Litera I

360 słów, strona 1 z 2.

i ani go okiem

i znika; i nie widać go. „Chciała Marysia bliższą znajomość z nim zabrać, ale tak był dziki, że niech się tylko dziewczynina ku niemu ruszy, a on zaraz bęc na wszystkie cztery łapki i ani go okiem!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

I był wieczór, i był ranek

w oparciu o słowa tego wersetu w żydowskiej tradycji doba liczona jest od wieczora, czyli po zapadnięciu zmroku (od momentu, gdy na niebie pojawią się trzy gwiazdy), do czasu po zachodzie słońca następnego dnia. „I widział Bóg światło, że dobre; i rozdzielił Bóg między światłem a ciemnością.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

i człowieka nie było

u Cylkowa 'człowieka też nie było', słowo 'też' dodane przez Cylkowa, tu: usunięte.

I czyż myliłem

w oryginalnej wersji językowej: and have I not stood up once, like an evoked ghost, to answer for his eternal constancy? Was I so very wrong after all? ; tłum. red. W.L. „I czy ostatecznie tak bardzo się myliłem?Nie ma już Jima, a są dni, w których rzeczywistość jego istnienia przedstawia mi się z potężną, przygniatającą siłą; to znów — na honor!” Lord Jim

i did'ka ne boitsia z ukr.

nawet diabła się nie boi. „— A nasz ataman i did'ka ne boitsia.” Ogniem i mieczem

I do ang.

tu: Tak, mówię. „— I do — kiwnąłem.” Pożegnanie z Marią

i inni

słowa 'i inni' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „A była Saraj niepłodna, nie miała dzieci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I jak zmorzony człowiek snem upadłem

poeta w stanie nieprzytomnym dostaje się na drugi brzeg Acheronu. Nie opisuje więc i opisać nie może, jak się to stało, że żywy dostał się do państwa umarłych „I jak zmorzony człowiek snem upadłem.” Boska Komedia

i korol boitsia ukr.

i król się boi. „Jego i korol boitsia, i hetmany słuchają, i wszyscy się jego boją.” Ogniem i mieczem

i nie doszły dni-lat życia ojców moich

nie były tak dobre jak ich lata życia, zob. Raszi do 47:9. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I o kłótni Rejtana z księżęciem Denassów

Historia sporu Rejenta z ksiażęciem De Nassau, przez Wojskiego niedoprowadzona do końca, wiadoma jest z tradycji. Umieszczamy koniec jej kwoli ciekawemu czytelnikowi. Rejtan, obruszony przechwałkami książęcia De Nassau, stanął obok niego na przesmyku. Właśnie ogromny odyniec, rozjuszony strzałami i szczwalnią, leciał na przesmyk. Rejtan wyrywa książęciu z rąk strzelbę, swoją ciska o ziemię, a ująwszy oszczep i podając drugi Niemcowi: «Teraz, rzekł, obaczym, kto lepiej robi spisą». Już odyniec wpadał, kiedy Wojski Hreczecha, opodal stojący, trafnym strzałem zwierza powalił. Panowie zrazu gniewali się; potem pogodzili się i hojnie wynagrodzili Hreczechę. „I o kłótni Rejtana z księżęciem Denassów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

I oto światła na widnokrąg czysty

Poeta na planetę Mars, która według jego idei astronomicznej następuje po słońcu, tak szybko został wzniesiony, że od razu zdawało mu się, że na blask połączony obu tych świateł spoglądał i nowego blasku jeszcze od poprzedniego odróżnić nie mógł. „Słońca, gdy wschodzi na widnokrąg czysty.” Boska Komedia

I pisze Baltasara głoskami »Ruina«

„Tejże godziny wyszły palce ręki człowieczej, które pisały przeciwko świecznikowi na ścianie pałacu królewskiego, a król (Baltasar) widział część ręki, która pisała. Proroctwo Danielowe V, 5, 25, 26, 27, 28. „I pisze Baltasara głoskami: RUINA.” Sonety krymskie

i płakał u szyi jego

Josef padł ojcu na szyję i płakał, ale Jakub nie padł na szyję Josefa, ponieważ w tym momencie recytował modlitwę Szema , zob. Raszi do 46:29. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I podniósł palec

Podniesienie palca w górę, gest osoby zwracającej uwagę tego, do którego mówi. „I podniósł palec.” Boska Komedia

I powstał Jakub

hebr. וַיִּשָּׂא יַעֲקֹב רַגְלָיו ( wajisa Jaakow raglaw ) dosł. 'podniósł Jakub nogi swoje'.

i przedzielały

u Cylkowa 'i przedzielać'. Hebrajski bezokolicznik można także przetłumaczyć jako 'dla przedzielania'. „I umieścił je Bóg na przestworze nieba, dla przyświecania ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I siedząc niżej wznosi oczy w górę

Według ziemskiego porządku hierarchicznego, pierwsze miejsce i tu zajmują cesarze, potem królowie, niżej pod nimi siedzi markgraf Wilhelm z Montferratu, po którego zgonie zatliła się wojna domowa między jego synami a mieszkańcami Aleksandrii. „I siedząc niżej wznosi oczy w górę,” Boska Komedia

I sprawia wiek przeminie

te dwa wersy nie występują w pierwszej opublikowanej wersji wiersza. „I sprawia, że łza przystygła wypłynie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

...i straszne imię Boga żywego

zaklęcia magów. „Przez imię gwiazdy, która jest słońcem, przez ten jej znak, przez chwalebne i straszne imię Boga żywego..."” Faraon

I szliśmy przez krąg do drugiego brzegu

Z brzegu, który zamyka krąg czwarty, zstępuje poeta w krąg piąty, w którym karani są popędliwi i unoszący się gniewem. Błotnista rzeka Styks, czarniawa jej woda symbolem gniewu, który lubo [ lubo (daw.) — chociaż; red. WL] pociąga za sobą wiele złych następstw, wynika więcej z zamącenia chwilowego jasności rozsądku, jak ze zbrodniczej skłonności do złego. „I szliśmy przez krąg do drugiego brzegu” Boska Komedia

i tę [duszę] oddać muszę

muszę oddać życie, umrzeć. „I tę podobno dać muszę.” Treny

I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci

i to jest niebezpieczeństwem, gdzie chodzi o sumienie. „I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci.” Odprawa posłów greckich

I tu za figę mam daktyl w nagrodę

Ironia. Daktyl jako owoc z cudzej krainy uchodził za mający wartość większą od krajowej figi. „I tu za figę mam daktyl w nagrodę».” Boska Komedia

I ty, Brutusie, przeciw mnie?

słowa przypisywane Juliuszowi Cezarowi, ugodzonemu sztyletem przez przyjaciela, Brutusa. „— I ty, Brutusie, przeciw mnie? Ha!” Pan Wołodyjowski

i ustalę razem

i zarazem (jednocześnie) ustabilizuję, umocnię. „Zwrócę ku sobie i ustalę razem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

I w organ i w rozliczne instrumenty grała ...

w dawnych zamkach stawiano na chorach organy. „I w organ, i w rozliczne instrumenty grała;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

i wszelkiego płaza ziemnego

u Cylkowa 'i wszelki płaz ziemny'. „Niech wyda ziemia jestestwa żyjące” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

I wyszedł

hebr. וַיַּעַל ( wajaal ): dosł. ‘wstąpił, wzniósł się, poszedł do góry’, od rdzenia עָלָה ( ala ): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’; kto powraca z Micraim (Egiptu) do Ziemi Izraela, ten ‘wstępuje’, jako że Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim, jest to także interpretowane w znaczeniu wznoszenia się na wyższy poziom duchowy, por. przypis do Ks. Rodzaju 12:10.

