Litera I

549 słów, strona 1 z 3.

i

zbędne dla nas. „To rzekszy, Dniestr i z wojskiem przebywszy kwarcianem,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

i ani go okiem

i znika; i nie widać go. „Chciała Marysia bliższą znajomość z nim zabrać, ale tak był dziki, że niech się tylko dziewczynina ku niemu ruszy, a on zaraz bęc na wszystkie cztery łapki i ani go okiem!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

I beg your pardon ang.

proszę wybaczyć; bardzo przepraszam. „Siedzący obok mnie otyły dżentelmen, kiwając się przez sen, uderzył głową w moje ramię, a mruknąwszy: „I beg your pardon!", uderzył natychmiast po raz drugi.” Listy z podróży do Ameryki

I był wieczór, i był ranek

w oparciu o słowa tego wersetu w żydowskiej tradycji doba liczona jest od wieczora, czyli po zapadnięciu zmroku (od momentu, gdy na niebie pojawią się trzy gwiazdy), do czasu po zachodzie słońca następnego dnia. „I widział Bóg światło, że dobre; i rozdzielił Bóg między światłem a ciemnością.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

i człowieka nie było

u Cylkowa 'człowieka też nie było', słowo 'też' dodane przez Cylkowa, tu: usunięte.

I czyż myliłem

w oryginalnej wersji językowej: and have I not stood up once, like an evoked ghost, to answer for his eternal constancy? Was I so very wrong after all? ; tłum. red. W.L. „I czy ostatecznie tak bardzo się myliłem?Nie ma już Jima, a są dni, w których rzeczywistość jego istnienia przedstawia mi się z potężną, przygniatającą siłą; to znów — na honor!” Lord Jim

i did'ka ne boitsia z ukr.

nawet diabła się nie boi. „— A nasz ataman i did'ka ne boitsia.” Ogniem i mieczem

I do ang.

tu: Tak, mówię. „— I do — kiwnąłem.” Pożegnanie z Marią

i groch o ścianę rzucać, i bez mydła golić daw.

przysłowia oznaczające bezsensowną a. nieskuteczną pracę. „i groch o ścianę rzucać, i bez mydła golić?” Faust

i inni

słowa 'i inni' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „A była Saraj niepłodna, nie miała dzieci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I jak zmorzony człowiek snem upadłem

poeta w stanie nieprzytomnym dostaje się na drugi brzeg Acheronu. Nie opisuje więc i opisać nie może, jak się to stało, że żywy dostał się do państwa umarłych „I jak zmorzony człowiek snem upadłem.” Boska Komedia

I jako się wspomniało

por. wyżej VII, 817–820. „I jako się wspomniało, za różaną prawie” Transakcja wojny chocimskiej

I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie

przysłowie o stanie rozpaczliwym. „I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie,” Transakcja wojny chocimskiej

i już nigdy nie rozpacza

Rozpacza , w sferze ciał znaczy także: rozstępuje, rozdziela, rozciela. „Tam czekaj, drogi mój!” Promethidion

I Kalpe i Abila rosłe wznoszą grzbiety itd

ahistoryczne zestawienie mitycznych i rzeczywistych nazw geograficznych i ludów wschodnich. „I Kalpe, i Abila rosłe wznoszą grzbiety,” Transakcja wojny chocimskiej

i korol boitsia ukr.

i król się boi. „Jego i korol boitsia, i hetmany słuchają, i wszyscy się jego boją.” Ogniem i mieczem

i kożuchy, i karmazyny

i chłopi, i magnaci; i biedni, i bogaci. „I karmazyny przed nim drżały wczora” Beniowski

i ma to być statutem obwarowane

Czego tu autor żąda, obwarowały konstytucje anni 1676 tit: Trybunał koronny. Corrumpens judicem actor [strona korumpująca sędziego — Red.WL] sprawę traci, a corruptus [skorumpowany — Red.WL] od sądu relegowany, incapax [niezdolny — Red.WL] na potem wszelkich funkcyj deklarowany być ma; i konstytucje anni 1699 tit: De corrupto Konstytucja także anni 1726 tit: Ażeby; w której się wyraża: Corruptus judex [skorumpowany sędzia — Red.WL] w. ks. lit. przy wróceniu wziętej korrupcji, cum poena triplicis pensionis delatori adjudicanda, ab activitate in perpetuum et privatione officii , [z karą potrójnej pensji przysądzoną oskarżycielowi [...] i z pozbawieniem urzędu — Red.WL] jakiegożkolwiek ministerii , czyli urzędu, a podaniem onego królowi, czyli województwu pro vacanti [jako wakującego — Red.WL] za upomnieniem się stron in subsequenti judicio [następnym wyrokiem — Red.WL] karany być ma. K. 1726. tit: De corrupto . Przyp. drug. wyd. „Niech się strzegą darów sędziowie jako jednej trucizny; i ma to być statutem obwarowane, aby żadnych darów nie brali; bo ci, którzy przedarowani są, mało nie zawżdy psują a wywracają sądy, jako jeden powiedział:” O poprawie Rzeczypospolitej

I mają tylko dwa warunki z góry

Pojęcie proroków, z prawa obowiązującego w Izraelu wzięte, sądzę, że z właściwego źródła. Prorocy, fałszem dla prawdy walczący, powoływani byli przed sąd. I duchowie proroków są poddani prorokom. Patrz u św. Pawła w Listach. „I mają tylko dwa warunki z góry,” Promethidion

i na niej zasadzona subordynacja

w wyd. z 1790 r.: i rozumna subordynacja. „Tłumaczcie, na czym zasadza się przysięga i na niej zasadzona subordynacja.” Przestrogi dla Polski

i na palcu starop.

ni na palec; ani trochę. „Będzie zasię druga, co kołnierza nie będzie u niej i na palcu, a przedsię też tak czyście, wolno mi się obejrzeć, kędy chcę i jako chcę, a przedsię mię kołnierz w szyję nie kąsa.” Żywot człowieka poczciwego

i najkosztowniejszego

dodane w wydaniu z 1816 r. „Bo stracił użyteczność najświetniejszego i najkosztowniejszego stanu: rycerstwa.” Przestrogi dla Polski

i nie doszły dni-lat życia ojców moich

nie były tak dobre jak ich lata życia, zob. Raszi do 47:9. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I o kłótni Rejtana z księżęciem Denassów

Historia sporu Rejenta z ksiażęciem De Nassau, przez Wojskiego niedoprowadzona do końca, wiadoma jest z tradycji. Umieszczamy koniec jej kwoli ciekawemu czytelnikowi. Rejtan, obruszony przechwałkami książęcia De Nassau, stanął obok niego na przesmyku. Właśnie ogromny odyniec, rozjuszony strzałami i szczwalnią, leciał na przesmyk. Rejtan wyrywa książęciu z rąk strzelbę, swoją ciska o ziemię, a ująwszy oszczep i podając drugi Niemcowi: «Teraz, rzekł, obaczym, kto lepiej robi spisą». Już odyniec wpadał, kiedy Wojski Hreczecha, opodal stojący, trafnym strzałem zwierza powalił. Panowie zrazu gniewali się; potem pogodzili się i hojnie wynagrodzili Hreczechę. „I o kłótni Rejtana z księżęciem Denassów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

I oto światła na widnokrąg czysty

Poeta na planetę Mars, która według jego idei astronomicznej następuje po słońcu, tak szybko został wzniesiony, że od razu zdawało mu się, że na blask połączony obu tych świateł spoglądał i nowego blasku jeszcze od poprzedniego odróżnić nie mógł. „Słońca, gdy wschodzi na widnokrąg czysty.” Boska Komedia

I pisze Baltasara głoskami »Ruina«

„Tejże godziny wyszły palce ręki człowieczej, które pisały przeciwko świecznikowi na ścianie pałacu królewskiego, a król (Baltasar) widział część ręki, która pisała. Proroctwo Danielowe V, 5, 25, 26, 27, 28. „I pisze Baltasara głoskami: RUINA.” Sonety krymskie

i płakał u szyi jego

Josef padł ojcu na szyję i płakał, ale Jakub nie padł na szyję Josefa, ponieważ w tym momencie recytował modlitwę Szema , zob. Raszi do 46:29. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I podniósł palec

Podniesienie palca w górę, gest osoby zwracającej uwagę tego, do którego mówi. „I podniósł palec.” Boska Komedia

I powstał Jakub

hebr. וַיִּשָּׂא יַעֲקֹב רַגְלָיו ( wajisa Jaakow raglaw ) dosł. 'podniósł Jakub nogi swoje'.

