Czytam Lektury

Litera O

941 słów, strona 1 z 4.

O bracia, zła wasza
Uzupełnij np.: „dola jest zasłużoną". „A ja mówiłem: «O bracia, zła wasza...».” Boska Komedia
O cienie! kształt wasz to mara znikoma ...
Kilka wierszy następnych są naśladowaniem znajomych pięknych trzech wierszy z Eneidy Wergiliusza księgi VI: „ Ter conatus eram collo dare brachia circum, Ter frustra comprensa manus effugit imago. Par levibus ventis volucrique simillima somno ". „kształt wasz to mara znikoma,” Boska Komedia
o co ich powołano
o co są oskarżeni. „W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołano: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla.” Dziady, część III
o czarodziejskiej potędze muzyki
podania starożytne o Orfeuszu, Amfionie i Arionie mówią nam o wpływie muzyki także na zwierzęta. „W chwili, kiedy owłada mną owa prosta melodia, prawdopodobnym staje mi się wszystko, co powiadają o czarodziejskiej potędze muzyki w czasach zamierzchłych.” Cierpienia młodego Wertera
o czasie właściwym
dziś raczej: we właściwym czasie. „O czasie właściwym na jej miejsce przychodziła nowa.” Medaliony
o czasiech
dziś popr.: o czasach. „— Bóg mi świadek, żem jeno o czasiech tych strasznych myślał, w których senatorowie i dygnitarze koronni czołem bić muszą przed hultajstwem, dla którego pal powinien być jedyną za postępki zapłatą.” Ogniem i mieczem
o czym tam pisze
dziś popr.: co tam jest napisane, co jest tam opisane. „A sama smarkata nawet nie wiedziała, o czym tam pisze.” Bankructwo małego Dżeka
O drukarza nie mówię starop.
o drukarzu nie mówię. „O drukarza nie mówię, z tym sie zrozumiejcie.” Pieśni
o duszy Bog pieczą ima starop.
sam Bóg sprawuje opiekę nad grzesznymi duszami. „O duszy o grzeszne sam Bog pieczą ima,” Bogurodzica
O dwojgu bliźniąt ...
Ezaw, który miał włos ryży, a Jakub czarny (Patrz Mojżesza, ks. 1, rozdz. 25). „Trzęsły się z gniewu w żywocie swej matki,” Boska Komedia
O dzieci, jaka na Litwę sromota
W pierwszej petersburskiej edycji: „O dzieci, jaka Litwinom sromota!" „O dzieci, jaka na Litwę sromota!” Konrad Wallenrod
O hospody Boże, pomyłuj nas hrisznych ukr.
O Panie Boże, zmiłuj się nad nami grzesznymi. „— O hospody Boże, pomyłuj nas hrisznych... Widzisz waćpanna!...” Ogniem i mieczem
o imię moje
«My [anioły] nie mamy ustalonych imion, nasze imiona się zmieniają, zależnie od nakazanego nam zadania i posłannictwa, które mamy wypełnić», zob. Raszi do 32:30. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
o jakich się filozofom nie śniło
ironiczna aluzja do słów Hamleta o dziwach na ziemi i w niebie z tragedii Shakespeare'a. „Można tam zobaczyć wnętrza pracowni, fabryczki, warsztaty i mieszkania, o jakich się filozofom nie śniło.” Ludzie bezdomni
o jutrze
jutro. „Jakie szczęście o jutrze przypadnie.” Pieśni
o karaniu wiecznym
W oryginale: La vendetta eterna , wieczna zemsta, czyli kara boża za grzechy, z jakich czyszczące się duchy poeta w tej pieśni opisuje. „Bym wobec ciebie o karaniu wiecznym” Boska Komedia
o każdej chwili
dziś popr.: w każdej chwili. „Jeden dla drugiego o każdej chwili staje się sposobnością do śmierci.” Medaliony
o którego śmierci wieść jeszcze nie doszła ...
12 czerwca pod Białocerkwią nie wiedziano jeszcze o śmierci króla. „Wiedział wreszcie, że w Warszawie jest potężna partia, a na jej czele sam król, o którego śmierci wieść jeszcze nie doszła, i kanclerz, wielu panów, którzy radzi by wzrost olbrzymich fortun magnackich na Ukrainie powstrzymać, z Kozaków siłę dla rąk królewskich…” Ogniem i mieczem
O której będzie na swym miejscu mowa
W pieśni XXXI. „O której będzie na swym miejscu mowa.” Boska Komedia
o którym powiem tobie
«Tak jak powiedziałem twojemu ojcu, tak mówię tobie, żebyś mieszkał w tym kraju», zob. Radak do 26:2.
o nieba miedzianego sklepy
akcja dzieje się podczas zachodu słońca, chodzi więc o kolor nieba. „Dźwięk ich bije o nieba miedzianego sklepy.” Iliada
O Panie, co losy ludzkości!
pieśń kościelna St. Moniuszki do słów M. Radziszewskiego. „do łona przytulić chciej...” Przedwiośnie
O promienisty był
parafraza modlitwy Chryzesa z Iliady Homera. „— Sminteju, gdzieś wówczas był?” Quo vadis
o rozkoszo
dziś W.lp: o rozkoszy. „Do mnie, do mnie, o rozkoszo moja — córo Wolności.” Nie-Boska komedia
o rzeczach śmierci
dziś raczej: o sprawach śmierci. „Jest to ta sama, z którą rozmawia się tu niekiedy o rzeczach śmierci.” Medaliony
O Schauagat'
autentyczne. „Paparuka paparaka paparuka..."” Faraon
o skutecznym rad sposobie
por. dzieło Stanisława Konarskiego (1700–1773) o tym tytule na temat reformy sejmu polskiego, wyd. 1763; tu: żart. „Że «o skutecznym rad sposobie»” Kwiaty polskie
O słodkie światło
Patrz przypisek o świetle w pieśni VII. Światło występuje tu zamiast anioła, który, jak niżej widzieć będziemy, prowadzić będzie poetę na wyższe kręgi tej góry. „«O słodkie światło!” Boska Komedia
O słońca grocie, coś jasno znów Tebom ...
pierwsza pieśń chóru, obejmująca wersy 99–160 tekstu oryginalnego. „O słońca grocie, coś jasno znów Tebom” Antygona
o swą krzywdę mówili
upominali się o swą krzywdę. „O swą krzywdę mówili.” Odprawa posłów greckich
O Świętojańskiej powiedz mi owczarni
To jest: o Florencji, której św. Jan jest patronem. „O Świętojańskiej powiedz mi owczarni” Boska Komedia
o tej bajce
bajka o ośle z Kume, który włożywszy lwią skórę chciał udawać lwa. Bajkę o ośle w lwiej skórze opublikował Krasicki w »Monitorze« (1766, nr 24). „Konstantyn o tej bajce wcale nie pamięta,” Satyry
O ty, co w owej szczęśliwej dolinie
Mieszkanie Anteusza naznacza poeta, według Lukana, w okolicy, w której Hannibala Scypion pokonał. „—«O ty, co w owej szczęśliwej dolinie” Boska Komedia
O tymże dumać
w innej wersji: „O czem tu dumać". „O tymże dumać na paryskim bruku,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
o uprawianie ziemi było im bynajmniej gw.
nie dbali o uprawianie roli. „O uprawianie ziemi było im bynajmniej; ogrody mieli, ale najwięcej rzepę w nich sadzili i len w wielkiej obfitości sieli, bo owiec nie mając i wełny nie znając, odzieży płótnianej tylko używali.” Nad Niemnem
O vulpes astuta! łac.
