Litera H

381 słów, strona 1 z 2.

Hab Acht! niem.: Uwaga, baczność! „— Hab Acht! — rozległ się w ciemności spokojny głos.” Popioły
habenda: skromny majątek. „Z dala na wzgórzu ujrzał rodzinną habendę.” Popioły
Haberbusch i Schiele: działająca w l. 1846–1948 warszawska spółka i browar mieszczący się przy ul. Krochmalnej 59, zajmujący się produkcją ciemnego, mocnego piwa w stylu bawarskim, a także wódek, likierów i napojów gazowanych, zał. przez Błażeja Haberbuscha, Konstantego Schiele i Jana Henryka Klawe (ten ostatni wycofał się ze spółki w 1865 r.). „Piwo (choć Niemiec) Haberbusza” Kwiaty polskie
habet łac.: ma; tu: trafił. „— Habet! — rzekł Nero śmiejąc się i zwracając w dół wielki palec ręki, jak to czyniło się w cyrkach na znak, że gladiator otrzymał cios i ma być dobity.” Quo vadis
habsburska warga: termin określający prognatyzm, czyli nadmierne wysunięcie kości trzewioczaszki, występujące u Habsburgów. „Twarz miał pełną i męską, habsburską wargę, nos orli, kolor śniady, wyniosłą postawę, członki proporcjonalne, ruchy przyjemne i wspaniałe.” Podróże Guliwera
Habu: A-bet , 8. nom Dolnego Egiptu, w południowo-wschodniej części Delty. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon
hacel: hak wkręcany w tylną część podkowy, by zapobiec ślizganiu się konia. „…bokimi jak na gościńcu, ale dość wyraźnymi, grunt bowiem był tu torfiasty i ciężki koń wtłaczał za każdym krokiem igliwie hacelami, po których zostawały czarniawe po brzegach dołki.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Had mit. gr.: właśc. Hades, mroczna i straszna kraina umarłych rządzona przez boga o tym samym imieniu. + 1 inne znaczenie „Wkrótce zwalon odwiedzi czarne Hada” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Hades mit. gr.: władca podziemnego świata zmarłych i bogactw ukrytych w ziemi; budzący strach, ale sprawiedliwy bóg, brat Zeusa i Posejdona. + 3 inne znaczenia „Niech go czarne Hadesa siedlisko zabierze!” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Hadesa kraj ciemny: zaświaty (Hades był władcą krainy umarłych). „Hadesa kraj ciemny».” Iliada
Hadesowe ściany mit. gr.: mowa o krainie umarłych; Grecy nie rozróżniali zaświatów na niebo i piekło. „Nie uwiężą pobitych Hadesowe ściany!” Iliada
hadiuka: w polszczyźnie kresowej: wąż, padalec. „— Patrz, co ten hadiuka zrobił!” Pożegnanie z Marią
hadko z białorus.: obrzydliwie, przykro. „słuchać hadko!” Ogniem i mieczem
Hadżi Loja: dowódca powstańców bośniackich walczących z austriackimi okupantami, proklamował „świętą wojnę" muzułmanów przeciw Austrii. „Znalazł się nawet jakiś Hadżi Loja, podobno znakomity partyzant, który im napędza dużo zgryzot.” Lalka
Hadziacz: miasto na Ukrainie, nad rzeką Psioł. „…ęce do koszowego atamana, zaczynające się od słów: „My po bożej myłości kniaź i hospodyn na Łubniach, Chorolu, Przyłuce, Hadziaczu et cetera, wojewoda ruski et cetera, starosta et cetera".…” Ogniem i mieczem
haeres łac.: dziedzic. „Gdy jednak wszedł do izby, ze wszystkich piersi wyrwał się gromki okrzyk: „Haeres!” Potop
haftka: zapinka z drutu. „Srebrną haftką” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Häftling niem.: więzień, jeniec. „— Ładnie jest, bracia, na świecie — westchnąłem z udanym smętem — ale cóż, człowieku: siedzisz zamknięty jak za Niemca, przepustki ci na świat nie dadzą, bo nie umiesz się lizać, przez dziurę w murze nie wyjdziesz, bo ustrzelą, wiadomo — Häftling!” Pożegnanie z Marią
Hajb dialekt niem.-szwajc.: określenie pogardliwe, odpowiadające polskiemu: chamidło. „No i trzęsie hajba morowe powietrze ze złości.” Ludzie bezdomni
hajdamak a. hajdamaka daw.; z tur. hajdamak : napadać, grabić: zawadiaka, hultaj, łobuz; Kozak; powstaniec kozacki, czyli uczestnik hajdamaczyzny, ruchu chłopskiego przeciw uciskowi szlachty polskiej na Ukrainie w XVIII w. „Czysty hajdamaka!” Pan Wołodyjowski
hajdamaka ukr., z tur.: buntownik, rozbójnik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w latach 1730–1770. + 1 inne znaczenie „Siedzi w nich: czy dzicz jaka, jakie hajdamaki” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
hajdawery daw., z ukr.: szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary. + 1 inne znaczenie „A wtem drzwi się otworzyły i jakby na dowód, że Pan Bóg Zbyszkowi poczet obmyśli, weszło dwóch ludzi, czarniawych, krępych, przybranych w żółte, podobne do żydowskich kaftany, w czerwone krymki i w niezmiernie szerokie hajdawery.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
hajduczek: zdr. od hajduk: członek piechoty polsko-węgierskiej, formacji wojsk Rzeczypospolitej, zorganizowanej jeszcze w w XVI w. przez Stefana Batorego; hajducy stanowili gwardię przyboczną władców Polski i hetmanów Rzeczypospolitej, później potocznie nazywano tak piechurów również w nadwornych wojskach polskich magnatów. „Szczególniej mi ów hajduczek do serca przypadł, bo to ci taka bestyjka tak smutki rozgoni, że i łasica lepiej myszy nie rozpędzi.” Pan Wołodyjowski
hajduk z węg., z węg. hajdú, węg.: służący ubrany na wzór piechoty węgierskiej. Ochocki, po opisaniu bardzo dokładnym ubioru hajduków, dodaje: „Na hajduka dobrze zrobić odzienie było wielkim kunsztem; dobierano zwykle na nich jak najlepiej zbudowanych ludzi. [W kościele] hajduk trzymał przy panu pałasz, kiedy nie było wielkiego festu, w uroczyste bowiem dni wszyscy szli do kościoła przy pałaszach”. (J. D. Ochocki, Pamiętnik , Wilno 1857, t. I, s. 96–97). + 3 inne znaczenia „Jak hajduk biegnąc z ognikiem.” Balladyna to słowo w 8 lekturach →
hajno gw.: żmudnie, z trudem. + 1 inne znaczenie „— A choćby, na ten przykład, hajno, do tej tam wioski dwóch, trzech dać?” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
hajno, het gw.: tu, tam. „A het struga i gaj, kto chce, niech idzie, a kto nie chce, niech se rusza z Bogiem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Hak: Hek-At, 13. nom Dolnego Egiptu, ze stolicą w Junu (w powieści: Anu, gr. Heliopolis), w pobliżu od wierzchołka Delty, 30 km na północ od Memfis. Centrum kultu Atuma-Re. „W miesiącu Farmuti (koniec stycznia — początek lutego) książę pożegnał Otoesa, aby przenieść się do nomesu Hak.” Faraon
hakownica: ręczna broń palna, powstała w końcu średniowiecza jako udoskonalona wersja rusznicy. + 1 inne znaczenie „Asystowały więc w pochodzie żałobnym wszystkie regimenty stojące w Łubniach, na wałach bito z hakownic i rusznic.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
halabarda: dwuręczna broń na długim drzewcu, zakończonym trzema rodzajami broni: siekierą, szpikulcem i hakiem. + 1 inne znaczenie „Mamże nań natrzeć halabardą?” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
hałastra pogard.: o ludziach, którzy się głośno zachowują; banda, motłoch. „A tu powystawia głowy ta hałastra i nuż kwakać:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
hale gw.: ale, gdzie tam! „Hale, żałoście wyciąga za nieboszczyka, a uszów dobrze nadstawia na nowinki — warknęła Jagustynka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Hale Centralne: ogromne pawilony, w których odbywała się sprzedaż produktów żywnościowych. „Hale Centralne...” Lalka
halebarda: dziś popr.: halabarda. „Samego też mnie halebardą zacięli, od czego znak noszę.” Krzyżacy
halebardnik: dziś popr.: halabardnik; żołnierz uzbrojony w halabardę: broń kłującą na długim drzewcu. „Ale wszystko ucichło, gdy dalekie okrzyki oznajmiły zbliżanie się łuczników i halebardników królewskich, między którymi szedł skazany.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Halina Kon: córka adwokata Maurycego Kona z Tomaszowa Mazowieckiego, pierwsza młodzieńcza miłość Juliana Tuwima, który poznał ją w Inowłodzu latem 1909 r. „Miłośnie wzdycham do Halinki).” Kwiaty polskie