I zwróciliśmy krok nasz na brzeg lewy

Poeci znowu zstępują z łuku mostowego na tamę, ażeby mogli, będąc bliżej otchłani, widzieć lepiej, co się w niej dzieje. Czytelnik może często pyta sam siebie: jak Dante w ciemnej nocy piekielnej mógł coś widzieć? Sam poeta wyraźnie tego nie objaśnia; być może, że ogień, który widzieliśmy w różnych miejscach piekła, a mianowicie ten, co oświeca cnotliwych i uczonych mężów pogańskich, ten, który spada na czyniących gwałt przeciw Bogu, ten, co się pali w grobach odszczepieńców religijnych, na koniec ten, w którym fałszywi doradcy są ukryci, tyle światła po wszystkich kręgach piekielnych rozrzuca, że tworzy się jakiś zmrok pół widny, przez który można coś widzieć. A może ci, których przewodnikiem jest rozum (jak tu Dantego prowadzi Wergiliusz, symbol rozumu), zupełną nocą nie są otoczeni i widzą jak w półzmroku. „I zwróciliśmy krok nasz na brzeg lewy,” Boska Komedia

ianitor łac.

odźwierny. „Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: „Salve!"” Quo vadis

Ibilis

nazwa diabła u muzułmanów. „— ozwał się jeden z Beduinów — trzeba przecie zapobiec temu, by ten syn Iblisa nie poskręcał nam karków.” W pustyni i w puszczy

Ibimus, o socii comitesque łac.

Pójdziemy, towarzysze i druhowie. „— Ibimus, o socii comitesque...” Popioły

Ibrejczyka

hebr. אִישׁ עִבְרִי ( isz iwri ): ‘człowiek/mężczyzna Hebrajczyk’ [tu: Ibrejczyk]. Ten, który przybył «zza rzeki [Eufrat], potomek Ebera», zob. Raszi do 39:14. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 14:13. „I stało się, gdy zobaczyła, że zostawił szatę swą w ręku jej, a uciekł na ulicę:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Ibrejczykowi

hebr. הָעִבְרִי ( haiwri ). «Ten, który przyszedł zza rzeki [Eufrat]», zob. Raszi do 14:13. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 10:21. Abram żył w mieście Charan, które leży na wschód od Eufratu, żeby dojść do Kanaanu musiał przedostać się najpierw przez rzekę. W innych tłumaczeniach jako: Hebrajczyk. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Ibsen, Henryk 1828–1906

wybitny norweski pisarz, sławny twórca dramatów ( Nora , Upiory , Wróg ludu , Dzika kaczka i in.), w których poddaje ostrej krytyce społeczeństwo mieszczańskie; wyrazem głębokiego protestu wobec obłudy jego moralności i kultury w życiu codziennym jest m.in. postać Jadwini w Dzikiej kaczce , wrażliwej i utalentowanej dziewczynki, tragicznie osamotnionej w egoistycznej i zakłamanej atmosferze najbliższej rodziny. „Dopiero Ibsen, nieśmiertelny prawdomówca, ten, co postacią Jadwigi w Dzikiej kaczce śmieje się jak szatan, jak nieczłowiek z kultury ludzkiej — zaczął przezierać istotę rzeczy.” Ludzie bezdomni

Icchak

od rdzenia צָחַק ( cachak ): 'śmiać się', aluzja do śmiechu Abrahama ( Ks. Rodzaju 17:17) i śmiechu Sary ( Ks. Rodzaju 18:12). W innych tłumaczeniach jako: Izaak. + 1 inne znaczenie „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Icchak i Iszmael

«Stąd [wniosek], że Iszmael porzucił swoje złe postępowanie oraz ustąpił pierwszeństwa Icchakowi. I to była owa „sędziwość szczęśliwa”, o której mowa w związku z Abrahamem», zob. Raszi do 25:9.

ich

dziś popr. forma B. lm r.n.: je ; zdanie z dziećmi się nie układa, a ich się... bije oznacza: nie należy dzieci prosić ani pytać o zgodę, należy je bić (aby je zmusić do posłuszeństwa). „— No to powiedz swojemu Maciusiowi, że z dziećmi się nie układa, a ich się...” Król Maciuś Pierwszy

ich gwoli daw.

ze względu na nie. „Obedrzeć — jam ich gwoli na ziemi i wodzie” Odyseja

ich pięty

«Wszystkie oddziały [Gada] powrócą do swojej ziemi za Jordanem, tymi drogami, którymi przyszli, bez strat w ludziach», zob. Raszi do 49:19. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ich przewodniki w bieli ubrane osoby

Patriarchowie. „Widziałem w bieli ubrane osoby,” Boska Komedia

ichneumon a. mangusta

małe zwierzę drapieżne żyjące w Afryce i Azji Mniejszej. „Przez zarośla przewijały się bezgłośnie kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, śmierdzące kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach.” Sklepy cynamonowe

ichtiozaurus z gr. ichthys : ryba, sauros : jaszczur

wymarły, mezozoiczny gad morski, z kształtu przypominający rybę o długim pysku. „Z oddali doszedł nas zgłuszony wybuch potężnych plusków i parskań, jakby jaki ichtiozaurus kąpał się w blasku wielkiej rzeki.” Jądro ciemności

Ida mit. gr.

góra na Krecie, gdzie wychowywał się Zeus ukryty przez swoją matkę Reę przed Kronosem, który pożerał swoje dzieci w obawie przed przepowiednią, że jedno z nich pozbawi go władzy. + 3 inne znaczenia „— «Kronido, rozwodzący moc z Idy szeroko,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

idąc do górnych sklepieni

unosząc się w górę. „Jak szumi chmura, idąc do górnych sklepieni,” Iliada

Idąc z Wercelli smugiem do Markabo

Kraj lombardzki od Wercelli w Piemoncie aż do ujścia rzeki Po, nad którą stał niegdyś zamek Makrabo. „Idąc z Wercelli smugiem do Markabo” Boska Komedia

idący na końcu nie przez lenistwo

Lenistwo na kręgu, jakim szedł poeta, miejsca mieć nie mogło, albowiem poeta na niższym kręgu z tego grzechu już się oczyścił. „Nie przez lenistwo, może przez pokorę,” Boska Komedia

Idących z tyłu dwóch starców widziałem

św. Łukasz i św. Paweł. Św. Paweł w liście swoim do Kolosan w rozdz. 4 mówi: „Pozdrawia was Łukasz lekarz i Paweł autor listów z mieczem". „Idących z tyłu dwóch starców widziałem,” Boska Komedia

Idaj

herold Priama.

idealista

u Prusa: człowiek dążący do najwyższych ideałów, a nie zważający na rzeczy drobne, codzienne. „Ja — idealista, ja — uczony, ja, który przecie rozumiem, że pół miliona rubli człowiek nie mógłby wypracować przez całe życie, nawet przez trzy życia...” Lalka

idealizm

tu: wzniosłość, szlachetność, wzniesienie się ponad codzienną rzeczywistość. „W jego grze najprawdziwszy realizm kojarzy się z najpoetyczniejszym idealizmem...” Lalka

idiosynkrazja

wstręt do pewnych przedmiotów, pokarmów, osób. „Nie można przecie dla jakiejś idiosynkrazji poświęcić bytu ojca, a choćby Flory i waszej służby.” Lalka

Idomenes

król Krety. „Ów drugi — Idomenej, co się bogom rowna.” Iliada

Idomeneus

syn Deukaliona, władca Krety, wódz Kreteńczyków podczas wyprawy trojańskiej. + 1 inne znaczenie „Toż Idomeneus przywiódł do Krety huf sprawny,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

idumejskie ogiery

konie czystej krwi arabskiej. „Siedział na wozie mającym kształt namiotu, ciągnionym przez sześć białych idumejskich ogierów, podkutych złotem.” Quo vadis

idylla

beztroskie i pogodne życie; tu: wymysł. „…gniste perswazje, skierowane do farmaceuty, a wypowiadane patetycznie z rozmaitych „punktów widzenia", traktowane były jako idylle młodzieńcze i skutku żadnego nie odniosły — doktor Obarecki uzbierawszy nieco grosza kupił apteczkę podręczną i zabierał ją ze so…” Siłaczka

