treny
à ma table fr.: przy mym stole. „Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table,” Dziady, część III
A mnie: «Aż do waszego powrotu będę w niepewności, czy nie zostałem osierocony», zob. Raszi do 43:14. Hebr. rdzeń שָׁכֹל ( szachol ) odnosi się do rodzica, któremu zmarły dzieci. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A na źwierzynie nie brakło i miodzie: dwa główne artykuły uczty u Litwinów dawnych. „A na źwierzynie nie brakło i miodzie.” Grażyna
A następnie: «Wydaje się, że Dina była siostrą bliźniaczką Zebuluna, dlatego napisane jest „a następnie urodziła”», bez wspominania o ciąży, zob. Radak do 30:21. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A nie na resorach: powszechnie pudła karet zawieszone były nisko na pasach. Już przy końcu panowania Augusta III moda ta zaczęła się zmieniać. „Majstrowie zagraniczni wymyślili karety na resurach, to jest na sztabach żelaznych gibkich, wysoko osadzone". (J. Kitowicz, Opis obyczajów , s. 532–533). Karety sprowadzane z Anglii uchodziły za najwytworniejsze. „»A nie na resorach?«” Satyry to słowo w 2 lekturach →
A ogród: jeszcze na początku panowania Stanisława Augusta modne były ogrody „francuskie", odznaczające się symetrią i sztucznością doprowadzoną czasem do dziwactwa. Krasicki tak o nich pisze w Listach o ogrodach : „Nie dość było kunsztownej sztuce holenderskich zwłaszcza i niemieckich ogrodników czynić z drzew słupy, obeliski i piramidy, ledwo pojętym wysileniem przeistaczali je w posągi: „Grał na cytrze Apollo z jodły złotowłosy, Ceres z szyszek borowych piastowała kłosy, Błyszczał Neptun trójzębny od bzowego lustru, Jowisz w zapale rzucał pioruny z ligustru, Mars z figi, rozjuszony zabójczym rzemiosłem, Bachus na tyce chmielu z Sylenem i osłem, Wenus wdzięczna jałowcem z uśmiechu i giestu, Gracyje porzeczkowe, Kupido z agrestu". (I. Krasicki, Dzieła prozą , t. V, s. 393). Nowa moda, związana z sentymentalizmem, zastąpiła ogród „francuski" „angielskim", który miał naśladować swobodną i dziką naturę. Gust francuskiego rokoka wprowadził do ogrodów „angielskich" architekturę sielanki dworskiej. Całe urządzenie ogrodu żony modnej, a więc belwederki, meczeciki, domki pustelnika, świątynie Diany spotykamy w opisach słynnych wówczas ogrodów, jak Solca Kazimierza Poniatowskiego, brata królewskiego, czy Arkadii Heleny Radziwiłłowej. „Synogarlica jęczy, a gołąbek grucha,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
a oto barany: midrasz uczy, że «mimo, iż Laban oddzielił wszystkie [takie owce], aby nie rodziły [jagniąt] wedle swego umaszczenia, aniołowie przyprowadzali je z trzody przekazanej synom Labana do trzody powierzonej Jakubowi», zob. Raszi do 31:10. „Gdy tak mówił: »Nakrapiane będą wynagrodzeniem twoim«, rodziły tedy wszystkie trzody nakrapiane; gdy zaś tak mówił: »Pręgowate będą wynagrodzeniem twoim«, — rodziły tedy wszystkie trzody pręgowate.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A pan wszystkich naucza: ironiczny przytyk do nieuctwa szlachty, bowiem Rubens nie zajmował się rzeźbą, a Van Dyck architekturą. „Nie było celniejszego mistrza nad Wandyka.” Satyry
A po dniach wielu czy po latach wielu: zwrotka z wiersza Mickiewicza pt. Sen (1825). W tekście Mickiewiczowskim jest: „I zstąpisz z niebios, aby go ocucić." „Zbudzę się — myśląc, że chwilkę drzemałem, całując lica, patrząc w twoje oczy..."” Lalka
à pointe mameluck fr.: z mameluckim szpicem. „Dalej szeleszczą suknie bramowane futrem en lapin de Moscovie, głowy półokryte, w tokach de gaze argentée, w turbanach à pointe mameluck, w szatach lewantyńskich i egipskich.” Popioły
a potem: używane jest tu stale w znaczeniu: a poza tym, a ponadto.
à propos fr.: odnoszący się do tematu, tu: aktualny, na czasie. + 2 inne znaczenia „— Ale à propos...” Popioły to słowo w 3 lekturach →
a przecie jeszcze nie wieczór: sens: a przecież rodzice jeszcze są młodzi. „„Chłopy — mowił stary — na schwał, tak że w całym Królestwie nie masz podobnych, a przecie jeszcze nie wieczór".” Krzyżacy
A przypisując dzieło: w czasach saskich i we wczesnym Oświeceniu pisarze, których nie stać było na wydanie książek własnym nakładem, ubiegali się o nakładców wśród bogatej szlachty i magnaterii, w zamian wypisując im szumne, panegiryczne dedykacje. „Pieniężnym bohatyrem kronikę bogaci.” Satyry
A Stacyjusza, który nas rozdzielał zasłonę: Z tego wiersza widzimy, że Stacjusz szedł ciągle między Dantem a Wirgiliuszem. „Idąc w krok za mną i robił zasłonę.” Boska Komedia
A szczo? Ne kazały! ukr.: A co? Nie mówiłyśmy!