i przedzielały

u Cylkowa 'i przedzielać'. Hebrajski bezokolicznik można także przetłumaczyć jako 'dla przedzielania'. „I umieścił je Bóg na przestworze nieba, dla przyświecania ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I przepijają szaty Jezusowe

wg ewangelii św. Łukasza i św. Jana po ukrzyżowaniu Jezusa żołnierze podzielili między siebie jego szaty, rzucając losy. „I przepijają szaty Jezusowe...” Promethidion

i przynaglonym będzie

te słowa usunięto w wyd. z 1816 r. „Tego podnieść, ani utrzymać nie zdoła stan szlachecki, lecz na wystawienie i opatrywanie gotowych wojsk tylko mnóstwo ludu, tylko cały naród może i przynaglonym będzie znosić dostateczne ofiary z podatków i z ludzi.” Przestrogi dla Polski

I siedząc niżej wznosi oczy w górę

Według ziemskiego porządku hierarchicznego, pierwsze miejsce i tu zajmują cesarze, potem królowie, niżej pod nimi siedzi markgraf Wilhelm z Montferratu, po którego zgonie zatliła się wojna domowa między jego synami a mieszkańcami Aleksandrii. „I siedząc niżej wznosi oczy w górę,” Boska Komedia

i signori Francesi wł.

panowie Francuzi. „— I signori Francesi — oznajmił hotelarz.” Hrabia Monte Christo

I sprawia wiek przeminie

te dwa wersy nie występują w pierwszej opublikowanej wersji wiersza. „I sprawia, że łza przystygła wypłynie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

...i straszne imię Boga żywego

zaklęcia magów. „Przez imię gwiazdy, która jest słońcem, przez ten jej znak, przez chwalebne i straszne imię Boga żywego..."” Faraon

I szliśmy przez krąg do drugiego brzegu

Z brzegu, który zamyka krąg czwarty, zstępuje poeta w krąg piąty, w którym karani są popędliwi i unoszący się gniewem. Błotnista rzeka Styks, czarniawa jej woda symbolem gniewu, który lubo [ lubo (daw.) — chociaż; red. WL] pociąga za sobą wiele złych następstw, wynika więcej z zamącenia chwilowego jasności rozsądku, jak ze zbrodniczej skłonności do złego. „I szliśmy przez krąg do drugiego brzegu” Boska Komedia

I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje

z Kochanowskiego. „I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje.” Transakcja wojny chocimskiej

i tam, i sam starop.

tu i ówdzie. „Bo acz dobre jest srebro samo przez się, ale jeszcze cudniejsze będzie i zacniejsze, kiedy go i tam, i sam przyzłoci.” Żywot człowieka poczciwego

i tę [duszę] oddać muszę

muszę oddać życie, umrzeć. „I tę podobno dać muszę.” Treny

I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci

i to jest niebezpieczeństwem, gdzie chodzi o sumienie. „I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci.” Odprawa posłów greckich

I tu za figę mam daktyl w nagrodę

Ironia. Daktyl jako owoc z cudzej krainy uchodził za mający wartość większą od krajowej figi. „I tu za figę mam daktyl w nagrodę».” Boska Komedia

I ty, Brutusie, przeciw mnie?

słowa przypisywane Juliuszowi Cezarowi, ugodzonemu sztyletem przez przyjaciela, Brutusa. „— I ty, Brutusie, przeciw mnie? Ha!” Pan Wołodyjowski

i tym podobnie

itp.; właściwie powinno być: i tym podobnymi. „Sklep szczupły był i ciasny, przepełniony wykończonymi i w robocie będącymi przedmiotami, z oknem zasłoniętym do połowy piętrzącymi się na nim kapeluszami, czapkami i tym podobnie.” Dawid Copperfield

i ustalę razem

i zarazem (jednocześnie) ustabilizuję, umocnię. „Zwrócę ku sobie i ustalę razem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

I w organ i w rozliczne instrumenty grała ...

w dawnych zamkach stawiano na chorach organy. „I w organ, i w rozliczne instrumenty grała;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

i w sto lat być wykupionym może

dobra potioritatis nie przestawały być własnością dłużnika, który mógł każdej chwili je wykupić, chyba że prawa tego zrzekł się wyraźnie ( potioritas abiurata ). „W tych ostatnich użyciel tylko o swoim zysku myśli, a ponieważ nigdy pewnym nie jest, lecz i w sto lat być wykupionym może, przeto jego przemysł znajduje tamę.” Przestrogi dla Polski

i wszelkiego płaza ziemnego

u Cylkowa 'i wszelki płaz ziemny'. „Niech wyda ziemia jestestwa żyjące” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

i wszytko czyście starop.

i bardzo pięknie. „Więc będą ostrogi na pół łokcia, to też tak czyście, ozdobny chłop na koniu, i konia się mocno imie, i wszytko czyście.” Żywot człowieka poczciwego

I wyszedł

hebr. וַיַּעַל ( wajaal ): dosł. ‘wstąpił, wzniósł się, poszedł do góry’, od rdzenia עָלָה ( ala ): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’; kto powraca z Micraim (Egiptu) do Ziemi Izraela, ten ‘wstępuje’, jako że Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim, jest to także interpretowane w znaczeniu wznoszenia się na wyższy poziom duchowy, por. przypis do Ks. Rodzaju 12:10.

i z głową

„i" dziś zbędne. „I z głową mu pospołu strącili poroże” Transakcja wojny chocimskiej

i zła, i dobra szafarzem

połówka wersu nieznanego pochodzenia. „i zła, i dobra szafarzem.” Państwo

I zwróciliśmy krok nasz na brzeg lewy

Poeci znowu zstępują z łuku mostowego na tamę, ażeby mogli, będąc bliżej otchłani, widzieć lepiej, co się w niej dzieje. Czytelnik może często pyta sam siebie: jak Dante w ciemnej nocy piekielnej mógł coś widzieć? Sam poeta wyraźnie tego nie objaśnia; być może, że ogień, który widzieliśmy w różnych miejscach piekła, a mianowicie ten, co oświeca cnotliwych i uczonych mężów pogańskich, ten, który spada na czyniących gwałt przeciw Bogu, ten, co się pali w grobach odszczepieńców religijnych, na koniec ten, w którym fałszywi doradcy są ukryci, tyle światła po wszystkich kręgach piekielnych rozrzuca, że tworzy się jakiś zmrok pół widny, przez który można coś widzieć. A może ci, których przewodnikiem jest rozum (jak tu Dantego prowadzi Wergiliusz, symbol rozumu), zupełną nocą nie są otoczeni i widzą jak w półzmroku. „I zwróciliśmy krok nasz na brzeg lewy,” Boska Komedia

Iam perditae rei patrocinari łac.

bronić tak złej sprawy. „…araz rewokowano, ale mu causam criminalem instytuowano, sprawować się kazano, ale że żaden z jurystów Iam perditae rei patrocinari nie chciał, musiał za ich radą constantissime negare crimen.…” Transakcja wojny chocimskiej

ianitor łac.

odźwierny. „Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: „Salve!"” Quo vadis

Ibilis

nazwa diabła u muzułmanów. „— ozwał się jeden z Beduinów — trzeba przecie zapobiec temu, by ten syn Iblisa nie poskręcał nam karków.” W pustyni i w puszczy

Ibimus, o socii comitesque łac.

Pójdziemy, towarzysze i druhowie. „— Ibimus, o socii comitesque...” Popioły

ibis

ibis czczony, gatunek dużego ptaka z rodziny ibisów; symbol religijny w starożytnym Egipcie. + 1 inne znaczenie „Łapa Ibisa, czerwona, bez pierza:” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

Ibrejczyka

hebr. אִישׁ עִבְרִי ( isz iwri ): ‘człowiek/mężczyzna Hebrajczyk’ [tu: Ibrejczyk]. Ten, który przybył «zza rzeki [Eufrat], potomek Ebera», zob. Raszi do 39:14. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 14:13. „I stało się, gdy zobaczyła, że zostawił szatę swą w ręku jej, a uciekł na ulicę:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Ibrejczykowi

hebr. הָעִבְרִי ( haiwri ). «Ten, który przyszedł zza rzeki [Eufrat]», zob. Raszi do 14:13. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 10:21. Abram żył w mieście Charan, które leży na wschód od Eufratu, żeby dojść do Kanaanu musiał przedostać się najpierw przez rzekę. W innych tłumaczeniach jako: Hebrajczyk. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Ibsen, Henryk 1828–1906

wybitny norweski pisarz, sławny twórca dramatów ( Nora , Upiory , Wróg ludu , Dzika kaczka i in.), w których poddaje ostrej krytyce społeczeństwo mieszczańskie; wyrazem głębokiego protestu wobec obłudy jego moralności i kultury w życiu codziennym jest m.in. postać Jadwini w Dzikiej kaczce , wrażliwej i utalentowanej dziewczynki, tragicznie osamotnionej w egoistycznej i zakłamanej atmosferze najbliższej rodziny. „Dopiero Ibsen, nieśmiertelny prawdomówca, ten, co postacią Jadwigi w Dzikiej kaczce śmieje się jak szatan, jak nieczłowiek z kultury ludzkiej — zaczął przezierać istotę rzeczy.” Ludzie bezdomni

