Litera M

1120 słów, strona 1 z 5.

ma foi fr.

słowo daję, dalibóg, doprawdy. „Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.” Dziady, część III

ma li zostać

czy ma zostać. „Ostateczne namowy, ma li w Troi zostać” Odprawa posłów greckich

mać daw., daw., gw., starop.

matka. „Przyszła i stara Sochowa, mać Kłębowego zięcia, cicha kobieta, pobożna wielce i wraz z Dominikową najwięcej w kościele przesiadująca; przyszły i drugie jeszcze insze, ale już tak wybrane, o których nie wiada, co rzec, bo podobne sobie kiej te gąski w stadzie,…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 4 lekturach →

mać uboga starop.

biedna, nieszczęśliwa matka. „Miała cię mać uboga” Treny

macać daw.

tu: próbować, sprawdzać. „Macałaś, wyzywałaś różnymi imiony” Odyseja

macamy, gdzie miękcej w rzeczy, a ono

macamy (dotykamy), gdzie rzekomo jest bardziej miękko, a tymczasem... „A ono wszędy ciśnie: błąd wiek człowieczy.” Treny

Macdonald, Étienne 1765–1840

francuski generał, marszałek Francji. „Wnet generał Macdonald, uchodząc z Neapolu przez wielkie włoskie góry, przyszedł na nieszczęście swoje pod Trebio i stoczył oną bitwę straszliwą.” Popioły

Macedończyk

wg popularnej anegdoty Filip Macedoński mawiał, że nie ma muru tak wysokiego, by nie przeskoczył go osioł objuczony złotem. „Zacnych miast Macedończyk i podkopał harde” Pieśni

Macedonia

tu: prawdopodobnie region administracyjny Grecji. „Ale ci ludzie z Salonik i winnych stoków Macedonii boją się cienia.” Pożegnanie z Marią

macerować się

o jakimś surowcu: podlegać procesowi długotrwałego moczenia w celu zmiękczenia lub wydzielenia określonego składnika. „Ił, porzucony na brzegach i groblach, macerował się w słońcu i we właściwym czasie służył do użyźniania roli.” Ludzie bezdomni

Machanaim

hebr. מַחֲנָיִם ( machanajim ): ‘dwa obozy’. Obóz aniołów «spoza Ziemi [Israela], które szły z nim aż dotąd i [obóz aniołów] Ziemi Israela, które wyszły mu naprzeciw», zob. Raszi do 32:3. „I wstał Laban z rana, i ucałował synów swoich i córki swoje, i pobłogosławił ich, i poszedł; i wrócił Laban do miejsca swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Machaon

syn Asklepiosa, boga lekarzy. „Machaon, lekarz biegły, z rany cię wyleczy” Iliada

machenik

zniekształcone: mechanik. „Dopiero to jest machenik!” Syzyfowe prace

Machiavelli, Niccolò 1469–1527

florencki prawnik i teoretyk polityki; najbardziej znany z dzieła Książę , propagującego dość cyniczny sposób sprawowania władzy oraz maksymę „cel uświęca środki". „Wystarczyło mu wspomnienie słów mędrca, najgłębszego znawcy rzeczy dokonanych, Niccola di Bernardo dei Machiavellego.” Popioły

Machijawelów wykręty i sztuki

Niccolo Machiavelli (1469–1527), polityk i historyk florencki, „sławny przez swoje polityczne, ale wykrętne i rzetelności przeciwne pisma”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Jako teoretyk władzy absolutnej zalecał panującym zręczność, przebiegłość i bezwzględność, nie krępowaną żadnymi normami etycznymi. „Fraszka Machijawelów wykręty i sztuki,” Satyry

Machlejd

marka piwa; od nazwiska właścicieli znanego warszawskiego browaru. „Nauczyciel postępował za nim krok w krok, najpewniejszy, że to, co widzi, słyszy i czego doświadcza, jest snem raptownym po wypiciu tylu butelek Machlejda.” Syzyfowe prace

machnąć kozła

fiknąć koziołka, zrobić przewrót do przodu. „— I pewnie bym waćpana skonfundował, jakom pana hetmana Potockiego w obliczu króla skonfundował, któren gdy mi do wieku przytyki dawał, wyzwałem go: kto więcej kozłów od razu machnie.” Pan Wołodyjowski

machnąć po pętlicach

zadać cios w piersi; pętlice : rodzaj zapięcia kontusza. „Bo jak machnie po pętlicach,” Zemsta

machorka

tytoń bakun (Nicotiana rustica L.), uprawiany również w Polsce, jego suszone liście zawierają kilkakrotnie więcej nikotyny (do 9%) niż tytoń szlachetny. + 3 inne znaczenia „— splunął ze złością, nabił fajeczkę machorką i długo pocierał zwilgotniałe zapałki o portki, nim zapalił.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →

