Litera S

2120 słów, strona 1 z 9.

ś nim gw.: z nim. „jakem sie to ś nim poznała” Wesele
s'il vous plait fr.: proszę, jeśli łaska. „Główkę trochę wyżej, s'il vous plait...” Lalka
Są w środku skał tych: W tej pieśni przedstawia nam poeta z całą jasnością i zwięzłością prozy budowę piekła, widzimy w niej jakby rzut oka topograficzny na rodzaj i gatunek grzechów, na podział grzechów mniejszych i większych z wyjaśnieniem kar, jakimi są dusze karane w życiu wiecznym. „Są w środku skał tych» — mówił mistrz rad ze mnie,” Boska Komedia
są, którzy: dziś: są tacy, którzy. „A są, którzy nie myślą o sobie, a chcą każdemu usłużyć i pomóc.” Bankructwo małego Dżeka
sabatowy: tu: taki jak na sabacie czarownic, legendarnym nocnym zlocie wiedźm. „…cięgien, które „chodziły" pod skórą żółtą i cienką, dodawała grymasom tych twarzy i słowom mówionym jakiejś patetycznej, sabatowej ekspresji.…” Granica
Sabinki: Legenda o porwaniu Sabinek związana była z podaniem o założeniu Rzymu. Gdy z pierwszymi jego budowniczymi, werbującymi się z zabijaków i awanturników, kobiety sąsiednich plemion nie chciały wchodzić w związki małżeńskie, Romulus, założyciel miasta, sprosił okoliczną ludność na wielki festyn, podczas którego gospodarze uroczystości uprowadzili podstępnie swoje partnerki i pojęli je za żony. „Są to Sabinki, które na pewno zostaną porwane.” Ludzie bezdomni
Sabne-Chetam: biblijne Soan (egipskie chetem oznacza warowne miasto), gr. Tanis, miasto w północno-wschodniej części Delty, nad tanicką odnogą Nilu, w pobliżu jeziora Manzala, ok. 140 km na północny wschód od Memfis. Stolica 14. nomu Dolnego Egiptu. Za panowania XXI i XX dynastii było stolicą państwa. „Zaraz wysłałem moich kurierów do Sabne-Chetam, Sethroe, Pi-Uto i innych miast, gdzie stoją fenickie okręty, ażeby wyładowały wszystek towar.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
sachar maroż z ros., daw.: lody. „Sachar maroż, rachat łukum,” Kwiaty polskie
Sacrébleu! fr.: psiakrew! „— Sacrébleu! — wykrzyknął szwajcar, który pomimo obfitego repertuaru wymysłów w języku niemieckim miał zwyczaj kląć po francusku.” Trzej muszkieterowie
Sacrédieu! fr.: Boże święty! (wykrzyknik, wyraz emocji, przekleństwo).
sacrosanctum łac.: święta świętość; największa świętość. + 1 inne znaczenie „Przy sacrosanctum swojej wiary,” Kwiaty polskie wszystkie 2 wystąpienia →
sacs à terre fr.: worki z ziemią. „Gdy już z dobrą godzinę nosił ogromne sacs à terre, omdlewał prawie z trudu.” Popioły
sad starop.: drzewo owocowe. „Jako oliwka mała pod wysokim sadem” Treny
sąd boży: w średniowieczu pojedynek sądowy, mający dowieść racji jednej ze stron i uważany za dowód. „Ma się też takowy sąd boży odbyć między czterema ich i czterema naszymi rycerzami, a zrok naznaczon jest na dworze u Wacława, króla rzymskiego i czeskiego.” Krzyżacy
sąd Salomona: nawiązanie do decyzji Salomona, słynnego z mądrości króla Izraela. Gdy przyszły do niego dwie kobiety z dzieckiem kłócące się o to, do której z nich ono należy, Salomon rozkazał przeciąć malca na pół i dać część każdej z kobiet; prawdziwa matka zaprotestowała z płaczem, aby ocalić swe dziecko, i król w ten sposób poznał, która z kobiet jest oszustką. „— Wybornie — zawołali dwaj inni — prawdziwy sąd Salomona.” Trzej muszkieterowie
sadownik: ogrodnik zajmujący się owocami (por. czas. „sadzić"). „Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy,” Treny
sądownik: urzędnik sądowy. „On jest jeden, a nas jest osób kilkanaście: członkowie Komisji, miejscowe władze, sądownicy.” Medaliony
sadyba: osada, kolonia. „Tu i owdzie popalone sadyby, sterczące kominy futorów, potratowana ruń zbóż, drzewa połamane, sady wiśniowe przy chatach wycięte na ogień.” Ogniem i mieczem
sadź: dziś: szadź, osad lodu powstały ze skroplonej mgły. „Ogniska poprzygasały, dzień uczynił się jasny, mroźny, śnieg skrzypiał, a z drzew poruszanych lekkim powiewem sypała się sadź sucha, iskrząca.” Krzyżacy
sądziszli: czy sądzisz. „Sądziszli, żem miał w myśli co innego?” Hamlet
sądźmy, sądźmy i potępiajmy: powtórzenie słowa „sądźmy" wprowadzone przez Piniego i Czubka na podstawie rękopisu. „Siłą nam daną — za męki nasze, my, niegdyś przykuci, smagani, dręczeni, żelazem rwani, trucizną pojeni, przywaleni cegłami i żwirem, dręczmy i sądźmy, sądźmy i potępiajmy — a kary Szatan się podejmie.” Nie-Boska komedia
sadzony: tu: wysadzany. „Ubrany był w habit jak inni mnisi, ale na wierzchu miał czarny płaszcz podbity purpurą, na szyi zaś złoty łańcuch, na którego końcu zwieszał się również złoty, drogimi kamieniami sadzony krzyż — godło opackiej godności.” Krzyżacy
safanduła: osoba niezaradna, oferma. „Ten błazen wieczne facecje wyprawia z tym safandułą...” Nad Niemnem
safes ang. safe: opancerzona skrytka na pieniądze i przedmioty wartościowe; dziś: sejf. „Nadto Seweryn Baryka przed pójściem na front wyjął z safesu bankowego znaczną część swych oszczędności, zamienił na złoto i „na wszelki wypadek" zakopał w piwnicy wraz z biżuterią i co cenniejszymi przedmiotami ze srebra i złota.” Przedwiośnie
safian z wł. saffiano: cienka, miękka, wyprawiona garbnikami roślinnymi i barwiona skóra cielęca, kozia lub barania, z której wykonywano rękawiczki, pantofle i inne wytworne wyroby. „Ale piłka, która była obszyta safianem, nie raczyła mu nawet odpowiedzieć.” Baśnie
safianowy: safian: skóra kozia lub owcza barwiona na kolorowo, używana do wyrobów galanteryjnych, do oprawy książek, na pokrycie mebli itp. Ongiś przywożona do Polski ze Wschodu, potem wyrabiana w kraju. „Była to safianowa okładka, gdzie podług dat umieszczał nadchodzące listy, których spis znajdował się na początku.” Lalka
Safo: wielka grecka poetka liryczna z VI w. p.n.e. „Jeżeli Safo nowoczesna chce mówić zrozumiale jako człowiek, musi mówić jak mężczyzna.” Ludzie bezdomni
Safo (a. Safona) VII–VI w. p.n.e: najsłynniejsza starożytna poetka gr. mieszkająca na wyspie Lesbos. „Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska,” Treny
sąg: jednostka miary objętości drewna stosowana w leśnictwie; stos drewna o objętości 4 m³ (cztery metry przestrzenne). „Nie odwracał głowy, kiedy go ścigały głosy uczniów pochowanych między sągami drzewa na podwórzu:” Syzyfowe prace
Sag mir niem.: powiedz mi. (Tu i w dalszym ciągu rozmowy stary Mincel sam tłumaczy łamaną polszczyzną wyrażenia niemieckie.) „— Sag mir — powiedz mi: was ist das?” Lalka
saga: staroislandzkie lub skandynawskie opowiadania o życiu i czynach dawnych bohaterów narodowych. „W tych sagach familijnych Felcia jest jak gdyby heroiną.” Ludzie bezdomni
sagacitas narium łac.: wyczuwanie węchem. „Sama sagacitas narium tego nie wytłumaczy, dlatego słusznie dziwić się możesz.” Pan Wołodyjowski