a tak: tu: więc. „A tak sie staraj o takiej pomocy,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
A tak cię tymi księgami daruję: słowa zacytowane przez Piotra Statoriusa-Stojeńskiego w gramatyce świadczą, że utwór powstał przed lipcem 1567. „A tak cię tymi księgami daruję,” Fraszki
a tak się nie czyni: nawet pogańskie ludy wstrzymywały się od tego rodzaju przestępstw, pomne kary potopu, zob. Raszi do 34:7. „Tedy wyszedł Chamor, ojciec Szechema, do Jakuba, aby rozmówić się z nim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A taki breszesz i breszesz ukr.: No właśnie kłamiesz i kłamiesz. „— A taki breszesz i breszesz!” Ogniem i mieczem
a ten: u Cylkowa: 'lubo'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A też błogosławionym będzie: «Abyś nie powiedział: gdyby Jakub nie oszukał swojego ojca nie otrzymałby błogosławieństwa, dlatego [teraz] potwierdził i pobłogosławił go już z własnej woli», zob. Raszi do 27:33. „I odpowiedział: „Jam syn twój, pierworodny twój, Esaw".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
a tiepier pakojnoj noczi z ros.: a teraz spokojnej nocy. „Nu, a tiepier pakojnoj noczi...” Kwiaty polskie
a to sen: Faraon pojął, że zakończył się już cały sen i teraz potrzebne jest jego wyjaśnienie, zob. Raszi do 41:7. „A oto siedem kłosów pustych i opalonych wiatrem wschodnim, wyrastało za nimi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
A to za krzywdę biorą twoje lata: będąc już w takim wieku, wyrządzasz sobie (ściślej: swojemu wiekowi) krzywdę. „A to za krzywdę biorą twoje lata.” Pieśni
A tobie, panie Pawle: w „niejasnym” sformułowaniu zarzutu możemy się domyślać, że mowa tu o nowobogackich w rodzaju kamerdynera królewskiego Ryxa, który za intymne usługi oddane królowi został krociowym panem i starostą piaseczyńskim. „A tobie, panie Pawle, jest czego winszować:” Satyry
„A toć jest: powiada dalej Biblia — pismo, które jest rozłożone: Mene, Thekel, Ufarsin, co prorok Daniel wytłumaczył królowi: policzone, zważone, rozdarte”. Baldasar, Belsarzar, zwany także Baltasarem, ostatni król babiloński. „I pisze Baltasara głoskami: RUINA.” Sonety krymskie
a ty coś myślał: dziś: a ty co myślałeś. „— A ty coś myślał?” Bankructwo małego Dżeka
A ty czemu uciskałeś poddanych?... etc: zarzuty, stawiane przez Pankracego w rozmowie z Henrykiem pod adresem arystokracji, hr. Henryk powtarza, uzupełniając je „przestępstwami" świeższej daty. „— Aleś kochała Żydów, adwokatów — proś ich o życie teraz.” Nie-Boska komedia
A umartwienie to uczynić łatwym jutrzejsze: a umartwienie to uczyni ci łatwym jutrzejsze ( -ć w tym wypadku jest skróconym ci ). „A umartwienie to uczynić łatwym” Hamlet
À vrai dire fr.: Prawdę mówiąc. „— À vrai dire... — tłumaczył się Jarzymski z miną skupioną i poważną — właściwie, mój drogi, czego kto silnie pragnie, to osiąga na pewno, dołożywszy starania.” Popioły
A wiecież: konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: A czy wiecie. „A wiecież, co jeść będzie?” Kordian
a wiesz to gw.: a czy wiesz. „zwiążesz się w cudze jenteresa, a wiesz to, jak cię zasądzą?...” Chłopi, Część czwarta - Lato
A wódz ich tyłem trąbił marsz pochodny: To hasło Jeżobrody wyda się zapewne odrażającym dla nosa delikatnego. Tu Dante może ubliżył gustowi estetycznemu, ale za to wiernym był echem opinii średniowiecznej, która wyobrażenie obrzydliwości przywiązywała szczególnie do piekła, a sztuka w średnich wiekach malując piekielne obrazy, żywiołem grotesque zwanym, często się posługiwała. Ta pieśń i następna przypomina piekło Callota. „A wódz ich tyłem trąbił marsz pochodny.” Boska Komedia
a wżdy już lat przeszło wiele starop.: a przecież już minęło wiele lat. „A wżdy już lat przeszło wiele,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
A zbudziwszy się, Anhelli usiadł: uwspółcześniono interpunkcję w zdaniach zawierających imiesłowy czynne. W wydaniu źródłowym przecinek przyporządkowywał podmiot do imiesłowu, a nie do orzeczenia: A zbudziwszy się Anhelli, usiadł . „A zbudziwszy się, Anhelli usiadł i zapytał, co się z nim stało.” Anhelli
a znasz mój czyn: Wyrazy czyn , czynownik , często są tu użyte w znaczeniu rosyjskim, dla Litwinów tylko zrozumiałe. W Rosji, ażeby nie być chłopem albo kupcem, słowem, aby mieć przywilej uwalniający od kary knuta, trzeba wejść w służbę rządową i pozyskać tak nazwaną klasę albo czyn. Służba dzieli się na czternaście klas; potrzeba kilka lat służby dla przejścia z jednej klasy w drugą. Są przepisane czynownikom różne egzamina, podobne do formalności zachowujących się w hierarchii mandaryńskiej w Chinach, skąd, zdaje się, że ten wyraz Mogołowie do Rosji przenieśli, a Piotr Pierwszy znaczenie tego wyrazu odgadnął i całą instytucją w duchu prawdziwie chińskim rozwinął. Czynownik często nie jest urzędnikiem, czeka tylko urzędu i starać się oń ma prawo. Każda klasa albo czyn odpowiada pewnej randze wojskowej, i tak: doktor filozofii albo medycyny liczy się w klasie ósmej i ma stopień majora, czyli asesora kolleskiego; stopień kapitański ma frejlina, czyli panna dworu cesarskiego; biskup lub archirej jest jenerałem. Między czynownikami wyższymi i niższymi stosunki uległości i posłuszeństwa przestrzegają się z równą prawie ścisłością jak w wojsku. „Łotrze, a znasz mój czyn?” Dziady, część III
a, be, we, że, ze: fonetyczny zapis liter rosyjskiego alfabetu (poza trzema pierwszymi nie po kolei): а, б, в, ж, з . „Mały Bartek Kapciuch, który w szkole awansował na jakiegoś Warfołomieja, rozłożył swój elementarz na brzeżku nauczycielskiego stolika, wziął w brudną rękę drewnianą wskazówkę, wyczytał całe a, be, we, że, ze...” Syzyfowe prace
A1kon: mityczny bohater grecki, znakomity łucznik, celnym strzałem zabił węża, który oplatał już jego syna, a strzała nawet nie drasnęła chłopca. „Alkon patrząc na syna, kiedy go smok srogi” Fraszki
Aa: Chensu, 2. nom Dolnego Egiptu, ze stolicą w Chem (powieści: Sochem, gr. Letopolis), ok. 30 km na północny zachód od Memfis. „Na kilkaset kroków przed namiestnikiem płynął piękny statek dostojnego Otoesa, który był nomarchą Aa, prowincji sąsiadującej z Memfisem.” Faraon
ab ovo łac., łac., dosł.: od jaja, łac.: od jajka: od początku, dosł.: od jajka; jajko stanowiło pierwszą potrawę na ucztach staroż. Rzymian. „Zaczął się wykład ab ovo, dowodzenia szczegółowe o ruchu kropli wodnej i sile jej spadku z rzeki do stawu, o rodzaju mgły zalegającej łąkę w sąsiedztwie wód...” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →
abarki z hiszp. abarca: proste ludowe obuwie, zwykle skórzane, gumowe lub drewniane, wiązane rzemieniami. „W istocie, na dnie podwórza kłapały abarki, drewniane trepy aragońskie.” Popioły
abbas centum villarum łac.: opat stu wiosek; ma to oznaczać potęgę i bogactwo opata klasztoru w Tyńcu. „Z tych powodów abbas centum villarum mógł powitać księżnę w liczniejszym jeszcze niż zwyczajnie orszaku.” Krzyżacy
„ABC": dziennik związany z ruchem narodowym (najpierw z endecją, od 1935 r. z ONR-ABC, drugim obok Falangi odłamem ONR, kierowanym przez Henryka Rossmana i wydającym dziennik), wydawany w Warszawie w latach 1926–1939, sponsorowany przez faszystowski rząd włoski. „A B C («DEF» podobno,” Kwiaty polskie
Abdank a. Awdaniec: średniowieczny ród rycerski. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy
Abel-Micraim: od hebr. אָבֵל ( awel ): ‘żałoba’. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Abend niem.: wieczór.
abends niem.: wieczorem.