Machpela

hebr. מַכְפֵּלָה ( machpela ) od rdzenia כָּפַל ( kafal ): ‘podwójne’. Grota ta składała się z dwóch pomieszczeń jednego nad drugim. Wedle innego wyjaśnienia nazwa odnosi się do pochowanych tam par małżonków (Adam i Ewa, Abraham i Sara, Icchak i Riwka, Jakub i Lea), zob. Raszi do 23:9. Obecnie znana jako Grota Patriarchów. „I wstał Abraham, i pokłonił się ludowi kraju, synom Cheta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

macht niem.

właśc. „Macht von Recht" (niem.): siła przed prawem; hasło leżące u podstaw polityki Bismarcka (1815–1898), twórcy niemieckiego imperializmu, zaciętego wroga klasy robotniczej i germanizatora ziem polskich. „Żyła w dawnym zakonie, który przez „Macht" Bismarcka nogami zdeptany został.” Ludzie bezdomni

Maciej z Linköping

kanonik, tłumacz objawień św. Brygidy na łacinę. „Pobożny Piotr z Alwastra i Maciej z Linköping spisali jej objawienia, w których wielka wojna istotnie jest przepowiedziana.” Krzyżacy

Maciejowice

miejsce bitwy stoczonej 10 października 1794, w której wojska Tadeusza Kościuszki przegrały z wojskami rosyjskimi, a sam Kościuszko ranny dostał się do niewoli. „Widziałam Maciejowice” Noc listopadowa

maciejówka

męska okrągła czapka z paskiem nad daszkiem. „Nakarmił on mnie, dał mi maciejówkę, ogolił, żebym wyglądał po ludzku.” Medaliony

macierzanka

roślina o drobnych liściach i kwiatach zebranych w główki, wykorzystywana w lecznictwie, przemyśle perfumeryjnym i spożywczym. „Z największym trudem czołgając się na czworakach, ledwo zdołałem schronić się pod macierzanką, tak jednak okropnie byłem stłuczony, żem przez dziesięć dni nie mógł wychodzić.” Podróże Guliwera

macierze daw. forma

dziś popr. forma D.lp: macierzy; matki. + 1 inne znaczenie „Kędy w żywocie człowiek swej macierze,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

macierzyn

matczyny. „Słońce — w łóżku, wiatr — w sieni — i ogród macierzyn,” Napój cienisty

macierzyńskim szladem starop.

śladem matki, drzewa macierzyńskiego, zwanego tu sadem (w. 1). „Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,” Treny

macierzyńskimi skrzydły

dziś popr. N.lm: (...) skrzydłami. „Teraz kochając dziecię to uspokoi tęskniące swe serce, a osłaniając je macierzyńskimi skrzydły, zadowoli sumienie swe rozkazujące jej czynić dobrze!...” Dobra pani

macież daw.

no macie, macie przecież (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż ); macież go : oto on; proszę, taki to on jest. + 1 inne znaczenie

maciora starop.

macierz, matka. „Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,” Lament świętokrzyski to słowo w 3 lekturach →

Mackensen, August von 1849–1945

feldmarszałek niem., dowódca wojsk niemieckich i austro-węgierskich podczas I wojny światowej, nominację ze stopnia generała na feldmarszałka otrzymał za przełamanie frontu rosyjskiego pod Gorlicami i zajęcie Galicji wraz ze Lwowem w 1915 r.; wcześniej, późną jesienią 1914 r. zajął na czele armii niem. Łódź. „Szkarłatno-siwy Mackensen.” Kwiaty polskie

Maćków daw.