halizna: goła, odkryta przestrzeń; nieurodzajne miejsce między polami. „Halizna ta, ze wszystkich stron odkryta, srebrzyła się teraz cała od promieni księżyca i było na niej tak prawie widno, jak w dzień.” Ogniem i mieczem
hałła!: zawołanie wojenne Tatarów i Turków. „Zmieszane głosy poczęły wrzeszczeć przeraźliwie: „Hałła! Hałła!” Ogniem i mieczem
hałłachować: wzywać Allaha. „Wrzaski kozackie pomieszane z hałłachowaniem tatarskim uderzyły o sklepienie niebios.” Ogniem i mieczem
Halle an der Saale a. Halle , a. Saale: powiatowe miasto w środkowych Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. „Pocztę, jak wyjechał, posyłali mu do Halle an der Saale, Anatomisches Institut.” Medaliony
Halosydna gr.: córa morza, przydomek Amfitryty, żony Posejdona. „Plemię zaś Halosydny, rój pletwistych foków,” Odyseja
Halt! niem.: Stać! + 1 inne znaczenie „— Halt!> — I pułk zatrzymał się jak w ziemię wkopany; oficerowie podnieśli trzciny do góry, a chorąży wzniósł chorągiew i chwiejąc nią, po trzykroć zniżył ją przed księciem.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Halt, halt, du Warschauer! niem.: Stój, stój, ty warszawiaku! „— Halt, halt, du Warschauer! — I za chwilę niespodziewanie po polsku: — Stój, stój!” Pożegnanie z Marią
halucynacja: wizja, zwid, omam wzrokowy. „Chwilami gotów był przypuścić, że przy odczytywaniu pośmiertnych rozporządzeń chorego na umyśle obywatela X jemu samemu pomieszało się w głowie i że uległ halucynacjom.” Katarynka
hałun: ałun. „I z częściami hałunu, a najbardziej z rana,” Satyry
Ham: hebr. הָם - w Septuagincie przetłumaczone jako „z nimi”, od הֵם , hem , 'oni'. Ziemia Ham w psalmach utożsamiana jest z Egiptem, por. Ks. Psalmów 78:51.
hamadriada mit. gr.: boginka drzew, nimfa, driada. „Po czym podniosła oczy, raz jeszcze spojrzała na owe skreślone znaki, raz jeszcze na mnie, jakby chcąc o coś spytać — i nagle uciekła jak hamadriada przed głupowatym faunem.” Quo vadis
haman gwar.: olbrzym. „Wspaniałe hamany cugowe — czarna para — zaprzężone do maluteńkich saneczek z delią niedźwiedzią na nogi — biła kopytami przed „Arianką" i rozmiatała śnieg rwąc się do skoku.” Przedwiośnie
Hameryka gw.: Ameryka. „— Ten, co to uciekł do Hameryki?” Chłopi, Część czwarta - Lato
Hamlet: dramat wybitnego dramatopisarza angielskiego, Williama Shakespeare'a (1564–1616) oraz imię głównego bohatera tegoż dramatu. Treścią sztuki są dylematy moralne Hamleta, królewicza Danii, którego duch zamordowanego ojca wzywa do zemsty na swym zabójcy. + 2 inne znaczenia „Mężny nasz Hamlet (jako taki bowiem” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
hań gw.: tam. „Hań kreślicie krzyż daremno!” Wesele wszystkie 3 wystąpienia →
hańby posiadania... brody: dziecko krzyczało, gdyż wierzyło, że dziewczynce pocałowanej przez mężczyznę, wyrośnie broda. „— Stała i przyglądała się, jak dziecko tarło uporczywie buzię mokrymi rączkami, wierząc silnie, że cudowne źródło zmyje wszelką zmazę i nie dopuści okrutnej hańby posiadania szkaradnej brody.” Cierpienia młodego Wertera
handel z Rosją: towary włókiennicze produkowane w Królestwie przeznaczone były przeważnie na eksport do Rosji, jako zbyt drogie dla szerokich rzesz konsumentów polskich. Dla zaspokojenia ich potrzeb rzeczywiście importowano z Rosji tanie tkaniny. „Drugim źródłem jest handel z Rosją.” Lalka
handełes z jid.: kupiec, handlarz. „Wnuk krakowskiego handełesa,” Kwiaty polskie
handryczyć gw.: kłócić się; tu raczej w znaczeniu „spotykać się, rozmawiać". „— Powiedam, co wiadomo, że co dnia z nimi hańdryczysz.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
handżar z arab.: rodzaj sztyletu. „Większa część zbrojna była w handżary i jatagany tureckie, w kiścienie, w szable tatarskie i w półszczęki końskie wpuszczane w młode dębczaki i umocnione powrózkiem.” Pan Wołodyjowski
handżar a. kindżał: nóż, sztylet, używany często do dobijania rannego przeciwnika. „Tatarzy biorą handżary w zęby; zaraz rzucą się na nas.” Ogniem i mieczem
Hanes: prawdopodobnie Henen-Nesut (gr. Herakleopolis), miasto w pobliżu wejścia do oazy Fajum, stolica 20. nomu Górnego Egiptu, w Pierwszym Okresie Przejściowym, za panowania IX i X dynastii stolica północnej części kraju. Ok. 20 km na południe od ob. Hawary, gdzie znajdowała się piramida Amenemhata III i towarzyszący jej kompleks architektoniczny utożsamiany z Labiryntem. „Dwa staną pod Labiryntem, dwa posuną się aż do Hanes.” Faraon
Hannibal 247–189 p.n.e.: wódz wojsk Kartaginy podczas II wojny punickiej 218–201 p.n.e., zaatakował Italię od północy, przeprawę przez Alpy przypłacił utratą słoni bojowych, po latach walk w Italii i Afryce ostatecznie pokonany przez Scypiona zwanego Afrykańskim. „Hannibal podobno kości rzucał, Scipio Africanus rytmy recytował, pan Koniecpolski, ojciec, o białogłowach zawsze rozmawiał, a ja rad snu przed bitwą przez jaką godzinę zażywam, chociaż i od kielicha z dobrymi przyjaciółmi nie stronię.” Potop
Hannibal Barkas 247–183 p.n.e: kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. „Potem widziałem Hannibala przechodzącego przez Alpy.” Podróże Guliwera
hańśmy stoli gw.: tam staliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Hańśmy stoli w dłoni dłoń —” Wesele
Hanyżek: wódka anyżówka. „Hanyżek mnie zaleciał, trochę nie zawadzi.” Satyry
Hape, Emset, Duamutf i Quebhsneuf: w mit. egipskiej czterej synowie Horusa sprawujący pieczę nad organami ciała zmarłego. Przed mumifikacją ciała wyjmowano z niego wnętrzności, które balsamowano i składano w urnach, każdy organ w osobnej (tzw. urny kanopskie). Imset opiekował się wątrobą, Hapi płucami, Duamutef żołądkiem, zaś Kebehsenuf jelitami. Każdy z tych bogów opiekuńczych był z kolei chroniony przez jedną z bogiń: Izydę, Neftydę, Neit i Selkit. Od czasów Nowego Państwa często pokrywy każdej z urn zdobiono głową odpowiedniego boga: głowa ludzka symbolizowała Imseta, głowa pawiana Hapiego, głowa szakala Duamutefa, głowa sokoła Kebehsenufa. „Przez ten czas pomocnicy Tyfona przynieśli cztery wielkie urny ozdobione głowami bogów: Hape, Emset, Duamutf i Quebhsneuf, i w każdy z tych dzbanów złożyli jakiś wewnętrzny organ zmarłego.” Faraon
hapencucyk: wyraz nie znany słownikom: oszust. „Któż by zaś wyśledzić zdołał łotrów, hapencucyków i hyclów, którzy i tu myszkowali, żeby coś zwędzić, pomimo niewątpliwej kuli w łeb, karcącej chętki złodziejskie.” Przedwiośnie
haracz: wygórowana, niesłusznie pobierana opłata. „…ydłowski „eksploatując sytuację" (do najbliższej apteką przez cywilizację obdarzonej miejscowości było mil pięć) — nakładał haracz na jednostki pragnące powrócić do zdrowia dzięki jego olejom, balwierze zaś wybudowali, trzymając się z farmaceutą za ręce, wspan…” Siłaczka
harak gw.: arak; anyżówka. „Wójtowa pół garczka cukru kładła se do kawy, a czysty harak pili szklankami!” Chłopi, Część czwarta - Lato
harap: bat. „Lecz oni jechali spokojnie, jako psy na sforze prowadzone i bojące się harapa, i tylko z ponurych a łakomych spojrzeń można było dociec, co się dzieje w duszach tych barbarzyńców.” Potop
harapnik przestarz.: harap, bicz z krótką rękojeścią i długim plecionym rzemieniem. „Pierwszy wszedł Ludwik XIII w stroju myśliwskim, pokryty pyłem; na nogach miał długie buty, a w ręce trzymał harapnik.” Trzej muszkieterowie
harbajtel z niem.: jedwabny woreczek na warkocz peruki, zawiązywany u góry na kokardę, noszony przez mężczyzn w XVIII w. + 1 inne znaczenie „Peruka z harbajtelem zawiązanym w miechu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
harbuz daw., gw.: arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL]. „Gdzieniegdzie otyłego widać brzuch harbuza,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
harbuzy gwar.: głupcy ( Słownik gwar Jana Karłowicza cytuje tu Orzeszkową jako źródło).