Icchak

od rdzenia צָחַק ( cachak ): 'śmiać się', aluzja do śmiechu Abrahama ( Ks. Rodzaju 17:17) i śmiechu Sary ( Ks. Rodzaju 18:12). W innych tłumaczeniach jako: Izaak. + 1 inne znaczenie „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Icchak i Iszmael

«Stąd [wniosek], że Iszmael porzucił swoje złe postępowanie oraz ustąpił pierwszeństwa Icchakowi. I to była owa „sędziwość szczęśliwa”, o której mowa w związku z Abrahamem», zob. Raszi do 25:9.

ich

dziś popr. forma B. lm r.n.: je ; zdanie z dziećmi się nie układa, a ich się... bije oznacza: nie należy dzieci prosić ani pytać o zgodę, należy je bić (aby je zmusić do posłuszeństwa). „— No to powiedz swojemu Maciusiowi, że z dziećmi się nie układa, a ich się...” Król Maciuś Pierwszy

ich gwoli daw.

ze względu na nie. „Obedrzeć — jam ich gwoli na ziemi i wodzie” Odyseja

ich pięty

«Wszystkie oddziały [Gada] powrócą do swojej ziemi za Jordanem, tymi drogami, którymi przyszli, bez strat w ludziach», zob. Raszi do 49:19. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ich przewodniki w bieli ubrane osoby

Patriarchowie. „Widziałem w bieli ubrane osoby,” Boska Komedia

ichneumon

mangusta egipska a. szczur faraona; święte zwierzę w religii starożytnego Egiptu. „Jaka z tego powstawała karykatura i jaka szkoda dla Egiptu, to łatwo pojmie nie tylko tak przenikliwy umysł jak twój, panie, albo jak umysł krokodyla, kota lub ichneumona, ale nawet zwykły, miałki rozum człowieczy.” Sąd Ozyrysa

ichneumon a. mangusta

małe zwierzę drapieżne żyjące w Afryce i Azji Mniejszej. „Przez zarośla przewijały się bezgłośnie kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, śmierdzące kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach.” Sklepy cynamonowe

ichtiologia

nauka zajmująca się badaniem ryb. „…kże utrzymywać, że ta istota fenomenalna (jeśli tylko istniała rzeczywiście) przewyższała o wiele rozmiary dotąd przez ichtiologów stwierdzone.…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

ichtiozaurus z gr. ichthys : ryba, sauros : jaszczur

wymarły, mezozoiczny gad morski, z kształtu przypominający rybę o długim pysku. „Z oddali doszedł nas zgłuszony wybuch potężnych plusków i parskań, jakby jaki ichtiozaurus kąpał się w blasku wielkiej rzeki.” Jądro ciemności

Ida mit. gr.

góra na Krecie, gdzie wychowywał się Zeus ukryty przez swoją matkę Reę przed Kronosem, który pożerał swoje dzieci w obawie przed przepowiednią, że jedno z nich pozbawi go władzy. + 3 inne znaczenia „— «Kronido, rozwodzący moc z Idy szeroko,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

idą w się

przyjdzie do bitwy. „Więc się tu po piasku gonią, więc tu przez się skaczą, więc tu jeden drugiego obali, a z onej krotofile to idą w się, aż jeden z chromą nogą, drugi z rozdartym uchem idą skowycząc do domu.” Żywot człowieka poczciwego

idąc do górnych sklepieni

unosząc się w górę. „Jak szumi chmura, idąc do górnych sklepieni,” Iliada

Idąc z Wercelli smugiem do Markabo

Kraj lombardzki od Wercelli w Piemoncie aż do ujścia rzeki Po, nad którą stał niegdyś zamek Makrabo. „Idąc z Wercelli smugiem do Markabo” Boska Komedia

idący

dziś popr.: idąc. „Puścił się po rozumie, a idący brzegiem” Transakcja wojny chocimskiej

idący na końcu nie przez lenistwo

Lenistwo na kręgu, jakim szedł poeta, miejsca mieć nie mogło, albowiem poeta na niższym kręgu z tego grzechu już się oczyścił. „Nie przez lenistwo, może przez pokorę,” Boska Komedia

Idących z tyłu dwóch starców widziałem

św. Łukasz i św. Paweł. Św. Paweł w liście swoim do Kolosan w rozdz. 4 mówi: „Pozdrawia was Łukasz lekarz i Paweł autor listów z mieczem". „Idących z tyłu dwóch starców widziałem,” Boska Komedia

Idaj

herold Priama.

idealista

u Prusa: człowiek dążący do najwyższych ideałów, a nie zważający na rzeczy drobne, codzienne. „Ja — idealista, ja — uczony, ja, który przecie rozumiem, że pół miliona rubli człowiek nie mógłby wypracować przez całe życie, nawet przez trzy życia...” Lalka

idealizm

tu: wzniosłość, szlachetność, wzniesienie się ponad codzienną rzeczywistość. „W jego grze najprawdziwszy realizm kojarzy się z najpoetyczniejszym idealizmem...” Lalka

idiosynkrazja

wstręt do pewnych przedmiotów, pokarmów, osób. „Nie można przecie dla jakiejś idiosynkrazji poświęcić bytu ojca, a choćby Flory i waszej służby.” Lalka

idolum starop., z łac.

bałwan. „Ale owo próżnujące idolum a na co się innego przygodzi?” Żywot człowieka poczciwego

Idomenes

król Krety. „Ów drugi — Idomenej, co się bogom rowna.” Iliada

Idomeneus

syn Deukaliona, władca Krety, wódz Kreteńczyków podczas wyprawy trojańskiej. + 1 inne znaczenie „Toż Idomeneus przywiódł do Krety huf sprawny,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

idumejskie ogiery

konie czystej krwi arabskiej. „Siedział na wozie mającym kształt namiotu, ciągnionym przez sześć białych idumejskich ogierów, podkutych złotem.” Quo vadis

idy z ukr.

idź. „„Idy do zamku, panienko!” Beniowski

idylla

beztroskie i pogodne życie; tu: wymysł. „…gniste perswazje, skierowane do farmaceuty, a wypowiadane patetycznie z rozmaitych „punktów widzenia", traktowane były jako idylle młodzieńcze i skutku żadnego nie odniosły — doktor Obarecki uzbierawszy nieco grosza kupił apteczkę podręczną i zabierał ją ze so…” Siłaczka

Idź sam do niego, Przeklęty Ogonie

Przezwisko jednego z szatanów, jak poprzednio Ostroszpony, a później Sowizrzał. „«Idź sam do niego, Przeklęty Ogonie!»” Boska Komedia

idze gw.

idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). „Kasper — idze pod stodołę.” Wesele

idzie starop.

rośnie. „Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,” Treny

idzie dalej

przez tzw. wielkie bulwary: des Capucines, des Italiens, Montmartre, Poissonniere, Bonne Nouvelle, Saint Denis, największe i najbardziej ożywione ulice Paryża. „Przypomina sobie swój sklep, ozdobę miasta, rumieni się i idzie dalej.” Lalka

idzie do Polski

te szczegóły zaczerpnął Żeromski prawdopodobnie z opowiadań swego przyjaciela, uczestnika ruchu rewolucyjnego, Mariana Abrramowicza (1871–1925), któremu poświęcił również odrębne wspomnienie w „Przeglądzie Warszawskim" (1925). „Przy pomocy współspiskowców odbija te swoje prace rewolucyjne na tajnej maszynce drukarskiej, pracując jako zecer przy ogarku świecy — później wydrukowane własną ręką kilkaset numerów pisma bierze na plecy i zza granicy idzie do Polski.” Przedwiośnie

idzie o płatne starop.