Abimelech: hebr. אֲבִימָלֶךְ : 'mój ojciec jest królem'; imię przypisywane kilku różnym królom filistyńskim, por. Ks. Rodzaju 26:1, Ks. Sędziów 8:31.
ablucja z łac.: obmycie. „Tymczasem gdy chodzi o jakiegoś człeczynę poniżej sztygara stojącego na drabinie socjalnej, nic nie mamy przeciwko temu, ażeby doktor Płowicz z własnego majątku fundował mu sposób ablucji zabrudzonego siedliska duszy.” Ludzie bezdomni
abo gw.: albo. „— A chwaci na jaki rok abo i dłużej.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Abo szczo? ukr.: Bo co?
abominacja z łac., z łac. abominatio: wstręt, odraza, obrzydzenie. „Nienawidzę tak owego Bohuna, że bez abominacji wspomnieć jego diabelskiego nazwiska nie mogę.” Ogniem i mieczem to słowo w 5 lekturach →
Abraham spłodził Icchaka: «Obok tego, że napisane jest „Icchak, syn Abrahama” konieczne było dodać, że „Abraham spłodził Icchaka”, ponieważ szydercy tamtego pokolenia mówili, że Sara zaszła w ciążę z Abimelechem, bo przecież tak wiele lat żyła z Abrahamem a nie miała dzieci. Co uczynił Bóg? Ukształtował rysy twarzy Icchaka wiernie podobne do [twarzy] Abrahama, i wszyscy przyznawali, że to „Abraham spłodził Icchaka”», zob. Raszi do 25:19. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Abraham zaś wrócił: midrasz uczy: «odszedł Sędzia, odszedł obrońca, ale oskarżyciel oskarżał, i dlatego [następny werset mówi]: „I przybyli dwaj aniołowie do Sedomu”, aby dokonać zagłady», zob. Raszi do 18:33. „I rzekł: „Niech też nie gniewa Pana, że mówić będę: Może znajdzie się tam trzydziestu?" I rzekł: „Nie uczynię, jeżeli znajdę tam trzydziestu".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
„Abrahamie! Abrahamie!": «Powtarzanie imienia to wyraz miłości», zob. Raszi do 22:11; Ibn Ezra uważa, że chodzi o pośpiech, por. Ibn Ezra do 22:11. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Abrama: znaczenie imienia אַבְרָם ( Awram ) może być objaśniane jako ‘ojciec wywyższony/o wysokiej pozycji’. Bóg zmieni potem imię Abrama na 'Abraham', zob. Ks. Rodzaju 17:5 oraz komentarz do tego miejsca. „I żył Nachor, po spłodzeniu Teracha, sto dziewiętnaście lat, i spłodził synów i córki.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
absit omen łac.: oby to nie była wróżba.
Absolona: postać biblijna, syn króla Dawida, słynny z urody, szczególnie z bujnych włosów. Kiedy jego przyrodni brat, Amnon, pierworodny potomek króla, zgwałcił rodzoną siostrę Absaloma, Tamar i nie został ukarany, Absalom kazał swoim sługom zamordować go podstępnie podczas uczty, a następnie zbiegł na dwór swego dziada, Talmaja, króla Geszur. Po trzech latach uzyskał zgodę Dawida na powrót do Jerozolimy, ale nie miał wstępu na dwór. Absalom zawiązał bunt przeciw ojcu, został w Hebronie obwołany przez swoich zwolenników królem i wkrótce zajął Jerozolimę. Kiedy doszło do decydującego starcia w lesie Efraima, wojska Dawida odniosły zwycięstwo. Absalom ocalał, lecz kiedy uchodząc po bitwie przejeżdżał pod dębem, zaczepił włosami o jego gałęzie, zaś jego wierzchowiec umknął: tak uwięzionego znalazł go jeden z dowódców wojsk Dawida, Joab i, wraz ze swymi sługami, zabił buntownika. Stało się to wbrew woli Dawida, który nakazał oględnie obchodzić się z synem. „Absolona nadobnego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
absolucja z łac.; rel.: tu: odpuszczenie grzechów. + 1 inne znaczenie „Spowiadałam się już z tego i raz nawet absolucji od księdza nie dostałam, jednak nie wierzę...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
absolutum dominium łac.: panowanie absolutne, władza absolutna. + 1 inne znaczenie „— Bo to byłoby absolutum dominium.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
aby bodaj czegoś nie miała: jeśli nie ma czegokolwiek, jeśli czegoś nie posiada. „Bo, ostatecznie, nikt się nie żeni z panną, aby bodaj czegoś nie miała.” Skąpiec
Aby cię przewieźć, trzeba lżejszej łodzi: Dante między lekkimi cieniami, jeden z ciężkim ciałem, stoi nad brzegiem Acheronu; dlatego, ażeby go przewieźć przez rzekę, potrzeba lżejszej lodzi: wyrażenie dziwnie plastyczne. „Aby cię przewieźć, trzeba lżejszej łodzi».” Boska Komedia
Aby go ciągnął daw.: aby go ciągnąć. „Aby go poniewolnie ciągnął ku ofierze,” Bajki i przypowieści
aby mi się dobrze działo: «Aby dawali mi podarki», zob. Raszi do 12:13. „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
aby mu wskazał: hebr. לְהוֹרֹת ( lehorot ): ‘wskazywać’, od rdzenia יָרָה ( jara ): ‘wskazywać, celować, strzelać, instruować’. Od tego samego rdzenia wywodzi się słowo Tora w znaczeniu ‘instrukcja, nauka, wskazówka’. Midrasz uczy, że posłał Jehudę przodem, «aby przygotował mu dom nauki, z którego będzie się rozprzestrzeniać nauka Tory», zob. Raszi do 46:28. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Aby ocalić go: «Tora zaświadcza, że Reuben powiedział to wyłącznie po to, by ocalić [Josefa. I planował], że przyjdzie tam, by wyciągnąć go z dołu. [Reuben] pomyślał: ja jestem pierworodny i najstarszy spośród nich, jeśli będą kogoś winić [za nieszczęście] to mnie», zob. Raszi do 37:22. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
aby się to nie było stało: konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego; znaczenie: aby się to nie stało wcześniej, uprzednio. „Zbyt słodka jakaś władza niewoli mnie ku tobie; nie mam nawet siły pragnąć, aby się to nie było stało.” Skąpiec
aby się... dowcip zastanowił: tu: w kulminacyjnym punkcie natchnienia. „Chcesz, aby się mój dowcip zastanowił w samym środku weny?” Romeo i Julia
aby wszedł za aniołem do rajskich podwoi: Aniołowie, z którymi spotykać się będziemy na górze czyśćcowej, są narzędziami Boga: oni w sercu pragnącym poprawy i dobra, śledzą nasze zamysły i zamiary i stopniami prowadzą nas coraz wyżej z padołu grzechu na górę oczyszczenia. „Wszedł za aniołem do rajskich podwoi.” Boska Komedia
abych daw., reg., starop.: abym, żebym. „— Nie daj Bóg, abych ja hańbę od śmierci wolał.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Abych okrutnych razów nie podjęła: żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. „Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła” Pieśni