harcab z niem. Harzopf ; Haar : włosy, Zopf : warkocz: warkocz noszony przez mężczyzn w VIII wieku. „A herów oficerów łowić za harcaby!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
harcap z niem. Haar : włosy i Zopf : warkocz: warkocz noszony przez mężczyzn w XVIII w. „Ten sam harcap, ta sama kamizelka, te same spodnie i buty; chwosty przy butach dziwnie były najeżone, jak również harcap, poły surduta i włosy na głowie...” Opowieść wigilijna
harcopf lub harcap , z niem.: warkocz przy peruce. „Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi.” Zemsta
harcownik daw.: żołnierz walczący pojedynczo przed szykiem wojsk, zwykle na początku bitwy. „— To harcownik — rzecze pan Skrzetuski.” Ogniem i mieczem
harde książę: Ryszard Kamino, który grając w szachy, zabity był zdradą w roku 1312. „W Trewigo z dumą rządzi harde książę,” Boska Komedia
hardość: wyniosłość, zuchwałość. „Nigdziej miejsca mniej hardości” Pieśni
hardy: dumny. „Nowa pomsta, nowa kaźń hardą myśl potkała:” Treny
hardzi miedzy prostaki: dumni między prostakami. „Hardzi miedzy prostaki, że nic nie umiemy.” Treny
hardzie: hardo, dumnie. „«Mnie to kadzą» — rzekł hardzie do swego rodzeństwa” Bajki i przypowieści
hardzie nie każ: nie zachowuj się (a. nie wypowiadaj się, por. kazać: mówić) hardo (tj. wyniośle, butnie). „Jesliś płochy, hardzie nie każ.” Pieśni
harem: wyraz arabskiego pochodzenia, oznacza u Turków i Tatarów mieszkanie niewiast, niedostępne dla nikogo obcego. „To fontanna haremu, dotąd stoi cało” Sonety krymskie
hareśt gw.: areszt. „Pamiętam, że jak Szymon Krawczyk pobił do krwi Wójcika, to Szymona wsadziły na dwa tygodnie do hareśtu.” Placówka
harmata daw., gw., daw.: armata. „— zadziwił się Wojcieszek — Na tę ziemię toby potrza harmaty, nie pługa.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 4 lekturach →
Harmenze a. Harmense: podobóz, w którym do stawu rybnego więźniowie zsypywali popiół ze zwłok palonych w krematoriach. Podobóz Harmense powstał na terenie dawnej wsi Harmęże. „Metaliczny, surowy dźwięk rozchodzi się po całych Harmenzach i powraca z daleka niepodobnym echem.” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →
harmonija: harmonia; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Zeń, jak z organu harmonija słodka” Boska Komedia
harmoniję: harmonię; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Przez harmoniję, jaką z nich wywodzisz,” Boska Komedia
harmoniji: harmonii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tak uroczysta harmoniji fala,” Boska Komedia
harmonijka fizyczna: mowa tu raczej o harmonijce chemicznej (płomień wodoru w rurce powodujący dźwięki). „Jednego dnia zrobił sobie harmonijkę fizyczną i tak głośno na niej wygrywał, że nazajutrz odwiedził go sam właściciel domu zapytując z całą uprzejmością, czy nie zgodziłby się na odstąpienie swojego mieszkania od kwartału?” Lalka
harnasz daw.: zbroja. „…wieciły drogie kamienie, druciane koszulki ze złoconymi guzami na spięciach, półpancerze, nabrzuszniki, ryngrafy, stalowe harnasze wielkiej ceny, hełmy polskie i tureckie oraz misiurki z wierzchami od srebra.…” Ogniem i mieczem
harny daw., gw.: dumny, zuchwały. + 1 inne znaczenie „— Coś harny dzisiaj!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Harpagon: główny bohater komedii Moliera Skąpiec . „Pani Coquenard zatem uprzedziła Harpagona.” Trzej muszkieterowie
harpie mit. gr.: demony w formie ptaków z kobiecymi głowami; porywały dusze zmarłych. „Ale on srogim harpiom dostał się w zdobyczy;” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
harpija: forma wyrazu trzysylabowa, wydłużona do rytmu wiersza; dziś: harpia ; w mit. gr. demon w formie ptaka z kobiecą głową porywający dusze zmarłych. „Harpija głodu ich lica wyssała.” Konrad Wallenrod
harpije: dziś: harpie; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tam gniazda mają harpije, straszydła,” Boska Komedia
Harran: miasto w północno-wschodniej Mezopotamii, bogaty ośrodek kupiecki położony na skrzyżowaniu dróg handlowych. „— „Skąd on?..." — Z kraju Chetii, z miasta Harranu; ma tam porządny dom o trzech piętrach i dużo pola.” Faraon
Harry daw.: dziś popr. forma B. i D.: Harrego. + 1 inne znaczenie „Doris, swoim zwyczajem, zaczęła płakać i omal nie doszło do bójki między Harry i Iimem.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 3 wystąpienia →
hart sei! niem.: bądź twardy. „Słowo: Hart sei!” Ludzie bezdomni
hartowny: zahartowany, twardy. „Na to Maćko, choć serce miał hartowne, wzruszył się jednak, przyciągnął do się dziewczynę i rzekł:” Krzyżacy
Harun–al–Raszyd 766–809: kalif arabski, miłośnik sztuk pięknych, występuje jako potężny władca w wielu baśniach arabskich. „Bywały mgnienia, w których marzyło się jej, że Wokulski jest jakimś Harun–al–Raszydem ucharakteryzowanym na kupca.” Lalka
hasły daw. N.lm rzecz. r.m. i r.n.: dziś: hasłami. „Powtarzanymi płoszą senność hasły;” Grażyna
Hati: w oryg. Hathi. „Potem opowiedział Bagerze, jak Mauli udał się do dzikiego słonia-samotnika, imieniem Hati, który posiada mądrość nieprzebraną i jak tenże Hati zaprowadził chłopca do pewnego jeziora, gdzie wielki pyton nauczył go hasła ludu wężów, którego sam Balu wymówić nie…” Księga dżungli
Hator: egipska bogini nieba, miłości i radości. Żona Horusa z Edfu, utożsamiana z Izydą. Przedstawiana jako krowa lub kobieta z krowimi rogami. „Lecz od czasu gdy wasza świątobliwość, jeszcze jako następca tronu, był w świątyni Hator, tam, pod Pi-Bast, kapłani zupełnie odmówili nam kredytu.” Faraon
Hator a. Hathor: bogini nieba, miłości i radości. Żona Horusa z Edfu, utożsamiana z Izydą. Przedstawiana jako krowa lub kobieta z krowimi rogami. „Nomarcha poprosił księcia, aby usiadł do lektyki, niesionej tylko przez dwu ludzi, i z wielkim orszakiem zaprowadził go do świątyni bóstwa Hator.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
Hauke, Maurycy 1775–1830: generał artylerii, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, w 1798 wstąpił do Legionów Polskich we Włoszech. „…starego nauczyciela z Werony, który pod generałem Meyerem wspólnie z kapitanem Millerem, porucznikiem Hornowskim i Maurycym Hauke fortyfikował przedmieście San Giorgio.…” Popioły
Haussonville, Gabriel 1843–1924: konserwatywny polityk i pisarz francuski. „…ko składa się z istnych chlewów wzniesionych na wolnych terenach, gdzie dzieci śpią na kupach gałganów i brudu, gdzie Haussonville widział wiekową niewiastę skrobiącą żyły mięsne ze starej kości śmietnikowej na skórkę sczerniałego chleba — tudzież parę starców…” Ludzie bezdomni