[chodzi] o wielką rzecz. „Bowiem ta zasię przysługuje duszy, a dusza miła, widząc, iż jej o płatne idzie, bo o wieczne zatracenie, nie lza, jedno jej przy cnocie zostać.” Żywot człowieka poczciwego

idziem

dziś: idziemy; daw. skrócona forma czasownika tu często stosowana dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „I idziem, idziem, kędy nic nie świeci.” Boska Komedia

idźże daw.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; znaczenie: idź koniecznie. „Idźże teraz do gotowalni modnej damy i powiedz jej, że chociażby się na cal grubo malowała, przecież się takiej fizjognomii doczeka.” Hamlet

Ifimedeja

żona Aloneusa, matka synów Posejdona (Aloadów) Otosa i Efialtesa, olbrzymów zbuntowanych przeciw bogom olimpijskim. „Ifimedę Aleja żonę też widziałem —” Odyseja

Ifitos

podarował łuk Odyseuszowi, co opisuje pieśń XXI. „Od Ifita, jen bogom nieśmiertelnym sprostał,” Odyseja

Ifityjon

sprzymierzeniec Trojan, dowodził Majonami. „Zaraz Ifityjona” Iliada

Iganie

wieś pod Siedlcami; w czasie powstania listopadowego gen. Prądzyński stoczył tu bitwę z korpusem gen. Rosena. „Następowało nieuniknione ślimaczenie się wpośród długotrwałego wypominania piękności jakichś tam mokrych łąk pod Iganiami, lasku pod Stoczkiem, a nawet szosy ku Mordom, która — żal się Boże!” Przedwiośnie

Igłę, wrzeciono, niewieście zabawy gardząc

dziś z N.: igłą, wrzecionem, niewieścimi zabawami gardząc. „Gardząc, twardego imała oręża;” Grażyna

Ignacy Paderewski 1860–1941

znakomity pianista i kompozytor, zarazem polityk i działacz społeczny. Premier i minister spraw zagranicznych, w roku 1919 delegat polski na konferencję wersalską. „…ismu, drukowanemu w języku polskim, jedynie i wyłącznie wierszowanych paszkwilów na szefa reakcji polskiej, Ignacego Paderewskiego.…” Przedwiośnie

igne et ferro łac.

ogniem i żelazem. „— I o naszych fortunach, które nieprzyjaciel igne et ferro będzie pustoszył.” Potop

igranie daw.

gra, zabawa. „Przeto niech prawa będą postanowione o wychowaniu synów królewskich, a mamki i mistrzowie i w nauce towarzysze, także i w igraniu za radą senatorską niechaj im będą przydani — a ludzie wszeteczni, kuropłochowie, pijanice i pochlebcy niech przy nich nie bywają,…” O poprawie Rzeczypospolitej

igry daw.

gra, zabawa. + 1 inne znaczenie „A iż przyrodzenie ludzkie tak jest sprawione, iż pospolicie po robocie szukamy odpoczynku, igry i jakiejkolwiek ochłody, albo też i wolniejszej myśli: przeto rodzice niechaj się starają, aby igry dziecinne były uczciwe; co łacniej przyjdzie, jeśli albo oni sam…” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 4 wystąpienia →

igrzysko daw.

tu: turniej rycerski. + 2 inne znaczenia „Poprzez tańczących fal igrzyska” Faust to słowo w 5 lekturach →

Iim

rzadko nadawane imię anglosaskie pochodzące z jęz. hebrajskiego. „Zaraz wtrącił się, rzecz naturalna, sprawiedliwy Iim, że wprawdzie i on nie lubi Doris, ale tym razem ona ma słuszność.” Bankructwo małego Dżeka

ij a. ji daw.

go. „Także i Augustus, który i przysposobionego syna nie miał dobrego, acz mu ij było wolno między wszystkimi obrać.” O poprawie Rzeczypospolitej

Ikar mit. gr.

syn genialnego konstruktora Dedala; uciekając z ojcem z Krety na zbudowanych przez ojca skrzydłach, podleciał za wysoko w górę; słońce stopiło wosk, którym pióra były zlepione, a Ikar wpadł do morza i utonął. + 2 inne znaczenia „— to nigdy Ikar by” Beniowski to słowo w 3 lekturach →

ikoglan

paź na dworze sułtana. „Zaledwie od tygodnia pełniłem obowiązki, kiedy pewnego dnia spotkałem młodego ikoglana, bardzo ładnego chłopca.” Kandyd

ikry

łydki; w rękopisie: iskrach. „Pójdziemy Turków macać po ikrach w taborze.” Transakcja wojny chocimskiej

Iksion mit. gr.

król Lapitów w Tesalii, strącony do Tartaru i wpleciony w wiecznie obracające się koło ogniste (względnie: koło obracające się między niebem a ziemią, odmierzające czas); winę Iksjona można określić jako sprzeniewierzenie się swemu dobroczyńcy, a także prawom wzajemności oraz instytucjom gościnności i małżeństwa. Iksjon poślubił Diję, ale nie chciał zapłacić za nią wiana, więc zabił swego teścia Dejoneusa; oczyszczony przez samego Zeusa z winy zabójstwa krewnego i dopuszczony do biesiad z bogami, okazał niewdzięczność i nieumiarkowanie, targnąwszy się na cześć Hery. Zeus sprawił jednak, że uległ złudzeniu i połączył się z chmurą, Nefele, która przybrała postać Hery, a z tego związku zrodził się pierwszy Centaur; następnie niepoprawny niegodziwiec został przykładnie ukarany; koło Iksjona , tj. niekończące się męczarnie. „Co do stosowności, to nie posiadłem jednak sztuki zaprzęgnięcia się do jednego z tych kół, które tegoczesne Iksiony obracają nieustannie.” Dawid Copperfield

Iksjon mit. gr.

król Lapitów w Tesalii, wsławiony jako pierwszy zabójca własnego krewnego (teścia Dejoneusa, z tej winy oczyścił go sam Zeus) oraz jako śmiałek, który zakochał się w Herze, małżonce Zeusa, i próbował ją uwieść, za co został ukarany strąceniem do Tartaru i przykuciem do wiecznie obracającego się, płonącego koła. „(1456 a) Ajasy i IksjonyAjasy i Iksjony — Sofokles napisał także Ajasa Lokryjczyka, którego zabija Atena; prócz tego tragedie o Ajasie pisali: Ajschylos, Astydamas młodszy i Teodektes.” Poetyka

Iksjon, Tantal, Danaidy, Syzyf mit. gr.

osoby, które za popełnione za życia zbrodnie ponosiły męczarnie w Tartarze, najmroczniejszej części podziemnej krainy zmarłych; Iksjon : pierwszy człowiek, który zabił swojego krewnego, został za karę przykuty do wiecznie obracającego się, płonącego koła; Tantal : który zabił swego syna i jego ciało podał bogom na uczcie, by wypróbować ich wszechwiedzę, za karę stał zanurzony w wodzie, z owocami nad głową, nie mógł jednak dosięgnąć jednego ani drugiego, zaspokoić pragnienia ani głodu, zaś nad jego głową chwiał się głaz, grożąc zmiażdżeniem; Danaidy : córki króla Danaosa, za zamordowanie w noc poślubną swoich mężów zostały skazane na napełnianie beczki bez dna wodą, noszoną w sitach; Syzyf : przebiegły założyciel i król Koryntu, który zdradził sekret Zeusa, a następnie podstępnie uwięził posłanego po niego Tanatosa (Śmierć), za co został skazany na wtaczanie na górę kamienia, który zawsze stacza się na dół tuż przed osiągnięciem szczytu. „Nawet sam Kefalos śmiał się dotąd z opowiadań o Iksjonie, o Tantalu, o Danaidach albo o Syzyfie.” Państwo

Iksy

nawiązanie do grupy recenzentów teatralnych o klasycystycznych przekonaniach, działającej w Warszawie w latach 1815–1819; wszyscy jej członkowie podpisywali swoje publikacje znakiem X. „polityczne moje nowe Iksy!...” Beniowski

Iksyjon, Tytyjus

Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. „Biedny Iksyjon, Tytyjus zmiękczony,” Pieśni

Ikwa

rzeka na Wołyniu, w zach. części Ukrainy, prawy dopływ Styru.

ił

miękka skała osadowa złożona z bardzo drobnych ziarenek, podobna do gliny. + 2 inne znaczenia „pnie, wykroty, skały, iły” Faust to słowo w 3 lekturach →

il bat la campagne fr.

on odchodzi od tematu; bredzi. „Il bat la campagne...” Dziady, część III

il contino wł.

syn hrabiego, tj. wicehrabia; zdr. od il conte . „Major ma dziś właśnie przedstawić mi swojego syna, il contino Andreę, jak zwykliśmy mówić we Włoszech.” Hrabia Monte Christo

il crévera dans l'instant fr.

on za chwilę pęknie. „Il crévera dans l'instant.” Dziady, część III

Il grande storico gridore wł.

wielki historyczny krzykacz. „Il grande storico gridore,” Kwiaty polskie

il serait cruel fr.

było by okrutne. „Il serait cruel dłużej sprzeciwiać się temu;” Powrót posła

Il y a de quoi fr.

jest od czego. „Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę” Dziady, część III

ile daw.

tu: jeśli. + 2 inne znaczenia „zastaje dom zmieniony, ile nie zburzony.” Faust to słowo w 3 lekturach →