sagacitatis łac.: bystrość, przenikliwość. „— Nie potrzeba na to wielkiej sagacitatis, aby odgadnąć, że jeśli uciekała, to nie w białogłowskich szatach, ale chyba w przebraniu, aby śladu za sobą nie dawać.” Ogniem i mieczem
sagatys daw.: rodzaj płótna (lnianego lub bawełnianego) używanego na odzież. „Porozpinali kontusze i siedzieli w żupanach z kitaju, sagatysu, kamlotu.” Popioły
sahajdak z ukr.: kołczan, futerał na łuk i strzały. „Rzeczywiście, Tatarzy owi dobrze byli przybrani, w kożuchy białe, czarne i pstre, wełną do góry, czarne łuki i sahajdaki pełne strzał kołysały im się na plecach, każdy miał przy tym szablę, co nie zawsze w wielkich czambułach bywało, gdyż biedniejsi na takowy…” Potop
Sai: egipskie Sa, gr. Sais, miasto w zachodniej części Delty, stolica 5. nomu Dolnego Egiptu, greckie centrum handlu, za panowania XXIV i XXVI dynastii stolica państwa. „Ich szpiegowie niejednokrotnie byli w Melcatis, Naucratis, Sai, Menuf, Terenuthis i przepływali kanopijskie i bolbityńskie ramiona Nilu.” Faraon
Saint Marylebone: parafia i zamożna dzielnica w środkowym Londynie, której nazwa pochodzi od nazwy dawnego kościoła St. Mary by the Bourne , tj. św. Marii nad strumieniem. „Pan Fogg zapytał, czy nie jest za późno, aby pójść porozmawiać z wielebnym Samuelem Wilsonem, proboszczem parafii Saint Marylebone.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Saint Pancras: tu: stacja kolejowa na północy Londynu. „Znajdował się pośród burych slumsów, ciągnących się na północny wschód od stacji, która kiedyś nosiła nazwę Saint Pancras.” Rok 1984
Saint-Charles: ulica w Ajaccio na Korsyce, przy której znajduje się dom rodowy rodziny Bonaparte i miejsce urodzenia Napoleona Bonapartego. „— Zapomniał już na śmierć o uliczce Saint-Charles, o domu, z którego wyszedł.” Popioły
Saint-Cloud: daw. rezydencja cesarza Napoleona III; ogromny park, otaczający pałac królewski, stał się dla paryżan popularnym miejscem wycieczek. „Chciałybyśmy zobaczyć okolice, być po drodze w Sevres, w Saint-Cloud...” Ludzie bezdomni
Saint–Maur: kanał na rzece Marnie pod Paryżem. „…echniki, od dzbanków, w których przed czterdziestoma wiekami Egipcjanki nosiły wodę, do olbrzymich kół hydraulicznych z Saint–Maur.…” Lalka
sajdaczna bogini mit. gr.: Artemida, dziewicza bogini łuczniczka, opiekunka zwierzyny łownej. Bliźniacza siostra Appollina. Jej strzałom przypisywano nagłą śmierć kobiet. „Gdy to postrzegła lasów sajdaczna bogini,” Iliada
sajdak: wyposażenie łucznika składające się z futerału na łuk oraz futerału na strzały (kołczanu). + 2 inne znaczenia „Za nim pomaszerowali łucznicy w czepkach i spódniczkach; mieli oni łuki w garści, sajdaki na plecach i szerokie tasaki u prawego boku.” Faraon to słowo w 7 lekturach →
sajeta daw.: cienka, delikatna tkanina; kosztowne sukno. + 2 inne znaczenia „Sajetowego sukna nie chciało się zmoczyć;” Kordian to słowo w 3 lekturach →
sak: rodzaj sieci w formie worka rozpiętego na obręczy z długim uchwytem. + 1 inne znaczenie „Zresztą, wierzy czy nie wierzy, musiał tam iść z dwóch powodów: raz, żeby elektora ostatecznie spraktykować, choćby za cenę całej Wielkopolski, a po wtóre: że to wojsko, które z saku wyprowadził, póki nie wypocznie, to na nic.” Potop to słowo w 2 lekturach →
saksy pot.: wyjazd za granicę w celach zarobkowych, zwł. do Niemiec (pierwotnie okresowa emigracja zarobkowa dotyczyła pracy w Saksonii, stąd nazwa). „Galotkę, jak na saksy chodził.” Kwiaty polskie
sakwa: torba, worek. „Ślepy w bród; sakwy zmaczał, nie wyszli bez szkody.” Bajki i przypowieści
sakwojaż: walizka (podróżna). „Laski, parasole, sakwojaże...” Lalka
sala audiencjonalna: sala do przyjmowania umówionych gości w siedzibie dostojnika (tu: w zamku królewskim). „Sala audiencjonalna w zamku.” Hamlet
Saladyn 1380–1412: lennik księcia Witolda, brał udział w bitwie pod Grunwaldem; pod koniec życia na krótko został chanem Złotej Ordy. „— To Tatary; przywiódł ich Witoldowy hołdownik, Saladyn.” Krzyżacy
salam z tur.: powitanie. „Uważał go on już za swego przyszłego pana, więc kłaniał mu się od proga, oddając mu wschodnim obyczajem salamy.” Ogniem i mieczem
salamandra: salamandra plamista to przypominający jaszczurkę płaz z ognistymi plamami na skórze; dawniej wierzono, że salamandry potrafią przeżyć w ogniu, a nawet, że się w ogniu rodzą; później stopniowo wyodrębniono mityczne salamandry żyjące w ogniu jako odrębne istoty (tzw. żywiołaki ognia) o tej samej nazwie. + 3 inne znaczenia „Żyła pomyślnie i bezpiecznie, jak salamandra, w tych krótkich spięciach.” Granica to słowo w 4 lekturach →
Salamina: miejsce bitwy morskiej stoczonej w 480 p.n.e., w której mniejsza liczebnie flota grecka rozgromiła Persów, wykorzystując warunki naturalne (wąską zatokę). + 1 inne znaczenie „Mniemam, że gdy w rycerskiej Salaminie wzrosłem,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
salangan: ptak z rodziny jerzykowatych, budujący gniazda ze swojej śliny, czasem z dodatkami roślinnymi. „Na brzegach roiły się salangany, których gniazda są ulubioną potrawą mieszkańców Państwa Środka.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
saletra z łac. sal petri : sól skalna: nazwa grupy azotanów używanych jako nawozy, środki konserwujące, a także do produkcji materiałów wybuchowych i wyrobów pirotechnicznych. + 1 inne znaczenie „— Od dwóch już miesięcy Zaporożcy saletry mi nie puszczają, którą od Czarnego Morza przywozić trzeba.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
saletroród daw.: azot. „Jedni zatrudniali się zgęszczaniem powietrza, wydzielając saletroród i parując części płynne dla zrobienia z niego substancji dotykalnej, drudzy zmiękczali marmur na poduszki, inni skamieniali kopyta żywych koni dla uchronienia ich od łamania się.” Podróże Guliwera
sałhan z ukr.: zwój, w jaki formuje się sadło. + 1 inne znaczenie „A to samo czyniono i po wszystkich innych dworach, wszędy biły młoty w kuźniach, wszędy czyszczono stare pancerze, nacierano stopionym w sałhanach sadłem łuki i rzemienie, kowano wozy, czyniono zapasy spyży w krupach i wędzonym mięsiwie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Salhiry dziewice: Salhir, rzeka w Krymie, wypływająca z pieczar Czatyrdahu. „Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice;” Sonety krymskie
sąli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy są, czyż są. „Sąli to dzieci naprawdę?” Hamlet wszystkie 2 wystąpienia →
salicel , prawidłowo: salicyl: składnik różnych lekarstw, m.in. proszków uśmierzających ból. „…płakała nad cierpieniami przyjaciółki i swoją niemożnością przychodzenia im z pomocą, płacz od czasu do czasu połykaniem saliceli i morfiny przerywając.…” Nad Niemnem