O, przebiegły lis! „— O vulpes astuta!” Ogniem i mieczem
o własnym życiu zdesperował
stracił nadzieję, że przeżyje. „Bił się w zapamiętaniu, jak człowiek, który o własnym życiu zdesperował i pragnie tylko pomścić śmierć swoją.” Potop
o wolność sie oprzeć
walczyć w obronie wolności. „Godzi sie oprzeć by więc i ostatnią siłą;” Pieśni
o worku
o sakiewce z pieniędzmi. „Zapytajmy pielgrzyma, co mówi o worku.” Satyry
o wszystkiej chwale mojej
«Aby ojciec nie obawiał się [wyjechać do obcego kraju], gdyż posiadam władzę i możliwości, by mu tutaj zapewnić dostatek», zob. Raszbam do 45:13. „A będę cię żywił tam, — bo jeszcze pięć lat będzie głód: abyś nie zubożał ty i dom twój, i wszystko, co twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
o ziem
dziś popr.: na ziemię. „Nie poznał też zrazu Głowacza, a gdy ów pokłonił mu się i nazwał, w pierwszej chwili przeraził się okrutnie i rzuciwszy kuszę i czapkę o ziem, zawołał:” Krzyżacy
O! Nie takimi ogniami się pali dusza
poeta pieśni miłosnych jest na tej gwieździe, która tylko przyjmuje dusze tych, co zanadto oddawali się miłości ziemskiej. On sam wyznaje, że więcej tą miłością gorzał niż najsławniejsi kochankowie starożytni. „Jakimi z młodu wrzała moja dusza.” Boska Komedia
O! Pełneś łaski Bogów rozwarły podwoje
Te trzy wiersze w tekście oryginału są po łacinie pisane: O sanguis meus, o superinfusa Gratia Dei, sieut tibi, cui Bis unquam coeli ianua reclusa . Zapewne dla przypomnienia, że prapradziad poety mówił po łacinie, językiem wówczas powszechnym, gdy jeszcze język ludowy włoski wyrobiony nie był. „Aż po dwa razy rozwarły podwoje!»” Boska Komedia
O, daj mi wolność lub śmierć daj!
cytat z przemówienia Patricka Henry'ego (1736–1799), zagrzewającego do walki o niepodległość Stanów Zjednoczonych podczas Rewolucji Amerykańskiej (1775–1783). „O, daj mi wolność lub śmierć daj!” Przygody Tomka Sawyera
O, du Spitzbub! niem.
O, ty łobuzie!... „O, du Spitzbub!... jak tobie dam dziesięć razy dyscyplin, ty będziesz wiedział, ile sprzedać za dziesięć groszy cynamon...” Lalka
O, Lamb of God! Redeemer! O, Lord! ang.
Baranku Boży! Odkupicielu! O, Panie! „O, Lord!» A potem — Twoje imię,” Kwiaty polskie
O, mój rozmarynie rozwijaj się
początkowe słowa jednej z najpopularniejszych polskich pieśni wojskowych, z czasów I wojny światowej (wyd. w 1916 r. w zbiorze Żołnierskie piosenki obozowe pod red. Adama Zagórskiego). „«O, mój rozmarynie...»” Kwiaty polskie
o, roku ów!
cytat z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, początkowe słowa Księgi XI, zatytułowanej Rok 1812 , będące inwokacją do roku ogromnych nadziei dla Polaków na wyzwolenie się spod zaborów i odzyskanie niepodległości państwowej w związku z wyprawą armii Napoleona I na Rosję; klęska armii napoleońskiej w tej wojnie unicestwiła polskie nadzieje, które spełnić się miały dopiero w 1918 r. „A rok — o, roku ów! — przypadał” Kwiaty polskie
O, Rosa Mystica łac.
O, Mistyczna Różo; także: O Różo Duchowna; jedno z metaforycznych określeń Marii w religii chrześcijańskiej. „O, Rosa Mystica!” Kwiaty polskie
O, terąue quaterąue beati łac.
o, trzy razy i cztery razy błogosławieni, szczęśliwi. „O, terąue quaterąue beati, którzy możecie zginąć!...” Potop
O... głosiech w niebie
o harmonii sfer (por. przyp. do fr. II 37). „O dziwnie wdzięcznych głosiech w niebie powiadają.” Fraszki
Oakland
miasto na wsch. brzegu Zatoki San Francisco, zał. 1852. „O szóstej wieczorem podróżni opuścili stację Oakland.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Oaza
otwarta w 1922 r. ekskluzywna restauracja przy ul. Wierzbowej 9 w pobliżu pl. Teatralnego, najmodniejszy lokal Warszawy l. 20. XX w., w którym bywali artyści, politycy i przedstawiciele wielkiego biznesu; słynęła z kuchni francuskiej, z zaprojektowanego przez prof. Wincentego Drabika (autora dekoracji do kilku warszawskich teatrów) wystroju, iście pałacowego, ale ze zdobieniami inspirowanymi motywami ludowymi oraz dancingu. „Świt przed «Oazą».” Kwiaty polskie
oazów
dziś popr. forma D. lm: oaz. „Mówią zaś mieszkańcy oazów, że zwierzę to może wcale nie pić wody, a przynajmniej bardzo rzadko.” Faraon
ob[acz] Romantyczność
słowa te wskazują na łączność postaci Dziewczyny z Karusią rozpaczającą w Romantyczności po śmierci kochanka. „Romantyczność” Dziady. Widowisko, część I
obacz się!
sens: zobacz, co robisz! „— Obacz się! Pomsta ci nie ucieknie, a pasowanyś jest rycerz.” Krzyżacy
obaczemy, zapał, trwogali przeważa
zobaczymy, czy przeważa zapał czy trwoga. „A obaczemy, zapał, trwogali przeważa?” Kordian
obaczenie daw.
ujrzenie, zobaczenie. „Cesarz Imć pozwolił mi przez ten mur przeleźć dla obaczenia jego pałacu, a że przestrzeń między murami i pałacem była dosyć obszerna, mogłem go przeto obejrzeć z każdej strony.” Podróże Guliwera
obaczyć daw., daw. a. reg.
zobaczyć, spostrzec, zauważyć. + 2 inne znaczenia „wypuścił gołębicę” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 6 lekturach →
obaczyć się daw.