Ile nauka jej zgodna z mym słowem

Tu poeta najwyraźniej objawia zdanie, że filozofia o tyle jest godną tego nazwania, ile jest zgodną ze znaczeniem pierwotnym swojego źródłosłowu; to jest miłością mądrości , jaka się zamyka w słowie bożym. „Ile nauka jej zgodna z mym słowem,” Boska Komedia

Ile od świtu zawsze igrająca

Przez sferę, którą porównywa do dziecka ciągle igrającego, poeta według owoczesnych pojęć astronomicznych wyobraża całą budowę nieba ze wszystkimi ciałami niebieskimi. Poetyczne wyrażenie początkowych sześciu wierszy tej pieśni w treściwej prozie dałoby się tak wyrazić: do zachodu słońca jeszcze zostawało dnia trzy godziny. „Jak żywe dziecko zawsze igrająca;” Boska Komedia

ile że daw., przetarz.

jako że, ponieważ. „Z tego powodu, ile że treściwość” Hamlet to słowo w 4 lekturach →

Iles Sanguinaires

wysepki u wejścia do Zatoki Ajaccio. „Ani już mowy o powrocie za zębate wysepki Iles Sanguinaires u wejścia do portu Ajaccio.” Popioły

Iliada

jeden z najstarszych, obok Odysei , zabytek literatury europejskiej, epos bohaterski starożytnego poety greckiego Homera, datowany na VIII a. VII w. p.n.e., opisujący dzieje wojny trojańskiej. „nie wiedząc, czy my karty iliady” Pokolenie (Wiatr drzewa spienia)

ilijoński

trojański (od Ilion — Troja). + 1 inne znaczenie „Od murów ilijońskich” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Ilion

Troja; tu forma wydłużona: Ilijon (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gród Ilijonu, gdy dymił w pożarze.” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →

Ilium

Troja; por. tytuł epopei Homera o wojnie trojańskiej: Iliada . „Obala starca: wtedy oto Ilium,” Hamlet

Ilja Muromiec

bohater ruskich legend (bylin, poematów ludowych), jeden z trzech wojów, odpowiedników zachodnioeuropejskich rycerzy (obok Aloszy Popowicza i Dobryni Nikiticza); był synem chłopa, urodzonym w okolicach Muromia, w młodości po ciężkiej chorobie stracił zdolność chodzenia, został cudownie uzdrowiony przez dwóch pielgrzymów w wieku 33 lat; od olbrzyma Swiatogora, przy jego skonaniu, otrzymał nadludzką siłę; wyruszył wówczas służyć księciu kijowskiemu Włodzimierzowi i wyzwolić Kijów; sam obronił miasto Czernihów przed Tatarami, za co dostał tytuł szlachecki; w Lesie Briańskim zabił zabijającego podróżnych swoim przeraźliwym gwizdem potwora Sołowieja-Razbojnika. „…n" o bohaterach przedwłodzimierzowskich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem, a dla nastroju badawczo-racjonalistycznych…” Syzyfowe prace

Iłła

Kazimiera Iłłakowiczówna (1892–1983), poetka i tłumaczka, autorka m.in. zbioru wierszy Obrazy imion wróżebne (1926, we wznowieniach pod tytułem Portrety imion ), którego część druga pt. Czarodziejskie zwierciadełka (1929) stanowiła 50 wróżb wierszem. „Że wdam się, à la Iłła miła,” Kwiaty polskie

illacja

zastrzeżenie. „…a, uczynkowa, w samej rzeczy do jurysdykcji grodzkiej należy; i lubom stawał na tem, że już została z naszej strony podana illacja do trybunału pro determinatione fori, nie zważając na to, sąd grodzki kazał sprawę wprowadzić.…” Pamiątki Soplicy

illegalny

nieprawny, nielegalny. „Sposób wybierania tych posłów przez votagłośne być powinien illegalny.” Przestrogi dla Polski

Illium

Troja, miasto opisane w Iliadzie , rządzone przez króla Priama. „Biada tobie, Illium, miasto starego Priama!” Potop

illustrissimus princeps łac.

najjaśniejszy książę. „…, liberatorem populi de servitute lechica et bono omine Bohdan — od Boga dany" — gdy wreszcie nazwano go „illustrissimus princeps" — tedy, wedle słów współczesnych: „podniosła się tym bestia".…” Ogniem i mieczem

Ilos

syn Trosa, jeden z przodków Trojan. „Od hałasu daleko, przy nagrobku Ila” Iliada

ilość książek

popr.: liczba książek. „Półki wprawdzie się nie zapełniły, bo coraz większa ilość książek była u dzieci.” Bankructwo małego Dżeka

ilota

popr.: helota , niewolnik państwowy w staroż. Sparcie; helotami stawali się mieszkańcy krajów podbitych przez Spartę. „Bo jestem z kraju smutnego ilotów,” Grób Agamemnona

Iłowajski, Dymitr 1832–1920

historyk rosyjski. „W podręczniku historii Iłowajskiego była krótka i charakterystycznie moskiewska wzmianka o upadku Polski.” Syzyfowe prace

ils ont peche fr.

zgrzeszyli, lecz niebo jest darem; kochali, i to jest pieczęcią przebaczenia. „Przypomnij sobie wiersz, który oboje tak lubiliśmy dawniej: Ils ont péché, mais le ciel est un don; ils ont aimé, c'est le sceau du pardon! Bądź wspaniałomyślna i zwróć mi swoje serce, swoją ufność, przyjaźń...” Nad Niemnem

ils sont passés pour moi fr.

dla mnie już przeminęły. „Ils sont passés pour moi te chwile miłośne,” Powrót posła

iluzje

złudzenia (zwł. optyczne); Dulskiej jednak chodzi o aluzje (łac. allusio ): napomknienia, nawiązania do czegoś nie wprost, ale w sposób zawoalowany, przytyki. „Cóż to za iluzje?” Moralność pani Dulskiej

iluzjon daw.

tu: kino. „Iluzjony powyciągały stare filmy z Maciusiem.” Król Maciuś na wyspie bezludnej to słowo w 2 lekturach →

im starop. forma

N.lp zaimka; dziś: nim. „Abowiem i skarb, by był nawiętszy, kto im niepomiernie a nieroztropnie szafuje, pewnie się prędko wyskubie.” Żywot człowieka poczciwego

im się starop. forma

chwyć się. „Im się wiary,” Żywot człowieka poczciwego

im summa cum invidia łac.

z najwyższym niezadowoleniem. „…irtus ale też i gratitudo requirit modum, i tak się też byli weń wpaśli, że nie mógł nikomu nic dać, czego by im summa cum invidia nie odmówił.…” Transakcja wojny chocimskiej

Im wyżej, tym widoczniej

im kto wyżej wyniesiony w społecznej hierarchii, tym baczniejszej poddany jest obserwacji. „Im wyżej, tym widoczniej; chwale lub naganie” Satyry

ima się miecza

chwyta za miecz. „Ima się miecza; wraz ojciec ucieczką” Antygona

imać daw., starop. tu forma 3 os. lp: imie

chwytać, brać się za co. + 3 inne znaczenia „Wnet się najlepszych nie imał zamysłów” Antygona to słowo w 16 lekturach →

imać się

tu: wywrzeć szkodliwy wpływ; imie się — dziś popr.: ima się. + 1 inne znaczenie „Ciebie się żadna trucizna nie imie —” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

imać się czegoś daw., gw.

zabierać się do czegoś, brać się za coś. + 2 inne znaczenia „…ie; gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła, imając się z wolna pracy codziennej — jeno u Borynów wciąż było jeszcze cicho i spokojnie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

imaginacja z łac.

wyobraźnia, wyobrażenie. „Imaginacja w szał go wprawia.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

imaginacją, demokracją itp

daw. forma B. lp rzecz. r.ż. zakończonych na -yja; dziś popr.: imaginację, demokrację itp. „Jak się rozgniewam na imaginacją,” Beniowski

imaginez-vous fr.

proszę sobie wyobrazić. + 1 inne znaczenie „Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!” Dziady, część III wszystkie 2 wystąpienia →

imainacja z łac. imaginatio

wyobraźnia. „— Żebyście waćpaństwo wiedzieli, ile kul leży na majdanie, to przechodzi imainację!” Ogniem i mieczem

imainować z łac.

popr. imaginować, wyobrażać. + 1 inne znaczenie „— Imainuj sobie waćpan — rzekł do Makowieckiego pan Zagłoba — to tak oni ze sobą zawsze!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

imainować a. imaginować z łac. imaginare

wyobrażać sobie. „Na miejscu, imainuj sobie waćpan, go położyła...” Pan Wołodyjowski

imainować sobie daw., z łac., z łac.