Maćka, Maćkowy. „Pachołek Maćków Wit, rodem z tych stron, słyszał coś wprawdzie o przejściu lasami, ale nie chciał podjąć się przewodnictwa, albowiem wiedział również, że w błotach łęczyckich miały swoje pielesze siły nieczyste, a mianowicie możny Boruta, który rad naprowadzał…” Krzyżacy

MacMahon, Patrice 1808–1893

marszałek Francji, dowodził wojskami wersalczyków przeciw Komunie Paryskiej, następnie jako prezydent republiki (1873–1879) usiłował przywrócić monarchię. „…kiego; jedni nazywali geniuszem Bismarcka, drudzy — awanturnikiem Wokulskiego; jedni krytykowali postępowanie prezydenta MacMahona, inni twierdzili, że Wokulski jest zdecydowanym wariatem, jeżeli nie czymś gorszym...…” Lalka

Macte! łac.

Brawo, bardzo dobrze! „…ósł kamień, którego czterech najtęższych z ludu mocarzy nie zdołałoby poruszyć, szemranie zmieniło się w podziw i okrzyki: „Macte!", odezwały się naokoło.…” Quo vadis

Madagaskar

wyspiarskie państwo w Afryce. „Wtenczas rozwinęliśmy żagle i nasza podróż aż do cieśniny Madagaskaru odbyła się szczęśliwie.” Podróże Guliwera

Madame demande son fer à friser! fr.

Pani prosi o lokówkę. „— Madame demande son fer à friser!” Popioły

Madame demande toute la toilette! fr.

Pani prosi o całą toaletę. „— Madame demande toute la toilette! — zawołał książę Kamil.” Popioły

madejowe łoże

narzędzie tortur w kształcie łoża a. ławy, z baśni o zbóju Madeju. „Ta siła tak mu weszła w piersi, w ręce, w ramiona, że ledwo wytrwał w bezczynności do rana, a garść słomy, na której legiwał, wydała mu się nocy tej jakby mrowiskiem, jakby madejowym łożem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

mademoiselle fr.

panna. „— Mademoiselle...” Popioły

madera

wino portugalskie. „Zastał go przy stole oglądającego pod światło ostatnią lampkę madery.” Trzej muszkieterowie

madonna

tu: kobieta. „To twoja madonna?” Pożegnanie z Marią

mądrocha daw.

spryciara. „Tak mówiła, i wszyscy wierzyli mądrosze.” Odyseja

Mądrością niebo poruszają trzecie

Od tego wiersza: Voi che intentendo il terzo ciel movete zaczyna się pierwsza pieśń z Convicio Amoroso Dantego. Aniołowie uznają wolę bożą i dlatego swoimi wpływami prowadzą gwiazdy. Stąd w języku scholastycznej teologii nazywają się inteligencją, mądrością. „»Mądrością niebo poruszają trzecie«.” Boska Komedia

Madziarka 1895–1956

aktorka kabaretów i rewii warszawskich, występowała m.in. w Kabarecie Miraż. „Madziarka — Łoskot — Pikuś — Gieras.” Kwiaty polskie

Maeterlinck, Maurycy 1861–1949

pisarz belg.; jego twórczość dramatyczna wywarła duży wpływ na literaturę europejską przełomu XIX i XX wieku. „Obijały się kilkakrotnie o jego uszy nazwiska: Ruskin, Maeterlinck...” Ludzie bezdomni

magać daw.

szybko przewracać; fikać. + 1 inne znaczenie „Wielkim kłębem zniżał się, zniżał coraz bardziej, sięgając niemal głowy, to znowu chłonął niewidzialną czeluścią sam siebie, magał okrągłe półzwroty, cofał się, chwiał, odchodził.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

magać się

szybko się przewracać, fikać. „Nad jasną runią pastwisk magały się czajki, co chwila wydając okrzyk swój wesoły.” Ludzie bezdomni

magdalenka

tu: dziewczyna oddana na pobyt do sióstr magdalenek. „— mówił — list mojej magdalenki i jej opiekunek, stronica sześćset trzy...”” Lalka

magdalenki

siostry zakonu żeńskiego św. Magdaleny, które prowadziły domy poprawcze dla upadłych dziewcząt; niekiedy tak nazywano wychowanki tych domów. W Warszawie miały swą siedzibę przy ul. Żytniej (od r. 1862). + 1 inne znaczenie „— Nie pójdziesz do żadnego pana, tylko do magdalenek.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Magenta

miejscowość w północnych Włoszech, gdzie 4 czerwca 1859 r. wojska francuskie i włoskie odniosły zwycięstwo nad armią austriacką. „Podczas kampanii byłem we Włoszech i widziałem, jak Włosi przyjmowali Francuzów w wigilię bitwy pod Magentą...” Lalka

Magia Venerea łac.

magia Wenery; magia miłosna. „Z napisem Magia Venerea” Kwiaty polskie

magiera

wysoka czapka chłopska z płaskim denkiem, pochodzenia węgierskiego; najczęściej wykonana z grubego sukna i obszyta tzw. „barankiem" (paskiem futerka). „Rafał wołał na woźnicę, stojąc na miejscu, ale tamten nie słyszał wcale, gdyż magierę wsuniętą miał na uszy i głowę owiązaną szmatami.” Popioły

magiet daw.