tu: dojść do zmysłów. + 1 inne znaczenie „Jak tylko się obaczy a przemówi, zaraz mu to powiem.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
obadwa daw. forma
dziś popr. forma M. lm.: obydwaj. + 1 inne znaczenie „Lecz siądź, uspokójmy się obadwa” Iliada to słowo w 3 lekturach →
obadwaj
dziś popr.: obydwaj. „Strzelec chwycił jeden koniec drąga, Nardzewski drugi; schylili się obadwaj i jednocześnie, jak na komendę, podnieśli zawieszone zwierzęta.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
obaj razem
«Abraham, który wiedział, że idzie zabić swojego syna, szedł tak samo chętnie i z radością jak Icchak, który nie miał o tym pojęcia», zob. Raszi do 22:6.
obalać
przewracać kogoś lub coś. „Krzyknął Koszałek-Opałek wielkim głosem, myśląc, że się świat wali, wypuścił fajkę z zębów, rzucił pióro i w stronę uskoczył, obalając w skoku tym na szacowną księgę wielki swój kałamarz.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
obbala
dziś: obala. „Że słaby Golijatów rozumu obbala...” Kordian
obce
«Nawet wtedy gdy ludzie zazwyczaj dają córkom posag: czyli w dniu ślubu, potraktował nas jak obce, bo sprzedał nas tobie w zamian za twoją pacę», zob. Raszi do 31:15. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
obces daw.
tu: dążąc do bezpośredniego starcia. + 3 inne znaczenia „Ty na niego obces, to ci się umknie i znów szyje.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
obcesem
obcesowo, gwałtownie. + 1 inne znaczenie „To mówiąc, bieży obcesem:” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →
obcesowo daw.
bezpośrednio, bez ogródek, aż do nietaktu. „Obcesowo zaczyna.” Balladyna
obciesywało gw.
obciosywało. „Z wozów zwalali chojary, ledwie okrzesane z gałęzi, aż ziemia jęczała, zaś sześciu chłopa obciesywało je do kantu, a drugie wynosiły deski na słońce.” Chłopi, Część czwarta - Lato
obcował
«Ponieważ naruszył łoże [Jakuba], Tora postrzega to tak, jak gdyby [Reuben] obcował [z Bilhą]. A dlaczego poburzył i zbezcześcił jego posłanie? Gdy zmarła Rachel, Jakub wziął swoje łoże, które stało zawsze w namiocie Racheli a nie w innych namiotach i przeniósł je do namiotu Bilhy [służącej Racheli]. Przyszedł Reuben i zaprotestował przeciw zniewadze swojej matki, powiedział: jeśli siostra mojej matki była jej rywalką, to teraz służąca siostry mojej matki ma być jej rywalką?! Dlatego naruszył [łoże Jakuba]», zob. Raszi do 35:22. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Obdarował
u Cylkowa: 'udarował'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie niezręczności [różnica pomiędzy 'darem' i 'udarem']. + 1 inne znaczenie „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
obdarzać
tu: obdarowywać. „Głaskał pieszczotliwie główki mijających go dzieci, wypytywał i obdarzał żebraków, zaglądał do suteren i w okna mieszkań parterowych.” Opowieść wigilijna
obecność daw.
teraźniejszość; to, co jest obecnie. „Więc gdy świat błędem obecność porywa,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
obejmując ich
hebr. עֲלֵהֶם ( alehem ) dosł. ‘nad nimi’. «Po tym, gdy [bracia] widzieli, że [Josef] płacze, a jego serce jest do nich życzliwie nastawione, rozmawiali z nim, jako że początkowo byli wobec niego zawstydzeni», zob. Raszi do 45:15. „I padł na szyję Binjamina, brata swego, i płakał, a płakał też Binjamin u szyi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
obejście daw.
słowo używane do określenia całego gospodarstwa: podwórza, domu, budynków gospodarczych takich jak stajnia, stodoła. + 2 inne znaczenia „Obejście, grozie nie ustąpi łatwo.” Antygona to słowo w 5 lekturach →
obelisk
słup kamienny, czworoboczny, zwężający się ku górze. W Egipcie był symbolem kultu boga słońca. Wspomniany tu granitowy obelisk, wysokości 23 m, pochodzi ze świątyni egipskiej w Luksorze (starożytne Teby). Był darem paszy egipskiego dla króla Ludwika Filipa. Ustawiony w r. 1836. + 1 inne znaczenie „Wokulski zbliżył się do obelisku i ogarnęło go zdumienie.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
ober
przełożony obsługi sali w restauracji; starszy kelner. „A ober, który od Karowej” Kwiaty polskie
oberchapka gw.
łapówka. „Kowalowi dziedzic obiecał dobrą oberchapkę za zgodę z Lipcami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
oberszt z niem. Oberst
pułkownik. „…cały regiment najprzedniejszy w puch na szablach roznieśli, przy czym pan Wołodyjowski własną ręką ściął tegoż regimentu oberszta; jako na koniec, otoczeni i w cztery ognie wzięci, salwowali się po desperacku z zamętu, gęstym trupem padając i nieprzyjaciela ł…” Potop
obertel gw.
zasuwka, sprzączka. „Witek jeszcze tam cosik mruknął, ale skoro wyszła, gruchnął się w poprzek barłogu z obertelkiem w garści, byle jeszcze z pacierz zadrzemać.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
obertelek gw.
drewniany kołeczek spełniający funkcję guzika. + 1 inne znaczenie „— poparł Jacek, podciągając parcianki, bo mu się był obertelek oberwał.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →
oberża daw.
zajazd przy głównym trakcie, oferujący podróżnym posiłek i nocleg. „…h domów, co prędzej przywdziało pancerze i pokrzepiwszy swoją wątpliwą odwagę muszkietem lub halabardą, podążyło w kierunku oberży „Pod Wolnym Młynarzem", dokąd zbiegały się z głośnym zgiełkiem coraz większe, przejęte ciekawością tłumy.…” Trzej muszkieterowie
oberżysta
właściciel oberży. „Oberżysta, lękając się głośniejszej awantury, przeniósł przy pomocy stajennych rannego do kuchni, gdzie go zaraz opatrzono.” Trzej muszkieterowie
obeszło
tu: otoczyło. „Znowu ich głuche obeszło milczenie,” Grażyna
obeznawał się wprzódy
dziś: zapoznawał się najpierw. „Gdy szedł do teatru, obeznawał się wprzódy z utworem dramatycznym, ażeby bez gorączkowej ciekawości śledzić grę aktorów.” Katarynka
obezwać się
dziś popr.: odezwać się. „— Czemuś się nie obezwała?” Krzyżacy
Obezzo d'Este
margrabia Ferary i Ankony, za życia bawił się rozbojami; zapalony gwałtownym gniewem własny pasierb go zabił. „Ten jest Obezzo d'Este, jasnowłosy,” Boska Komedia
obiad nie chciał pojąć żony
obiad nie chciał połączyć się z wieczerzą. „Omyliła, bo obiad nie chciał pojąć żony;” Fraszki
obiata daw.
pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. „Wojna, wojna, wam żer i wasza obiata!” Noc listopadowa to słowo w 4 lekturach →
obiatować daw.