Salisbury: miasto w płd. Anglii, w hrabstwie Wiltshire, założone w XIII w. w pobliżu nieistniejącego obecnie grodu Stare Sarum. „…zi a naszą, wysokość tej wieży nie tylko nie zasługuje na zadziwienie, ale nawet nie odpowiada wysokości wieży katedry w Salisbury.…” Podróże Guliwera
Salmydessus: wybrzeże i miasto na trackim brzegu Morza Czarnego. „Kraj Salmidesu, dla przybyszów wrogi,” Antygona
Salomon: postać biblijna, król Izraela, syn i następca Dawida; prorok i słynny z mądrości władca. Podczas swego panowania doprowadził do rozkwitu państwo: prowadził politykę pokojową (m.in. z Egiptem, poślubiwszy córkę faraona, z arabskim Królestwem Saby), stworzył flotę, która rozwijała stosunki handlowe, zrealizował wiele budowli (m.in. świątynię jerozolimską zw. pierwszą, kilka pałaców, mury Jerozolimy, miasta-spichlerze), a jego dwór był ośrodkiem kultury, w tym literackiej. Samemu Salomonowi przypisywane jest autorstwo Pieśni nad Pieśniami , Księgi Koheleta i Księgi Przysłów . Wiadomości o Salomonie pochodzą gł. z Pierwszej Księgi Królewskiej , 1–11 i Drugiej Księgi Kronik , 1–9 Starego Testamentu . Inne źródła (np. Koran , gdzie występuje pod imieniem Sulejman, Talmud , Dzieje Flawiusza) przypisują mu władzę nad demonami (dźinami), uchodzi też za autora okultystycznej księgi Sztuka Geocji . „Salomona tak mądrego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
salon des morts fr.: salon umarłych. „Z lewej strony od „senatu" jest izba, zwana salon des morts, gdzie pokotem leżą pijani, chorzy albo osoby cieszące się względami gospodarza.” Ludzie bezdomni
Saloniki: miasto w północnej Grecji, nad Morzem Egejskim. „Ale ci ludzie z Salonik i winnych stoków Macedonii boją się cienia.” Pożegnanie z Marią
salony wiosenne: mowa o corocznych wystawach prac współczesnych malarzy francuskich i obcych organizowanych w Paryżu. „Potrzebuję także jeździć do Europy, widzieć w Paryżu salony wiosenne, wiedzieć wszystko, czytać rzeczy nowe, poznawać, co się zjawia nowego w mózgu ludzkim, iść ze światem, płynąć w fali.” Ludzie bezdomni
salopa: watowany płaszcz damski, z peleryną. + 1 inne znaczenie „Do sklepu wszedł pierwszy gość: kobieta ubrana w salopę i chustkę na głowie, żądająca mosiężnej spluwaczki...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
salopka zdr. od: salopa: długie, wierzchnie okrycie kobiece, z rękawami i pelerynką, ocieplane futrem, noszone w XVIII i XIX w. „Nie miała więcej nad siedemnaście lat, a wyglądała jak stare pannisko, w baszłyku zarzuconym niedbale na futrzaną czapkę, w kaloszach za dużych trochę na jej małe nogi, w niezgrabnej i niemodnej salopce.” Siłaczka
salus łac.: ratunek, bezpieczeństwo. + 1 inne znaczenie „M., jesli salus tak będzie chciała.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
salus, salutis łac.: ratunek, wybawienie, tu B. lp salutem . „…ich klęsk i takiego upadku, że zwykłymi sposoby już nam się nie podnieść z tej choroby, a gdy ja chcę użyć nowych, jedynie salutem przynieść mogących, tedy mnie opuszczają nawet ci, na których gotowość liczyłem, którzy powinni mi byli ufać, którzy mi ufność na…” Potop
Salustiusz 86–35 p.n.e.: historyk rzymski, autor m.in. Dziejów (łac. Historiae ) oraz Spisku Katyliny (łac. De coniuratione Catilinae ), Wojny z Jugurtą (łac. Bellum Iugurthinum ). „Gdy Władzio udał się już na spoczynek, rodzic jego zamknął wszelkie drzwi na klucz i odszedł, a służące spać się układały, wówczas korepetytor w swoim apartamencie rozpalał koślawą lampę, imał się Salustiusza, geometrii i algebry.” Syzyfowe prace
salutem Reipublicae łac.: bezpieczeństwo Rzeczypospolitej. „Toż to był kulig, nie wyprawa wojenna, kulig, na którym salutem Reipublicae przetańcowano, przepito, przejedzono i przefrymarczono w ostatku!” Ogniem i mieczem
salutis Reipublicae łac.: ratowania Rzeczypospolitej. „…rszej ku ojczyźnie intencji, perswazją tegoż księcia do błędu przywiedzion, jakoby taka jeno, a nie inna droga salutis Reipublicae zostawała, jaką sam książę kroczył!…” Potop
Salvator ! łac.: zbawca! „— Salvator! — krzyknął w proroczym uniesieniu ksiądz.” Pan Wołodyjowski
salve łac.: witaj; Salve, bracie! : powitanie na sposób staroszlachecki. „Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: „Salve!"” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →
Salve Regina! monstra Te esse matrem! łac.: Witaj, Królowo, pokaż, że jesteś matką (tj. okaż się naszą matką, bądź nam matką); pierwsze słowa średniowiecznej antyfony do Matki Boskiej. „— zawrzasła szlachta — monstra Te esse matrem!” Potop
Salwa, Wojciech 1878 a. 1879–1961: łódzki właściciel popularnej kwiaciarni przy ul. Dzielnej 4, z późniejszą filią na ul. Piotrkowskiej i in.; mistrz bukieciarstwa, autor publikacji na ten temat oraz wspomnień ( Moje wspomnienia 1892–1912, Łódź 1912 z Pogadanką o bukieciarstwie oraz Z kwiatami przez kraje i ludzi od 1912 do 1927 r. Łódź-Rosja-Syberja-Nerczyńsk-Irkuck-Łódź. Garść wrażeń, przeżyć i opisów , Łódź 1927). „U pana Salwy praktykantem,” Kwiaty polskie
salwa-gwardia: list żelazny, gwarantujący nietykalność. „— Pomyślcie waszmościowie i nad tym — dodał ksiądz przeor — że ja mam salwę-gwardię od Carolusa Gustawa, jako klasztor i kościół mają być na zawsze od zajęcia i postoju wolne.” Potop
salwować daw., z łac.: ratować. „— W ręku tych, co waści salwowali.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
salwować się z łac.: uratować się. + 1 inne znaczenie „— Zadziwiająca to jest rzecz w istocie — mówił pan Wołodyjowski — że nie masz w świecie takowych terminów, z których by ten człowiek nie potrafił się salwować.” Potop to słowo w 2 lekturach →
sam daw., starop.: tam; tutaj. + 1 inne znaczenie „Sam Łapiduszo, Psiakrwi, Smoczypłodzie,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
sam cieśla: budowniczy labiryntu, Dedal, który wraz z synem Ikarem uciekał z Krety na skrzydłach sporządzonych z piór i wosku. „Na koniec i sam cieśla, który to mistrował,” Fraszki
sam po matce swojej: «Nie ma on brata z tej samej matki», zob. Raszi do 44:20. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Sam pozwolił mu wozu i ognistych koni: na prośbę Patroklesa Achilles pożyczył mu swoją zbroję, rydwan i nieśmiertelne konie, aby mógł siać większy postrach wśród obrońców Troi. „Sam pozwolił mu wozu i ognistych koni,” Iliada
sam się tracę: tu: skazuję (tylko) siebie samego na zatracenie. „Grzeszę, bo sam się tracę swym wszeteczeństwem.” Odprawa posłów greckich
sam tu daw.: chodź tu. „Wykrzyknął: «Sam tu, zła duszo, tyś nasza!».” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
Sam tu! starop.: wezwanie: przyjdź tu, chodź tu.