Idź sam do niego, Przeklęty Ogonie

Przezwisko jednego z szatanów, jak poprzednio Ostroszpony, a później Sowizrzał. „«Idź sam do niego, Przeklęty Ogonie!»” Boska Komedia

idze gw.

idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). „Kasper — idze pod stodołę.” Wesele

idzie starop.

rośnie. „Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,” Treny

idzie dalej

przez tzw. wielkie bulwary: des Capucines, des Italiens, Montmartre, Poissonniere, Bonne Nouvelle, Saint Denis, największe i najbardziej ożywione ulice Paryża. „Przypomina sobie swój sklep, ozdobę miasta, rumieni się i idzie dalej.” Lalka

idzie do Polski

te szczegóły zaczerpnął Żeromski prawdopodobnie z opowiadań swego przyjaciela, uczestnika ruchu rewolucyjnego, Mariana Abrramowicza (1871–1925), któremu poświęcił również odrębne wspomnienie w „Przeglądzie Warszawskim" (1925). „Przy pomocy współspiskowców odbija te swoje prace rewolucyjne na tajnej maszynce drukarskiej, pracując jako zecer przy ogarku świecy — później wydrukowane własną ręką kilkaset numerów pisma bierze na plecy i zza granicy idzie do Polski.” Przedwiośnie

idziem

dziś: idziemy; daw. skrócona forma czasownika tu często stosowana dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „I idziem, idziem, kędy nic nie świeci.” Boska Komedia

idźże daw.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; znaczenie: idź koniecznie. „Idźże teraz do gotowalni modnej damy i powiedz jej, że chociażby się na cal grubo malowała, przecież się takiej fizjognomii doczeka.” Hamlet

Ifimedeja

żona Aloneusa, matka synów Posejdona (Aloadów) Otosa i Efialtesa, olbrzymów zbuntowanych przeciw bogom olimpijskim. „Ifimedę Aleja żonę też widziałem —” Odyseja

Ifitos

podarował łuk Odyseuszowi, co opisuje pieśń XXI. „Od Ifita, jen bogom nieśmiertelnym sprostał,” Odyseja

Ifityjon

sprzymierzeniec Trojan, dowodził Majonami. „Zaraz Ifityjona” Iliada

Iganie

wieś pod Siedlcami; w czasie powstania listopadowego gen. Prądzyński stoczył tu bitwę z korpusem gen. Rosena. „Następowało nieuniknione ślimaczenie się wpośród długotrwałego wypominania piękności jakichś tam mokrych łąk pod Iganiami, lasku pod Stoczkiem, a nawet szosy ku Mordom, która — żal się Boże!” Przedwiośnie

Igłę, wrzeciono, niewieście zabawy gardząc

dziś z N.: igłą, wrzecionem, niewieścimi zabawami gardząc. „Gardząc, twardego imała oręża;” Grażyna

Ignacy Paderewski 1860–1941

znakomity pianista i kompozytor, zarazem polityk i działacz społeczny. Premier i minister spraw zagranicznych, w roku 1919 delegat polski na konferencję wersalską. „…ismu, drukowanemu w języku polskim, jedynie i wyłącznie wierszowanych paszkwilów na szefa reakcji polskiej, Ignacego Paderewskiego.…” Przedwiośnie

igne et ferro łac.

ogniem i żelazem. „— I o naszych fortunach, które nieprzyjaciel igne et ferro będzie pustoszył.” Potop

igrzysko

tu: turniej rycerski. + 1 inne znaczenie „Iżbyśmy nieprzyjaciół zostali igrzyskiem».” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Iim

rzadko nadawane imię anglosaskie pochodzące z jęz. hebrajskiego. „Zaraz wtrącił się, rzecz naturalna, sprawiedliwy Iim, że wprawdzie i on nie lubi Doris, ale tym razem ona ma słuszność.” Bankructwo małego Dżeka

Ikar

grecki bohater mityczny, wzniósł się na skrzydłach nad morze i zginął. „Terazże nad Ikara prędszy przeważnego” Pieśni

Iksyjon, Tytyjus

Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. „Biedny Iksyjon, Tytyjus zmiękczony,” Pieśni

ił

miękka skała osadowa złożona z bardzo drobnych ziarenek, podobna do gliny. + 1 inne znaczenie „Westchnął rybak i pogrążył sieć w morzu po raz trzeci, lecz znów na próżno, bo na dnie sieci tylko ił morski osiadł.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

il bat la campagne fr.

on odchodzi od tematu; bredzi. „Il bat la campagne...” Dziady, część III

il crévera dans l'instant fr.

on za chwilę pęknie. „Il crévera dans l'instant.” Dziady, część III

Il grande storico gridore wł.

wielki historyczny krzykacz. „Il grande storico gridore,” Kwiaty polskie

Il y a de quoi fr.

jest od czego. „Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę” Dziady, część III

Ile nauka jej zgodna z mym słowem

Tu poeta najwyraźniej objawia zdanie, że filozofia o tyle jest godną tego nazwania, ile jest zgodną ze znaczeniem pierwotnym swojego źródłosłowu; to jest miłością mądrości , jaka się zamyka w słowie bożym. „Ile nauka jej zgodna z mym słowem,” Boska Komedia

Ile od świtu zawsze igrająca

Przez sferę, którą porównywa do dziecka ciągle igrającego, poeta według owoczesnych pojęć astronomicznych wyobraża całą budowę nieba ze wszystkimi ciałami niebieskimi. Poetyczne wyrażenie początkowych sześciu wierszy tej pieśni w treściwej prozie dałoby się tak wyrazić: do zachodu słońca jeszcze zostawało dnia trzy godziny. „Jak żywe dziecko zawsze igrająca;” Boska Komedia

ile że daw., przetarz.

jako że, ponieważ. „Z tego powodu, ile że treściwość” Hamlet to słowo w 4 lekturach →

Iles Sanguinaires

wysepki u wejścia do Zatoki Ajaccio. „Ani już mowy o powrocie za zębate wysepki Iles Sanguinaires u wejścia do portu Ajaccio.” Popioły

Iliada

jeden z najstarszych, obok Odysei , zabytek literatury europejskiej, epos bohaterski starożytnego poety greckiego Homera, datowany na VIII a. VII w. p.n.e., opisujący dzieje wojny trojańskiej. „nie wiedząc, czy my karty iliady” Pokolenie (Wiatr drzewa spienia)

ilijoński

trojański (od Ilion — Troja). + 1 inne znaczenie „Od murów ilijońskich” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Ilion

Troja; tu forma wydłużona: Ilijon (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gród Ilijonu, gdy dymił w pożarze.” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Ilium

Troja; por. tytuł epopei Homera o wojnie trojańskiej: Iliada . „Obala starca: wtedy oto Ilium,” Hamlet

Ilja Muromiec

bohater ruskich legend (bylin, poematów ludowych), jeden z trzech wojów, odpowiedników zachodnioeuropejskich rycerzy (obok Aloszy Popowicza i Dobryni Nikiticza); był synem chłopa, urodzonym w okolicach Muromia, w młodości po ciężkiej chorobie stracił zdolność chodzenia, został cudownie uzdrowiony przez dwóch pielgrzymów w wieku 33 lat; od olbrzyma Swiatogora, przy jego skonaniu, otrzymał nadludzką siłę; wyruszył wówczas służyć księciu kijowskiemu Włodzimierzowi i wyzwolić Kijów; sam obronił miasto Czernihów przed Tatarami, za co dostał tytuł szlachecki; w Lesie Briańskim zabił zabijającego podróżnych swoim przeraźliwym gwizdem potwora Sołowieja-Razbojnika. „…n" o bohaterach przedwłodzimierzowskich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem, a dla nastroju badawczo-racjonalistycznych…” Syzyfowe prace

Iłła

Kazimiera Iłłakowiczówna (1892–1983), poetka i tłumaczka, autorka m.in. zbioru wierszy Obrazy imion wróżebne (1926, we wznowieniach pod tytułem Portrety imion ), którego część druga pt. Czarodziejskie zwierciadełka (1929) stanowiła 50 wróżb wierszem. „Że wdam się, à la Iłła miła,” Kwiaty polskie