Abydos: egipskie Abdżu, miasto na zachodnim brzegu Nilu, 50 km na południe od dzisiejszego Sohag. Stolica 8. nomu Górnego Egiptu, z wielką nekropolią, zawierająca groby królewskie z czasów I i II dynastii. W egipskiej religii miejsce, w którym Izyda pochowała szczątki Ozyrysa, centrum misteriów ozyryjskich. W sformułowaniach religijnych wyrażenie „odejść do Abydos" było znaczyło „odejść do Krainy Zmarłych". „O tak, już idzie do Abydos!...” Faraon
Abym tekst drugi o niej wytłumaczył: Przepowiednia Farinata w pieśni X, która mu będzie wytłumaczona przez Beatrycze. „Abym tekst drugi o niej wytłumaczył” Boska Komedia
abyśmy żyli: «Jehuda miał przebłysk święto [proroczego] ducha [mówiąc]: dzięki tej wędrówce ożyje twój duch, jak jest [dalej] napisane: „i ożył duch Jakuba ich ojca” ( Ks. Rodzaju 45:27)», zob. Raszi do 43:8. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ać starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; znaczenie: a, a wtedy. „Ać swoję głowę podniosę!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
acan daw.: wyrażenie lekceważące, skrócone, zamiast „wasz-mość pan". + 2 inne znaczenia „Niech się nie dziwi żaden z was acanów,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
accurate łac.: dokładnie, starannie. „Unikajmy z nim bitwy, a natomiast majętności, które po drodze się trafią, accurate mu wypłuczemy.” Potop
accuratissime łac.: skrupulatnie, dokładnie. „A że czynsz płacę do skarbu grudzieńskiego accuratissime, więc — dodał z uśmiechem — nie masz racji eksmisji.” Popioły
Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona: mowa o Maryli Wereszczakównie, z którą Mickiewicz romansował od 1818 lub 1819 r. Zaowocowało to niespełnioną miłością, ponieważ Maryla była zaręczona z hrabią Puttkamerem i w 1821 r. wzięła ślub z tymże. „i ty poznasz Marylę, lecz ona...»” Ballady i romanse
Ach! tu na niego jak mi czekać długo!: Wolno jest rozumowi troskać się i wątpić. Chociaż rozum przewiduje, że nic się nie ostoi, co według objawienia i wyraźnych przykazań bożych zaginać musi, że walka dobra przeciwko złemu, na koniec triumf odniesie, jednakże długie oczekiwanie upragnionego wypadku zasępia to przewidzenie i na chwilę osłabia nadzieję. „tu na niego jak mi czekać długo!»” Boska Komedia
Ach, Herr Jeh niem.: ach, Panie Jezu. „Ach, Herr Jeh!” Sachem
Ach, kakaja u was krasnaja róża!: pani Barykowa chciała powiedzieć: Ach, kakaja u was krasiwaja roza (Ach, jaką pani ma piękną różę); to, co powiedziała, znaczy: Ach, jaką ma pani czerwoną gębę. „— Ach, kakaja u was krasnaja roża!” Przedwiośnie
Ach, kiedyż wykujem ...: fragment utworu Kiedyż Mieczysława Romanowskiego (1834–1863), poległego w powstaniu styczniowym. „Lemiesze z pałaszy skrwawionych?” Syzyfowe prace
Ach, powstancy zajoncy: piosenka śpiewana przez żołnierzy rosyjskich ścigających powstańców 1863 r.; udirajut kak (ros.): uciekają jak. „Udirajut kak zajoncy...” Syzyfowe prace
Achaja: kraina w północno-zachodnim Peloponezie nad Zatoką Koryncką, ze stolicą w Mykenach; w rzeczywistości poematów Homera rządzili nią Atrydzi. + 1 inne znaczenie „Jeszczem ani w Achai nie był, ni w Itace,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
Achaje: Grecy. „Jak tam szydzą Achaje, którym twoja postać” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Achaje a. Achajowie: Grecy. „Uciekali Achaje” Iliada
Achajowie: Grecy, walczyli przeciwko Trojanom. „Przyszedł Chryzes, gdzie stały Achajów okręty,” Iliada wszystkie 5 wystąpień →
achajski: grecki. „Albo tu który z wodzów achajskich” Iliada
Acheron mit. gr.: rzeka w podziemnej krainie umarłych, jej nazwa oznacza „płynący cierpieniem". + 1 inne znaczenie „pora zejść w Acheronu bród,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
Acheront mit. gr.: rzeka w Tartarze. „Do Acherontu bladych wiedzie włości.” Antygona
Achil: główny bohater Iliady Homera, słynny z męstwa. „Walcz jak Achil, radź jak Kato,” Zemsta
Achilles mit. gr.: syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, nimfy morskiej. Walczył po stronie Greków. Jego całe ciało z wyjątkiem pięty było odporne na zranienia. Zgodnie ze znaną mu przepowiednią miał zginąć w wojnie trojańskiej. Przedstawione wypadki toczą się po tym, jak Achilles odmówił dalszej walki, ponieważ Agamemnon zabrał mu jego brankę (niewolnicę), Bryzeidę. + 3 inne znaczenia „Gdzie jego bystre wyśledziły Greki:” Boska Komedia to słowo w 7 lekturach →
Achiwi: Grecy. „My Achiwi tam dziewięć biliśmy się roków;” Odyseja
Achiwi a. Achajowie: Grecy. „Płaczą w nim pogrom Trojan, Achiwów” Iliada
Achiwwie a. Achajowie: Grecy. „Z piersi głos wypuszczając, zwoływał Achiwy.” Iliada
Achiwy: dziś. popr. forma B.lm: Achiwów (czyli Greków). + 1 inne znaczenie „Jak by Achilla uczcić, a zgnębić Achiwy.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Achsib: bibl. Akzib, miasto fenickie pomiędzy Tyrem a Akką, dziś w północnym Izraelu. „— Ja życzę twojej żonie i dzieciom, i cieniom twoich ojców, ażebyś ty o nich tyle dbał, ile ja o każdy okręt fenicki, o każdy kamień Tyru, Sydonu, a nawet Zarpath i Achsibu...” Faraon
Ackerman, Michael 1967: amerykański fotograf. „Michaelowi Ackermanowi” Księga Wyjścia
Ackermann, Ludwika 1813–1890: poetka fr.; utwory jej przesycone były filozoficzną refleksją o pesymistycznym zabarwieniu. „Czytam Ludwikę Ackermann.” Ludzie bezdomni
Acte de resignation fr.: akt poddania się woli bożej. „Panna Izabela bierze do rąk książkę i powoli, kartka za kartką, wyszukuje w niej modlitwy: Acte de resignation, a znalazłszy, zaczyna czytać:” Lalka
acz daw., starop.: a jednak; chociaż. „Acz innym rzecz ta nie była świadoma:” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
aczci starop.: chociaż; choćby nawet (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci ). „Bo aczci to podobno nie darmo rzeczono:” Odprawa posłów greckich wszystkie 2 wystąpienia →
aczciem starop.: chociaż jestem. „Aczciem prawie” Treny
aczej: a może, a nuż. „Napiłem się więc trochę, aczej to poradzi:” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
ad amussim łac., dosł.: pod sznur: według reguły, tu: według zasad tragedii antycznej. „opowiadał, że to nie miało być ad amussim, bo mistrz nie po temu.” Odprawa posłów greckich
ad calendas graecas łac.: przysł.: na czas nieokreślony. „Ponieważ jednak noc była ciemna i wietrzna, a w okienku Gontali światło zagaszone, więc i sam pan Majewski zdecydował się odłożyć zemstę ad calendas graecas i ruszył do domu.” Syzyfowe prace