żydowski mędrzec, kaznodzieja. „Dużo się trafi mądre rabiny między zakonnymi, ale najmądrzejszy rabin między rabinami, sam magiet, nie będzie taki mądry jak pan kapitan.” Popioły

magister respondit łac.

mistrz odpowiada. „Nie dam ci czyść epistoły.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

magistra vitae łac.

popularne łacińskie przysłowie historia est magistra vitae : historia jest nauczycielką życia. „Sporo czasu upłynęło, nim doktor Tomasz nauczył się historii tego zakładu, która w Cisach była istotną magistra vitae.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

magistrat

zarząd miasta; także: ratusz, budynek władz miejskich. „Co się tam dzieje rano przy magistracie, to strach.” Granica

maglownica gw.

deszczułka do ręcznego maglowania (wygładzania bielizny). „Aż w końcu oprzytomniała, rzucając w kąt maglownicę ściskaną w garści; buchnęła się na łóżko, w boleściwym, nieutulonym płaczu roztrzęsiona.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Magna est veritas et praevalebit

prawda jest wielka i zwycięży. „Magna est veritas et... Tak, gdy zdarzy się okazja.” Lord Jim

magna pars łac.

duża część. „Że zaś magna pars sił pana Sapieżyńskich na prezydiach zostać musiała, przeto rozkazujemy ci, abyś z owym tatarskim komunikiem panu wojewodzie szedł w pomoc.” Potop

magna pars fui łac.

brałem wielki udział (zwrot przysłowiowy). „We wszystkich tych sprawach, na które patrzymy, stan lekarski nie tylko dawał inicjatywę, ale może z dumą o sobie mówić: magna pars fui.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

magnąć daw.

fikać. „…ręciło mu się zrazu w głowie, świat zakołował pod nim jak puszczona fryga; dach, baba, chałupa i ożóg wszystko mu w oczach magnęło tęgiego kozła i już był pewien, że się kości własnych nie doliczy, kiedy poczuł, że na coś miękkiego spadł, jakby na pierzynę i ż…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Magnetyzer

człowiek posiadający umiejętność wprawiania ludzi w stan magnetyczny (hipnotyczny) zbliżony do naturalnego snu. W wieku XIX stosowano „magnetyzowanie" Jako zabieg leczniczy. + 1 inne znaczenie „— Magnetyzer palcami ci wionął w oczy, długimi palcami twarz ci okrążył i przeląkł się, bo czuł, że sam zasypia.” Nie-Boska komedia to słowo w 2 lekturach →

Magnus, Olaf 1490–1557

szwedzki humanista i kartograf, sporządził mapę obszarów nadbałtyckich ( Carta Marina , tj. „Mapa Morska", wyd. 1539 w Wenecji), autor dzieła o ludach zamieszkujących basen Morza Bałtyckiego Historia de gentibus septentrionalis z rycinami („Historia ludów północnych", wyd. 1555); duchowny rzymskokatolicki, tytularny arcybiskup Uppsali, musiał emigrować ze Szwecji z powodów religijnych, w 1526 r. osiadł w Gdańsku, w 1537 r. wraz z bratem Johanem przeniósł się do Włoch. „Tudzież Olafa (też Magnusa),” Kwiaty polskie

Mahlzeit niem.

dosł. posiłek; tu daw.: smacznego (dziś używana w tej sytuacji formuła brzmi guten Appetit ) „Mahlzeit!", tych flegmatycznych: „Nun ja wissen Sie, Herr Müller, ist das aber möglich?", tych dźwięków kufli, szumu piwa, tych plusków przelanej piany na podłogę, widząc ten spokój, powolność, patrząc na te filisterskie, zalane tłuszczem twarze, na te rybie o…” Sachem