Illium

Troja, miasto opisane w Iliadzie , rządzone przez króla Priama. „Biada tobie, Illium, miasto starego Priama!” Potop

illustrissimus princeps łac.

najjaśniejszy książę. „…, liberatorem populi de servitute lechica et bono omine Bohdan — od Boga dany" — gdy wreszcie nazwano go „illustrissimus princeps" — tedy, wedle słów współczesnych: „podniosła się tym bestia".…” Ogniem i mieczem

Ilos

syn Trosa, jeden z przodków Trojan. „Od hałasu daleko, przy nagrobku Ila” Iliada

ilość książek

popr.: liczba książek. „Półki wprawdzie się nie zapełniły, bo coraz większa ilość książek była u dzieci.” Bankructwo małego Dżeka

Iłowajski, Dymitr 1832–1920

historyk rosyjski. „W podręczniku historii Iłowajskiego była krótka i charakterystycznie moskiewska wzmianka o upadku Polski.” Syzyfowe prace

ils ont peche fr.

zgrzeszyli, lecz niebo jest darem; kochali, i to jest pieczęcią przebaczenia. „Przypomnij sobie wiersz, który oboje tak lubiliśmy dawniej: Ils ont péché, mais le ciel est un don; ils ont aimé, c'est le sceau du pardon! Bądź wspaniałomyślna i zwróć mi swoje serce, swoją ufność, przyjaźń...” Nad Niemnem

iluzje

złudzenia (zwł. optyczne); Dulskiej jednak chodzi o aluzje (łac. allusio ): napomknienia, nawiązania do czegoś nie wprost, ale w sposób zawoalowany, przytyki. „Cóż to za iluzje?” Moralność pani Dulskiej

iluzjon

tu: kino. „A stało się wszystko tak prędko, że Maciusiowi chwilami zdawało się, że śni albo jest w iluzjonie.” Król Maciuś Pierwszy

Im wyżej, tym widoczniej

im kto wyżej wyniesiony w społecznej hierarchii, tym baczniejszej poddany jest obserwacji. „Im wyżej, tym widoczniej; chwale lub naganie” Satyry

ima się miecza

chwyta za miecz. „Ima się miecza; wraz ojciec ucieczką” Antygona

imać daw., starop. tu forma 3 os. lp: imie

chwytać, brać się za co. + 2 inne znaczenia „Wnet się najlepszych nie imał zamysłów” Antygona to słowo w 11 lekturach →

imać się czegoś daw., gw.

zabierać się do czegoś, brać się za coś. + 2 inne znaczenia „…ie; gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła, imając się z wolna pracy codziennej — jeno u Borynów wciąż było jeszcze cicho i spokojnie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

imaginacja z łac.

wyobraźnia, wyobrażenie. „Imaginacja w szał go wprawia.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

imaginez-vous fr.

proszę sobie wyobrazić. + 1 inne znaczenie „Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!” Dziady, część III wszystkie 2 wystąpienia →

imainacja z łac. imaginatio

wyobraźnia. „— Żebyście waćpaństwo wiedzieli, ile kul leży na majdanie, to przechodzi imainację!” Ogniem i mieczem

imainować z łac.

popr. imaginować, wyobrażać. + 1 inne znaczenie „— Imainuj sobie waćpan — rzekł do Makowieckiego pan Zagłoba — to tak oni ze sobą zawsze!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

imainować a. imaginować z łac. imaginare

wyobrażać sobie. „Na miejscu, imainuj sobie waćpan, go położyła...” Pan Wołodyjowski

imainować sobie daw., z łac., z łac.

imaginować sobie, wyobrażać sobie. „Później sam książę odprowadził ich do komnat sypialnych, a w nocy, imainujcie sobie (tu pan Charłamp zniżył głos), wartę każdemu przy drzwiach postawili.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

Imainuj

imaginuj (z fr. imaginer ), wyobraź sobie. Grupa głosek ge– , gi– w wyrazach pochodzenia obcego była wymawiana często jako je– , ji– , i– , np. jeografia, jenerał. „— Imainuj sobie Pan, ten instytut kosztuje nas ze dwakroć sto tysięcy.” Nie-Boska komedia

imający

chwytający. „Nałóg, ten potwór, imający zmysły” Hamlet

imbécile fr.

idiota, imbecyl.

imbier

dziś: imbir. „Ten by go dopiero poczęstował pieprzem z imbierem.” Ogniem i mieczem

Imbros

wyspa na Morzu Trackim, w pobliżu cieśniny Dardanele. + 1 inne znaczenie „Wtedy się Teucer młody z śmiałym Imbrym zetrze...” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

imć daw.

dawne wyrażenie grzecznościowe przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem; skrót od: jego miłość. „Imć Indianina!” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →

imci a. imć

rodzaj daw. zwrotu grzecznościowego (skrót od ichmość). „Chodź tu, imci Jakubie, zbliż się, zachowałem cię na ostatek.” Skąpiec

imia suszczestwitielnoje z ros. имя существительное

rzeczownik. „Gdyby go zapytano, co to jest, jak się nazywa owa spokojna, nudna przestrzeń, odrzekłby bez wahania, że jest to imia suszczestwitielnoje.” Syzyfowe prace

imia suszczestwitielnoje miestoimienije z ros.

rzeczownik, przymiotnik, zaimek. „Imia suszczestwitielnoje, imia priłagatielnoje, miestoimienije...” Syzyfowe prace

imie daw.

tu: mienie, majątek. „Wielkie zamki, wielkie imie,” Ballady i romanse

imię

hebr. שֵׁם ( szem ): 'imię, znak, rozgłos, pamięć o kimś'. U Cylkowa 'znamię'; ale słowo to ma obecnie zupełnie inne konotacje. «Sława wieży i miasta rozejdzie się daleko i jeśli ktoś pójdzie do odległego kraju, będzie wiedział, jak wrócić, a każdy zapytany o drogę będzie umiał [wskazać to miasto i wieżę]», zob. Bechor Szor do 11:4. Bechor Szor - Josef ben Jicchak znany jako Bechor Szor, żył w XII wieku we Francji, komentator Biblii i Talmudu, poeta.

imię kochanego króla

Saturna, którego imię ta gwiazda jeszcze teraz nosi. Mitologia pod panowaniem tego króla umieściła wiek złoty. „Noszącym imię kochanego króla,” Boska Komedia

imię moje jeszcze dość nie słynie

Dante już w roku 1300 słynął jako poeta i pisarz wielu pism prozą pisanych. Że się tu ze swojej sławy nie chlubi, zapewne musiał być pod przykrym wrażeniem widoku ciężarów, pod którymi widział ugięte duchy, co zgrzeszyły przez dumę. „Bo imię moje jeszcze dość nie słynie».” Boska Komedia

Imię pięknego kwiatu

To jest Róży jako symbolu Przeczystej Dziewicy Marii, do której poeta, o czym i sam tu nadmienia, modli się zawsze ze szczególnym nabożeństwem. „Imię pięknego kwiatu, które zawsze” Boska Komedia

Imię Saltrela Cyncynata

Salterello to sławny we Florencji z wykrętów prawnych adwokat. Cyncynat, znany ze skromnych cnót swoich Rzymianin, postawiony tu obok dla przeciwieństwa i dla dowodu, jak różne za czasów dawnych, a czasów poety były pojęcia o sławie nazwisk między ludnością florencką. „Imię Saltrela niż dziś Cyncynata.” Boska Komedia