ad concessionem pecuniarum łac.: do wydawania pieniędzy. „Jeszcze ceniono ich gotowość ad concessionem pecuniarum; dlatego też nieraz zdarzało się widzieć w gospodach kupców pijących za pan brat ze szlachtą.” Krzyżacy
ad extrema łac.: do ostateczności. „— To pewna, że w Taurogach bardzo musi żądze przyrodzone miarkować i ad extrema posunąć się nie może.” Potop
ad hoc łac.: bez przygotowania. „Służba folwarczna, ad hoc poprzebierana w liberyjne kubraki, roznosiła wino na tacach i domowe ciasto.” Popioły
ad libitum łac.: do woli, ile tylko chcą. „Hołota tam okrutna, dlatego nie masz narodu na cudze łapczywszego, bo nawet Tatarzy końskiego mięsa ad libitum mają, a oni czasem po roku mięsa nie widują i ciągle głodem przymierają, chyba że połów ryb zdarzy się obfity.” Potop
ad mitiorem et saniorem mentem łac.: do spokoju i zdrowego rozsądku. „Życie jeńców zależało od humoru hetmana, od jednego mrugnięcia jego oka, więc trzeba było wszystko znosić i jeszcze łagodzić jego wybuchy, by go ad mitiorem et saniorem mentem doprowadzić.” Ogniem i mieczem
ad oculos łac.: naocznie. „— Nie tylkom był, ale i ranęm otrzymał, którą waćpanu ad oculos, jeśliś tak ciekaw, zaraz sprezentować mogę, ale na stronie, bo wobec pani Wołodyjowskiej chlubić mi się nią nie wypada.” Pan Wołodyjowski
ad omnes praerogativas łac.: do wszystkich przywilejów; do wszelkiego pierwszeństwa. „Gdyż jako wszyscy, niższego i wyższego urodzenia, szlachtą będąc, ad omnes prerogativas urzędów, dostojeństw i dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami sw…” Potop
ad primum łac.: po pierwsze. „— To ad primum.” Popioły
ad rebelionem z łac.: do rebelii. „…ie rezydencję naszą w zamiarach nam nieprzyjaznych: mianowicie, aby znajomych, koligatów, krewnych i klientów swoich ad rebelionem przeciw jego szwedzkiemu majestatowi i nam excitare, przeto polecamy oficerom, na praesidium w Taurogach zostającym, urodzonego B…” Potop
Ad Rosam per Crucem gemmatus resurgam łac.: Ku Róży przez Krzyż, ku Krzyżowi przez Różę! W niej, w nich, ozdobiony klejnotami, powstanę. „gemmatus resurgam...” Popioły
ad tertium łac.: co do punktu trzeciego. „Ad tertium...” Popioły
Adam Mahrburg 1855–1913: filozof pozytywistyczny, zwolennik Kanta, popularyzator i wykładowca filozofii na tajnych kompletach w Warszawie. „Inni później, jak Adam Mahrburg, robili tę pracę lepiej, systematyczniej.” Przedwiośnie
adamaszek: ozdobna tkanina, najczęściej jedwabna, z jednej strony mająca błyszczący wzór na matowym tle, z drugiej zaś matowy na błyszczącym; zwana tak od Damaszku, gdzie ją początkowo wyrabiano. + 3 inne znaczenia „W obszernym salonie, świetnym od przystrajających go zwierciadeł, obrazów i pąsowych adamaszków, panowała cisza głęboka.” Dobra pani to słowo w 5 lekturach →
Adamie: ta strofa pieśni została dopisana później. „Adamie, ty Boży kmieciu,” Krzyżacy
addio wł.: żegnam.
Addio amore! wł.: do widzenia, kochany.
Adę: w wersecie Ks. Rodzaju 26:34 Tora podaje inne imiona żon Esawa: Jehudyta i Bosmata, ale komentatorzy identyfikują Adę jako Bosmatę, a Oholibamę jako Jehudytę, gdyż miały one po dwa imiona, zob. Raszi oraz Radak do 36:2. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Adelung, Johann Christoph 1732–1806: leksykograf, gramatyk i filologa niemiecki, autor m.in. pięciotomowego opisowego słownika języka niemieckiego (właśc. języków: wysokoniemieckiego, częściowo dolnoniemieckiego, archaizmów, słownictwa fachowego, wyd. 1774–1786), a także monumentalnego dzieła z zakresu językoznawstwa ogólnego prezentującego opis pięciuset języków świata, opublikowanego w Berlinie w czterech tomach w l. 1806–1817 pod tytułem Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in bey nahe fünfhundert Sprachen und Mundarten . „Adelungowy Mithridates).” Kwiaty polskie
adept: uczeń, zwolennik. „Gdy młody adept rewolucji cały teraz dzień spędzał poza domem na obserwowaniu zjawisk społecznego przewrotu, a właściwie na gromadzeniu facecji, zabawnych nieskończenie, skoro jedni szli z salonów do piwnic, a inni z piwnic do salonów — matka jego gromadziła z…” Przedwiośnie
adherent łac.: stronnik, poplecznik. + 1 inne znaczenie „Zawżdy w wojnie, a z nimi i ich adherenci,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
adie fr. adieu: żegnaj, pożegnanie. „Adie — ta jedyna chwilka —” Wesele
adieu fr.: do widzenia (dosł.: z Bogiem). + 3 inne znaczenia „Dziś nie mam czasu, adieu.” Dziady, część III to słowo w 6 lekturach →
Adieu! fr.: do widzenia! „Adieu! Życzymy ci zdrowia, a staraj się, abyśmy od czasu do czasu miały wiadomości od ciebie.” Trzej muszkieterowie
Adieu, mon frere fr. frère: do widzenia, bracie. „— Adieu, mon frere.” Potop
adiu popr. fr. adieu: bądź zdrów, do widzenia.
adjectivum cum substantivo łac.: przymiotnik z rzeczownikiem. „…o widzę, żeś waćpan praktyk nie lada i mąż uczony, a ja, jakom tylko infimę minorum praktykował, ledwie adjectivum cum substantivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko wiem, że powiedziałbym: stultus, a nie stulta an…” Ogniem i mieczem
administracją daw. forma: dziś B.lp: administrację. „Całą administracją nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty i senator Nowosilcow.” Dziady, część III
admiracja z łac.: podziw, uwielbienie. „Dla zmiany, widać, zacząłem przepadać za zdrowiem ciała i duszy, czego najlepszym dowodem jest ta admiracja i to rzetelne przywiązanie, które dla ciebie, kuzynko, powziąłem.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
admirator z łac.: wielbiciel, entuzjasta. „Kmicic miał tu swoich admiratorów, a Kuklinowski swych wrogów i waszmość należałeś do ich liczby!” Potop
admonicja daw., z łac.: upomnienie, przygana. + 1 inne znaczenie „— Kolega mi aplikuje niniejszą sentencję w sensie admonicji czy tylko jako wzór krajowego przysłowia?” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
adolescencja z łac.: młodość, wiek młodzieńczy. „Jesteś waść młodym człowiekiem i żołnierzem, a gdy nawet i starość bliska grobu nie wie, co ją przed ostateczną godziną spotkać może, cóż dopiero adolescencja, która mając przed sobą wiek długi, na większą liczbę przygód trafić musi!” Ogniem i mieczem
adolescentia łac.: młodość. „ale adolescentia uchodzi, czterdziestu pięciu lat dobiegam, serce do afektów się wyrywa, ród ginie, a trzech głów jak nie ma, tak nie ma!...” Ogniem i mieczem