imaginować sobie, wyobrażać sobie. „Później sam książę odprowadził ich do komnat sypialnych, a w nocy, imainujcie sobie (tu pan Charłamp zniżył głos), wartę każdemu przy drzwiach postawili.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

Imainuj

imaginuj (z fr. imaginer ), wyobraź sobie. Grupa głosek ge– , gi– w wyrazach pochodzenia obcego była wymawiana często jako je– , ji– , i– , np. jeografia, jenerał. „— Imainuj sobie Pan, ten instytut kosztuje nas ze dwakroć sto tysięcy.” Nie-Boska komedia

imający

chwytający. „Nałóg, ten potwór, imający zmysły” Hamlet

imbécile fr.

idiota, imbecyl.

imbier

dziś: imbir. „Ten by go dopiero poczęstował pieprzem z imbierem.” Ogniem i mieczem

Imbros

wyspa na Morzu Trackim, w pobliżu cieśniny Dardanele. + 1 inne znaczenie „Wtedy się Teucer młody z śmiałym Imbrym zetrze...” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

imć daw.

dawne wyrażenie grzecznościowe przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem; skrót od: jego miłość. „Ale teraz imć pan Dantès nie będzie już nikogo potrzebował, zostanie kapitanem.” Hrabia Monte Christo to słowo w 5 lekturach →

imci

skrót od: jegomości. „Toteż przy łasce księcia imci (niech go Bóg błogosławi na wieki), a przy pomocy boskiej z tego się zrobiło wszystko, co jest.” Pamiątki Soplicy

imci a. imć

rodzaj daw. zwrotu grzecznościowego (skrót od ichmość). „Chodź tu, imci Jakubie, zbliż się, zachowałem cię na ostatek.” Skąpiec

imfamia z łac.

hańba, niesława, pozbawienie praw. „Niecnota rzuca imfamią na cnotę.” Przestrogi dla Polski

imia suszczestwitielnoje z ros. имя существительное

rzeczownik. „Gdyby go zapytano, co to jest, jak się nazywa owa spokojna, nudna przestrzeń, odrzekłby bez wahania, że jest to imia suszczestwitielnoje.” Syzyfowe prace

imia suszczestwitielnoje miestoimienije z ros.

rzeczownik, przymiotnik, zaimek. „Imia suszczestwitielnoje, imia priłagatielnoje, miestoimienije...” Syzyfowe prace

imie daw.

tu: mienie, majątek. „Wielkie zamki, wielkie imie,” Ballady i romanse

imię daw.

hebr. שֵׁם ( szem ): 'imię, znak, rozgłos, pamięć o kimś'. U Cylkowa 'znamię'; ale słowo to ma obecnie zupełnie inne konotacje. «Sława wieży i miasta rozejdzie się daleko i jeśli ktoś pójdzie do odległego kraju, będzie wiedział, jak wrócić, a każdy zapytany o drogę będzie umiał [wskazać to miasto i wieżę]», zob. Bechor Szor do 11:4. Bechor Szor - Josef ben Jicchak znany jako Bechor Szor, żył w XII wieku we Francji, komentator Biblii i Talmudu, poeta. + 2 inne znaczenia „Ale niechby mi na to odpowiedzieli, którzy pomstę imieniem męstwa i wielkiego serca zdobić śmieją, co o wzgardzie krzywdy rozumieją?” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →

imię kochanego króla

Saturna, którego imię ta gwiazda jeszcze teraz nosi. Mitologia pod panowaniem tego króla umieściła wiek złoty. „Noszącym imię kochanego króla,” Boska Komedia

imię moje jeszcze dość nie słynie

Dante już w roku 1300 słynął jako poeta i pisarz wielu pism prozą pisanych. Że się tu ze swojej sławy nie chlubi, zapewne musiał być pod przykrym wrażeniem widoku ciężarów, pod którymi widział ugięte duchy, co zgrzeszyły przez dumę. „Bo imię moje jeszcze dość nie słynie».” Boska Komedia

Imię pięknego kwiatu

To jest Róży jako symbolu Przeczystej Dziewicy Marii, do której poeta, o czym i sam tu nadmienia, modli się zawsze ze szczególnym nabożeństwem. „Imię pięknego kwiatu, które zawsze” Boska Komedia

Imię Saltrela Cyncynata

Salterello to sławny we Florencji z wykrętów prawnych adwokat. Cyncynat, znany ze skromnych cnót swoich Rzymianin, postawiony tu obok dla przeciwieństwa i dla dowodu, jak różne za czasów dawnych, a czasów poety były pojęcia o sławie nazwisk między ludnością florencką. „Imię Saltrela niż dziś Cyncynata.” Boska Komedia

imie się starop. forma, starop.

forma 3.os.lp: chwyci się. + 1 inne znaczenie „Więc będą ostrogi na pół łokcia, to też tak czyście, ozdobny chłop na koniu, i konia się mocno imie, i wszytko czyście.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →

Imię twoje

Jakub — «Teraz ciągle nazywasz się jeszcze Jakub, chociaż anioł Esawa nadał ci inne imię, on nie był posłany, by zmienić twoje imię [tylko aby cię o tym poinformować]. Ale od tej chwili będziesz się zwał Israel, nie Jakub, dlatego [napisane jest] „nazwał imię jego: Israel”. Wskazał także, że nadaje mu imię 'Israel' dodatkowo obok imienia 'Jakub', a używanie imienia 'Jakub' nie będzie mu zakazane», zob. Ramban do 35:10. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

imię wzgardy

chłop, człowiek pracujący na roli, nabrało znaczenia pogardliwego w Polsce z chwilą ugruntowania poddaństwa. „Wagą szczęśliwości publicznej jest szczęśliwość rolnika: gdzie rolnik, bądź pod nazwiskiem wieśniaka, bądź pod imieniem wzgardy: chłopa jest nędzny, tam koniecznie cały kraj nędznym i wzgardzonym być musi; jeżeli rolnik jest niewolnikiem, czeka kraj cały niewo…” Przestrogi dla Polski

imienie daw.

mienie, majątek. „Jakimże to wtedy prawem czynią ci, którzy nie mocą, ani szablą; ale abo przez dziedzictwo, abo przez darowanie, abo kupnym obyczajem dostawszy imienia, źle go używają?” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 5 wystąpień →

imieniem

tu: w imieniu. „…czynsze, pomnażaliście w kraju urodzaje i ludność, — tym wszystkim czuciem napełniona w ten moment dusza moja niesie wam imieniem Ojczyzny wdzięczność.…” Przestrogi dla Polski

imieniny Leszka

Jan Lechoń (Leszek Serafinowicz), kolega Juliana Tuwima z grupy Skamander, wyprawiał w swym mieszkaniu przy ul. Przyrynek na Nowym Mieście w Warszawie imieniny, które zapisały się w pamięci jego współczesnych, ponieważ poza Skamandrytami, wybitnymi piórami międzywojnia, bywali na nich politycy i artyści młodszego i starszego pokolenia oraz różnych przekonań. „+ Imieniny Leszka;” Kwiaty polskie

imieniowi gw.

dziś popr. forma C. lp: imieniu. „Strasznie bluźnił przeciw boskiemu imieniowi a krzyczał, że już chyba złemu się cały odda, bo on jeden ludzi w biedzie nie opuszcza.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →

imiona daw.

posiadłości, majątki. „Rodzic mój imiona” Odyseja

imiony

dziś popr. forma N. lm: imionami. „…słyszał, której zaś czuć nie mógł, a gdy, co by tak drogo opłacał, chciał poznać — znalazł siedemdziesiąt ksiąg, zapisanych imiony tysiąców obywateli, w skrytych lochach straconych, znalazł często gwałconą własność osoby, zawsze obarczony majątek, wszelkiej pr…” Przestrogi dla Polski

immer langsam voran niem.

przede wszystkim zawsze powoli. „— Immer langsam voran, langsam!” Ziemia obiecana

immunitatem łac.

wolności. „…arły skorupie, takąśmy się i my byli wzajemną zasklepili zgodą, żeśmy się ab extra od wszelakich impetycyj spodziewali immunitatem; aż vallus vitem decepit, aż oniż sami, którzy hunc nexum, hanc copulam kleili, widząc, że tarda sunt quae in commune consuluntur…” Transakcja wojny chocimskiej

imo daw.

mimo, obok, poza, oprócz. „Czwarty sposób meżobójstwa jest przygodny, który się z jakiej nagłej przygody i skwapliwie przytrafia imo wolą i myśl tego, kto się tego dopuszcza.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →

imo praxim łac.