Imię twoje

Jakub — «Teraz ciągle nazywasz się jeszcze Jakub, chociaż anioł Esawa nadał ci inne imię, on nie był posłany, by zmienić twoje imię [tylko aby cię o tym poinformować]. Ale od tej chwili będziesz się zwał Israel, nie Jakub, dlatego [napisane jest] „nazwał imię jego: Israel”. Wskazał także, że nadaje mu imię 'Israel' dodatkowo obok imienia 'Jakub', a używanie imienia 'Jakub' nie będzie mu zakazane», zob. Ramban do 35:10. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

imieniny Leszka

Jan Lechoń (Leszek Serafinowicz), kolega Juliana Tuwima z grupy Skamander, wyprawiał w swym mieszkaniu przy ul. Przyrynek na Nowym Mieście w Warszawie imieniny, które zapisały się w pamięci jego współczesnych, ponieważ poza Skamandrytami, wybitnymi piórami międzywojnia, bywali na nich politycy i artyści młodszego i starszego pokolenia oraz różnych przekonań. „+ Imieniny Leszka;” Kwiaty polskie

imieniowi gw.

dziś popr. forma C. lp: imieniu. „Strasznie bluźnił przeciw boskiemu imieniowi a krzyczał, że już chyba złemu się cały odda, bo on jeden ludzi w biedzie nie opuszcza.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →

imiona daw.

posiadłości, majątki. „Rodzic mój imiona” Odyseja

imparitatem łac.

nierówność; tu: o zarzucie niższości stanu. „Który by też w żadnej innej chorągwi, jak u Lipków, oficyjerem nie mógł zostać, bo łatwie by każdemu przyszło imparitatem mu zadać.” Pan Wołodyjowski

impediment z łac.

przeszkoda, kłopot. „— Widzę, że się bez mojej pomocy pocieszysz, aleć to powtarzam: wróć do Anusi, bo z mojej strony żadnych impedimentów mieć nie będziesz.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

impedimenta lm; łac. impedire : hamować, z łac.

przeszkody. „Przywiozłem instancję prymasowską do przeora, aby ci impedimentów nie czyniono...” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →

impedimentum z łac., łac.

przeszkoda; tu B. lm impedimenta . + 1 inne znaczenie „Nie dziwić się przeto, że zdrowie księcia szwankuje, gdy on, którego Bóg do wielkich rzeczy przeznaczył, widzi, iż złość ludzka coraz nowe impedimenta mu gotuje, przez które całe przedsięwzięcie sczeznąć może.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

imperial

górna, otwarta część omnibusu. „Minąwszy ogród Judym zwrócił się ku rzece z zamiarem wędrowania w cieniu murów na placyk przed kościołem Saint-Germain-l'Auxerrois i ogarnięcia bez troski miejsca na imperiale.” Ludzie bezdomni

imperiał

dawna złota moneta rosyjska wartości dziesięciu rubli srebrnych. + 1 inne znaczenie „Zbliżył się do tacy i ukłoniwszy się hrabinie, położył swój rulon imperiałów.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

impertynencko

arogancko, obraźliwie. + 1 inne znaczenie „Na przykład zawsze impertynencko uśmiechnięta pani Gieracka, przez wszystkich, jak wiadomo, pokrzywdzona, była właściwie nieśmiała i smutna — a jej uśmiech służył do podciągania opadających policzków, do ratowania małej resztki młodości.” Granica to słowo w 2 lekturach →

impertynent

człowiek zachowujący się arogancko, obraźliwie wobec kogoś. „Najpierw jednak d'Artagnan zapragnął zobaczyć, jak wygląda impertynent, który pozwala sobie stroić z niego żarty.” Trzej muszkieterowie

impet

pęd. „Wzmaga swój wartki impet, przeraźliwie krzyczy,” Iliada

impluvium łac.

płytki zbiornik wodny w atrium, gromadzący wodę deszczową. „Wreszcie ustawili się wszyscy murem pod ścianami i wśród kolumn, Winicjusz zaś, stanąwszy koło impluvium, zwrócił się do Demasa wyzwoleńca i rzekł:” Quo vadis

imponderabilia z łac.

rzeczy niemierzalne, ale mające duże znaczenie i wpływ na działania ludzkie, np. ideały, wyznawane wartości, normy moralne, elementy tradycji. „Teraz wszelkie przesłanki subiektywne, motywy, konieczności, wszelkie imponderabilia zapadły się wraz z nim.” Granica

impossible fr.

niemożliwe. „W takich amfibiach, jak panna Justyna, kochać się bardzo można, ale żenić się z nimi — impossible...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Impossible de comprendre... vous concevez fr.

niemożliwe do pojęcia... pan rozumie. „vous concevez — rzekł.” Lord Jim

impreza daw.

tu: przedsięwzięcie, zamysł, zamiar. „Oznaczały, że zapas trupów, potrzebnych żyjącym, był niedostateczny, że istniał zamiar powiększenia całej imprezy.” Medaliony

imprezę inną biorę

powziąłem inny zamiar; impreza (z wł.): zamiar, plan, przedsięwzięcie. „Bo imprezę inną biorę:” Zemsta

imże w barłogu zimnym gnić

konstrukcja z partykułą -że ; znaczenie: czy mają gnić w zimnym barłogu. „imże w barłogu zimnym gnić...?” Noc listopadowa

in articulo mortis łac.

w obliczu śmierci. „In articulo mortis...” Krzyżacy

in corpore łac.

wszyscy razem, w komplecie. „— Anizetka — szeptał rotmistrz — podaję myśl: chodźmy in corpore do budy Bogusławskiego.” Popioły

in crudo

(łac.) z grubsza. „Mości panie, zalety jego nie cierpią upośledzenia w ustach waćpana; jakkolwiek wyliczenie ich inwentarzowe nabawiłoby arytmetykę pamięciową zawrotu głowy i jeszcze by mogło rzecz oddać tylko in crudo ze względu na wysoki stopień jego ogłady.” Hamlet

in direptionem łac.

na rozgrabienie. „Zamykał się w swym „gabinecie", a resztę mieszkania oddawał in direptionem...” Ludzie bezdomni

in effigie łac.

pod postacią obrazu (dawny zwyczaj wykonywania symbolicznego wyroku śmierci na podobiźnie zmarłych lub zbiegłych przestępców). „Na jednym z takich zbiegowisk wieszano in effigie burżuazyjnych cesarzów, wielkorządców, prezydentów, generałów, wodzów — między innymi lalkę ubraną za Józefa Piłsudskiego.” Przedwiośnie

in exordio duae substantiae a sese divisae łac.

na początku dwie substancje od siebie oddzielone. „Spojrzyjmy, jak samotnego, niby gęste obłoki, otaczają Angramajniu i Ahuramazda — in exordio duae substantiae a sese divisae...” Popioły

in flagranti łac.

na gorącym uczynku, w momencie popełniania przestępstwa. „Śmierć nieraz chwyta człowieka in flagranti, zanim zdążył przedsięwziąć jakiekolwiek kroki ostrożności.” Granica

in folio łac., wł., łac.

o książce: w formacie złożonego na pół arkusza drukarskiego; ogólnie: wielkich rozmiarów. + 2 inne znaczenia „Historia zdobywania nowych sienników, kołder, poduszek, prześcieradeł — mogłaby zająć tom in folio.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

in fundo

w lochu, w podziemiach. „Czy waszmość wie, że są listy hetmańskie przykazujące Chmielnickiego łapać i in fundo zadzierżyć?” Ogniem i mieczem

in hoc silentio łac.

w takiej ciszy. „Aby się tylko jaka zdrada in hoc silentio nie ukrywała.” Ogniem i mieczem

in liberis suffragiis łac. suffragium : tabliczka do głosowania, łac.

w wolnych wyborach. „…aś opierał się, odpisywał, iż nie godzi mu się gardzić szczęściem, które go spotkać może, „gdyż to szczęście in liberis suffragiis Rzplitej i komu Pan obiecał" — a tymczasem czas płynął, sześciotygodniowy termin zbliżał się i — razem z nim — groza kozacka, bo…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

in luctu łac.

w smutku. „— Dajże, Boże miłosierny, daj takową świętą wojnę na chwałę chrześcijaństwu i naszemu narodowi, a mnie grzesznemu pozwól w niej wota moje spełnić, abym in luctu mógł być pocieszony albo też śmierć chwalebną znaleźć!” Ogniem i mieczem

in medias res łac.