Adonai hebr.: Wszechmocny; określenie Boga, zamiast właściwego imienia: Jahwe, którego przepisy religii żydowskiej zabraniały wymawiać. „Może słowa zachęty do picia, może imię Jego, Adonai, który nie może być przez śmiertelnych nazywany, może w nędzy i brudzie jak robak wylęgłe — przekleństwo na słońce i na życie...” Ludzie bezdomni
Adonaj a. Adonai hebr.: Pan; określenie biblijnego Boga z powodów religijnych używane w judaizmie zamiast właściwego imienia: Jahwe. „Uryś nie pamięta, nie umie powtórzyć, co on powiedział o tamtej rzeczy, o samym Adonaj, ale od tej chwili, kiedy kładzie śmiertelną koszulę i zaczyna mówić pacierze, wie mocno, że on mówił czystą prawdę.” Popioły
Adonis mit. gr.: niezwykłej urody młodzieniec, w którym zakochała się Afrodyta; gdy zginął na polowaniu rozdarty kłami dzika, bogini uprosiła Zeusa, aby wyprowadził duszę kochanka z Hadesu i oblekł ją w dawne piękne ciało; odtąd Adonis sześć miesięcy spędzał przy Afrodycie, pozostałą część roku w świecie umarłych. + 2 inne znaczenia „— Marszałek nie jest wprawdzie Adonisem, no — ale...” Lalka to słowo w 3 lekturach →
adoracja z łac.: okazywanie zachwytu, podziwu, uwielbienia, czci. „Wkrótce wszystko to sztubactwo skonstatowało, że jest przedmiotem adoracji i budzi ukontentowanie.” Syzyfowe prace
adoro , adorare łac.: czcić, szanować; tu 3. os. lp. cz. przesz. adorabat : czciła. „…ię ożenił, i do tego nieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypaść nie mogło.…” Krzyżacy
Adrast: wojownik trojański (pojawiający się w dalszych partiach tekstu bohater o tym samym imieniu to król Sikionu). „żywego dostaje Adrasta.” Iliada
Adrastyja: Adrastia (Nemezis), bogini sprawiedliwości, personifikacja doli ludzkiej, przeznaczenia. „Odpuść, Adrastyja!” Fraszki
Adria: modny w l. 30. XX w. lokal gastronomiczno-rozrywkowy, mieszczący się w elegancko urządzonej suterenie (tzw. przyziemiu) oraz podziemiach budynku przy ul. Moniuszki 10 (po wojnie Moniuszki 8) w Warszawie; lokal składał się z hallu, kawiarnianego ogrodu zimowego pod szklanym dachem (z roślinami oraz ptakami), sali kawiarnianej, baru oraz sali dancingowej (tu atrakcję stanowił parkiet obrotowy); kierownikiem i współwłaścicielem „Adrii" był Franciszek Moszkowicz; lokal funkcjonował w l. 1931–1944. W międzywojniu w „Adrii" spotykała się elita towarzyska i kręgi rządowe; w okresie okupacji niemieckiej od 1940 r. była zastrzeżona jako „ Nur für Deutsche " i chętnie odwiedzana przez funkcjonariuszy SS i policji niemieckiej (22 maja 1943 r. miał miejsce zamach członka AK na gości lokalu); po wojnie ponownie otwarto „Adrię" w 1973 r., lokal przetrwał do 2005 r. początkowo jako restauracja, potem jako klub nocny. „Żegna się i do «Adrii» idzie.” Kwiaty polskie
Adryjatykiem: Adriatykiem; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Mieszkał w Rawennie, nad Adryjatykiem.” Boska Komedia
Adula mons łac.: góra Adula; starożytna nazwa alpejskiego masywu wiązanego ze źródłami Renu. „Tak pewno mężnie zstępowali ku łacińskim zastępom z Adula mons Germanowie nieprzemierzonych gór, odziani w skóry krów i jałowic, z rogami byków na głowach, z bukowymi maczugami w ręku, jak ku nam ten lud górski, ukazujący się z pieczar ukrytych na wysokości mi…” Popioły
adultera łac.: cudzołożnica. „…ieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypaść nie mogło.…” Krzyżacy
advienne ce que pourra franc.: niech się dzieje, co chce. „Advienne ce que pourra...” Nad Niemnem
adwersarz: przeciwnik. „Trafił w adwersarza i poraził go, widać, w głowę, bo tamten z jękiem zwalił się na ziemię.” Przedwiośnie
adwokacki syn z Ajaccio: aluzja do Napoleona Bonapartego, który urodził się w Ajaccio na Korsyce, a jego ojciec, Carlo Buonaparte, był prawnikiem. „Nażre się pychą, natka zaszczytów adwokacki syn z Ajaccio — i musi wrócić do roli żołnierza, która mocniejsza jest w nim niż żądza sławy.” Popioły
ady gw.: ależ, przecież. „Jezu, ady bym ślepie wydarła, ady bym w cały świat poszła za nią!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Aedon mit. gr.: córka Pandareusa, zazdroszcząc swej bratowej Niobe posiadania sześciu synów i sześciu córek postanowiła zabić jej najstarszego syna, jednak przez pomyłkę zamordowała swego potomka Itylosa; oszalałą z bólu Zeus przemienił w słowika. „Zielonawa Aedon, córa Pandarewa,” Odyseja
aegrotum et inarmem łac.: chorego i nieuzbrojonego. „— To ci się chwali, żeś go aegrotum et inarmem nie mordował.” Ogniem i mieczem
aequalis łac.: równy; tu M. lm aequales : równi. „…enia, szlachtą będąc, ad omnes prerogativas urzędów, dostojeństw i dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami swymi pójdziemy..."…” Potop
aeque: zarówno; bonum (łac.) — dobro, powodzenie, pożytek; tu B. lm bona : szczęście, korzyści. „„Ponieważ w tym państwie aeque bona i mala do wszystkich należą, więc i niebezpieczeństwy wszystkim podzielić się godzi.” Potop
aeropag: w staroż. Atenach rada starszych, tu: grupa osób o dużych wpływach. „…ie licha i brudna, w której by teraz co najmniej siedział jakiś zakazany prokurator i nudził cię zatargami z miejscowym areopagiem.…” Quo vadis
aeroplan daw.: samolot. „Cały oddział tak by czytał jak aeroplan — aż by warczało.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
afekt z łac.: emocja, przest. sympatia, miłość. + 1 inne znaczenie „litość nad waćpanem wzięłam za afekt; zmyliłeś się i ty; teraz poniechaj mnie, jako ja ciebie poniechałam!...” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
afektacja: przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć. + 1 inne znaczenie „Nic mnie tak nie przepaja cichym wrażeniem prawdy, jak owe szczegóły życia patriarchalnego, które, dzięki Bogu, bez fałszywej afektacji, mogę spleść z tokiem własnego życia.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
afektowy z łac. affectus : uczucie: pełen rozczulenia, uczuciowy, miłosny. „Afektowe świegotanie —” Zemsta
afirmować z łac.: potwierdzać. „Może też Chmielnicki zełgał i zwykłych łotrzyków na sług starostki kreował, by swoje krzywdy tym mocniej afirmować.” Ogniem i mieczem
Afrodite mit. gr.: Afrodyta, bogini miłości. „Patrz, lubieżna Afrodite” Noc listopadowa