samą maścią: zewnętrznym wyglądem. Flaszka powinna być dobrze omszała, co jest świadectwem starości, a więc dobroci wina. „Samą maścią już przestrasza;” Zemsta
sama prelest' ros.: sama rozkosz, wprost cudowne. „Spostrzegłszy jednak, że mam na nich zwrócone oko, ile razy przyszli do sklepu, zawsze udawali pijanych, a ze mną rozmawiali wyłącznie o kobietach, twierdząc wbrew Mraczewskiemu, że Polki to „sama prelest'" — tylko bardzo podobne do Żydówek.” Lalka
Sama przez siebie dobra Arcywola: Bóg dobry sam z siebie nie zmyli swojego dobra. „Sama przez siebie dobra Arcywola,” Boska Komedia
samarytanka przen.: miłosierna kobieta, śpiesząca z pomocą rannym, chorym i słabym. „Był zatem słowny jak samarytanka i najsurowiej przestrzegający warunków pojedynkowych nie miałby mu nic do zarzucenia.” Trzej muszkieterowie
Sambia: kraina historyczna w Prusach, obecnie obwód kaliningradzki. „— Jakim sposobem pozyskał sobie Zbyszko wójta sambińskiego?” Krzyżacy
sambuka: instrument muz., rodzaj harfy. „Gdzieniegdzie z gwarem rozmów i nawoływań mieszały się dźwięki sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletów.” Quo vadis
samego Chrystusa: W tym tłumaczeniu, podobnie jak i w tekście oryginału, wyraz ten: Chrystusa, trzy razy się powtarza na końcu wiersza niezrymowany z żadnym innym wyrazem. Tu poeta wyraźnie celowo, przez poszanowanie dla imienia Chrystusa Pana nie zrymował go z żadnym innym wyrazem. „Że ujrzą w końcu samego Chrystusa».” Boska Komedia
samem go wyuczył: sam go wyuczyłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „— Samem go wyuczył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
samem sobie winien: sam jestem sobie winien. „Ha, samem sobie winien..."” Placówka
samem zakręcił: sam zakręciłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Samem śrubę zakręcił na fest, kluczem pod żłób cisnął i układłem się.” Syzyfowe prace
samem zapomniał: sam zapomniałem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Samem nawet zapomniał dyrektorowi powiedzieć o tym śpiewaniu.” Syzyfowe prace
samemuż: samemu tylko, samemu właśnie. „Ale takie istoty wyświadczają ostatecznie samemuż królowi przysługę.” Hamlet
samić daw.: konstrukcja z partykułą ci skróconą do -ć w funkcji wzmacniającej; znaczenie: sami wszakże, sami przecież. „Samić jej szukali;” Hamlet
Samiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni: sens: czy ze wszystkich rodzajów ludzi tylko żołnierzy nie uda się diabłom opętać (ze względu na cechujący ich zdrowy rozsądek). „Samiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni?” Kordian
samka: samica, tu żartobliwie o pani Twardowskiej. „Pół oka zwrócił do samki,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
samli jest: daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest sam. „— Samli jest?” Potop
samochcąc: z własnej woli. „Niektórzy z „maleńkich uczonych" zanurzali się samochcąc w tak zwany panslawizm, nabijali sobie głowę ogromnymi dziełami różnych zakazanych Czechów, czytali stuwiorstowe utwory poetyckie uwielbiające caryzm, a z tego materiału snuli na piśmie monita pouczające…” Syzyfowe prace
samoczwart daw., starop., przestarz.: w towarzystwie złożonym z czterech osób. + 2 inne znaczenia „— Bo się ojciec za synem ujął, a ja za Zbyszkiem: więc potykaliśmy się samoczwart wobec gości na udeptanej ziemi.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
Samoczwart gwiazdy świeciły jaskrawo: Tu poeta przez te cztery gwiazdy alegorycznie wyobraża cztery cnoty kardynalne, jakimi są: roztropność, sprawiedliwość, siła woli i umiarkowanie. „Samoczwart gwiazdy świeciły jaskrawo,” Boska Komedia
samodział: tkanina wełniana lub lniana, wyprodukowana na ręcznym warsztacie. + 2 inne znaczenia „Miał kapelusz ze słomy w kształcie na bakier przywdzianej strzechy, kubrak z niewiadomego w żołędne wzory samodziału, kamizelkę z mchów, naśladujących od niechcenia spłowiały aksamit, a rajtuzy z łyka, o nogawkach sztywnych i niewiarogodnie luźnych.” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
samojedź starop.: ludożerca. „Jako samojedź krzywousta;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Samojedzi: wspólna nazwa kilku narodów zamieszkujących zach. Syberię. „Uczynił nas ludem Kaimów i ludem Samojedów.” Anhelli
samołówka: pułapka, tu: zasadzka. „Lecz że bóg jej nie bronił od tych samołówek,” Odyseja
samopał: długa prymitywna broń palna, używana w XVI-XVII w. + 1 inne znaczenie „Rozległ się huk samopałów, czerwone światła rozdarły ciemności.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
samopięć daw.: sam z pięcioma towarzyszami; w sześciu. „Gdzie nas samopięć siedziała drużyna.” Boska Komedia
samopięt starop.: sam z czterema towarzyszami. + 1 inne znaczenie „Dalibóg, z waćpanami i z księciem naszym na czele ruszyłbym samopięt, choćby na Stambuł.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
samopięt, samodziesięć daw.: w pięciu, w dziesięciu; sam z czterema lub dziewięcioma towarzyszami. „Przecz nie przyjechał samopięt, samodziesięć, gdy jako dobroczyńca radosnego jeno mógł się spodziewać przyjęcia?” Potop
Samos: wyspa na Morzu Egejskim, ośrodek kultu Hery. + 1 inne znaczenie „lub Samu, lub na wyspę twardą” Iliada to słowo w 2 lekturach →
samosam daw.: samotnie, w pojedynkę. „Jam rad samosam chadzał, modły gorącemi” Odyseja
samosześć daw.: w sześciu ludzi. „I przechodząc z ust do ust, przyszła powiększona dziesięciokrotnie, opowiadano, iż Jurand, przybywszy samosześć do zamku, wpadł przez otwarte bramy i uczynił w nim rzeź taką, iż z załogi mało kto pozostał, że musiano posyłać po ratunek do pobliskich zamków, zw…” Krzyżacy
samotnym: hebr. עֲרִירִי ( ariri ): 'bezdzietny, ogołocony, zniszczony'.
samotrzeć daw., starop., przestarz.: sam z nimi dwoma, tj. razem we trzech. + 2 inne znaczenia „Dał znak, samotrzeć pędzą z bojowiska.” Grażyna to słowo w 6 lekturach →
samotrzeci: wraz z dwoma towarzyszącymi osobami (w sumie: we trzech). + 1 inne znaczenie „Zagraj co nam samotrzeci;” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
samowar: metalowe naczynie do gotowania wody i przygotowywania herbaty, rozpowszechnione głównie w Rosji. + 2 inne znaczenia „W bokówce, na olchowej czerwonej szafie stał niewielki blaszany samowar i Antolka już się z krzesła zrywała, aby biec go nastawiać.” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
samowolna wiara: wiara wynikająca z własnej woli, z własnego wyboru. „Powtarzam, iż to jest nieodbitą, samowolną wiarą we mnie, że czas nadchodzi wyzwolenia kobiet i Murzynów.” Nie-Boska komedia
samowtór daw.: we dwóch, sam z kimś drugim, tu: pojedynek. + 1 inne znaczenie „I jakaż to dziewka poślubi chłopa, który samowtór z dusiołkiem noc spędza i bezsennością się trapi?” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