ofiarować. „Gdzie obiatował bogom woły i barany,” Odyseja
obie
forma ta w odniesieniu do rzeczownika oczy jest reliktem dawnej formy podwójnej. „Stracił jedno zazdrosny, a łakomy obie.” Bajki i przypowieści
obiec daw.
tu: otoczyć, prowadzić oblężenie (np. miasta). „Raz niespodzianie obiegł tam Mendoga” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
obiecnij
obiecaj. „Czyń wreszcie, co chcesz; jedź choćby do Raszkowa, obiecnij trzech znaczniejszych na wymianę, byle Boski koniecznie, jeśli żyw, wrócił.” Pan Wołodyjowski
obiecować
dziś popr.: obiecywać. „Co zasię więcej przy pobitych się znajdzie, z tego ja dziesięcinę wiernie kościołowi Twemu świętemu oddam, abyś i Ty, słodki Jezu, pożytek i chwałę ze mnie odniósł i abyś poznał, żem Ci szczerym sercem, nie po próżnicy obiecował.” Krzyżacy
obiecował gw., starop.
dziś popr. forma: obiecywał. „Wójt obiecował go na dzisia.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
obiedwie starop., daw.
dziś popr.: obydwie. + 1 inne znaczenie „Obiedwie kochają.” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
obiedwiema
dziś popr.: obydwiema, obydwoma. „Hipolit ujął Cezarego obiedwiema rękami pod łokcie w ten sposób, że się spletli nierozerwalnie.” Przedwiośnie
obiegę daw. forma
dziś obiegnę. „Obiegę Litwy wsi, zamki i miasta;” Konrad Wallenrod
obierz
teren osaczenia zwierzęcia; ostęp, matnia, pułapka. „Ni sen nie zmoże wśród swoich obierzy.” Antygona wszystkie 3 wystąpienia →
obierza
sieć myśliwska, tu przen.: obława. „Jakoż po upływie kilku pacierzy na skraju pojawiły się wilki, które jako najczujniejsze pierwsze usiłowały się wynieść z obierzy.” Krzyżacy
obiesić starop.
obwiesić; powiesić. „Ja Judasza obiesiła” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
obieszczyk ros. obiezdczyk
strażnik graniczny. „Pod pachę lewej ręki ujmie żerdź, którą w ciemności będzie macał obieszczyka stojącego nad rzeką.” Przedwiośnie
obież
zasadzka. „Chytrze ten straszny człek pozastawiał obieże, ale mnie Bóg z nich wyratuje!"” Pan Wołodyjowski
obiodrze
opaska na biodra. „obiodrza ściągają z ciała —” Hymny
obiór daw.
wybór.
objaśniać świecę
pojaśniać świecę; sprawiać, że świeca płonie jaśniejszym płomieniem. „Zaryglował więc drzwi i przeszedł spokojnie przez sień; idąc na górę po schodach, posuwał się z wolna, objaśniając świecę.” Opowieść wigilijna
objaśnić
pojaśnić. „— Objaśnić pochodnie.” Balladyna
objaśniż mi to kto daw.
konstrukcja z partykułą ( -że skróconą dla zachowania rytmu wiersza do -ż ) w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy objaśni mi to ktoś, czyż objaśni mi to ktoś. „Objaśniż mi to kto?” Hamlet
Objawienie Jana, XII
ten i kolejne cytaty pochodzą z Biblii Gdańskiej. „(Objawienie Jana, XII).” Bal w operze
objechać
tu: oszukać. „Pilnie my o wszystko dopytywali, a szczególnie rycerz Maćko, któren jest chytry i objechać każdego Niemca umie.” Krzyżacy
objechałem jak bartnika
osaczyłem jak niedźwiedzia przy barci; bartnik , w języku myśliwskim: nazwa niedźwiedzia. Niedźwiedzie lubią miód i często wybierają go z barci leśnej. Zwykle też miód służy na przynętę, jeśli na niedźwiedzia zastawia się pułapkę. „Objechałem jak bartnika.” Zemsta
objęcie rządów przez cesarza Wilhelma
Wilhelm I, raniony 3 czerwca 1878 r. przez zamachowca Nobilinga, przekazał władzę na czas choroby następcy tronu, Fryderykowi Wilhelmowi. Na powrót objął rządy 5 grudnia 1878 r. „Kiedy znowu zaszedłem wieczorem do pani Stawskiej (było to w dzień objęcia rządów przez cesarza Wilhelma, po historii z Nobilingiem), kiedy zaszedłem tam, moje bóstwo, ta nieoceniona kobieta była w cudnym humorze i pełna zachwytu dla...” Lalka
objeździć swą wolą nieokróconą starop.
powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. „Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą,” Pieśni
obłąkać się
zabłądzić. „Jeszcze sam w kniei obłąkać się gotów.” Boska Komedia
obłąkanem
dziś: obłąkanym, dawna końcówka fleksyjna czasownika użyta dla zachowania rymu. „Grzmocą w tempie obłąkanem,” Bal w operze
obłąkany starop.
tu: dążący w niewłaściwym kierunku. + 2 inne znaczenia „Abyśmy, obłąkani wpośród morskich brodów,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
obłąkany Gogola
bohater utworu Mikołaja Gogola (1809–1852) pt. Pamiętnik wariata . „Skazane na banicję do sąsiednich pokojów, upośledzone druki nadwiślańskie mogły sobie do nieskończoności zadawać pytanie jak obłąkany Gogola w szpitalu wariatów: „dlaczego ja nie jestem kamerjunkrem?” Syzyfowe prace
oblan
oblany. „— Omdlał, omdlał i krwią oblan!” Ogniem i mieczem
obłapiać starop.; tu forma imiesł.: obłapiając
obejmować. „To tego, to owego wdzięcznie obłapiając” Treny
obłapiać się
obejmować, ściskać się. „O la Boga, aż mi markotno, żebym ja zaś obłapiał się z taką osobą...” Placówka
oblaskach
odblaskach. „klękał w oblaskach księżyca,” Hymny
oblatować
wpisać do ksiąg miejskich. „Tymczasem sto protestów oblatowano przeciw niemu w grodzie, sto procesów mu groziło, a pan starosta Hlebowicz wysłał pachołków do chwytania przestępcy.” Potop
obłatwić
zrobić, dokonać, załatwić. „— Obłatwiliśmy dzień — rzekł kierownik, przepasując rzemieniem tramwajarski płaszcz.” Pożegnanie z Marią
oblatywała kobieta ze trzy kościoły
nabożeństwa w kościołach warszawskich stawały się wówczas często manifestacjami patriotycznymi. „Z rana oblatywała kobieta ze trzy kościoły, widocznie pragnąc niepokoić z kilku stron miłosiernego Boga.” Lalka
Oblectamenta et solacia servitutis łac.
rozrywki i pociechy niewoli. „Oblectamenta et solacia servitutis... Wielkimi są tylko czyny.” Popioły
obleczenie gw.