hauteur d'appui fr.: wysokość podparcia. „Gdy tak błąkał się, głową przewyższając hauteur d'appui nasypu szańca, i gdy zabrnął w najciemniejsze pieczary smutku, dano mu znać, że szef wstał i czeka.” Popioły
haw gw.: tu. „A przynieś tu lampę haw,” Wesele wszystkie 3 wystąpienia →
hawelok: popularny na przełomie XIX i XX wieku płaszcz męski bez rękawów, z pelerynką, pod którą umieszczone były otwory na ręce (nazwa pochodzi od nazwiska angielskiego generała H. Havelocka). + 1 inne znaczenie „Prowadzał za sobą kohortę nie tylko braci, ale bliższych i dalszych kuzynów, z których każdy już po tygodniu operowania pod okiem dobroczyńcy chadzał przy zegarku i rujnował się na modne haweloki.” Doktor Piotr to słowo w 3 lekturach →
Haynau, Juliusz Jakub 1786–1853: feldmarszałek austriacki, który w r. 1849 z niezwykłym okrucieństwem zdławił powstanie węgierskie. „Tropiła nas też, bo tropiła sfora Haynaua!...” Lalka
haza starop.: aby. „Haza nas huchowa ote wszego złego.” Bogurodzica
hazard daw.: przypadek, niebezpieczeństwo. + 1 inne znaczenie „Takiej bliskości hazardu, na który” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
hazardy: niebezpieczeństwa. „Na sztych wystawia hazardom, zagładzie,” Hamlet
heban: drzewo rosnące w ciepłych krajach o naturalnym czarnym kolorze, bardzo twarde i ciężkie, używane w meblarstwie. „Sypiała w puchach, odziewała się w jedwabie i hafty, siadała na rzeźbionych i wyściełanych hebanach lub palisandrach, piła z kryształów, jadała ze sreber i porcelany kosztownej jak złoto.” Lalka
hebd: dziki bez, wykorzystywany w lecznictwie, zastosowanie zewnętrzne; u ludzi jego spożycie grozi zatruciem. „Już mu i urok odczyniała, trzy węgielki żarzące, trzy kruszyny chleba na wodę rzucając; już go i w hebdzie kąpała, które to ziele od złych oczu bardzo jest pomocne; już go i baźkami z kwietniowej palmy okadzała, i wiórzyskiem z wypróchniałej wierzby, co na roz…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Hebe mit. gr.: córka Zeusa i Hery, personifikująca młodość. „Przypijają czaszami, nektar Hebe toczy,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
hebel: narzędzie stolarskie służące do wyrównywania i wygładzania powierzchni drewna. „Od czasu do czasu gładził ją dłonią, jak heblem, strącając z jej kosmatej powierzchni coś w rodzaju zawsze obecnych otrębów.” Klechdy polskie
hebes łac.: tępy, ograniczony, tuman. + 1 inne znaczenie „Słychanaż to rzecz, żeby człek takiej fortuny taki był hebes?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Hebrajczycy: biblijny lud semicki, wywodzący się od patriarchy Izraela (Jakuba). „Od członka Partii wymagano podejścia podobnego do tego, jakie charakteryzowało starożytnych Hebrajczyków, których światopogląd zawierał przekonanie, że inne narody wielbią „fałszywych bogów".” Rok 1984
Hebreowie: Hebrajczycy. „Stąd u Hebreów konieczność ofiary,” Boska Komedia
hedoné gr.: rozkosz. „— Rozumiem: hedoné.” Ludzie bezdomni
Hefajstos mit. gr.: syn Zeusa i Hery, bóg kowali, złotników i ognia. Przedstawiany jako kulawy, gdyż Zeus zrzucił go z Olimpu, gdy Hefajstos wstawił się za Herą. + 3 inne znaczenia „Zanim Hefajstos ognisty w popiele” Antygona to słowo w 3 lekturach →
Heidelberg: miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia; znajduje się tutaj najstarszy uniwersytet niemiecki (Uniwersytet Ruprechta i Karola). „Jeszcze z uniwersytetu w Heidelbergu.” Pożegnanie z Marią
Heil Hitler! niem.: chwała Hitlerowi, pozdrowienie nazistowskie. „Tylko nie zapomnij powiedzieć mu Heil Hitler!” Pożegnanie z Marią
Heine Henryk 1797–1856: znakomity poeta niemiecki, rewolucyjny demokrata. „Weź pan Heinego, Börnego, Lassala, Marksa, Rotszylda, Bleichrödera, a poznasz nowe drogi świata.” Lalka
Hej wy stepy... more szyrokije ukr.: Hej wy, stepy ukochane, Pięknym kwiatem malowane, Szerokie jak morze. „Jako more szyrokije!” Ogniem i mieczem
Hej, panie stróżu, zamknij bramę ...: nawiązanie do frazy „Zamknijcie drzwi od kaplicy" przed rozpoczęciem obrzędów w Dziadów części II Adama Mickiewicza.
Hekabe: królowa Troi, żona Priama, matka Hektora. „Wtedy Hekabe, ciężkim ściśniona kłopotem,” Iliada
Hekameda: niewolnica Machaona. „Ty pij tymczasem wino, póki Hekameda” Iliada
Hekate mit. gr, mit. gr.: bóstwo podobne do Artemidy i Persefony; głównie czczona jako bogini podziemna lub strasząca po drogach w otoczeniu dusz ludzi zmarłych, a niepogrzebanych, lub przedwcześnie zgasłych. + 3 inne znaczenia „Wnet do Hekaty zanieśliśmy modły” Antygona to słowo w 5 lekturach →
hekatomba z gr.: w staroż. Grecji ofiara składana bogom ze stu sztuk bydła lub wołów, później z każdej dużej liczby zwierząt. „A gdy ci hekatombę sutą wyprawiali” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
heksametr: miara antycznego wiersza bohaterskiego, składająca się z sześciu stóp; heksametrem napisano Iliadę , Odyseję i Eneidę . + 1 inne znaczenie „Nie złożyłem nigdy całego heksametru.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →
hektografowany: powielany za pomocą hektografu, tj. używanego w XIX w. powielacza do tekstów i rysunków. „Wodniście hektografowanej” Kwiaty polskie
Hektor mit. gr.: najdzielniejszy obrońca Troi, syn Priama, władcy miasta, brat Parysa, który porwaniem Heleny doprowadził do rozpoczęcia wojny trojańskiej. Podczas bitwy zabił Patroklosa, przyjaciela Achillesa. + 3 inne znaczenia „Tymczasem poszedł Hektor” Iliada to słowo w 4 lekturach →
Hekuba mit. gr.: żona Priama, króla Troi, ukamienowana po stracie dzieci zamieniła się w psa. + 1 inne znaczenie „Dalej, przejdź teraz do Hekuby.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
Hekuba smutna nad ciałem swego Polidora: Hekuba, żona Priama, opłakująca zwłoki syna swojego. „Płacząc nad ciałem swego Polidora,” Boska Komedia
Helen: syn Priama i Hekuby, brat Hektora. + 1 inne znaczenie „Helen, z wieszczów najlepszy, i tak się odzywa:” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Helena: najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty. Z jej powodu toczyła się wojna trojańska. Została porwana przez Parysa, który rozsądził między Herą, Ateną i Afrodytą na korzyść tej ostatniej, ogłaszając ją najpiękniejszą z bogiń. Ręka Heleny miała być jego nagrodą. + 1 inne znaczenie „Dla złej Heleny” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Helijodora: Heliodora; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Rozpamiętujem los Helijodora,” Boska Komedia
Helika: jedno z ważniejszych miast greckich, ośrodek kultu Posejdona.