do rzeczy, do sedna sprawy. „To rzekłszy pan Wołodyjowski ruszył woskowanymi wąsikami, które mu wyżej nosa sterczały — bo kontent był z siebie, że od razu wszedł in medias res i swój sentyment jakoby na stole położył.” Potop

in partibus infidelium łac.

w krajach niewiernych; określenie używane wobec biskupów, których władza jest tylko tytularna; tu ma charakteryzować stosunek komunisty do państwa burżuazyjnego. + 1 inne znaczenie „Jak zostanę naczelnym wodzem in partibus infidelium, nie zapomnę, żeśmy spali pod jedną kołdrą.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

in petto wł.

w duszy, w sercu, po cichu (dosł. w piersi). „«Konstytucyjnie»; gdy in petto” Kwiaty polskie

in poculis łac.

przy kieliszku. „Chcesz sobie Kozaków in poculis skonwinkować, by przyjaciółmi ci byli w razie zwycięstwa.” Ogniem i mieczem

in principio łac.

w zasadzie. „— Twierdziłem tylko in principio, że nam potrzeba Piasta — odrzekł wreszcie — ale co prawda, tom nikogo dotąd nie wymienił.” Pan Wołodyjowski

in pugna navali łac.

w bitwie morskiej. „Bo onych galerników raz na brzegu nawy wedle wiosła przykuwszy, nie odkuwają już nigdy, ani na noc, ani na dzień, ani na święta — i do śmierci w łańcuchach żyć tam trzeba; a tonie li okręt in pugna navali, to owi z nim razem tonąć muszą.” Pan Wołodyjowski

in rebus adversis

w trudnych sprawach, mimo przeciwności. „Ale zarazem cieszymy się, iż nadchodzą takie terminy, w których pokaże się dowodnie, kto jest szczerym i prawdziwym przyjacielem radziwiłłowskiego domu i kto nawet in rebus adversis służyć mu gotów.” Potop

in rebus angustis łac.

w trudnym położeniu. „Jeno pierwej niech mi wolno będzie złożyć jegomości panu Zagłobie w imieniu wszystkich podziękę, że nas nie zapomniał i in rebus angustis tak skutecznie ratował.” Potop

In saecula saeculorum, amen! łac.

Na wieki wieków, amen! „— In saecula saeculorum, amen! — zagrzmieli jednym głosem wędrowni klerycy, którzy odpowiadając tak zawsze opatowi, nie bardzo baczyli, czy odpowiadają do sensu.” Krzyżacy

in spe łac.

przyszły (tu: wynalazca); dający nadzieję na stanie się kimś. + 1 inne znaczenie „„Ciche kasy" brał pierwszy lepszy inżynier jadący na studia, malarz potrzebujący Paryża, lekarz, technik (zawsze wynalazca in spe), wreszcie inny jaki.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

in tenebris łac.

w strachu. „A mnie przywieźli w nocy i zakuli posadziwszy naprzeciw jakiegoś towarzysza niedoli, którego in tenebris poznać nie mogłem.” Pan Wołodyjowski

in universo łac.

w całym świecie, w ogóle. „— Zali ja jeden tylko nie pijany in universo?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

inak daw.

inaczej. „Czech przyświadczał mu kiedy niekiedy, to kiwając głową, to powtarzając: „Przez Bóg, jako żywo!" lub: „Tak ono, nie inak" — dziewczyna zaś słuchała ze spuszczonymi rzęsami na jagody, o nic już nie dopytująca i tak cicha, że aż jej milczenie zaniepokoiło Maćka.” Krzyżacy

inakszy daw.

inny. „…tem swoim zaczęły wszystko ganić, co się działo w kraju ziemnym, i ułożyły projekt postawienia umiejętności i rzemiosł na inakszym stopniu doskonałości.…” Podróże Guliwera

inauguracyjny

z okazji rozpoczęcia. „Podczas uroczystości inauguracyjnej w głównej sali dyrektor wygłosił niesłychanie patriotyczną mowę, wzruszył się sam do łez, ale dla słuchaczy pozostał niezrozumiały, gdyż ci istotnie wzruszać się tym, co zapewne on czuł żywo i szczerze, nie byli w możności.” Syzyfowe prace

incest

kazirodztwo. „W rojnym płodziły się inceście.” Kwiaty polskie

incipiam łac.

rozpocznę. „…zacnemu kawalerowi wszystkie arkana duszy mojej otworzę, choć siła mówić, ale gdy waćpan ucha chętnego skłaniasz, przeto incipiam: Wiesz waszmość, że herb mój zwie się Zerwikaptur, co z takowej przyczyny pochodzi, że gdy jeszcze pod Grunwaldem przodek mój Sto…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

incipio, incipere łac.

zaczynać; tu 1 os. lp cz.przysz. incipiam : zacznę, zaczynam. „— Nic nie rzekł — odpowiedział Zagłoba — a dlaczego, to się w końcu mojej relacji okaże, teraz zaś incipiam....” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

incognito z wł. incognito : nieznany, niewiadomy, z wł., wł., dosł.: nieznany; z łac. incognitus

z utajeniem swego nazwiska lub godności, nieoficjalnie, nie dając się poznać. + 2 inne znaczenia „I to wszystko nazywało się, że król mieszka nad morzem — incognito.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 3 lekturach →

incola łac.

mieszkaniec; tu M. lm incolae : mieszkańcy. „…go żmudzkiego powołany, jak niezmierne usługi oddał, ile miast i wsiów od nieprzyjacielskiej ręki uchronił, o tym tamtejsi incolae najlepiej wiedzieć powinni."…” Potop

incomparabilis łac.

niezrównany. „— Vir to jest incomparabilis — mówił — któren nie tylko Kurcewiczównę Bohunowi wydarł, ale ją przez środek obozów Chmielnickiego i Tatarów przeprowadził, potem zaś razem z nami z wielką swoją sławą najchwalebniej pod Konstantynowem stawał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

indagacja z łac.

dopytywanie się, wypytywanie. „Nazajutrz po dłuższych indagacjach Marynka przyznała się, że zna tamtą dziewczynę, która oglądała dziecko.” Granica to słowo w 3 lekturach →

indeks

tu: wskazówka zegarka. „Mój indeks na dwunastej, na samym numerze” Dziady, część III

indult

zwolnienie od obowiązujących przepisów, dane przez władzę duchowną. „Ślub za jakimś tam indultem.” Przedwiośnie

Indy

mieszkańcy Indii, których północno–zachodnią część podbił Aleksander Macedoński. „Indy, Persy i Medy, Party, Baktryjany” Satyry

indygenat daw., z łac.

przyznanie obcokrajowcowi obywatelstwa kraju, w którym przebywa. + 1 inne znaczenie „Waćpan nie wiesz o tym, żem indygenat po wojnie otrzymał?” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

indygnacja daw.

oburzenie. „— dorzucił z mniemaną indygnacją.” Popioły

indygo

cenny niebieski barwnik wyrabiany z indygowców, krzewów rosnących na Półwyspie Indyjskim. + 1 inne znaczenie „Mogłeś tam znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy…” Sklepy cynamonowe to słowo w 2 lekturach →

indyjski

dziś popr.: indiański. „Natomiast w widłach rzeki, na tym samym miejscu, na którym stoi Antylopa, wznosiła się osada indyjska zwana Chiavatta.” Sachem wszystkie 2 wystąpienia →

indywidualiści

tu zapewne: indywidualni, drobni kupcy. „Zjawili się „indywidualiści" i zaproponowali inżynierowi rozparcelowanie folwarku.” Doktor Piotr

indywiduum

osobnik; także: człowiek nieznany, niepewny, zwykle podejrzany. + 1 inne znaczenie „Dopiero po upływie pewnego czasu dawały się słyszeć szepty, podpowiadania, wynikało szturchanie i kopanie nogami danego indywiduum, no i koniec końców z jakiegoś miejsca ukazywała się ręka dziecka i słychać było głos:” Syzyfowe prace to słowo w 2 lekturach →

Ine stache Loh dialekt niem.-szwajc.

wbij, owiń nitkę, wyciągnij i spuść.