ubranie. „Tyle obleczenia po nieboszce jest — przygodziłoby się.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →
obłęk
obwód. „W lewicy tarczę mniejszego obłęku,” Grażyna
oblicze
twarz. „Twarz mu się mieniła, mięśnie oblicza, rąk i nóg wykonywały bezcelową pracę takiego naprężenia, jakby uczeń dźwigał belki, rąbał drwa lub orał.” Syzyfowe prace
oblicznie gw.
twarzą w twarz. „Ale przed domem spotkała się oblicznie z Mateuszem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
oblig daw.
zobowiązanie, zwłaszcza na piśmie. „— Może w nim były obligi hiszpańskie?” Trzej muszkieterowie
obligować z łac.
zobowiązywać. + 1 inne znaczenie „Ponieważ zabawi tu dłużej, więc w tej chwili obliguję, ażeby w czasie mojej nieobecności zastępował przy pani moje miejsce...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
obłóczyć daw., gw.
powlekać. „Że słychać było jeno Hankę krzątającą się po izbie; strzepywała pościele, obłócząc w czyste poszewki, to myła się długo jakby na jakie wielkie święto, a potem rozczesując włosy pod oknem wyzierała na nich coraz niecierpliwiej, pilnie nadstawiając uszów, gdy ko…” Chłopi, Część czwarta - Lato
obłów
połów, zdobycz; por. pokrewny współcz. wyraz: obłowić się. „Z obłowem leci.” Pieśni
oblubienica
Kościół. „Spłakaną pięknej twarz oblubienicy” Boska Komedia
Oblubienica Boża
Kościół. „Oblubienica jak świt wstaje Boża,” Boska Komedia
Oblubienica Chrystusa ...
Tą oblubienicą jest Kościół. W następnych wierszach wspomnieni są papieże, którzy za wiarę śmierć męczeńską ponieśli. „«Oblubienica Chrystusa skąpana” Boska Komedia
oblubienica z Lammermooru
ironiczne nawiązanie do powieści Waltera Scotta Narzeczona z Lammermoor , traktującej o romantycznej miłości. „Oblubienica z Lammermooru rondle myje.” Moralność pani Dulskiej
obłudny starop.
tu: zwodnicze. „Albo obłudne jimienie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
obmierzły
wzbudzający obrzydzenie. „— A ta jego głupia, obmierzła gadanina — ciągnął drugi — dokuczył mi tu porządnie podczas swego pobytu.” Jądro ciemności
obmówić starop.
usprawiedliwić. „I sam go obmówić muszę.” Pieśni
obmówiska przestarz.
dziś: obmowy. „…prawdę, by znosili cierpliwie krzywdy i prześladowania, słuchali przełożonych i władzy, wystrzegali się zdrady, obłudy i obmówiska, a w końcu, żeby dawali przykład i jedni drugim między sobą, i nawet poganom.…” Quo vadis
obmycie
ceremonia mająca na celu zmycie z siebie win. „Król nakazał obmycie; więc ludy się czyszczą,” Iliada
obnażył się ze wszystkiego
tj. oddał wszystko, co miał. „Stary więc ów człowiek obnażył się ze wszystkiego, aby wystarczył podatkowi i sługę onego zbogacił.” Anhelli
Obodryci łac. Abodriti
także: Obodrzycy, Obodrzyce; grupa plemion Słowian połabskich zamieszkujących Pomorze Przednie i Szlezwik-Holsztyn,graniczących z Sasami i Wieletami; byli sojusznikami Karola Wielkiego i tworzyli oddziały pomocnicze wojsk cesarza Franków; z czasem, po wiekach zmagań z żywiołem niemieckim, zostali rozbici i wchłonięci (w 2. poł. XII w.), długo zachowując odrębność. „O Obotrytach i Wiatyczach,” Kwiaty polskie
oboich
dziś popr. forma: obu. „I uśmiech z lic ich widziałem oboich,” Boska Komedia
oboje
tu popr. forma M. l.mos.: obaj (jako że mowa o dwóch chłopcach). „My oboje w bok, a on już nie zdążył.” Król Maciuś Pierwszy
oboje / Twój urząd niesie
obie (te sprawy) należą do twojego urzędu. „Twój urząd niesie, wszakże wyroki twoje” Pieśni
oboje księstwo
Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. + 1 inne znaczenie „Od stróżów dowiedział się przy tym, że oboje księstwo wybrali się do brata Ziemowita do Płocka, poniechał więc zamiaru jechania do Warszawy, gdzie by dworski medyk mógł dać chorej ratunek.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
oboje to przez się nieznośne
każda z tych rzeczy sama jest nieznośna. „Nie przydali: oboje to przez się nieznośne,” Odprawa posłów greckich
obojgu
tu popr. forma C. l.mos.: obu a. obydwu a. obydwom a. obydwóm (jako że mowa o dwóch chłopcach). „I pani im wierzy, a klasa wie doskonale, że obojgu przeszkadza szkoła, że woleliby latać po ulicy albo na podwórku — i żadne przesadzanie nie pomoże, tylko w całej klasie zepsuje porządek.” Bankructwo małego Dżeka
obok
u Cylkowa: 'mimo'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „spalił ogień całopalenie na ołtarzu” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
obok piękne lice
widocznie w wycieczce na Czatyrdah brała udział i p. Sobańska; ją tylko bowiem rozumieć można przez to określenie. „Nad głową niebo jasne, obok piękne lice;” Sonety krymskie
obol
drobna moneta grecka. „Gdzie te czasy, w których za obola można było dostać tyle bobu ze słoniną, ile można było w obie dłonie objąć, lub kawał koziej kiszki, nalanej krwią, tak długi jak ramię dwunastoletniego pacholęcia!...” Quo vadis
obońka
płaska beczułka do przewożenia płynów. „Za nimi, pod ścianą, siedziało rzędem na ławie sześciu pocztowych, w tym dwóch rybałtów i jeden pątnik, którego łatwo było rozeznać po zakrzywionym kiju, obońce u pasa i po małżowinach naszytych na ciemnej opończy.” Krzyżacy
obora
dawniej także: dziedziniec. „Parobcy też nie spali, bo zaledwie wjechał na oborę, wybiegł ku niemu stajenny.” Krzyżacy
obowiązek
tu: praca. „— Cóżeś ty zmalowała, że nie masz obowiązku?” Placówka
obowiązkiem każdego dopomóc
tu: każdy ma obowiązek mu pomóc. „Jeżeli ktoś bankrutuje nie z własnej winy, obowiązkiem każdego dopomóc.” Bankructwo małego Dżeka
obozy z ros.
tabory. „Ona to dodawała mu ducha wytrwania, gdy siedział w więzieniu, jechał w kupieckich obozach — albo szedł piechotą w tłumie wędrujących na południe.” Przedwiośnie
obracać
tu: kierować. „Chcąc złamać Greków, ciosy tam obraca” Iliada
obracać w perzynę przest.