Helikaon: syn Antenora. „W kształcie Helikaona żony, Laodyki,” Iliada
Helikon: pasmo gór na granicy Focydy i Beocji, słynne jako muz siedziba. „Nimf w Helikonie?” Król Edyp
Heliogabal 204–222: w młodości kapłan syryjskiego boga słońca, od 218 cesarz rzymski (jako Marek Aureliusz Antoninus); zyskał reputację rozpustnika i hedonisty. „Namówiłem gubernatora, ażeby przyzwał kucharzy Heliogabala dla przysposobienia nam porządnego obiadu, lecz nie mogli się popisać ze swoją biegłością z powodu braku potrzebnych do tego materiałów.” Podróże Guliwera
Helios mit. gr.: bóg i personifikacja słońca. „nim Helios z nieśmiertelnych dróg” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
heliotrop: krzew o silnie pachnących kwiatach. „Mizerny Klejn wybierał laski młodzieńcowi, który na widok panny Izabeli szybko uzbroił się w binokle — a pachnący heliotropem Mraczewski palił wzrokiem i sztyletował wąsikami dwie rumiane panienki, które towarzyszyły damie i oglądały toaletowe cacka.” Lalka
Hellada i Ftyja: posiadłości Peleusa w Tessalii (słowo Hellada nie odnosiło się wówczas do całej Grecji). „Czy Hellada i Ftyja czci mu swej uwleka,” Odyseja
Hellespont: cieśnina między Azją Mniejszą a Półwyspem Bałkańskim, miejsce ważne dla handlu, będącego źródłem bogactwa miast położonych nad jej brzegami. Jednym z nich była Troja. + 2 inne znaczenia „I pamiątkę na brzegu Hellespontu wzniosły.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Heloiza: bohaterka powieści czołowego przedstawiciela sentymentalizmu Jean—Jacques Rousseau, pt. Nowa Heloiza (1761). W szkicu O romansach Krasicki zaliczy przecież między „obyczajne" i Pamelę Richardsona: „Mieści się w rodzaju tych dzieł uczciwych i Pamela; ale choć z wielu miar te księgi godne szacunku, mogą ich miejsce inne w pierwiastkowej panien edukacji zastąpić". (I. Krasicki, Dzieła prozą , t. VI, s. 390). + 1 inne znaczenie „Przez kilka lat kochałem się jak półgłówek, a tymczasem moja Heloiza romansowała z innymi.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Helweci: celtycki lud zamieszkujący w starożytności tereny dzisiejszej Szwajcarii. „Tak pewno żelaznym legiom Cezara ukazywały się w wąwozach Gaster, u podnóża lodowatej góry Glernisza, w puszczy Helweckiej plemiona Orgetoryxa.” Popioły
Hemar, Marian 1901–1972: polski poeta, satyryk, komediopisarz, autor tekstów piosenek (np. Titina , Upić się warto ), scenariuszy filmowych, szopek warszawskich, kierownik stołecznych kabaretów; urodzony jako Jan Maria Hescheles, pseud. Jan Mariański, Marian Wallenrod. „«Szeptańcem» Hemar trafnie nazwał” Kwiaty polskie
hemisferna scena z gr.: półkula ziemska. „Pośród hemisfernej sceny,” Zemsta
hen od kresów: zgodnie z legendą: z Ukrainy, „kresów Rzeczypospolitej". „Ja z daleka — hen od kresów,” Wesele
Henry Palmerston 1784–1865: wybitny polityk angielski, przywódca liberałów. „Metternich był taki sławny jak Bismarck, a Palmerston sławniejszy od Beaconsfielda i — któż dziś o nich pamięta?” Lalka
Henryk: najmłodszy syn księcia mazowieckiego Ziemowita III, miał niższe święcenia kapłańskie. Dla małżeństwa z Ryngałłą zrezygnował z godności biskupa płockiego. + 1 inne znaczenie „Ten płaskonosy, co z dobrym Henrykiem” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
Henryk Bearneńczyk: chodzi o Henryka IV. „…ille służył mu wiernie w wojnach przeciwko Lidze, także przy braku gotówki, a brakło jej przez całe życie Henrykowi Bearneńczykowi, który zwykle płacił długi jedyną monetą, jakiej pożyczać nie potrzebował nigdy, to jest własnym dowcipem, zatem, przy braku gotó…” Trzej muszkieterowie
Henryk Giffard 1825–1882: francuski konstruktor balonów. W czasie wystawy paryskiej 1878 r. loty balonem na uwięzi, na linie (na wys. 540 m), były dużą atrakcją dla zwiedzających. „„Ach, to tu jest balon Giffarda?” Lalka
Henryk III 1551–1589: pierwszy elekcyjny król Polski w latach 1573–1574, od 1574 do śmierci król Francji jako Henryk III (ostatni władca Francji z dynastii Walezjuszów). „Król zrobił go też wodzem muszkieterów, którzy w przywiązaniu posuniętym do fanatyzmu byli dla Ludwika XIII tym, czym przyboczna straż dla Henryka III, a straż szkocka dla Ludwika XI.” Trzej muszkieterowie
Henryk IV 1553–1610: król Nawarry (od 1572), następnie król Francji (od 1589), pierwszy z dynastii Burbonów. „— Synu mój — prawił szlachcic gaskoński tym narzeczem czysto bearneńskim, którego nawet Henryk IV nigdy nie zdołał się pozbyć — synu mój, koń ten zrodzony jest w domu ojca twojego, będzie temu trzynaście lat, i dotąd w nim przebywał, więc kochać powinieneś to…” Trzej muszkieterowie
Henryk IV i jego dwór: prawidłowa nazwa tej sztuki to: Henryk III i jego dwór . „Sztuką Henryk IV i jego dwór zdobywa sobie publiczność, usuwając czasowo w cień młodego Wiktora Hugo.” Trzej muszkieterowie
Hera mit. gr.: bogini niebios i macierzyństwa, żona i siostra Zeusa, w poemacie sprzyjająca Grekom. „Bo tę myśl w piersi Hera wlała mu życzliwa,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Heraklea Pontica a. Herakleja Pontyjska: miasto portowe w Bitynii, w Azji Mniejszej. Obecnie Eregeli w Turcji. „— Zdarzyło mi się być w Heraklei — odrzekł Winicjusz.” Quo vadis
heraklitowa formuła przemijania: zapewne sentencja: „Wszystko płynie" lub „Niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki", autorstwa Heraklita z Efezu (ok. 540–ok. 480 p.n.e.), greckiego filozofa głoszącego pogląd o ciągłej zmienności wszystkich rzeczy, nieustannym stawaniu się, przemianie i przemijaniu. „Widok postarzałego Awaczewicza i paprochy mknące wodą rynsztoka dały się ująć łącznie jedną, heraklitową formułą przemijania.” Granica