Sampson: postać biblijna, jeden z sędziów, nazirejczyk: na mocy zobowiązania, które anioł nałożył na jego ojca, Manoacha, i jego bezpłodną żonę, syn, który im się narodzi miał złożyć śluby pełnego posłuszeństwa Bogu (nazireatu), w związku z czym miał nie spożywać alkoholu ani nieczystych pokarmów oraz nie strzyc włosów ani brody. Z woli Boga miał rozpocząć misję wyrwania Izraela z rąk Filistynów. Był obdarzony legendarną, nadludzką siłą: zabił gołymi rękami lwa, pokonał liczący tysiąc Filistynów oddział, będąc uzbrojony jedynie w oślą szczękę, kiedy indziej zaś w Gazie wyrwał bramę miasta, za którą czyhali na niego wrogowie. Filistyni wielokrotnie próbowali go wziąć w niewolę i obezwładnić; w końcu z ich namowy kochanka Samsona, Dalila, wydobyła sekret jego mocy: kiedy Samson spał, jeden z Filistynów obciął mu włosy, a wtedy, z powodu złamania ślubów nazireatu, Samson utracił moc, którą obdarzał go Bóg. Został pojmany, oślepiony, a następnie skuty kajdanami i zmuszony do pracy przy żarnach w Gazie. Filistyni przyprowadzili go do świątyni Dagona podczas trwających tam uroczystości, żeby napawać się upokorzeniem ujarzmionego siłacza i bawić jego kosztem. Wtedy Samson, którego włosy nieco już odrosły, wezwał pomocy Boga, wstrząsnął kolumnami budynku i zburzył go, grzebiąc pod gruzami wraz z sobą tysiące wrogów. „Sampsona wielmi mocnego” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Samson XII w. p.n.e.: bohater biblijny, obdarzony nadludzką siłą, walczył z Filistynami; pojmany przez wroga, oślepiony i pozbawiony sił, zdołał jeszcze ostatnim wysiłkiem przewrócić kolumny pogańskiej świątyni, grzebiąc pod ruinami siebie i wrogów (por. Sdz 16, 25–30). + 3 inne znaczenia „Jak Samson jednym wstrząśnieniem kolumny” Konrad Wallenrod to słowo w 4 lekturach →
Samuel: prorok, kapłan, ostatni sędzia starożytnego Izraela. „Cień Samuela ukazał się Saulowi i jest to jeden z artykułów wiary, przykro byłoby mi, gdybyś go podawał w wątpliwość, Portosie.” Trzej muszkieterowie
samy starop. M. lm rodz. niemęskoosobowego: same. „Samy cię ściany wołają” Pieśni
samym tylko wydatnym mundurem: jeszcze za czasów Stanisława Augusta anarchia odziedziczona po czasach saskich była w wojsku polskim zjawiskiem normalnym. Towarzysze pancerni i husarscy tylko nominalnie byli żołnierzami, ponieważ w czasie wojny najczęściej pozostawali w domu wysyłając na swoje miejsce płatnych zastępców. „Że żołnierz — samym tylko wydatny mundurem.” Satyry
samże: czy sam. „Kontrakty kupna jego majątków zaledwie by się w takim obrębie zmieściły; a samże ich dziedzic nie ma mieć więcej miejsca?” Hamlet
San Benedetto: Sławne opactwo benedyktyńskie, ówczesny właściciel ziemi okolicznej chciał klasztor i kilka wsi połączyć w jedną miejscowość; do tego odnosi się wiersz następny. „Grzmi wód hałasem przy San Benedetto,” Boska Komedia
San Domingo fr. Saint-Domingue: dawna francuska kolonia (1659–1804) w zach. części karaibskiej wyspy Hispaniola; obecnie terytorium Republiki Haiti. „W jego żyłach złączyła się błękitna krew francuskiego szlachcica z burzliwą krwią Murzynki z San Domingo.” Trzej muszkieterowie
Sancho Pansa: postać z Don Kichota Cervantesa, giermek bohatera będący uosobieniem sprytu i praktyczności życiowej. + 1 inne znaczenie „Spoza don Quichota, Sancho Pansy i mulników Dorégo, spoza Walki kogutów i Ulicy pijackiej Hogarta, coraz częściej pokazywało mu się wnętrze wagonu, drgająca szyba, a w niej niewyraźny obraz Starskiego i panny Izabeli...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
sandał: tu: drewno sandałowe. „Patrz, sandał prawdziwy!” Pan Wołodyjowski
Sandersiak: dziecko państwa Sanders; forma nazwiska uzupełniona polskim formantem słowotwórczym - 'ak , oznaczającym najczęściej istotę młodą. W czasie, kiedy powstawały powieści Janusza Korczaka, tworzenie takich form było w polszczyźnie znacznie częstsze niż na początku XXI w. „A Sandersiaków jest aż pięcioro.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 3 wystąpienia →
Sangar: Sangarios, rzeka w Azji Mniejszej. „Które brzegi Sangaru obozem okryły.” Iliada
Sangdieu! fr.: cholera! „Sangdieu! Do wszystkich diabłów!” Trzej muszkieterowie
Sanguszko, Roman 1901–1986: ziemianin z tytułem książęcym, hodowca koni arabskich w Gumniskach k. Tarnowa; ponieważ matka nie akceptowała jego małżeństwa z Wandą z Turzańskich Krynicką, rozwódką, mieszkał stale we Francji, pod Paryżem; jego pierwsza żona zmarła w 1937 r., osierocając dwumiesięcznego synka, Piotra; swoją drugą żonę, Germaine Burhard Sanguszko poznał na statku, którym emigrował do Brazylii; zamieszkali w Sao Paulo. „Lub whisky z Leszkiem i Sanguszką.” Kwiaty polskie
sangwina: kredka czerwonobrunatna. „Tło ciemnych, brązowych tafli rzeźbionego drzewa otaczające jej głowę sprawiało, że wyglądała jak przecudny rysunek sangwiną.” Ludzie bezdomni
Sanherib: dumny król asyryjski, zmuszony odstąpić od oblężenia Jeruzalem; w odwrocie jego Bóg przez swego anioła całe jego wojsko wytracił. Sam zaś w Niniwie, będąc na modlitwie w Świątyni, przez własnych synów haniebnie był zamordowanym. „Jako synowie wściekli Sanheriba” Boska Komedia
sankcja: tu: prawo, zezwolenie, aprobata. „Temu krokowi sankcje.” Hamlet
sankiuloci z fr. sans-culottes: dosłownie: bez (krótkich) spodni; w czasie Rewolucji Francuskiej nazwa nadawana rewolucjonistom, którzy nosili spodnie długie, zamiast modnych wówczas wśród szlachty krótkich spodni z koronkami (fr. culotte ); tu w znaczeniu niby dosłownym „bezspodniowcy" (tak nazwał też Żeromski obdartych nędzarzy wiejskich w noweli Doktor Piotr ). „Przebiegał nawłockie lasy obserwując źle żywionych podrostków, obdartusów i sankiulotów, wyschłe, schorzałe babiny, jak kulkami obłamywały gałęzie suche, a potem wiązki ich dźwigały na plecach upadając pod ciężarem, wlokły się poprzez równinę śniegową, ażeby w…” Przedwiośnie
sankiulocki: odnoszący się do sankiulotów, najbiedniejszej i najbardziej radykalnej grupy uczestników rewolucji francuskiej. „I to wszystko w poczciwie sankiulockim miesiącu nivôse...” Popioły
Sanktissimum łac.: w kościele katolickim: Najświętszy Sakrament. „Jak gdybym Sanktissimum ujrzał!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
sanna: jazda saniami po drodze usłanej śniegiem. „— Moi mili barankowie, pojedziecie dziś czołem bić, potem zaś umówiliśmy się z dziewczyną, że do Mitrunów wszyscy wyruszymy, aby sanny w lasach zażyć i tę trzecią majętność obaczyć.” Potop
Sanson, Nicolas 1600–1667: francuski geograf i kartograf, autor wiernopowierzchniowej siatki kartograficznej dla całej Ziemi. „Nosiła w kieszeni książeczkę, mało co większą niż atlas Sansona, umyślnie ułożoną dla młodych panienek, która zawierała coś w rodzaju katechizmu.” Podróże Guliwera
Santa-Zita: Święta Zyta, patronka miasta Lucca. Magistratura tego miasta w owych czasach głośna była ze swego przekupstwa. Tu poeta chcąc jeszcze więcej zaostrzyć żądło ironii, nazwę miasta omawia imieniem jego patronki. „«Oto jest jeden z radców z Santa-Zita,” Boska Komedia
Santok: gród u ujścia Noteci, obecnie wieś. „Nagle rozegrzmiała po całym kraju wiadomość, że Krzyżacy napadli i zagrabili staropolski, zastawiony johannitom Santok.” Krzyżacy