palić, niszczyć. „Na dzień przedtem poznałem dziwnego człowieka, niejakiego Pawła z Tarsu, który rozmawiał ze mną o Chrystusie i Jego nauce i rozmawiał tak potężnie, że mi się wydało, iż każde jego słowo mimo jego woli obraca w perzynę wszystkie podstawy naszego świata.” Quo vadis
obraz starop.
hebr. בְּצַלְמֵנוּ ( becalmenu ): 'wedle naszego wzoru, naszego modelu, naszego typu'. + 1 inne znaczenie „Midrasze stanowią gatunek literatury rabinicznej, powstawały między V a XIII wiekiem.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
obraz Matki Boskiej Częstochowskiej
kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. Wyspiański sam namalował sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz na scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię). „…rną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i koronie polskiej Królowej, z Dzieciątkiem, które rączkę ku błogosławieniu wzniosło.…” Wesele
obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej
kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. „Nad drzwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i k…” Wesele
obraz najpodobniejszy do twarzy Chrystusa
To jest: w twarz Marii, Bogurodzicy. „Najpodobniejszy do twarzy Chrystusa,” Boska Komedia
Obraz z świętą twarzą
to jest wizerunek świętej patronki tego miasta, z którego ten przekupień był rodem, a razem napomknienie, że urzędnicy chciwi a przekupnie często są świętoszkami. „«Tu cię nie zbawi obraz z świętą twarzą.” Boska Komedia
obraza skaradego starop.
o szkaradnym wyglądzie. „Obraza wielmi skaradego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
obrażony daw.
zraniony (por.: obrażenia). „Ale, sam obrażony, próżen łupu leci:” Iliada
obrazy kinematografów
tu: plakaty kinowe. „Widzi się rowery, ogłoszenia na słupach, co grają w cyrku, piękne obrazy kinematografów.” Bankructwo małego Dżeka
obroczone
zbroczone, zakrwawione. „Jak zęby wilcze obroczone w ścierwie.” Balladyna
obrok
karma przeznaczona dla koni. + 3 inne znaczenia „Woziła mu do stajni i obrok, i siano.” Bajki i przypowieści to słowo w 7 lekturach →
Obrona Sokratesa
utwór Platona (427–347 p.n.e.) przedstawiający obronę Sokratesa wobec oskarżenia go o bezbożność i demoralizację młodzieży. (Głosem dajmoniona motywują również swe postępowanie Korzecki i Judym w Ludziach bezdomnych ). „Wspomniało mu się wtedy jedno zdanie z Platona, z Obrony Sokratesa, którą jeszcze tak niedawno w bakińskiej szkole tłumaczył:” Przedwiośnie
obrońca
mecenas, adwokat, prawnik broniący oskarżonego. „Gdy był jeszcze obrońcą, biegał tak prędko, że nie uciekłaby przed nim żadna szwaczka wracająca z magazynu do domu.” Katarynka
obrót świata
tu: sposób funkcjonowania świata. „Zda mi się cały obrót tego świata!” Hamlet
obrusienje ros.
zniszczenie. „Była to najbardziej zjadliwa forma obrusienja, bo dobrowolnie, we wnętrzu własnych czaszek, stopniowo zaprowadzana przez młodzież.” Syzyfowe prace
obruszać
tu: powodować niechęć (częstsze jest „obruszać się" w znaczeniu „wyrażać niezadowolenie"). „A król: — «Niech cię to, wodzu, na nas nie obrusza,” Iliada
obruszenie
obluzowanie, chwianie się. „Tym sposobem okularami, jakby uzbrojony jakimś szyszakiem, kończyłem dalej robotę, nie zważając na grad strzał spadających na mnie, z których wiele uderzyło w szkła moich okularów, lecz bez poważniejszego efektu, z wyjątkiem obruszenia ich trochę.” Podróże Guliwera
obrządek gw.
porządek. „A kiej się już do cna zrobił wieczór i pokończyli gospodarskie obrządki, to cała rodzina znowu się zebrała przy zmarłym.” Chłopi, Część czwarta - Lato
obrządki gw.
porządki. „Tyle jeno o tym przerzekli, zajęci wielce robotą — jeszcze i bez to opóźnianą, że Józka, a to i sama Hanka cięgiem odbiegały roboty, by lecieć w podwórze do wieczornych obrządków.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
obrządzić
wykonać jakąś pracę. „Szła śpiesznie, bo to i owo trzeba było jeszcze obrządzić w chacie przed nocą, a idąc, rozmyślała: czy mówić o chomiku Wojtusiowi i Kubie, czy nie mówić?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
obrządzić się
wykonać codzienne obowiązki. „Aż raz, obrządziwszy się w chacie, wyszła sierota na pobliskie błonie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
obrządzić szkapę
wykonać niezbędną pracę przy koniu, jak czyszczenie sierści i kopyt, nakarmienie, napojenie; szkapa : chudy, nędzny koń. „Wtem wszedł Skrobek, obrządziwszy szkapę swą w stajence.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
obrzask
kwaśny smak sfermentowanego wina. „Że się obrzask pokaże w źle chowanym winie,” Satyry
obrzasł
został oświecony brzaskiem, światłem widocznym przed wschodem słońca. „A wtem gwiazda jutrzenna zapaliła się na wschodzie modrym, bardzo świetnym ogniem i świat obrzasł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
obrzemił
obciążył brzemieniem; tu: aluzja do zajścia w ciążę, uczynienia brzemienną. „A gdybyś upadł z nią, ją byś obrzemił.” Romeo i Julia
obrzezać
tu: uciąć. „Z czterech psubratów trzech już legło, ale w bitwie legli i nikt żadnemu języka w niewoli nie obrzezał ani też oczu nie wyłuskiwał.” Krzyżacy
Obrzezanym ma być
«Tu [Bóg] mówi do Abrahama, aby razem ze sobą obrzezał także mężczyzn w swoim domostwie, ponieważ o obrzezaniu potomków Abrahama mowa jest w poprzednim wersecie», zob. Radak do 17:13. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
obrzydliwością
hebr. פִּגּוּל ( pigul ): nieczyste, odrzucone mięso ofiarne, rzecz odstręczająca. „jeżeliby jednak jedzonem było mięso tej ofiary opłatnej dnia trzeciego, to nie będzie upodobaną” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
obrzydzeniem
dla Micrejczyków wstrętne było jedzenie z obcymi, bo sami czuli się ludźmi wyższego rodzaju, zob. Chizkuni do 43:32. Brzydzili się, gdyż tamci jedli mięso zwierząt, którym Micrejczycy oddawali cześć, zob. Radak do 43:32. + 1 inne znaczenie „I umywszy twarz swoją wyszedł, i przezwyciężył się i rzekł: „Podajcie chleb!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
obsacza
dziś: osacza. „I ledwie wrócił, już mnie ze wszystkich stron obsacza...” Lalka
obscurus łac.
ciemny. „— Szalony człowiek, a przy tym i obscurus — mówił dalej Podbipięta.” Ogniem i mieczem
observantia łac.