mimo zwyczaju. „…ziemi dziwować, jeśli po wszytkich i pogańskich, i chrześcijańskich świata tego nacjach, czemuż i nie w Polszcze, która imo praxim wszytkich narodów pana sobie obiera, gdzie się nie rodzą, ale stawają królowie, ani zaraz król z koroną, ani spiritualis cum saec…” Transakcja wojny chocimskiej

imo te dostojeństwa daw.

oprócz tych dostojeństw. „Ale imo te dostojeństwa, które albo rzeczpospolita albo królowie dawają, albo drudzy, którzy wszystkim władną, są niektóre insze, na które synowie po śmierci ojcowskiej następują; których ponieważ dziedzicmi są, tedy rozkazują tym ludziom, którzy rodzicom podd…” O poprawie Rzeczypospolitej

imo to daw.

prócz tego. „Nocne biegania i wołania imo to, iż uczciwym obywatelom pokój i odpoczywanie przeszkadzają, obracają się też w wielkie zgiełki, pokojowi miejskiemu przeciwne, a częstokroć chorym i położnicom strachy zadawają.” O poprawie Rzeczypospolitej

imość daw.

skrót od: jej miłość pani. „Lecz cóż, imość śpi, pan się dopiero przebudził.” Powrót posła

impari nec eo quem Veritas meretur affectu łac.

nie z takim samym uczuciem i nie z takim, na jakie by prawda zasługiwała. „Aleć i teraźniejsze kłopoty i obroty nasze, prawda, że impari nec eo quern Veritas meretur affectu, siła cudzoziemców ale daleko od szczerości pisze.” Transakcja wojny chocimskiej

imparitatem łac.

nierówność; tu: o zarzucie niższości stanu. „Który by też w żadnej innej chorągwi, jak u Lipków, oficyjerem nie mógł zostać, bo łatwie by każdemu przyszło imparitatem mu zadać.” Pan Wołodyjowski

impediment z łac.

przeszkoda, kłopot. „— Widzę, że się bez mojej pomocy pocieszysz, aleć to powtarzam: wróć do Anusi, bo z mojej strony żadnych impedimentów mieć nie będziesz.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

impedimenta lm; łac. impedire : hamować, z łac.

przeszkody. „Przywiozłem instancję prymasowską do przeora, aby ci impedimentów nie czyniono...” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →

impedimentum z łac., łac.

przeszkoda; tu B. lm impedimenta . + 1 inne znaczenie „Nie dziwić się przeto, że zdrowie księcia szwankuje, gdy on, którego Bóg do wielkich rzeczy przeznaczył, widzi, iż złość ludzka coraz nowe impedimenta mu gotuje, przez które całe przedsięwzięcie sczeznąć może.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

imperial

górna, otwarta część omnibusu. „Minąwszy ogród Judym zwrócił się ku rzece z zamiarem wędrowania w cieniu murów na placyk przed kościołem Saint-Germain-l'Auxerrois i ogarnięcia bez troski miejsca na imperiale.” Ludzie bezdomni

imperiał

dawna złota moneta rosyjska wartości dziesięciu rubli srebrnych. + 1 inne znaczenie „Zbliżył się do tacy i ukłoniwszy się hrabinie, położył swój rulon imperiałów.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

impertynencja

obraźliwe zachowanie lub wypowiedź. + 1 inne znaczenie „Na pierwsze pytanie odpowiedziano mu z impertynencją właściwą dorożkarzom lub oberżystom, którzy mają komplet w zajeździe, że nie ma już miejsc w Hotelu Londyńskim.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

impertynencko

arogancko, obraźliwie. + 1 inne znaczenie „Na przykład zawsze impertynencko uśmiechnięta pani Gieracka, przez wszystkich, jak wiadomo, pokrzywdzona, była właściwie nieśmiała i smutna — a jej uśmiech służył do podciągania opadających policzków, do ratowania małej resztki młodości.” Granica to słowo w 2 lekturach →

impertynent

człowiek zachowujący się arogancko, obraźliwie wobec kogoś. „Najpierw jednak d'Artagnan zapragnął zobaczyć, jak wygląda impertynent, który pozwala sobie stroić z niego żarty.” Trzej muszkieterowie

impet daw.

tu: zamach, uderzenie. + 3 inne znaczenia „Wzmaga swój wartki impet, przeraźliwie krzyczy,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

impet tu

zawziętość. „I kiedy by o diable wiedział, tym impetem” Transakcja wojny chocimskiej

impluvium łac.

płytki zbiornik wodny w atrium, gromadzący wodę deszczową. „Wreszcie ustawili się wszyscy murem pod ścianami i wśród kolumn, Winicjusz zaś, stanąwszy koło impluvium, zwrócił się do Demasa wyzwoleńca i rzekł:” Quo vadis

imponderabilia z łac.

rzeczy niemierzalne, ale mające duże znaczenie i wpływ na działania ludzkie, np. ideały, wyznawane wartości, normy moralne, elementy tradycji. „Teraz wszelkie przesłanki subiektywne, motywy, konieczności, wszelkie imponderabilia zapadły się wraz z nim.” Granica

impossible fr.

niemożliwe. „W takich amfibiach, jak panna Justyna, kochać się bardzo można, ale żenić się z nimi — impossible...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Impossible de comprendre... vous concevez fr.

niemożliwe do pojęcia... pan rozumie. „vous concevez — rzekł.” Lord Jim

impresario wł.

osoba organizująca pracę artysty (jego występy, podróże itp.). „Pani Danglars mówiła mi o tym i prosiła, abym dał jej listy rekomendacyjne do impresariów.” Hrabia Monte Christo

impreza daw., daw., z wł.

tu: przedsięwzięcie, zamysł, zamiar. „Oznaczały, że zapas trupów, potrzebnych żyjącym, był niedostateczny, że istniał zamiar powiększenia całej imprezy.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →

imprezę inną biorę

powziąłem inny zamiar; impreza (z wł.): zamiar, plan, przedsięwzięcie. „Bo imprezę inną biorę:” Zemsta

imże w barłogu zimnym gnić

konstrukcja z partykułą -że ; znaczenie: czy mają gnić w zimnym barłogu. „imże w barłogu zimnym gnić...?” Noc listopadowa

Imzowie

tu: mrówki. „ozdobim w pióra.” Faust

in acie łac.

na wojnie ... w kuchni. „…mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi; kiedy cnotliwi in acie, oni in culina; którym nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur; ci to, z których alii sacerdotia et c…” Transakcja wojny chocimskiej

in alio proposito occurrentem materiam łac.

rzecz, która się nawija w innej rozprawie. „Dosyć niewiele rzeczy pamiątki godnych opisał był wierszem Samuel ze Skrzypny Twardowski: Żywot Władysława czwartego, Moskiewską i tę Chocimską (ale succincte barzo, jakoby in alio proposito occurrentem materiam) ekspedycyą.” Transakcja wojny chocimskiej

in aperium evasit amicitia odium łac.

zerwana przyjaźń zamieniła się w otwartą nienawiść. „Rupta potem in aperium evasit amicitia odium, która im była większa, tym potem cięższa królowi: bo ich w honory i bogactwa spanoszywszy, sam sobie bicz nagotował.” Transakcja wojny chocimskiej

in arcano fatorum sinu

(łac.) w tajemniczym łonie przeznaczeń. „a drugiego: Salve Antoni victor et imperator!, nie mogąc zgadnąć, którego tak z nich witać będzie potrzeba, bo wszytkie rzeczy ludzkich skutki, ale wojen najbardziej, w boskiej dyspozycji i in arcano fatorum sinu zawisły.” Transakcja wojny chocimskiej

in armis nascuntur Poloni łac.