heraldyk: badacz herbów szlacheckich. „— Malarze nadawali obrazom wyraz, o jakim nie śniło się żadnemu z oryginałów; tak jak heraldycy i historycy opowiadali o nich bajeczne legendy.” Lalka
heraldyka: nauka o herbach i rodach szlacheckich. „Gdy szło o heraldykę, Atos znał wszystkie rodziny szlacheckie w królestwie, ich genealogie, związki, herby oraz ich pochodzenie.” Trzej muszkieterowie
herb Kolumna: Herb rodziny Pigli. „Już herb Kolumna zdobił ściany dworca;” Boska Komedia
herbowe klejnoty: znaki herbowe, elementy wizualne tworzące herb. „Wkoło szyte jedwabiem herbowe klejnoty,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
herbowy: członek stanu szlacheckiego. „Widziano ich nawet chętnie, bo jako ludzie, u których o gotowy grosz łatwiej, płacili zwykle za herbowych.” Krzyżacy
Herein!: Wejść! (niem.) „— Herein! — mówię.” Lalka
Herkules mit. rz.: syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą; patron kultury, atletyki, handlu. + 1 inne znaczenie „Lecz klasy wybrane miały jakiś wyższy początek i pochodziły, jeżeli nie od bogów, to przynajmniej od pokrewnych im bohaterów, jak Herkules, Prometeusz, od biedy — Orfeusz.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Herkules (mit. rz.) a. Herakles mit. gr.: syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą; zasłynął jako wykonawca dwunastu niezwykle trudnych i niebezpiecznych prac; patron kultury, atletyki, handlu. „Młody Herkules z kształtów, Scypio rzymski z rysów.” Gloria victis
Herkules a. Herakles mit. gr.: syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą. „Idę podziękować naszemu Herkulesowi, a potem spać, bom strudzon.” Ogniem i mieczem
Herkules III d'Este 1727–1803: książę Modeny i Reggio w latach 1780–1796. „A to — pamiętam — Karol Emanuel IV, sardyński król, któremu szubienicznik Buonaparte wydarł jakisi Piemont, a to książę Parmy, to samo Karol i to samo czwarty, ale już nie Emanuel, a to książę Herkules z Modeny i sama królowa Karolina z Neapolu.” Popioły
herkulesowy: taki jak u Herkulesa, mitycznego starożytnego bohatera słynącego z nadludzkiej siły i dokonania wielu niezwykłych czynów. „Wydatki były niczym wobec potrzeb, a potrzeby przewyższały wytrzymałość tego herkulesowego organizmu.” Trzej muszkieterowie
Hermejas mit. gr.: Hermes, bóg kupców i złodziei, posłaniec bogów. „Rzekł — a zwinny Hermejas wnet się puścił w czwały:” Odyseja
Hermes mit. gr.: syn Zeusa i Mai; bóg kupców, złodziei, podróżnych, opiekun dróg, posłaniec bogów (szczególnie Zeusa), odpowiedzialny także za odprowadzanie dusz zmarłych. Przedstawiany z laską herolda oplecioną dwoma wężami, w uskrzydlonym kapeluszu podróżnym oraz w sandałach ze skrzydłami, dzięki którym szybko podróżował. + 1 inne znaczenie „Od tego wziął Hermejas, poseł Argobojca;” Iliada to słowo w 3 lekturach →
Herminia Naglerowa 1890–1957: pisarka i publicystka, z zawodu nauczycielka; w dwudziestoleciu międzywojennym publikowała realistyczną prozę z elementami ekspresjonizmu pod pseudonimem Jan Stycz, działała w Związku Literatów Polskich i PEN-Clubie; po wojnie na emigracji w Londynie, pełniła funkcję wiceprezeski Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. „Herminii Naglerowej z wyrazami/ uznania i przyjaźni nieustannej” Napój cienisty
Herod: postać biblijna, w Ewangelii wg Mateusza Herod, król Judei, jest ukazany jako despota odpowiedzialny za tzw. rzeź niewiniątek , czyli zabójstwo wszystkich nowo narodzonych dzieci płci męskiej zainicjowane po to, by zgładzić Jezusa. „Struchlał Skrobek, bo takiego majestatu jako żyw nie widział, a co króla, to znał tylko z szopki Heroda, co go chłopięta obnosiły po wsi na Gody.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
herodianin: członek stronnictwa politycznego skupionego wokół Heroda Wielkiego.
heroiczny: bohaterski. „Tę heroiczną odwagę starca, to nieme odwołanie się do uczuć ludzkich tłumu, wzięto za zniewagę, za urągowisko.” Mendel Gdański
Herr Gott! niem.: wykrzyknik: „Panie Boże!" a. „Na Boga!". „— Herr Gott! — Panie Boże!” Lalka
Herr Hauptmann! niem.: Panie hetmanie! „— Herr Hauptmann! — rzekł.” Ogniem i mieczem
Herr Jesus niem.: Panie Jezu. „— Herr Jesus!...” Placówka
Herr Jesus! niem.: Panie Jezu! „— Herr Jesus! Co to jest?...” Krzyżacy
Herr Jesus! Mein Gott! niem.: Panie Jezu! Mój Boże!
Herr Offizier! niem.: Panie oficerze! „— Herr Offizier! Herr Offizier!” Popioły
herszt bandytów spod Rogowa: na stacji Rogów koło Koluszek dnia 8 listopada 1906 r. członkowie Organizacji Bojowej PPS pod dowództwem Józefa Mireckiego, pseud. Montwiłł (1879–1908) przeprowadzili napad na pociąg pocztowy w celu zdobycia pieniędzy na działalność partii. „Z hersztem bandytów spod Rogowa!” Kwiaty polskie
Hertz, Maurycy 1872–1931: sławny lekarz warszawski, laryngolog, redaktor periodyku medycznego „Nowiny Społeczno-Lekarskie", pełnił funkcję lekarza teatrów miejskich w Warszawie. „To Hertza wezwać, nie Landaua,” Kwiaty polskie
Herum! niem.: Zawracać! „Skoczyli rycerze spod chełmińskiej chorągwi, chcąc pomścić śmierć towarzysza, lecz sam mistrz zabiegł im drogę i krzycząc: Herum! Herum!” Krzyżacy
Herz! choeur! mowa około serc: żart. gra słów: Herz : niem. serce, choeur : fr. chór, wymawia się tak samo jak coeur : fr. serce. „tu także była mowa około serc.” Dziady, część III
Hesperydy mit. gr.: trzy siostry, nimfy zachodzącego słońca, opiekunki i strażniczki jabłoni rodzącej złote jabłka.