Afrodyta mit. gr.: bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. „Po domu; złorzeczyłam samej Afrodycie,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
Afrykanki: perliczki, wywodzą się z Afryki. „Czym tym Afrykankom zawiniła, Cezary nie spostrzegł.” Przedwiośnie
aga: turecki tytuł wojskowy, oznaczający dowódcę janczarów. + 2 inne znaczenia „Kislar-Bak, olbrzymi aga, rzucił się na niego i padł przecięty na dwoje.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Agamemnon mit. gr.: syn Atreusa, króla Myken, wódz greckiej wyprawy przeciw Troi, brat Menelaosa, którego żona, Helena, została porwana przez Trojan, co dało początek wojnie. + 1 inne znaczenie „Agamemnon, król mężów, z Achillem walecznym.” Iliada to słowo w 3 lekturach →
agapa z gr.: uczta, wspólny posiłek chrześcijan na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy. „Rzadcy przechodnie i wieśniacy, wyjeżdżający z miasta, brali widocznie tych nocnych wędrowców za robotników zdążających do arenariów lub za bractwa pogrzebowe, których członkowie wyprawiali sobie czasami obrzędowe agapy w nocy.” Quo vadis
agawa: rodzaj wieloletnich roślin o dużych, mięsistych liściach z ząbkowanymi brzegami, pochodzących z Meksyku, hodowanych w Europie jako rośliny dekoracyjne. „Jeden ogromny, zupełnie złoty kwiat agawy wyrastał z kolącego kłębowiska swych liści i kładł się na tle niebieskiej morskiej ciemności, podobny do wiosennej brzozy.” Granica
Agenor: syn Atenora, dzielny wojownik trojański. „Kiedy Feb w Agenorze” Iliada
Ager Vaticanus: pole watykańskie; pagórkowaty obszar z Cyrkiem Watykańskim, miejscem śmierci św. Piotra; dziś znajduje się tam Bazylika św. Piotra. „Chilo radził udać się przez Ager Vaticanus aż do Porta Flaminia, tam przejść rzekę i posuwać się dalej na zewnątrz murów, za ogrodami Acyliusza, ku Porta Salaria.” Quo vadis
Agesilaos II 444–360 p.n.e.: jeden z najważniejszych królów w historii Sparty; w 396 wyprawił się do Azji Mniejszej, gdzie skutecznie prowadził działania wojenne przeciwko Persji. „Niewolnik Agesilaosa przygotował nam miskę zupy spartańskiej, lecz nie byłem w stanie przełknąć więcej niż jedną jej łyżkę.” Podróże Guliwera
agitacja: propagowanie jakichś haseł lub jakiejś ideologii. „Ożywił się nawet; dzięki jego usilnej agitacji wszyscy prawie optymaci obrzydłowscy, z wyjątkiem krzykliwych, prawda, ale też nielicznych konserwatystów, zaczęli palić papierosy w gilzach niesklejanych, zaszczytnie znanych pod godłem „nieszkodliwych piersiom".” Siłaczka
Agitprop: skrót powstały ze słów: agitacja i propaganda, dotyczący Wydziału Agitacji i Propagandy przy Komitecie Centralnym radzieckiej partii komunistycznej. „…skracania wyrazów przejawiały w szczególności państwa i organizacje totalitarne — przykłady: nazi, Gestapo, Komintern czy Agitprop.…” Rok 1984
Aglaja: krewna Adriana V, żona markiza Malaspiny, protektora poety. „Jest tam Aglaja, domu mego chwała,” Boska Komedia
Aglaura: córka Cekropsa, zazdroszcząc szczęścia swojej siostry Hersy, że ją Merkury pokochał, za karę zawiści zamieniona była w kamień. Owidiusz w Przemianach [ Metamorfozach ] swoich w księdze 2, tak o niej mówi: Sed genuum junctura riget, frigusque per ungues Labitur... Sic letalis hiems paulatim in pectora venit . „«Jestem Aglaurą zastygłą kamieniem!»” Boska Komedia
Agnieszka , Arnolf: bohaterowie komedii Moliera L'Ecole des femmes ( Szkoła żon , 1662), grywanej współcześnie w teatrze narodowym. Arnolf, opiekun Agnieszki usiłuje wychować ją sobie na głupią i uległą żonę. Agnieszka okazuje się jednak tylko pozornie potulna, wywodzi bowiem Arnolfa w pole i zostaje żoną młodego Horacego. „Agnieszki, kiedy nie złe — głupie”.” Satyry
agréable fr.: przyjemny. „Jest to może cokolwiek niewłaściwe dla was, moje sroki, ale tak piękne, tak urocze, tak agréable, tak sensible...” Ludzie bezdomni
agricola łac.: rolnik; tu w M lm. „Chaszcze tylko i bory większe porosły, odkąd agricolae się wynieśli...” Pan Wołodyjowski
Agrypa, Marek 63–12 p.n.e.: rzymski polityk i dowódca wojskowy, odegrał znaczącą rolę w wygranej przez Oktawiana Augusta bitwie morskiej pod Akcjum. „Chcąc się dowiedzieć, czy ta historia była prawdziwa, pytałem o Agrypę, który naówczas był admirałem zwycięskiej floty.” Podróże Guliwera
Ah! mon cher Sénateur fr.: Ach, mój drogi senatorze. „mon cher Sénateur,” Dziady, część III
Ah! quelle beauté, quelle grâce! fr.: Ach, co za urok, co za gracja. „quelle beauté, quelle grâce!” Dziady, część III
Ah, ca! fr.: Ach, tak!... „— Ah, ca!... Piękny kraj...” Lalka
Ahenobarbus łac.: miedzianobrody, przydomek rodu Domicjuszów. „Znam Aula Plaucjusza, który lubo nagania mój sposób życia, ma do mnie pewną słabość, a może nawet szanuje mnie więcej od innych, wie bowiem, że nie byłem nigdy donosicielem, jak na przykład Domicjusz Afer, Tygellinus i cała zgraja przyjaciół Ahenobarba.” Quo vadis
aide-de-camp fr.: adiutant. „— Książę Sułkowski — powtórzył Gintułt, zaglądając mu między rzęsy wzrokiem równej siły — aide-de-camp generała Buonapartego.” Popioły
aidowy: należący do Hadesa, boga śmierci i patrona zaświatów. „Niewidkę Aidową, bo się ukryć chciała.” Iliada
Aimer c'est douter fr.: kochać to wątpić o kimś drugim i o sobie samym, widzieć się kolejno wzgardzonym i zdradzonym. „Aimer c'est douter d'un autre et de soi-même, C'est se voir tour á tour dédaigné et trahi...” Nad Niemnem
Air: „Dans un bois solitaire et sombre..." fr.: Melodia: „W samotnym i mrocznym lesie". „— Air: „Dans un bois solitaire et sombre..."” Popioły
Ais mit. gr.: przydomek Hadesa, boga podziemnej krainy umarłych, oznacza „niewidzialny". „W bramie gmachu Aisa, słuchały wyroków.” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
Aj: kananejskie państwo-miasto, pierwsze osadnictwo ok. IV tysiąclecia pne. (wczesna epoka brązu), trwale opuszczone ok. IX w. pne. „I zbudował tam ołtarz Wiekuistemu, który się mu ukazał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ajacki książę: przydomek Achillesa (wnuk Ajakosa). „Rzekłem, a duch Achilla, ajackiego księcia,” Odyseja
ajajski: z baśniowej wyspy Ajai. „Mogła ajajska Kirka przez chytrość i czary” Odyseja
Ajakida: przydomek Achillesa (wnuk Ajakosa). „Owóż duch Ajakidy od razu oblicze” Odyseja
Ajakowego... wnuka: dziadek Achillesa nazywał się Ajakos. „Ajakowego pancerz bierze wnuka,” Iliada