Sapho de Mytilène fr.: Safona z Mityleny; grecka poetka liryczna z wyspy Lesbos, żyjąca na przełomie VII i VI w. p.n.e. „Te jak Sapho de Mytilène, inne à la Cléopatra.” Popioły
sapientia łac.: mądrość. „— Mości chorąży, senectus przez was mówi i sapientia.” Ogniem i mieczem
sapieżanka: odmiana gruszy. + 1 inne znaczenie „Stuletnia może sapieżanka gałęzie swe już bezpłodne, ale nieprzeniknioną gęszczą listowia okryte kładła na oknach i ścianie domu, którego okiennice i narożniki, na biało pomalowane, wesoło zza niej wyglądały.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
sapowaty: błotnisty, bagnisty. + 1 inne znaczenie „Słychać je było, jak dysząc ociężale i mozolnie, lgnie do mchów napęczniałych, do sęków gąbczastych i do sapowatej kory dębów wilgotnych.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
sapy zwykle w lm: podmokłe piaszczyste gleby. „Przestrzenie wzgórz bezużytecznych, o glebie czerwonawej, zarosłej sośniną albo jałowcem, piaski na wzniesieniach, sapy nad rzekami.” Popioły
Sara: Sara oznacza 'władczyni, księżna', podczas gdy Saraj: 'moja księżna'. Według Talmudu ( Berachot 13a), na początku była księżną dla swojego ludu, teraz stała się władczynią dla całego świata, zob. Raszi do 17:15. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sarabanda hiszp.: hiszpański taniec dworski, emanujący erotyzmem. + 1 inne znaczenie „Nie może jej przebaczyć historii z sarabandą.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →
Saraceni: Arabowie, muzułmanie, przen. poganie; w czasie opisywanym w powieści w Hiszpanii trwała rekonkwista, to jest odbijanie ziem zajętych przez Saracenów. Tu ogólnie o poganach. „Przymawiali nam przez Niemców, że pogan i Saracenów przeciw Krzyżowi bronimy, i obowiązywali się dowieść tego rycerskim pojedynkiem.” Krzyżacy
sarafan z pers. sarapa : od stóp do głów; uroczysta szata: daw. długi kaftan męski bez rękawów; dziś: rosyjski kobiecy strój ludowy, rodzaj długiej sukni z wysoką talią, bez rękawów a. z wszytymi rękawami z tkaniny bieliźnianej. „Z wiatrem igrały białe poły sarafana” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Sardanapal: ostatni, legendarny król Asyrii, uważany w starożytności za rozpustnego tyrana, który podpalił swój pałac i zginął w płomieniach wraz z dworem. + 1 inne znaczenie „Bo Sardanapal celu ich użytku” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
sardyjskie skarby... indyjskie złoto: Sardes, stolica Lidii, słynęła ze swych skarbów, Indie ze swego złota. „Wskażcie mi górę indyjskiego złota,” Antygona
Sardyniji: Sardynii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „O Sardyniji, choć im wargi gorą,” Boska Komedia
sarkać: głośno wyrażać niezadowolenie. „Sarknęli Grecy, Ajas bardzo się zapalił,” Iliada
Sarmatki: tu: Polki przestrzegające dawnych obyczajów, wprowadzone do satyry jako przeciwstawienie kobiet modnych. „Śmią pełnić obowiązki, a proste Sarmatki,” Satyry
sarmenticii i semaxii łac.: tu: żywe pochodnie. „Takich zwą sarmenticii i semaxii...” Quo vadis
sarn daw.: dziś popr. forma D.lm: saren. „Wytarł oczy i, na podobieństwo sarn skacząc przez choiny, pomknął na dół.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
sarnia noga: rękojeść dyscypliny z wykonana z sarniej nogi. „Czujności pryncypała i jego biegłości w używaniu sarniej nogi doświadczyłem zaraz na trzeci dzień po wejściu do sklepu.” Lalka
Saron: żyzna równina w Izraelu, nad morzem Śródziemnym rozciągająca się między Karmelem a Jaffą; o bujnej roślinności, w tym o kwiatach, a szczególnie różach Saronu nadmienia już Biblia (por. Pieśń nad Pieśniami 2, 1). „Rozkwitłe, świeże, wonne jak Saronu róże,” Kordian to słowo w 2 lekturach →
Sarpedon: syn Zeusa i Europy. „Zapalony Sarpedon” Iliada
Sarpedona: Sarpedon, syn Jowisza, król Likii, sprzymierzeniec Trojan w wojnie z Grekami. Zginął w walkach pod Troją. „I prędkiego Sarpedona;” Fraszki
Sarpi, Paolo 1552–1623: wenecki teolog, historyk i obrońca politycznej niezależności Republiki Weneckiej wobec papiestwa. „Gdybym też teraz wstał i zapytał ich, jak się zapatrują na maksymy Fra Paola Sarpi, na owe wytyczne zasady udzielane prokuratorom?” Popioły
sartor łac.: krawiec. „— Straszliwy z waści sartor!” Ogniem i mieczem
Sartowie: nazwa nadawana różnym osiadłym ludom Turkiestanu, dziś nie używana. „„Armia ormiańska" wycofała się z okopów, pomknęła ku okrętom stojącym w porcie i co najmniej w połowie swej liczebności odpłynęła za morze, na drugi brzeg Morza Kaspijskiego, do kraju Sartów.” Przedwiośnie
Saschu: egipska nazwa semickich koczowników, pasterzy bydła prowadzonych przez wodzów plemiennych, wędrujących na terenach półwyspu Synaj, południowego Izraela i Transjordanii. „Bez przesady można powiedzieć, że pod Pi-Bast codziennie obozowało ze trzydzieści tysięcy cudzoziemców: Saschu, czyli Arabów, Fenicjan, Żydów, Filistynów, Chetów, Asyryjczyków i innych.” Faraon
sąsiek: część stodoły (lub osobne pomieszczenie), gdzie przechowuje się zboże, siano, słomę itp. + 3 inne znaczenia „W sąsieku u belki ją powiesić — będzie przespiecznie ode psów lebo jenszej gadziny...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →
Saska Kępa: nazwą tą oznaczano wówczas naturalną wyspę na Wiśle, obejmującą wtedy część dzisiejszej Pragi i Grochowa; północna jej część znajdowała się naprzeciw Powiśla. Saska Kępa została później podzielona, najpierw na dwie części (przy budowie Mostu Poniatowskiego w latach 1904–1913), a następnie na trzy — po usypaniu Alei Waszyngtona w 1935 r. Dziś nazwą tą określa się dzielnicę nadwiślańską leżącą na południe od Mostu Poniatowskiego. „W spokojnej powierzchni wody odbijała się Saska Kępa, już zieleniejąca, i praskie domy z czerwonymi dachami; na środku rzeki stała nieruchoma berlinka.” Lalka
Saski Ogród: park centralnej części Warszawy, założony w r. 1727 przez króla Augusta II z dynastii saskiej (stąd nazwa), obecnie istnieje tylko część dawnego ogrodu; strona zachodnia, zniszczona w czasie ostatniej wojny, została zabudowana. „Wokulski na chwilę tylko wpadł do sklepu, przy obiedzie nie mógł jeść, potem poszedł do Saskiego Ogrodu ciągle myśląc: „Czy klacz wygra i czy go panna Izabela pokocha?...” Przemógł się jednak i wyjechał z domu dopiero około piątej.” Lalka
Satanella: bohaterka sztuki baletowo-pantonimicznej Le Diable amoureux (Kochanica diabła), ułożonej przez Josepha Maziliera do muzyki Napoleona Henri Rabera oraz François Benoista. „A na scenie Satanella” Bal w operze
Satanów: miasteczko w centralnej Ukrainie. „— Waćpan, mości namiestniku Podbipięto, idź prosto na dół ku Tatarzyskom; ty, Michale, podejdź pod Kupin, a pan Zagłoba dotrze do Zbrucza koło Satanowa.” Ogniem i mieczem
satelita: sojusznik. „— Jest to rozkaz dla mnie, bym tu siedziała jak w więzieniu, aż każe mnie stąd zabrać jednemu z satelitów swoich...” Trzej muszkieterowie
satinetka daw.: satyneta, lekka tkanina podobna do satyny. „Zawsze ubrana czyściutko w wypełzłe satinetki i kretony, w których służba i sama pani Cecylia rozpoznawała dawne, ofiarowane jej swe suknie.” Granica
satis łac.: wystarczy.