hesperyjskie jabłka mit. gr.: złote jabłka, rosnące w ogrodzie, którego strzegły Hesperydy, córki Atlasa i Hesperii. „W tym domu, gdzie wszystko, począwszy od panów, a skończywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyrosła na dziewicę, niestety, tak cnotliwą jak sama Grecyna, a tak piękną, że nawet Poppea wyglądałaby przy niej jak jesienna figa przy jabłku hesperyjskim.” Quo vadis
Hess, Rudolf 1894–1987: wysoki funkcjonariusz w strukturach III rzeszy; od 1933 r. zastąpił Hitlera jako przywódca NSDAP; w 1941 r. udał się do Wielkiej Brytanii, gdzie został internowany. Nie był goszczony przez przedstawicieli polskich władz państwowych przed II wojną światową; minister Józef Beck podejmował Heinricha Himmlera w lutym 1939 r. „Że Józek z Hessem był na wódce,” Kwiaty polskie
het daw.: bardzo daleko, dzisiaj: hen. „Trudno było sobie wyobrazić, że teren jego pracy nie leży het tam, u świetlanego ujścia rzeki, lecz w górze Tamizy, wśród posępnego mroku.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
hetka daw.: podłużny guzik, w parze z pętelką. + 1 inne znaczenie „„Naści hetkę, panie pętelko!" — wołał na ten widok pan Zagłoba — więc też niejeden towarzysz sapnął, zgrzytnął, szablą trzasnął, ale pomyślawszy, iż to żołnierz z chorągwi wojewody ruskiego tak sobie pozwala, w ostatku splunął i okazji zaniechał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
hetman koronny: chodzi o Mikołaja Potockiego. „— Gdym po bitwie i naszej wiktorii widział w Tuhajowej kwaterze w łyczkach mego pana i dobrodzieja jaśnie wielmożnego hetmana koronnego, zaraz on mnie niewdzięcznikiem i Judaszem mianować raczył.” Ogniem i mieczem
hetman wielki: chodzi o Mikołaja Potockiego, zwanego Niedźwiedzią Łapą, herbu Pilawa (ok. 1593–1651): kasztelana krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego w latach 1646–1651. „— Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawił po drodze, a jadę do Kudaku, do pana Grodzickiego, któren tam jest przełożonym nad prezydium i do którego jegomość hetman wielki wysłał mnie z listami.” Ogniem i mieczem
hetman wielki koronny: Stanisław Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579–1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i bracławski, uczestnik wielu wojen, uratował króla Jana II Kazimierza pod Zbarażem; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzonka re vera (łac.: w rzeczy samej, zaprawdę). „…esperacji, gdyby nie to, że czasy się zmieniły i że Chmielnicki razem z Buturlinem przycisnęli właśnie hetmana wielkiego koronnego pod Gródkiem, roznosząc przy tym ogień i miecz na południowo-wschodnich krainach Rzeczypospolitej i zapuszczając aż pod Lublin dr…” Potop
hetmany: dziś popr. forma N. lm: z hetmanami. „…u Sapieże zaś nie pozostawało nic więcej, jak czekać, póki z jednej strony pan Czarniecki, z drugiej król wraz z koronnymi hetmany nie przyciągnie, tymczasem zaś pilnować, aby się jakowe posiłki do miasta nie przekradły.…” Potop
hetmany, senatory i insze panowie daw.: dziś: hetmani, senatorowie i inni panowie. „Wokół niego i za nim jechali hetmany, senatory i insze panowie, a każden z koni, które pod sobą mieli, piękniejszy był od drugiego, a od kolorów ich szat i drogocenności siodeł aż ćmiło w oczach.” Nad Niemnem
Hetyci: lud, który przywędrował do Anatolii (dziś Turcja) ok. 2000 r. p.n.e. Hetyci założyli tam państwo, które w XIV–XIII w. p.n.e. osiągnęło szczyt potęgi, stało się drugim imperium Bliskiego Wschodu i rywalizowało z Egiptem o dominację w Syrii. Około roku 1190 p.n.e. najazdy tzw. Ludów Morza, których inwazję udało się odeprzeć Egiptowi, spowodowały nagły upadek państwa hetyckiego. Powstały liczne państewka późnohetyckie w południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii, które przetrwały do VIII w. p.n.e. Kiedy B. Prus tworzył swoją powieść, wiedza o Hetytach była uboga: uważano, że ich państwo znajdowało się na terenach północnej Syrii i wiedziano, że faraon Ramzes II podpisał traktat pokojowo-sojuszniczy z władcą Hetytów, poślubiając jego córkę. „Tymczasem wiadomo jest nie tylko w Górnym i Dolnym Egipcie, ale u Hetytów, w Libii, Fenicji i w kraju Punt, że dwadzieścia lat temu dałeś mi prawo stawania przed tobą w sandałach.” Faraon
heu, heu, me miserum łac.: ach, ach, biada mi. „Dały się słyszeć okrzyki: „Heu, heu, me miserum!" — kobiety uderzyły w wielki płacz; niektóre poczęły już sobie drapać policzki lub nakrywać głowy chustkami.” Quo vadis
Hezjod VIII–VII p.n.e.: poeta grecki, twórca poematów epickich porównywany z Homerem; autor m.in. dzieł: Teogonia (o powstaniu bogów i początkach świata) oraz Prace i dnie (poemat dydaktyczny o rolnictwie). „Gdy — jak mówi stary Hezjod w Dniach i pracach — „w liściach dębu pierwsza kukułka zakuka i rozraduje ludzi na ziemskim przestworze"...” Popioły
hiberna: danina pieniężna pobierana w Polsce w XVII i XVIII w., przeznaczona na utrzymanie wojska w zimie. „Moi ludzie też się zdarli jako miotły od ciągłego zamiatania, więc mi książę wojewoda hiberny w Poniewieżu naznaczył.” Potop
Hic abdera!: wyrażenie przysłowiowe, znaczy: oto najgłupszy z głupich. „— Hic abdera! — odpowiedział Petroniusz.” Quo vadis
hic et ubique łac.: tutaj i wszędzie. „Hic et ubique? Odmieńmy więc miejsce.” Hamlet
hic mulier łac.: ten kobieta: mężna, wojownicza kobieta, herod-baba. „— A przy tym nienawidzi nas ona, bo to hic mulier, patriotka...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
hieratyczny: pełen patosu, dostojeństwa. „Dźwigała ją w rękach sztywno wyprężonych z hieratyczną symetrią, jej mała twarz była groźna od wysiłku.” Granica
hierofant: arcykapłan misteriów eleuzyjskich. „…mimiczne, nagłe zjawienie się kształtów przy brzmieniu w tej samej chwili słów uroczystych, nakazów wygłaszanych przez hierofanta z rodu Eumolpidów, wlewały się do serc i otaczały czcią należną wszystko żywiące promienie słoneczne, której my zapomnieliśmy zgo…” Popioły
hierokeryks z gr.: herold, kapłan obrzędu. „Tajemniczą część uroczystości zwiastował głos hierokeryksa, nakazujący tym, którzy są mystaj, zupełne milczenie...” Popioły
high-life ang.: wyższe sfery. „Związani byli między sobą węzłami przyjaźni, stanowili zwarte koło gimnazjalnego high-life'u i wskutek tego tajemnica gry w stukułkę trwała wśród nich aż do skutku, pomimo najforsowniejszych śledztw inspekcji.” Syzyfowe prace
Himmler, Heinrich 1900–1945: niemiecki polityk, działacz partyjny, wojskowy, zbrodniarz wojenny będący współautorem Holocaustu. „Nie darmo po śmierci Himmlera odkryto schowane w jego siedzibie pod Berchtesgaden setki tysięcy funtów szterlingów w dewizach dwudziestu sześciu państw.” Medaliony
hin: miara objętości płynów oraz naczynie o takiej pojemności, około 3,67 l.
Hiperborej a. Hiperborejczyk z gr.: członek ludu mieszkającego na północy „— To Lapończykowie, którzy do najdalej siedzących Hiperborejów się liczą.” Potop
Hiperborejczycy z gr.: lud mieszkający na północy; autor określa tak Rosjan, w sposób zawoalowany ze względu na cenzurę carską. „Olbrzymie jego posiadłości były wprawdzie silnie przez ostatnią z hiperborejczykami wojnę zniszczone, lecz zawsze stał jeszcze na czele sił znacznych i niemałą hetmanowi przywiódł pomoc.” Potop
Hiperborejczyk z gr.: członek ludu mieszkającego na północy, autor najprawdopodobniej określa tak Rosjan, w sposób zawoalowany ze względu na cenzurę carską. „Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło.” Potop
Hiperboreje z gr.: mieszkańcy północy; tu omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi w 1886 r. Sienkiewicz nie mógł pisać otwarcie ze względu na cenzurę carską. „Hiperboreje, Szwedzi, Prusacy, Węgrzyni, Siedmiogrodzianie, Wołosza, Kozacy, wszystko naraz!” Potop