Ajaks a. Ajas mit. gr.: uczestnik wojny trojańskiej, najdzielniejszy po Achillesie wojownik achajski. „Tymczasem Atosa uważał za Achillesa, Portos był w jego wyobraźni Ajaksem, Aramis zaś biblijnym Józefem.” Trzej muszkieterowie
Ajas: jeden z najlepszych greckich wojowników. W czasie toczącej się właśnie bitwy dowodził obroną greckiej floty. + 3 inne znaczenia „— «To jest Ajas, Achajów podpora warowna;” Iliada to słowo w 2 lekturach →
ajent handlowy: przedstawiciel firmy handlowej trudniący się sprzedażą jej towarów, za co otrzymywał prowizję (pewien procent od sumy sprzedaży). „Dostawy dla wojska to gruby interes — wtrącił pan Szprot, ajent handlowy, który bywał tu rzadkim gościem.” Lalka
ajer: tatarak, bylina o wonnych liściach i korzeniu, powszechnie porastająca brzegi jezior. „Jak powiewny liść ajeru,” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
Ajetes mit. gr.: syn Heliosa i Okeanidy Perseis, władca Kolchidy, ojciec czarodziejki Medei. „Złowrogiego Ajeta rodzona siostrzyca.” Odyseja
Ajgaj: dwa miasta o tej nazwie były ośrodkami kultu Posejdona. „I do Ajgaj wnet przybył, gdzie miał gmach wspaniały.” Odyseja
Ajgist Ajgistos: syn Thyestesa, stryja Agamemnona, uwiódł żonę Agamemnona Klytajmestrę, a wracającego spod Troi Agamemnona podstępnie zamordował. Zginął z ręki Orestesa, syna Agamemnona. „Że myśl jego Ajgistem gładkim zaprzątniona,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
Ajnejasz mit. gr.: lepiej znany jako Eneasz, bohater wojny trojańskiej, pojawia się w wielu mitach. Rzymski poeta Wergiliusz poświęcił mu poemat pt. Eneida . „Kiedy przy Ajnejaszu” Iliada
Ajnejasz a. Eneasz mit. gr.: obrońca Troi, wziął udział w wojnie sprowokowany przez Achillesa. Ulubieniec bogów, po zburzeniu miasta wyruszył na wędrówkę ze swoim synem Askaniuszem; według legend założył dynastię julijską, z której wywodzili się najznamienitsi obywatele rzymscy. Bohater Eneidy Wergiliusza, wzorowanej na Odysei Homera. „Lecz wezwać Ajnejasza bezpieczniej się zdało.” Iliada wszystkie 5 wystąpień →
Ajol mit. gr.: Eol, władca wiatrów. „Syn Hippodata, Ajol mieszkał na niej.” Odyseja
Ajolos: założyciel rodu Eolów.
Ajte: klacz należąca do Menelaosa. „Za nim dąży Menelaj, śpieszy Ajte” Iliada
Akademia: francuska Akademia Nauk, zajmująca się naukami przyrodniczymi i matematyką. + 1 inne znaczenie „Ale od czasu gdym odkrył zjawiska nie mieszczące się w rocznikach Akademii, ogłoszono mnie nie tylko za wariata, ale za heretyka i zdrajcę...” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
Akademia Krakowska: założona w 1364 w Kazimierzu z fundacji Kazimierza III Wielkiego, odnowiona w 1400 w Krakowie przez Władysława II Jagiełłę z fundacji Jadwigi Andegaweńskiej, od 1817 funkcjonuje pod nazwą Uniwersytet Jagielloński. „Złoto i klejnoty szły tymczasem na Akademię lub na wysyłanie nowo ochrzczonej młodzieży litewskiej do zagranicznych uniwersytetów.” Krzyżacy
Akademia Medyczna: właśc. Akademia Medyko-Chirurgiczna; wyższa szkoła w Warszawie, otwarta w r. 1858, wcielona w r. 1862 do Szkoły Głównej jako jej wydział. „Zwyczajnie — stosunki z Akademią Medyczną, ze Szkołą Sztuk Pięknych...” Lalka
akademik: tu w znaczeniu: członek Akademii (jako towarzystwa naukowego). „— Nawet jeden z moich przyjaciół akademików nazwał to „komprymowaną platyną"...” Lalka
akant z gr.: rzeźbiony motyw dekoracyjny w formie splotu liści; roślina o wielkich, kolczastych liściach. „…dobieństwo większych i mniejszych, grubszych i cieńszych, złotawych i białych pni, to rozkwitłych pod architrawami kwiatami akantu, to pozawijanych w jońskie rogi, to zakończonych prostym doryckim kwadratem.…” Quo vadis
akcja: świadectwo udziału w spółce akcyjnej, uprawniające do pobierania zysków w postaci dywidendy. „— Jeżeli na listy zastawne ziemskie, to przecież kupony od nich płacą parobcy; a jeżeli na jakieś akcje, to znowu ich dywidendy pokrywają robotnicy kolejowi, cukrowniani, tkaccy, czy ja zresztą wiem jacy?...” Lalka
akcydensa z łac.: dochody uboczne. „Rotmistrz-opiekun wymagał natarczywie studiów, chciał widzieć swego wychowanka na jakimś urzędzie, które się otwierały po dystryktach, pragnął, żeby koniecznie zdał egzamin na komornika, co dawało bardzo dobre akcydensa.” Popioły
akcyza: cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe. „Pani, to akcyza:” Wesele
akcyźny: poborca podatkowy; por. akcyza : podatek nakładany przez państwo na niektóre towary. „Akcyźny jeździ, a wiadomo, co to akcyźny, jak gospodarza w domu nie masz.” Syzyfowe prace
Akerman: miasto na Ukrainie; dosł. z tur. biała twierdza. „Słowo, wasza miłość, rzeknij, a ja waszej miłości Akerman pod nogi położę i Dobrudżę położę — i te ordy, które tu ałusy mają — i te, które w Dzikich Polach koczują — i te, co wszędy tu w zimownikach leżą, będą raby twoje, jako ja twój rab!...” Pan Wołodyjowski
Akka: ważne nadmorskie miasto handlowe na południu Fenicji (dziś w północnym Izraelu). „Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath.” Faraon
Akko a. Akka , a. Akra: miasto położone w Dystrykcie Płn. w Izraelu (w rzeczywistości od Jerozolimy dzieli je ponad 150 km). „W więzieniu Akko pod Jerozolimą.” Pożegnanie z Marią
akolita: pomocnik kapłana, posługujący podczas obrządków religijnych. „— Otóż — przerwał z pośpiechem jezuita, widząc, że jego akolita zaczyna się błąkać — otóż twoja teza podoba się damom i nic więcej.” Trzej muszkieterowie
akomodować z łac.: przystosować: tu: przypodobać się, dogadzać. „— Lepiej w tym kraju cenią tego, kto się królowej jejmości i szlachcie akomodować umie.” Potop
akomodować się z łac. accomodare : przystosować, poświęcić: tu: przestawić się. „Po owym układzie o małżeństwo dzieci, zawartym między starym Billewiczem a Kmicicem ojcem, miał ów kawaler przyjechać zaraz do Wodoktów akomodować się pannie; tymczasem wybuchła wielka wojna i kawaler zamiast do panny pociągnął na pola beresteckie.” Potop
akrostych: wiersz, w którym początkowe litery, sylaby lub słowa wersów tworzą dodatkowo pewien wyraz, frazę lub zdanie. „Jeżeli ta metoda jest niedostateczna, wtedy używają sposobów daleko jeszcze dzielniejszych, które uczeni nazywają akrostychami i anagramami.” Podróże Guliwera
akselbant: zdobny pleciony sznur naramienny, będący częścią stroju, głównie wojskowego. „Akselbanty i lampasy” Bal w operze

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.