satrapa: namiestnik prowincji (satrapii) w starożytnej Persji, który posiadał uprawnienia administracyjne, sądowe i wojskowe; synonim tyrana. Satrapy nasze: ci, którzy posiadają władzę. „Satrapy nasze korni pokładli się czołem,” Kordian
Saturn mit. rzym.: starorzymski bóg rolnictwa i zasiewów, przedstawiany jako starzec; utożsamiany z gr. Kronosem (a. Chronosem), bogiem czasu i śmierci. + 1 inne znaczenie „…tarości: „Ludzie starzeją się wprawdzie prędko, ale tacy, którzy żyją zgoła innym życiem, a prócz tego są twarze, o których Saturn zdaje się zapominać." Petroniusz mówił to z pewną nawet szczerością, albowiem Pomponia Grecyna, jakkolwiek schodziła z południa ż…” Quo vadis wszystkie 2 wystąpienia →
satyr mit. gr.: należąca do orszaku Dionizosa istota o ciele łączącym cechy człowieka i kozła (najczęściej z koźlimi nogami, uszami oraz prąciem). „Istny Hyperion naprzeciw satyra;” Hamlet
Satyricon: utwór przypisywany Petroniuszowi, obrazujący stosunki panujące w Cesarstwie Rzymskim. „Po czym spojrzawszy na tytuł zapytał: — Satyricon.” Quo vadis
Saul: zwyciężony przez Filistynów na górze Gilboe, z rozpaczy przebił się mieczem. Dawid opłakujący śmierć syna, przeklął to miejsce, mówiąc: „Góry Gilboe, niech odtąd ani rosa, ani deszcz was nie odwilżą". + 1 inne znaczenie „Schną niezwilżane ni rosą, ni deszczem.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
Sawa: prawy dopływ Dunaju. W tym czasie stanowiła granicę między posiadłościami austriackimi i tureckimi. + 1 inne znaczenie „Niedaleko rzeki Sawy, nie wiem którego dnia naszej wędrówki, znaleźliśmy w pustej okolicy kilka chat, gdzie nas bardzo gościnnie przyjęto.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
sąż daw.: tu: czyż są (a.: są przecież). + 1 inne znaczenie „A ci ludzie sąż rybakami nieszczęścia?” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
sążeń: dawna jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8–2 m. + 3 inne znaczenia „Morze na tyle sążni tuż pod sobą” Hamlet to słowo w 9 lekturach →
sążnisty daw.: wysoki, długi; por. sążeń: daw. jednostka miary długości wynosząca ok. 2 m. „Sążnistym idzie krokiem.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
scandala łac.: skandal, zgorszenie. „Scandala!" , i być może, że niektóre rzeczy Wejento wymyślał, ale ja, który znam miasto, znam naszych patres i nasze kobiety, upewniam cię, iż to wszystko bledsze niż rzeczywistość.” Quo vadis
Scewola: Mucjusz Scewola, Rzymianin, wobec króla Etrusków Porseny Rzym oblegającego, dobrowolnie palił prawą rękę na ogniu, że ta przez pomyłkę zamiast króla, jego sekretarza zabiła. „Co w ogniu rękę paliła Scewoli;” Boska Komedia
Schadenfreude niem.: złośliwa radość z cudzej szkody. „Tylko to dowiadywanie się z boku, od ludzi obcych, którzy pomimo woli wyładowują na mnie gnijącą w każdej duszy człowieczej Schadenfreude...” Ludzie bezdomni
schadzka: umówiona spotkanie; randka. „Ale cóż z tego, kiedy pan Tomasz nie mógł nigdy znaleźć ani jednej chwili na oświadczyny, będąc zajęty jeżeli nie praktyką, to — schadzkami.” Katarynka
scheda: spadek; odziedziczony po kimś majątek. „— Coś letko wama idą schedy, letko!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
scheiba z niem.: tu: płytka metalowa z otworem, podkładana pod główkę śruby lub pod nakrętkę. „Naładowany do pełna piaskiem, wykoleił się na samej „scheibie".” Pożegnanie z Marią
Scheibler, Karol Wilhelm 1820–1881: niemiecki przemysłowiec, nazywany „królem bawełny", założyciel (w 1854 r.) potężnej fabryki włókienniczej, kompleksu usytuowanego w Księżym Młynie w Łodzi; od lat 70. XIX w. zakłady Scheiblera były hegemonem nie tylko w Królestwie Polskim, ale również w Cesarstwie Rosyjskim; nagrodzony złotym medalem podczas wystawy światowej w 1878 r. w Paryżu za wysokogatunkowe wyroby, odznaczony przez cara Aleksander II Orderem Świętego Stanisława w 1879 r. Osoba tego przemysłowca-milionera posłużyła za wzór Władysławowi Reymontowi do stworzenia postaci Hermana Bucholca w powieści Ziemia obiecana . „Stumilionowa Wieża Scheibler.” Kwiaty polskie
schemat: tu: powielany wzór, szablon. „Ze schematów wolności, równości i braterstwa sypią się trociny.” Granica
Schérer, Barthélemy Louis Joseph 1747–1804: francuski generał; w 1799 dowódca Armii Włoskiej, pokonany przez Pála Kraya pod Magnano. „Baron Kray złamał już był lewe skrzydło armii Schérera i napastował go całą siłą.” Popioły
Schicht: warszawskie przedsiębiorstwo, produkujące m.in. mydło. „Podszedłem i przyjrzałem się dokładniej: na obu wielkich jak od Schichta kawałkach wytłoczona była kolumna i napis Warszawa.” Pożegnanie z Marią
Schiller, Friedrich 1759–1805: niemiecki poeta, filozof, historyk i dramaturg, autor Ody do radości . „Ogromne wrażenie wywierają na nim Szekspir i Schiller, ulega wpływom niemieckich romantyków.” Trzej muszkieterowie
Schiller, Leon 1887–1954: reżyser, autor scenariuszy, krytyk i teoretyk teatru; zyskał sławę w międzywojniu dzięki swym monumentalnym inscenizacjom wielkich romantyków polskich, m.in. Dziadów Adama Mickiewicza, Kordiana i Snu srebrnego Salomei Słowackiego w latach 30. XX w. w teatrach we Lwowie, Wilnie i Warszawie. „A Schiller wyreżyserował.” Kwiaty polskie
schludzić: wyczyścić, uporządkować; por. przym. schludny : czysty. „A iż przy pracy i w porze dnia znojnego też był prochem przysuty, po wiaderko sięgnął, do studni poszedł, ręce i twarz czysto obmył, czuprynę strząsnął i schludziwszy odzież, do misy kartofli wesoło z dziećmi siadł za stołem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
schną dziś moje kości: zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie" z tęsknoty), utratę sił z nią związaną. „Przed którą prawie schną dziś moje kości.” Pieśni
scholastyczny: odnoszący się do scholastyki: średniowiecznej filozofii, która starała się wywieść prawdy dotyczące świata z dogmatów religijnych. „Nadto takie miał wykształcenie umysłowe nawet pod względem nauk scholastycznych, że cytaty łacińskie Aramisa wywoływały uśmiech na jego ustach, gdy Portos tylko udawał, że je rozumie.” Trzej muszkieterowie
schować dudy w miech: zrezygnować z jakichś działań. „Byłeś odważny ze starą kniaziową i z dzieciuchem kniaziem, ale z rycerzem dudy w miech!” Ogniem i mieczem
schreiber: w gwarze obozowej: pisarz blokowy (więzień funkcyjny). „— Paru z nich znałem: byli schreiberami w przesławnym obozie Allachu, pasiaki leżały na nich jak ulane, musiały być szyte specjalnie na zamówienie jeszcze w obozie.” Pożegnanie z Marią
Schrotamt: urząd przeładunku beczek winnych. „…ską, toż postrzygalnie, łaźnie, topnie miedzi, topnie wosku, złota i srebra, browary, całe góry beczek koło tak zwanego Schrotamtu — słowem, dostatki i bogactwa, których nieobyty z miastem człowiek, choćby zamożny właściciel „grodku", wyobrazić sobie nawet nie…” Krzyżacy
schrustawszy: schrupawszy. „Nie gonił go Sadełko na razie, bo co tylko był gołębia zdusił i czuł się syty, schrustawszy go do ostatniej kostki; pogroził tylko w stronę chwiejącej się za śladami uciekającego chomika trawy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
schuchrać się gw.: zmizernieć. „Stare to było, schuchrane, słabe i ledwie dychające, iż się widziała jako ta wierzba przydrożna — pokrzywiona, spróchniała, co to się już ledwie tli i domiera w piachach; w łachmanach juści była, z kosturem dziadowskim w ręku, z tobołkami na plecach, obwieszon…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Schwein niem.: świnia. „Z grubego gardła kapitana Patny wypłynął basowy pomruk, w którym dźwięk słowa „Schwein" unosił się to wysoko, to nisko, jak kapryśne piórko przy lekkim podmuchu wiatru.” Lord Jim
Schweinedreck niem.: świńskie gówno. „— Schweinedreck — spluwa na nich młody, wysoki post, o bujnych płowych włosach i niebieskim, marzącym spojrzeniu — przecież zaraz będziecie mieli tyle do żarcia, że nie przeżrecie.” Pożegnanie z Marią
Schwizerland: Szwajcaria. „Cóż by dał za to, żeby jeszcze raz w życiu pójść z sześcioletnimi obywatelami wolnego Schwizerlandu do lasu, szukać z nimi ukrytych między liśćmi „zwerglów" w wielkich, spiczastych czapkach, a z ogromnymi brodami...” Syzyfowe prace
schwyciłem karabin na tuj: na skróconą komendę: gotuj broń! „Machinalnie schwyciłem karabin na tuj myśląc, że pokazali się Austriacy.” Lalka
ściągać daw.: tu: mieć kogoś na uwadze, czynić aluzję do kogoś, wytykać coś komuś. „ściągając do Klary” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
ściągać do kogoś: tu: stosować do kogoś, czynić aluzję do kogoś. „Ściągasz je do Anieli, albo też do Klary?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
ściągnąć coś: tu: ukraść coś. „Jestem przekonany, że to on ściągnął.” Skąpiec
ściah rus.: flaga, sztandar. „Znajdziesz Kryczyńskiego i powiesz mu, aby pod Raszków z tamtej strony ze swoim ściahem podemknął.” Pan Wołodyjowski
ściana: tu: granica. „— Tu by się patrzył człek młody, a nie bojący, bo zaś ściana krzyżacka obok; taki, powiadam, co by się przed Niemcami nie tylko nie chował, ale jeszcze ich szukał, więc tak myślę, że, nie przymierzając, Hlawa w sam raz by się do tego nadawał...” Krzyżacy
Ścieki: słynne kanały paryskie, długości (w r. 1878) ok. 800 km, tworzą rozległą sieć podziemnych korytarzy; ówcześnie stanowiły najwyższe osiągnięcie techniki w tej dziedzinie.