Polacy rodzą się w zbroi, prawdziwe to plemię tęgiego Marsa i Bellony... Zygmunt zasłużył sobie u Pawła Jowiusza, znakomitego historyka, że go umieścił w szeregu trzech owych bohaterów: Karola V cesarza, Franciszka I króla Francji i jego, króla polskiego... Gdyby nie panowali razem, to każdy z nich godzien by był władać światem całym. „Meruit Zygmunt pierwszy a Paulo Jovio nobili historico poni inter tres heroas illos: Carolumquintum imperatorem, Franciscum primum Galliae regem et se ipsum, z takowym przydatkiem: hi nisi simul imperassent, singuli digni fuerunt, qui toti imperarent orbit.” Transakcja wojny chocimskiej

in articulo mortis łac.

w obliczu śmierci. „W drodze napadają nas korsarze: żołnierze nasi bronili się obyczajem żołnierzy papieskich; padli na kolana, rzucając broń i prosząc korsarzy o absolucję in articulo mortis.” Kandyd to słowo w 2 lekturach →

in casu improlitatis suae łac.

na wypadek bezpotomności. „…ego, gdzie się już była Rzeczpospolita in regalistas et cancellaristas roztrząsnęła seu rozerznęła, kędy in casu improlitatis suae Ernestowi austriackiemu, szwagrowi swemu, legował koronę polską, Litwę i Prusy do swojej przyłączał Szwecji.…” Transakcja wojny chocimskiej

in coelesti etiam alimento łac.

w Najświętszym nawet Sakramencie. „Precz stąd feralis ona turecka, gdzie tak wiele cesarzów uduszonych; precz niemiecka, gdzie in coelesti etiam alimento otrutych; precz Francja, kędy nożami skłutych królów, precz Anglia na ostatek, która katowską siekierą ściętego prezentuje pana, carnificina.” Transakcja wojny chocimskiej

in corpore łac.

wszyscy razem, w komplecie. „— Anizetka — szeptał rotmistrz — podaję myśl: chodźmy in corpore do budy Bogusławskiego.” Popioły

in crudo

(łac.) z grubsza. „Mości panie, zalety jego nie cierpią upośledzenia w ustach waćpana; jakkolwiek wyliczenie ich inwentarzowe nabawiłoby arytmetykę pamięciową zawrotu głowy i jeszcze by mogło rzecz oddać tylko in crudo ze względu na wysoki stopień jego ogłady.” Hamlet

in direptionem łac.

na rozgrabienie. „Zamykał się w swym „gabinecie", a resztę mieszkania oddawał in direptionem...” Ludzie bezdomni

in direptionem gentium łac.

na łup narodów; wyrażenie biblijne (Ez 25, 7) w tłumaczeniu Wulgaty. „W jakim przeciągu czasu to się stanie, dziś trudno oznaczyć — jednakże to los nieunikniony, choć smutny, że jak dawniej, wedle królewskiej przepowiedni, Rzeczpospolita, tak dziś rozproszone po całym świecie jej dzieci idą in direptionem gentium.” Listy z podróży do Ameryki

in effigie łac.

pod postacią obrazu (dawny zwyczaj wykonywania symbolicznego wyroku śmierci na podobiźnie zmarłych lub zbiegłych przestępców). „Na jednym z takich zbiegowisk wieszano in effigie burżuazyjnych cesarzów, wielkorządców, prezydentów, generałów, wodzów — między innymi lalkę ubraną za Józefa Piłsudskiego.” Przedwiośnie

in exordio duae substantiae a sese divisae łac.

na początku dwie substancje od siebie oddzielone. „Spojrzyjmy, jak samotnego, niby gęste obłoki, otaczają Angramajniu i Ahuramazda — in exordio duae substantiae a sese divisae...” Popioły

in flagranti łac.

na gorącym uczynku, w momencie popełniania przestępstwa. „Śmierć nieraz chwyta człowieka in flagranti, zanim zdążył przedsięwziąć jakiekolwiek kroki ostrożności.” Granica

in folio łac., wł., łac.

o książce: w formacie złożonego na pół arkusza drukarskiego; ogólnie: wielkich rozmiarów. + 2 inne znaczenia „Historia zdobywania nowych sienników, kołder, poduszek, prześcieradeł — mogłaby zająć tom in folio.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

in fundo

w lochu, w podziemiach. „Czy waszmość wie, że są listy hetmańskie przykazujące Chmielnickiego łapać i in fundo zadzierżyć?” Ogniem i mieczem

in hoc silentio łac.

w takiej ciszy. „Aby się tylko jaka zdrada in hoc silentio nie ukrywała.” Ogniem i mieczem

in liberis suffragiis łac. suffragium : tabliczka do głosowania, łac.

w wolnych wyborach. „…aś opierał się, odpisywał, iż nie godzi mu się gardzić szczęściem, które go spotkać może, „gdyż to szczęście in liberis suffragiis Rzplitej i komu Pan obiecał" — a tymczasem czas płynął, sześciotygodniowy termin zbliżał się i — razem z nim — groza kozacka, bo…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

in loco delicti

w miejscu przestępstwa. „…ał; a pan Bazyli Czeczot jeszcze nas wszystkich i samego księcia rozśmieszył, tłumacząc się, że wedle praw naszych in loco delicti każdy powinien być karany.…” Pamiątki Soplicy

in luctu łac.

w smutku. „— Dajże, Boże miłosierny, daj takową świętą wojnę na chwałę chrześcijaństwu i naszemu narodowi, a mnie grzesznemu pozwól w niej wota moje spełnić, abym in luctu mógł być pocieszony albo też śmierć chwalebną znaleźć!” Ogniem i mieczem

in medias res łac.

od środka, bez zbędnych wstępów. + 1 inne znaczenie „Lecz wejdźmy in medias res —” Faust to słowo w 2 lekturach →

in monumentis veneranda antiquitas łac.

czcigodna starożytność w pomnikach. „…divinitus obrani i na tron polski wysadzeni byli: tamten jako pie credimus temu, co nam in monumentis veneranda podała antiquitas że olio et fare onej Sareptańskiej niewiasty, mięsem i miodem, który rósł w uściech i w rękach tamtych elektorów; ten, żeby Pan B…” Transakcja wojny chocimskiej

in muneribus res praestantissima mens est łac.

w podarunkach najważniejsza rzecz — to wola (intencja). „…znajdą w sercu WMM Pana, ile by najwyśmienitsze mogły mieć prezenty, wiedząc dobrze, że in muneribus res praestantissima mens est a zwłaszcza od tego, który i mansum ex ore daret.…” Transakcja wojny chocimskiej

in natura łac.

w naturze; składano je w zbożu, sianie itd.; w wielu miejscowościach przetrwały w tej postaci do drugiej poł w. XIX. + 1 inne znaczenie „Górnicy, posiadający mało pieniędzy, a wiele srebra in natura lub też złotego piasku, płacą za wszystko najczęściej nie pieniędzmi, ale surowym metalem.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →

in nova felicitate łac.

wśród nowego szczęścia. „…wej ad Actiacum wiktorii fugatis aemulis z tryumfem wjeżdżał na państwo rzymskie, co żywo, jako pospolicie bywa in nova felicitate, z Rzymu przeciwko niemu cum applausu wychodziło: ci z upominkami, drudzy z panegirykami; ubique adulatorum uberrima messis.…” Transakcja wojny chocimskiej

in partibus infidelium łac.

w krajach niewiernych; określenie używane wobec biskupów, których władza jest tylko tytularna; tu ma charakteryzować stosunek komunisty do państwa burżuazyjnego. + 1 inne znaczenie „Jak zostanę naczelnym wodzem in partibus infidelium, nie zapomnę, żeśmy spali pod jedną kołdrą.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

in petto wł.

w duszy, w sercu, po cichu (dosł. w piersi). + 1 inne znaczenie „Dźwigał na sobie i chował in petto” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

in poculis łac.

przy kieliszku. „Chcesz sobie Kozaków in poculis skonwinkować, by przyjaciółmi ci byli w razie zwycięstwa.” Ogniem i mieczem

in principio łac.

w zasadzie. „— Twierdziłem tylko in principio, że nam potrzeba Piasta — odrzekł wreszcie — ale co prawda, tom nikogo dotąd nie wymienił.” Pan Wołodyjowski

in principis virtutes regnatrices corde łac.

w sercu panującego cnotami rządzącymi. „Jużci nam tanti spes affulsit voti w mądrości, w dobrotliwości Pańskiej, które są in principis virtutes regnatrices corde, kiedy to turbidum w ojczyźnie naszej chaos, tę fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus homin…” Transakcja wojny chocimskiej

in proprio posuit sua sidera coelo łac.

gwiazdy swoje na własnym niebie umieścił. „…orbis parens niemieckie żołny, francuskie papugi, węgierskie kruki, szwedzkie rozegnawszy sępy in proprio posuit sua sidera coelo, kiedy wielkiego onego zelatora gloriae et libertatis Polonae, Jana Zamojskiego nepos, nieporównanego Hektora i obrońcę całości o…” Transakcja wojny chocimskiej

in pugna navali łac.

w bitwie morskiej. „Bo onych galerników raz na brzegu nawy wedle wiosła przykuwszy, nie odkuwają już nigdy, ani na noc, ani na dzień, ani na święta — i do śmierci w łańcuchach żyć tam trzeba; a tonie li okręt in pugna navali, to owi z nim razem tonąć muszą.” Pan Wołodyjowski

in quarto

nazwa formatu arkusza papieru używanego do druku, odpowiadającego mniej więcej rozmiarom dzisiejszego A4 (210 na 297 mm). + 1 inne znaczenie „Ogłosiłem we Francji drukiem dzieło in quarto w dwóch tomach pod tytułem: Tajemnice wielkich głębin podmorskich.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.