szacunek. „…zić nie mogli; byle się tylko ta staropolska cnota i ona starożytnych przodków Uprzejmości i Wierności waszych ku Panu observantia i miłość, z jakowej się przed różnymi narodami nasz dziad Zygmunt Pierwszy szczycił, powróciła.…” Potop
obserwancja z łac.
szacunek, poważanie; tu: wierność. „„Bo jeśli starościanka — rozmyślał pan Kmicic — dochowuje obserwancji swojemu Andrzejowi, który dotąd poprawy nie zaczął, to i dla mnie, mającego szczerą intencję służenia ojczyźnie, cnocie i królowi, nie zagasła jeszcze nadzieja!"” Potop
obserwować z łac.
zachowywać, uszanować. „Choć są tacy, którzy mówią, że to dobrze, bo Szwedzi żadnych gwałtów nie czynią, umów święcie dochowują, podatków nie wybierają, wolności obserwują, w wierze przeszkody nie czynią.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
obsiędzie
dziś popr. forma: obsiądzie. „A teraz spojrzyj na ten żółty płat: tu już glina wychyla się spod czarnoziemu i niedługo obsiędzie ci wszystkie grunta".” Placówka
obsita peremti łac
cytat z Historii Liwiusza: „odzienie porosłe brudem, wyniszczone, blade i wyschłe ciało, wstrętne z wejrzenia". „squalore vestis, foedior corporis habitus pallore ac macie peremti..." Grunta mieszkańców Gawronek leżały pod górą.” Syzyfowe prace
obstać
wystarczyć. „A nasza katedra za trzy takie jak oto ów obstanie.” Krzyżacy
obstalunek daw.
zamówienie, wyznaczona praca. „Drugi był zajęty, ma duży obstalunek, więc dopiero za tydzień będzie mógł się wziąć do książek Dżeka.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
obstupuit łac.
był zdziwiony. „Zauważyłeś, jak książę obstupuit, gdym mu wycieczkę doradził?” Ogniem i mieczem
obtulny gw.
okrywający. „Ku niebu, co się co dnia, niby ta płachta jasna i obtulna, podnosiła coraz wyżej, że już coraz dalej sięgały tęskliwe oczy, aż po owe wręby wsi i borów, niedojrzanych w zimowych mrokach.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
obuch
tępa część siekiery a. topora, przeciwległa do ostrza. + 2 inne znaczenia „Wypasłe woły, bite zabójczym obuchem,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
obudwóch
dziś popr.: obydwóch. „— Waść, panie Sadowski, otrąbisz mi pod klasztorem, że niech aby z jednego działa dadzą z murów ognia, obudwóch mnichów każę natychmiast powiesić!” Potop
obudwu
dziś popr.: obydwu lub obydwóch. „Obudwu, o przechwałki, o koszta z powodu” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
obudzać
dziś: budzić. „Na domu jubilera długie szeregi rysunków opiewały, że: jego właściciel wyrobione przez siebie łańcuchy i bransolety sprzedawał królom obcych narodów i obudzał ich podziw.” Faraon
obuszek
broń o kształcie zaostrzonego młotka, o dziobie bardziej zagiętym, niż ostrze nadziaka, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. + 1 inne znaczenie „Pan Wołodyjowski począł podrzucać obuszek, który trzymał w ręku, całą uwagę skupiwszy niby na to tylko, by po każdym młyńcu chwytać go za rękojeść — i odrzekł jakby od niechcenia:” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
obuw
w istocie chodziło o nagolenniki, w archaicznej formie stanowiące coś pośredniego między wysokim obuwiem a prymitywnym pancerzem. „Także kształtny na białe obuw kładzie nogi,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →
Obwołał pospolite ruszenie przez wici
Kiedy król miał zgromadzić pospolite ruszenie, rozkazywał zatykać w każdej parafii drąg wysoki z uwiązaną na wierzchu miotłą czyli wicią. I to się nazywało: rozdać wici. Każdy człowiek dorosły stanu rycerskiego obowiązany był, pod utratą szlachectwa, stawić się natychmiast pod chorągiew wojewódzką. „Obwołał pospolite ruszenie przez wici,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
obwołanie
tu: obwieszczenie; ogłoszenie podane do publicznej wiadomości. „Lud przestrzeżony był obwołaniem o zamyśle moim zwiedzenia miasta.” Podróże Guliwera
oby za tym mieczem tęsknić ci nie trzeba
sens: obyś się nie znalazł w sytuacji, w której zabraknie ci tego miecza. „I oby za tym mieczem tęsknić ci nie trzeba,” Odyseja
obyczajnie
zgodnie z powszechnie przyjętymi normami obyczajowymi. „Mi swoją miłość bardzo obyczajnie.” Hamlet
obyczajniejszy
dziś popr. forma: bardziej obyczajny. „Ma on wprawdzie wszystkie własności naszych Jahusów, ale potrzeba przyznać, że jest nieco obyczajniejszy, a to przez niejakie światełko rozumu.” Podróże Guliwera
obyczajny daw.
grzeczny; znający obyczaje. „Roztropne, obyczajne, ludzkie, nierzewniwe,” Treny
obydwie
dziś: obydwa (zwierciadła). „Stłukł obydwie i odtąd zwierściadłom nie wierzył.” Bajki i przypowieści
Obym tylko znalazł łaskę
«I nie odwdzięczaj mi się teraz [za podarunki ode mnie]», zob. Raszi do 33:15. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
obywatelów
dziś popr. forma D. lm: obywateli. „A jeśli chcesz więcej obywatelów piekłu przysporzyć, to poślij wszystkich tych, którzy onę kapitulację pod Ujściem podpisali.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →
obywatelstwo
tu: ogół obywateli ziemskich, właścicieli posiadłości ziemskich, szlacheckiego pochodzenia; ziemiaństwo. „Na pogrzeb zjechała nie tylko okolica, ale obywatelstwo z dalszych stron.” Granica
Obywatelu przechrzto
od czasu rewolucji francuskiej forma obywatel (w miejsce dawnego „pan") weszła w skład słownika demokratycznego; przechrzta : nazwa nadawana Żydom, którzy zmienili wyznanie z judaizmu na chrześcijaństwo. „— „Obywatelu przechrzto, podaj mi chustkę".—” Nie-Boska komedia
obzierać się gw., daw.