ineksprymabale z fr.

spodnie (wyraz przestarzały). „Cezary robił swobodnego i światowca, choć wspomnienie o powalanych ineksprymablach i zrujnowanym kapeluszu stawało mu na przeszkodzie w zadawaniu szyku.” Przedwiośnie

ineksprymable z fr. inexprimable : niewypowiedziany, niewypowiadalny, daw., z fr.; przestarz.

spodnie; też: kalesony, majtki. + 1 inne znaczenie „Rej wodził między całą hałasującą czeredą chłopak ośmioletni, wysmukły, bez czapki, ubrany w ojcowskie ineksprymable i matczyne trzewiki.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

inexpressible fr.

nienadające się do nazwania, tu: bielizna. „Inexpressible Waszej Wysokości...” Noc listopadowa

infamia daw., łac.

sądowe pozbawienie czci i praw obywatelskich. + 1 inne znaczenie „— że to wszystko ludzie bezecni, przeciw którym infamie są i kondemnaty, i protesta, i inkwizycje.” Potop to słowo w 2 lekturach →

infamis łac., z łac., łac.: niesławny, daw.

człowiek okryty złą sławą wskutek postępowania uznanego za nikczemne lub niegodne. + 3 inne znaczenia „„A jednak ten Mraczewski jest infamis!” Lalka to słowo w 6 lekturach →

infant z fr.

dziecko; najczęściej w ten sposób określano dziecko królewskie, następcę tronu, dlatego też słowo to użyte na określenie mającego się narodzić potomka jednego z więźniów, nadaje całej wypowiedzi charakter ironiczny. + 1 inne znaczenie „Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta.” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

infanteria daw.

piechota. „Od Pałacu Spiskiego do Kościoła Panny Marii i do katedry na Wawelu stanęła infanteria i kawaleria w prostych liniach.” Popioły

infantka

hiszpański tytuł córki królewskiej. „— Buckingham w przeddzień wyjechał wysłany jako ambasador do Hiszpanii, gdzie miał prosić o rękę infantki dla króla Karola I, wówczas jeszcze księcia Walii, nie zastał go więc i powrócił z niczym.” Trzej muszkieterowie

infelicissimum genus infortunii łac.

najnieszczęśliwszy rodzaj nieszczęścia. „Straszliwe widmo żalu, infelicissimum genus infortunii, stanęło obok i napój z żółci a octu przykłada do warg.” Popioły

inferno wł.

piekło. „Zamierzałem powałęsać się trochę w ich cieniu; ale ledwie się tam znalazłem, wydało mi się, że przestąpiłem ponury krąg jakiegoś inferno.” Jądro ciemności

infestować z łac.

niepokoić. „Owóż, powtarzam, ostań się waćpanna w Taurogach, bo jechać nie masz gdzie, gdy wszędzie pełno grasantów i łotrzykowie a rebelizanci wszystkie drogi infestują.” Potop

infima daw.

najniższa (pierwsza) klasa w dawnych szkołach w Polsce. + 1 inne znaczenie „My się z nim od infimy znamy:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →

infima minorum łac.

najniższa (pierwsza) klasa w dawnych szkołach w Polsce. „…kuję za naukę i często o instrukcję poproszę, bo widzę, żeś waćpan praktyk nie lada i mąż uczony, a ja, jakom tylko infimę minorum praktykował, ledwie adjectivum cum substantivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko w…” Ogniem i mieczem

inflancki

z Inflant: krainy historycznej powstałej w średniowieczu w obrębie zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie; dawne Inflanty zajmowały obszar dzisiejszej Estonii oraz Łotwy. „Teraz więc oto, wracając z Krymu po pomyślnym rzeczy załatwieniu, podśpiewywał wesoło i czwanił koniem, jadąc obok pana Longinusa, który siedząc na ogromnej inflanckiej kobyle, strapiony był i smutny jak zawsze.” Ogniem i mieczem

Inflanty hist.

kraj nadbałtycki przyłączony do Polski w 1561 r. Na mocy pokoju oliwskiego (1660) część Inflant przypadła Szwecji, pozostała przy Polsce reszta ziem przeszła na rzecz Rosji przy pierwszym rozbiorze (1772). Wielu spośród szlachty posiadało tytuły urzędów ziemskich z Inflant, stąd stałe i liczne głosy domagające się odebrania tych ziem. + 1 inne znaczenie „Mnie, Królestwo moje Polskie, Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflanckie i Czernihowskie, wojsko obojga narodów i pospólstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i miłosierdzia w teraźniejszym u…” Potop to słowo w 2 lekturach →

Infling

esesman, komendant jednego z obozów w Skarżysku-Kamiennej. „— Raz przyszedł esman ze Skarżyska-Kamienna, szef Infling.” Medaliony

infuła

w starożytnym Rzymie opaska na głowę będąca odznaką godności lub władzy; później nazwa wysokiego, ceremonialnego nakrycia głowy noszonego przez chrześcijańskich dostojników kościelnych. Tu: nakrycie głowy dostojnika. + 2 inne znaczenia „A płomień, z ziemi wyszedłszy, stanął przed nim w kształcie jakoby ludzkim, i w ubraniu biskupim, z infułą i z krzyżem na głowie, a wszystko ogniste.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →

infułat

wyższy dostojnik kościelny; określenie pochodzi od infuły, czyli nakrycia głowy takich osób. „Król siedział u wyższego końca stołu, mając przy sobie biskupa krakowskiego i Wojciecha Jastrzębca, który chociaż niższy godnością od infułatów, siedział jako poseł papieski po prawicy króla.” Krzyżacy

Inglezi

Anglicy. „— To dzieci tych Inglezi, którzy pojechali rano ze strzelbami na pustynię — rzekł Idrys sadowiąc Nel na siodle.” W pustyni i w puszczy

initium z łac.

początek. „— Między sąsiadami przymus częstokroć w afektach initium bierze.” Potop

Initium Calamitatis Regni łac.

początek nieszczęść królestwa. „R., wybite na pieniążkach, znaczą nie tylko Joannes Casimirus Rex, ale i Initium Calamitatis Regni.” Potop

inkantacja

zaklęcie, czary. „On, zamiast słuchać inkantacji muzyki, która go przyzywała i wabiła, wyszedł chyłkiem w innym, co prawda, niż pani Laura kierunku, lecz dążąc do tego samego, wskazanego mu celu.” Przedwiośnie

inkantacje

śpiewane lub recytowane zaklęcia, tu: przyzywające duchy itp. „Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.” Dziady, część II

inkaust daw.

atrament. „Albo czekaj, sam ja do niej pisać będę; przynieś mi jeno inkaustu, piór i papieru.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

inkomodować z łac. incommodum : niedogodność, nieprzyjemność, z łac., z łac. incommodum : niedogodność

narażać na niewygody, powodować dyskomfort. + 1 inne znaczenie „To mnie jeno gniewa, że dla takiego tałałajstwa musimy się inkomodować.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

inkrustowany

dekorowany poprzez układanie na powierzchni wzoru, zwykle z wyrafinowanych materiałów w rodzaju masy perłowej czy rzadkich odmian drewna. „Włożył do kieszeni kilka podwójnych pistoli na bieżące potrzeby, schował resztę do szkatułki hebanowej, inkrustowanej konchą perłową, gdzie znajdowała się już chusteczka batystowa — talizman szczęścia i wszelkiej pomyślności.” Trzej muszkieterowie

inksi gw.

inni. „może się inksi poznają,” Wesele

inkszy gw.

inny. „może co z tego będzie na inkszy raz.” Wesele

inkubacja z łac.

spanie w świątyniach w celu otrzymania od bogów wskazówek. „Odprawiali za mnie inkubację.” Quo vadis

inkunabuły z łac.

najwcześniejsze wytwory sztuki drukarskiej. „Stały tam w szeregu szafy okryte pyłem wieloletnim, mieszczące w sobie książki polskie z wieku XVI, XVII, XVIII, a nawet rzadkie inkunabuły, skazane na bezczynność, wzgardzone i tolerowane jak zgniłe drwa, których nie można spalić, a nie ma gdzie wyrzucić.” Syzyfowe prace

inkursja z łac., daw.