hiperborejski z gr.: północny; tu: zawoalowane określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz, publikując Potop w 1886 r. w zaborze rosyjskim, nie mógł pisać wprost ze względu na cenzurę carską. „Wszakże, gdy cała Litwa wpadła w moc hiperborejską, on jeden bronił się w Nieświeżu, za wojen szwedzkich wzgardził namowami Janusza i jeden z pierwszych przystał do konfederacji tyszowieckiej, więc też głos jego znalazł i teraz posłuch.” Potop
hiperboreowie z mit. gr.: mieszkańcy dalekej północy; omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. „— Za to hiperboreów huk pewnie mógłbyś zakarbować?” Potop
Hipereja: źródło w Tesalii. „nosić wodę lub z Hiperii” Iliada
Hiperion: Słońce. „Blask twego syna, o Hiperyjonie!” Boska Komedia
hipertrofia: przerost; nadmierny rozrost. „Była w nich lekka hipertrofia.” Kwiaty polskie
hipika: jeździectwo; sztuka jazdy konno. + 1 inne znaczenie „Człowiek najmniej obeznany z hipiką mógł zgadnąć, że jeździec po raz pierwszy dosiada konia, a koń po raz pierwszy dźwiga podobnego jeźdźca.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
hipocentaur mit., z gr.: inne określenie centaura, mitologicznej istoty o końskich nogach i tułowiu z ludzkim korpusem i głową. „Tak już było z końmi wszystkiej jazdy, która gdy szła teraz na nieprzyjaciela, zdawało się, że to stado gryfów lub hipocentaurów sadzi przez pola, więcej pędząc powietrzem niż ziemią.” Ogniem i mieczem
hipochondria: zaburzenie nerwicowe przejawiające się poczuciem nieuzasadnionego lęku o zdrowie lub równie bezpodstawnym przekonaniem, że cierpi się na poważną chorobę; powoduje to nadmierne skupienie na własnym ciele. Tu mamy do czynienia ze zniekształconą formą: hipokondria . „Mówili, że hipokondrię mam...” Nad Niemnem
hipodrom z gr.: tor wyścigów konnych i wyścigów rydwanów. „A do jakiego stronnictwa należysz w hipodromie?” Quo vadis
hipogryf: stworzenie fantastyczne, połączenie gryfa (pół orła, pół lwa) i klaczy, opisane w poemacie Orland szalony Ludovika Ariosta. + 1 inne znaczenie „Te hipogryfy, lewiatanty,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
Hipokrat: Hipokrates (ok. 460–ok. 380 r. p.n.e.), najwybitniejszy lekarz starożytnej Grecji, twórca medycyny naukowej, wiedzę lekarską opierał na doświadczeniu i obserwacji; „wódz lekarzów [...]. Księgi jego dotąd są ozdobą i prawidłem lekarskiej nauki” — pisał Krasicki w Zbiorze potrzebnych wiadomości . „Próżno krzyczy Hipokrat, próżno Galen szepta,” Satyry
Hipolit: syn Tezeusza, został wygnany z Aten za to, że nie chciał się godzić na występny zapał swojej macochy Fedry odpowiedzieć; a Fedra, mszcząc się obrazy miłości własnej, oskarżyła go przed swoim mężem, jakoby na jej cześć niewieścią nastawał. „Jak Hipolita wygnała macocha,” Boska Komedia
hipopotaurus , mastodont: nazwa dawno wymarłych zwierząt, tu przenośnie: człowiek niewspółczesny, zacofany. „— Wiesz, Justynko — pięścią jednej ręki o dłoń drugiej uderzając prędko i z błyskającymi oczami mówił — ten Kirło to pasożyt, pieczeniarz, błazen, czciciel złotego cielca, hipopotaurus, mastodont, przedpotopowe zwierzę!” Nad Niemnem
Hippo Regius: starożytne miasto w Numidii, historycznego państwa Berberów w płn. Afryce, położone w pobliżu dzisiejszej Annaby w Algierii. „Dziś już owego miasta Hippo Regius, gdzie numidyjscy królowie władali — wcale nie ma.” Popioły
hippocentaur z gr.: centaur, w mit. gr. pół koń, pół człowiek; tu przydomek, oznaczający jeźdźców tak dobrych, jakby zrośniętych z wierzchowcem. „Kulwiec-Hippocentaurówna!” Potop
hippocentaurus łac., mit. gr.: centaur, pół-koń, pół-człowiek; tu: przezwisko żołnierza lub herb szlachecki. „Toż ja mam w chorągwi towarzysza, który się zwie Kulwiec-Hippocentaurus.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Hippoloch: władca Likii, ojciec Glaukosa. „W tym Hippoloch, w tym Tydejd godnego ma syna.” Iliada
historia konsulatu i cesarstwa: Rzecki czyta dzieło prawicowego polityka i historyka francuskiego Adolfa Thiersa (1797–1877) Historia konsulatu i cesarstwa , które ukazało się w latach 1845–1862. Konsulat — okres dyktatorskich rządów Napoleona Bonapartego w latach 1799–1804. „Wówczas przed snem czytał historię konsulatu i cesarstwa albo wycinki z gazet opisujących wojnę włoską z roku 1859, albo też, co trafiało się rzadziej, wydobywał spod łóżka gitarę i grał na niej Marsza Rakoczego przyśpiewując wątpliwej wartości tenorem.” Lalka
historia magistra vitae łac.: historia nauczycielką życia. „…nię wszystką otchłań dziejowego upadku własnego narodu, poduszczony przez koncept starego Marka Tuliusza — historia magistra vitae — w tym celu, ażeby na przyszłość wystawić taki oto program kategoryczny dla wszystkich, a więc i dla uczniów z miasta Klerykowa:…” Syzyfowe prace
Historię powszechną Cezara Cantu w przekładzie Leona Rogalskiego: chodzi o Historię powszechną francuskiego historyka Cezara Cantu, wydaną w Polsce przez warszawskiego księgarza S. Orgelbranda, w 1853 r. „Wywołał to aptekarz znowu, który zaczął ni z tego, ni z owego studiować Historię powszechną Cezara Cantu (w przekładzie Leona Rogalskiego) i wyrobiwszy w sobie bardzo radykalny pogląd na działalność Aleksandra VI w bezwyznaniowość jakoby popadł.” Siłaczka
historyczny: o tyle słusznie nazywa Werter treść tego listu historyczną, że odzwierciedla on w mniejszej mierze przeżycia duchowe Wertera, a podaje wiele realnych danych. „List ten zadowoli cię niezawodnie, jest bowiem na wskroś historyczny.” Cierpienia młodego Wertera
historyjka: W org. affair (dosł. sprawa, historia) w znaczeniu jakiegoś niedookreślonego przedmiotu. „Na głowie miała jakąś białą, wykrochmaloną historyjkę, brodawkę na policzku i okulary w srebrnej oprawie zsunięte na koniec nosa.” Jądro ciemności
histrio łac.: komediant, aktor, błazen. „Ale zachowałem tę wyższość, że wiem, co jest szpetne, a co piękne, a tego na przykład nasz miedzianobrody poeta, furman, śpiewak, tancerz i histrio — nie rozumie.” Quo vadis
histrion: wędrowny aktor w średniowieczu. „Wielkich Kapłanów, — nie pośród histrionów,” Poezja
histriony łac. histrio: aktor w staroż. Rzymie; wędrowny aktor, sztukmistrz, akrobata. „O, te histriony historyczne!” Kwiaty polskie
hiszpanka: tu: bródka przycięta spiczasto na sposób hiszpański.
Hitler, Adolf 1889–1945: niemiecki polityk, ideolog narodowosocjalistyczny, działacz partyjny i wojskowy pochodzenia austriackiego; kanclerz Rzeszy (1933–1945), przywódca NSDAP, zbrodniarz wojenny. „Z zeznań posła Mayera wiemy, że w stadium początkowym partia Hitlera powiększała swój stan czynny, werbując sobie wyznawców spośród szumowin społecznych.” Medaliony
hizop: roślina lecznicza, przyprawowa i ozdobna; również uzyskiwany z niego olejek. „Przyszedł nań na wzór anioła miłośnika, pokropił spalone ciało hizopem, tak samo jak obfity deszcz ratuje od śmierci zgorzałe ziele.” Popioły
hładysz: gliniany dzban bez ucha do zbierania mleka. „Na ganku jedna z ławek zastawiona była hładyszami pełnymi zsiadłego mleka, na drugiej stał naprędce znać tu umieszczony kosz z sałatą i jarzynami.” Nad Niemnem
hoch niem.: do góry. „— Hoooch, do góry!” Pożegnanie z Marią
Hödel strzelił do cesarza Wilhelma: 11 maja 1878 anarchista Maks Hódel dokonał nieudanego zamachu na Wilhelma I (1797–1888; król pruski od 1861, cesarz niem. od 1871). „— Wiesz, Stasiu, jakiś Hödel strzelił do cesarza Wilhelma...” Lalka
Hodi, siromacha ukr.: Dosyć, wilku. „Hodi, siromacha!” Ogniem i mieczem
hodować: wychowywać. „„Dla jakiej to przyczyny — mówi — sama dziecka swego hodować nie możesz?” Nad Niemnem
hodowcami: u Cylkowa: 'hodownikami'; uzasadnienie korekty: uniknięcie niezgrabności i uwspółcześnienie. „I rzekł Josef do braci swoich, i do domu ojca swego: „Pójdę i doniosę Faraonowi, i powiem mu: Bracia moi i dom ojca mojego, którzy byli w ziemi Kanaan, przybyli do mnie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
hody ukr.: chodź. „— To hody ze mną do komory — rzekł Burłaj.” Ogniem i mieczem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.