oglądać się za siebie. „…niem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik tknęło.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
ocaleje
Jakub przygotował się na trzy sytuacje: na obdarowanie Esawa, na modlitwę i na walkę, zob. Raszi do 32:9. „Ale nagromadziły się u mnie woły i osły, trzody, sługi i służebnice; a posyłam oznajmić to panu mojemu, by znaleźć łaskę w oczach twoich".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ocean
wg wyobrażeń staroż. Greków święta rzeka opływająca dookoła całą ziemię. „Ocean go posyła; w skwar użycza chłodu.” Odyseja
Ocean i Tagus rzeka
Źródła tej bajki dotychczas nie wskazano, niemniej jej tematyka wiążąca się z rzeką Tagus z Półwyspu Iberyjskiego (co charakterystyczne, w tytule przy nazwie Tagus, która dla polskiego czytelnika była pustym brzmieniem, dodał Krasicki bliższe określenie „rzeka") wskazuje, iż autor sięgnął do gotowej fabuły. We francuskim przekładzie bajka otrzymała polskie realia: Wisłę i Bałtyk zamiast rzeki Tagus i Oceanu. „Ocean, niezmiernością swoją zbyt zuchwały,” Bajki i przypowieści
ocechować
oznakować (w tym wypadku chodzi o zaznaczenie drzew do wycięcia). „— ale nie wywiódł do końca, bo Szymon na cały stół wykrzykiwał, że już ten las sprzedany Żydy ocechowały i rąbać wnet będą, czekają jeno mrozów i sanny.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
ocelle mi łac.
oczko moje, zwrot pieszczotliwy. „Ty się nie znasz, ocelle mi!” Quo vadis
ocet siedmiu złodziei
ocet leczniczy, sporządzany z octu winnego i ziół. „— Starsza córka skwaśniała im na ocet siedmiu złodziei, więc teraz z młodszą umyślili spróbować z innej beczki.” Popioły
ochędóstwo starop., daw.
sprzęty domowe, ozdoby. + 3 inne znaczenia „Ciało na mnie takie od ran dziurawe, że o to się tylko boję, czy święty Piotr, który jest marszałkiem bożym i ochędóstwa w niebie doglądać musi, puści mnie do raju w tak podziurawionej sukni.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
ochędożnie daw., przestarz.
porządnie. „— Przystąpię dziś do spowiedzi i do Stołu Pańskiego, przybierz mnie przeto jak najochędożniej, jakobym na królewskie pokoje miał iść.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
ochędożny daw., gw., daw., starop.
porządny, umiejący utrzymać porządek. + 2 inne znaczenia „Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej cięgiem był zły, chmurny, o bele co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
ochędożyć
wyczyścić, doprowadzić do porządku. „Znalazł kulę, wydobył, suknią ochędożył,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
ochędożyć się daw.
doprowadzić się do porządku. „Trzeba się trochę ruszyć koło siebie, trochę się ochędożyć, przecie obóz to nie pensjonat, gdzie wam wszystko podadzą, to nie u mamy w domu.” Pożegnanie z Marią
ochełznać
okiełznać, stłumić. „Ochełznaj dumne zdania pokory munsztukiem,” Satyry
ochełznąć
okiełznać, poskromić. „W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznął.” Dziady, część III
ochfiarowac gw.
ofiarować. „— Już się do Częstochowskiej ochfiarowałam na Janielską, bych jeno powrócił.” Chłopi, Część czwarta - Lato
ochłoda
tu: pociecha. „Wdzięczna ochłodo, i mnie sprzyjaźliwąm” Pieśni
ochmistrzyni daw.
w dawnej Polsce: kobieta mająca nadzór nad żeńską służbą na dworze królewskim lub magnackim; kobieta zarządzająca gospodarstwem w dużym majątku. „To nie był ochmistrzyni pokój?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 3 wystąpienia →
Ochocki
postać ta zawdzięcza niektóre swe rysy Julianowi Ochorowiczowi (1850–1917), znanemu publicyście pozytywistycznemu, filozofowi i psychologowi, później badaczowi mediumizmu i hipnotyzmu. „— Pozwolisz, panie Wokulski — odezwał się Łęcki — że przedstawię ci pana Juliana Ochockiego.” Lalka
ochota daw.
zabawa. „Maćko wysławiał przy tym bardzo poczciwość Jagienki, że wolała udać się do umierającego człowieka, który nie był nawet jej krewny, niż na zabawy czerskie, na których pląsów i wszelakiej ochoty nie mogło zabraknąć.” Krzyżacy
ochotnie daw., gw.
ochoczo; chętnie. „Tak mi się już przejadło to miesckie jedzenie, co ochotnie siędę przed miską ziemniaków z barszczem — śmiał się wesoło.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
ochra
naturalny barwnik z żółtej lub brunatnej glinki. „Wokół posągu trzęsła się, poruszała, łamała w konwulsyjnych ruchach grupa starych fakirów o ciałach ochrą pomalowanych w pasy, pokrytych ranami w kształcie krzyża, z których kropla po kropli płynęła krew, fanatyków, którzy podczas wielkich ceremonii rzucali si…” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
ochronka daw.
przedszkole. „Biedna Mary nawet do ochronki nie chodzi i bardzo się nudzi.” Bankructwo małego Dżeka
ochrypiały
dziś popr. forma: ochrypły a. zachrypły. „Długim milczeniem ochrypiała stoi.” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
ochwacić
okulawić konia. „Konia ochwacisz!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
ochwacony
o koniu: cierpiący na ochwat, tj. ostre zapalenie kopyta. „Planchet wyskoczył na podwórze, chcąc siodłać konie, lecz były ochwacone.” Trzej muszkieterowie
ochweśnik a. obraźnik
daw. rzemieślnik i sprzedawca domokrążny, wytwarzający obrazy i ryciny (gł. odbitki drzeworytnicze na papierze), przede wszystkim o tematyce dewocyjnej, oraz zajmujący się ich sprzedażą, chodząc od domu do domu. „Które wozili ochweśnicy” Kwiaty polskie
ochwiara
dziś popr.: ofiara. „— Niełatwo to ochwiarę z tamtych diabelskich rąk żywą wydobyć, ale przecie wszystko w ręku Pana Jezusowych i lepsza nadzieja niż smutek.” Krzyżacy
ochwiarować
dziś popr.: ofiarować. „Czy ją innemu obiecał, czy na służbę Bożą ochwiarował, tego ja nie wiem, ale wręcz powiedział, że nie da...” Krzyżacy
ochynąć daw.
wynurzyć. „Ochynął się cały z głową.” Popioły
ociągał
gdyż Lot starał się ratować swój dobytek, zob. Raszi do 19:16. „Albowiem zburzymy miejsce to, gdyż wzmogła się skarga na nich przed obliczem Wiekuistego i posłał nas Wiekuisty, aby je zburzyć".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ociągliwie
ociągając się, powoli. „W chałupie ostały się jeno same kobiety i Witek, któren ociągliwie smarował buty, sielnie je nagrzewając przed kominem, a co trochę leciał spojrzeć na gospodarza lub na Józkę, chlipiącą coraz ciszej.” Chłopi, Część czwarta - Lato
ociec gw., starop.
dziś popr. forma: M.lp: ojciec. „Nie widzita, że się ociec wrócił?” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
ociętny przestarz.
uparty. „Równie jak ten, który sforę ociętnych kondli na tęgich rzemieniach trzymając, nie puszcza ich na lada zwierza, lecz wówczas dopiero, gdy iskrzące ślepie i białe kły srogiego odyńca zobaczy, tak i mały rycerz, gardząc pierzchliwą ordą, wyglądał, czyli za nią ni…” Pan Wołodyjowski

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.