najazd, napad. „Chortyca jednak zdawała się być pustą, co niemało zdziwiło namiestnika, wiedział bowiem od Grodzickiego, że tam zawsze stawała załoga kozacka od inkursji tatarskiej.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

inkwizycja z łac.

instytucja policyjno–sądowa, ustanowiona przez Kościół katolicki w w. XIII w celu walki z herezjami. Posługiwała się szpiegostwem i torturami, wydawała bardzo surowe wyroki. Zniesiona dopiero w XIX w. + 2 inne znaczenia „Rządzili nimi Merowingowie i Karlowingowie, Burboni i Bonapartowie, były trzy republiki i parę anarchii, była inkwizycja i ateizm, rządcy i ministrowie zmieniali się jak krój sukien albo obłoki na niebie...” Lalka to słowo w 3 lekturach →

Inman Line

jedna z trzech największych XIX-wiecznych spółek brytyjskich zajmujących się przewozem pasażerów przez Atlantyk; zał. w 1850, w 1893 została wchłonięta przez American Line. „Co do statków Inman, z których jeden, „City of Paris", wyruszał jutro na pełne morze, to o nich nie można było nawet myśleć.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

inną razą daw.

dziś: innym razem. „O tym inną razą” Balladyna

inne miasta o starożytnych nazwach

od końca XVIII do poł. XIX w. popularne było tzw. „odrodzenie greckie" w kulturze i sztuce, dlatego w Stanach Zjednoczonych wielu miastom nadano nazwy związane z klasyczną kulturą grecko-rzymską. „Jak błyskawica minęła Indianę, Ohio, Pensylwanię, New Jersey i inne miasta o starożytnych nazwach.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

inne pasibraty

Za czasów Dantego w Sienie było towarzystwo złożone z dwunastu młodych i bogatych ludzi, którzy sprzedawszy swoje posiadłości ziemskie, złożyli wielki kapitał, ażeby wspólnie go roztrwonić i zarazem żyć wesoło. Kapitał ten, jak mówi Benvenuto d'Imola, składał się z 216 tysięcy florenów, a w przeciągu niespełna roku już go marnotrawcy stracili. „Mógłbym wyłączyć inne pasibraty,” Boska Komedia

innego

słowo 'innego' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I oddał ich pod straż, do domu naczelnika straży przybocznej, do więzienia, do miejsca, gdzie osadzony był Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

inni także robią ślinkę

innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). „Inni także robią ślinkę!” Wesele

innocencja z łac.

niewinność, dziewiczość. „A co porabia pan Powsinoga herbu Zerwipludry razem ze swoją innocencją i mieczem?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

innowacje

zmiany; tu: wprowadzenie zakazu gry w teatrach londyńskich. „Przyczyną ich wędrowania były, jak się zdaje, świeżo zaszłe innowacje.” Hamlet

innoxia corpora łac.

niewinne ciała. „— Wiem, że i tak już niektórzy nazywają chrześcijan innoxia corpora.” Quo vadis

inny król

Odyseusz uważa, że został oszukany przez Alkinoosa. „Tam inny król może” Odyseja

Innym dziś niźli indziej

Jestem dziś inny niż kiedy indziej. „Innym dziś, niźli indziej — nie rozumiem siebie.” Noc listopadowa

ino gw., daw., mit. gr., reg.

bóstwo morskie, córka Kadmosa. + 1 inne znaczenie „— U matki spałam, a Witek co ino przyleciał powiedzieć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

Ino mi się nie broń

piosenka w Krakowskiem raczej nieznana. „jutro mozes sobie iść".” Wesele

ino sie przypiece siarka

tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki. „ino sie przypiece siarka.” Wesele

inom wszed gw.

(jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „inom ku muzyce wszed,” Wesele

Inquisitori di Stato wł.

Inkwizytorzy Państwowi. „…icieli, zasiadał w sali di Pregadi, i w Cedrowej, i w izbie Rady Dziesięciu, a nawet w izbie, gdzie zasiadali Inquisitori di Stato.…” Popioły

insi daw.

dziś: inni. „Więc insi ze śmiechem:” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 6 wystąpień →

inso gw.

inna.

inspektor

nadzorca. „W termach rozpoczynała się chwila swawoli i rozpusty, której inspektor nie przeszkadzał, albowiem sam częstokroć brał w podobnych hulankach udział.” Quo vadis

inspektorat fabryczny

w krajach kapitalistycznych państwowa kontrola warunków pracy w fabrykach. „…ski nauczał, że należy bojkotować państwo nawet tam, gdzie ono pracuje pozytywnie, a więc bojkotować szkoły, inspektorat fabryczny, filantropię państwową, pracę kulturalną i gospodarską — rugować i podcinać korzenie państwa, rozrywać łącznik między potrzebami…” Przedwiośnie

instancja daw., z łac., daw., z łac.

tu: wstawienie się za kimś, wstawiennictwo. + 2 inne znaczenia „— Za to, iżeście strzegli wiernie osoby mojej — rzekł wyniośle — nie potrzebujecie ucieczką się ratować, gdyż obiecuję wam instancję i łaskę u hetmana.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

instar łac.

nie mniej od; na kształt, na podobieństwo. + 1 inne znaczenie „Mogłaby cię takoż jako kobuza na rękawiczce nosić i na wszelkiego nieprzyjaciela puszczać, bo chociażeś mały, aleś instar szerszenia zjadliwy.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Institut de France

Instytut Francuski, obejmujący pięć towarzystw naukowych: Akademię Francuską, Akademię Napisów i Literatury Pięknej, Akademię Nauk, Akademię Sztuk Pięknych i Akademię Nauk Moralnych i Politycznych. Siedzibą Instytutu jest pałac naprzeciw Louvre'u. „Potem idzie (wciąż ku ogonowi) na lewo Szkoła Sztuk Pięknych, na prawo Palais Royal, bank i giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami…” Lalka

instructiones militares łac.

instrukcje wojskowe. „— Bo to jest książka żołnierska, gdzie obok modlitw rozmaite instructiones militares są przyłączone, z których nauczysz się waść o wszystkich nacjach, która z nich zacniejsza, która podła; co do Wołochów zaś, to się pokazuje, iż tchórzliwe z nich pachołki, a p…” Ogniem i mieczem

instrument

tu: broń; miecz, szablę, rapier itp. „Weź no się za instrument, bo oto nadchodzi dwóch domowników Montekiego.” Romeo i Julia

instrumenta

popr. instrumenty. „Tak, tak, schowajcie swoje instrumenta,” Romeo i Julia

instygator łac.

podżegacz, inicjator, pomysłodawca. „— A ja — rzekł Miller, który od niejakiego czasu niechętnie spoglądał na Wrzeszczowicza, jako na instygatora nieszczęsnej wyprawy — postanawiam srebro odesłać do klasztoru.” Potop

instygować z łac.

podjudzać; oskarżać przed sądem. + 1 inne znaczenie „— To ci instyguje na mnie!” Placówka to słowo w 2 lekturach →

instynkt

popęd nieświadomy. „Tu wybuchła ta dzika żądza pastwienia się, ten instynkt okrucieństwa, który przyczajony w jednostce, jak pożar opanowuje zbiegowisko, ciżbę...” Mendel Gdański

Instytut Anatomiczny

chodzi o Instytut Anatomii Akademii Medycznej w Gdańsku, który znajdował się we Wrzeszczu (obecnie dzielnicy Gdańska). „Skromny, nieotynkowany domek z cegły stał w rogu podwórza, na uboczu, jako nieważny pawilon dużego gmachu, w którym mieścił się Instytut Anatomiczny.” Medaliony

insula łac.

zespół budynków tworzących jedno gospodarstwo, obejmujący pokoje mieszkalne oraz sklepy, warsztaty itd. + 1 inne znaczenie „Insula tam przy insuli, a wszystko w mocy tureckiej...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.