ściel daw., gw.: sufit. „I tę trudność zamawiałam, i ściel na jej głowę zrywałam, lecz nic nie pomogło!” Klechdy polskie
ścienknąć: stać się cieńszym. „Już ty tam ścienkniesz...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
ścierciałka: skartabella, szlachcic bez pełni praw stanowych. „Nie zginiesz ty jako ścierciałka.” Krzyżacy
ścierń: krótkie źdźbła pozostałe na polu po ścięciu zboża; ściernisko. + 1 inne znaczenie „Wielki chłopiec, który istotnie jak długi rozciągnął się był na ścierni i leniwą rękę zatopił w kudłach Sargasa, wstał, wyciągnął się i począł znowu snopy wiązać.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
ściernisko: pole, na którym pozostały po żniwach kłujące łodygi zbóż. „Zresztą, wszędzie, od wzgórz obrosłych drzewami do wysokiej ściany nadniemeńskiej, dojrzałe zboża płynęły gorącą żółtą lawą, która miejscami wyginała się w zagłębienia, okryte również gorąco żółtym ścierniskiem.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
ścierpieć: wytrzymać coś z trudnością. „I ścierp, że jeszcze raz zaszturmujemy” Hamlet
ścierwo: hebr. טְרֵפָה ( trefa ): rozszarpane . + 1 inne znaczenie „A jako srogie wilki i niesyte ścierwa” Iliada to słowo w 2 lekturach →
ścierwowcem: hebr. רָחָם ( racham ): sęp padlinożerny .
ścigły daw.: szybki. „Nic im król nie rzekł, chociaż mu dary przywieźli: ścigłe krzeczoty i drogie naczynia.” Krzyżacy
Scipio Africanus: Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański Starszy (235–183 p.n.e.), wódz i polityk rzymski z okresu II wojny punickiej. „Hannibal podobno kości rzucał, Scipio Africanus rytmy recytował, pan Koniecpolski, ojciec, o białogłowach zawsze rozmawiał, a ja rad snu przed bitwą przez jaką godzinę zażywam, chociaż i od kielicha z dobrymi przyjaciółmi nie stronię.” Potop
ścisło: dziś popr.: ścisnęło. „Aż jak się też naszej pani serce ścisło, że wojna o nią cały naród trapi, tak zaraz w rzekę skoczyła, we Wisłę, i zaraz się utopiła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
ścisły daw.: skromny, oszczędny. „Przy nadziei oracz ścisły,” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →
scjatyka: ischias, choroba objawiająca się napadami bólu na tylnej stronie nogi od bioder ku piętom. „Dostałem przez nie scjatyki, lecz nie mogę się na nie gniewać...” Lalka
śćmiło: zaćmiło. „Teraz śćmiło się bardziej jeszcze w smutku i bezczynności.” Cierpienia młodego Wertera
scriptae duodecim łac.: dosł. 12 linii, gra podobna do warcabów. „Inny, o panie, powiedziałby ci, że wypił z Ursusem dziesięć kantarów najprzedniejszego wina, zanim tajemnicę z niego wydobył; inny powiedziałby ci, że przegrał do niego tysiąc sestercji w scriptae duodecim lub że za dwa tysiące kupił wiadomość...” Quo vadis
scriptor, scriptoris łac.: pisarz; tu M. lm scriptores : pisarze. „Nie poznam miłych kątów, a przecie słusznie rozmaici scriptores zamek ów za ósmy cud świata uważają, bo oprócz tego ma król francuski zacny dworzec, ale kiep w porównaniu do tego!” Potop
scripulum łac.: mała złota moneta, równająca się trzeciej części złotego denara, czyli aureusa . „— To są scrupula — rzekł.” Quo vadis
Scylla i Charybda mit. gr.: dwa potwory morskie, które czatowały na żeglarzy po obu stronach cieśniny, utożsamianej z Cieśniną Mesyńską, i pożerały ich. „Widzieli tedy porohy i dziwili im się, a zwłaszcza strasznemu Nienasytcowi, który rokrocznie jak ongi Scylla i Charybda po kilkadziesiąt ludzi pożerał.” Ogniem i mieczem
Scypion Afrykański Młodszy 185–129 p.n.e.: wódz rzymski, który w 146 r. p.n.e. pokonał i zniszczył Kartaginę. „— Jucha, Scypion Afrykański Młodszy...” Popioły
Scyta: mieszkaniec Scytii, członek starożytnego plemienia Scytów, którzy 700 lat p.n.e. najechali m.in. ziemie polskie, co w sarmatyzmie dało podstawę dla genealogicznych rojeń o pochodzeniu szlachty polskiej. „Święci królowie — dwóch Magów i Scyta.” Balladyna
sczeznąć: osłabnąć, opaść z sił, zginąć. „Toż oni własnych atamanów mordują i od czasu, jak tu siedzę, nie pamiętam, by który sczezł swoją śmiercią.” Ogniem i mieczem
Sczyść siebie dnem gęstszego sita: [tj. przesiej się przez gęste sito; red. WL] Przez to powszechne, a pełne prawdy porównanie, poeta wyraża myśl następującą: św. Jan niezadowolony ogólnym objaśnieniem miłości, żąda od poety więcej jasnych i szczególnych powodów, przez które dusza jego i umysł zwróciły się do tej wzniosłej miłości. „I rzekł: — «Sczyść siebie dnem gęstszego sita;” Boska Komedia
se gw.: sobie. „— Przeciek nie święci garnki lepią, mogę i ja poprobować, poredzimy se o tym którego dnia.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 6 wystąpień →
se gwarzcie gw.: rozmawiajcie sobie. „Tu drzwi zawrzes — tam se gwarzcie,” Wesele
se mną starop.: ze mną. „Mow se mną, boć mam działo,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Sebak: dziś: Sobek, Sebek, bóg krokodyl, władający wodą. Centrum jego kultu była oaza Fajum. „Nie dalej jak onegdaj ludzie z mego nomesu wpadli na terytorium prowincji Ka i znieważyli posąg boga Sebaka.” Faraon
Sebeg: planeta Merkury. „A ponieważ przeciwnikiem Peneter-Dewy jest Sebeg, więc lekarstwami będą: żywe srebro, szmaragd i agat, leszczyna i podbiał tudzież części ciała żaby i sowy utarte na proszek.” Faraon
Sebt-Het: Ka-Heseb, 11. nom Dolnego Egiptu, w centralnej części Delty. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon
secesja łac. secessio : wycofania się, odstąpienie: zerwanie (stosunków), odłączenie się (części ziem od reszty jakiegoś kraju) itp., a także: nazwa odrębnego stylu w sztuce na przełomie XIX i XX wieku; Dulskiej chodzi jednak zapewne o scysję z konduktorem, a więc sprzeczkę, konflikt (z łac. scindere : rozszczepiać). „Ona na złość się wyciąga i zaraz potem z konduktorem secesja — wszyscy się patrzą...” Moralność pani Dulskiej
secesyjny: tu: wykonany w stylu secesji ( art nouveau ), z przełomu XIX i XX w., charakteryzującym się stosowaniem płynnych, falistych linii oraz bogatej ornamentyki, zwłaszcza roślinnej. „Wchodził przez taras do wnętrza kawiarni i w zadymionej, secesyjnym mahoniem i lustrami wyłożonej sali, wśród sennych dziewcząt, zmarzniętych i głodnych, wynajdował sobie jakąś przygodę.” Granica
Sechem: gr. Letopolis, stolica miasto 2. nomu Dolnego Egiptu, położona ok. 60 km na południowy zachód od Bubastis. „Ludzie gromadzili się po ulicach, niektórzy wchodzili na płaskie dachy lub wdrapywali się na drzewa i stamtąd ogłaszali, że — widzą pożar w Menuf albo w Sechem.” Faraon
secundo łac.: po drugie. „— Przeto ja się i Turków nie boję, gdyż to primo: tacy synowie, a secundo: synowie Beliala!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.