Mahomet zm. 632

twórca islamu. „— Jesteśmy pełni wiary jak wyznawcy Mahometa i niemi jak groby — rzekł Atos.” Trzej muszkieterowie

Mahometa studnia

źródło Zeusen w Mekce, mające według wierzeń mahometan cudowne właściwości. „Co dzień pił świętą wodę z Mahometa studnie.” Bajki i przypowieści

mahoń

cenione czerwonobrunatne, twarde drewno tropikalnego mahoniowca; w (...) secesyjnym mahoniem (...) wyłożonej sali : zapewne mowa o sali z mahoniową boazerią rzeźbioną w stylu secesyjnym. „Wchodził przez taras do wnętrza kawiarni i w zadymionej, secesyjnym mahoniem i lustrami wyłożonej sali, wśród sennych dziewcząt, zmarzniętych i głodnych, wynajdował sobie jakąś przygodę.” Granica

mahoniowy

z ciemnoczerwonego drewna mahoniowca a. w kolorze mahoniu. „Kwieciste perkalowe pokrycie skromnych sprzętów swawolni jej synowie poplamili piaskiem i atramentem, pył okrywał stojącą pomiędzy oknami mahoniową komodę, i była to już wina Rózi, do której codziennie sprzątanie mieszkania należało.” Nad Niemnem

maić daw.

ozdabiać kwiatami. „Aż gdy już mieli pełne naręcza, otoczyli smutnym korowodem nosze i poczęli je maić.” Krzyżacy

Maiestas infracta malis łac.

majestat zwycięża zło. „— Maiestas infracta malis!” Potop

mais puisque je suis folie de toi fr.

ależ ja szaleję za tobą. „— Mais puisque je suis folie de toi — tuląc się mu do boku i oczy ku niemu wznosząc odszepnęła.” Nad Niemnem

maître d'hôtel fr.

zarządzający służbą hotelową. „Po pewnym czasie nadciągnął Maciejunio w rannej kurtce, a nawet w małej czapeczce, którą musiał widywać na łysinach maître d'hôtel'ów w czasie podróży po Europie z nieboszczykiem jaśnie panem — „Panie, świeć nad jego duszą..."” Przedwiośnie

maiż

młody sokół lub inny ptak drapieżny, przyuczany do polowania przez sokolnika; przen. młodzik, nowicjusz. „Głos sokolnika, by tego maiża” Romeo i Julia

Maja i Dijone

Merkury synem był Mai, a Wenus córką Diony. „W pobliżu jego Maja i Dijone.” Boska Komedia

mający lat tylko trzydzieści

gdy Stanisław August obrany został w r. 1764 królem, liczył 32 lata. „Tyś nań wstąpił mający lat tylko trzydzieści,” Satyry

majdan daw., ukr.

ważny element łuku; miejsce, w którym znajduje się rękojeść. + 3 inne znaczenia „Majdan gwałtownie gdy naciągnie ręka,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Majdanek

a. Konzentrationslager Lublin , a. Vernichtungslager Lublin , a. Kriegsgefangenenlager Maydanek , a. KL Majdanek — nazistowski obóz koncentracyjny i jeniecki w Lublinie, funkcjonujący w latach 1941–1944. „I sama poszłam za naszymi do tego Majdanka.” Medaliony

majdrować daw.

majstrować. „— odcięła się, jaże młynarz gruchnął śmiechem, a on coś pilnie jął majdrować kole piły.” Chłopi, Część czwarta - Lato

majem

zielenią. „Dumać, ja zdobić krzyże kwiatami i majem.” Dziady. Widowisko, część I

majestatu być protektorem

tj. być opiekunem króla. „…całej władzy w ręce swe uchwycić nie zechce, aby nad wszystkimi górować, i nie tylko całego kraju, ale i majestatu być protektorem.…” Potop

Majestè fr.

wasza wysokość. „Majestè — nadbiegł właśnie ów człowiek z donosem.” Noc listopadowa

majn z niem. mein

mój. „Majn to jest, prawi, faterland, moje panowanie i rozkaz.” Popioły

majolika

ceramika (głównie naczynia) pokryta kolorowym szkliwem (barwionym i utwardzanym dzięki dodatkom metali: ołów, cyna), produkowana we Włoszech od XIV w. do XVII w. „Tylko w zimie półmisek ten jest biały; w każdej zaś innej porze wygląda jak majolika ozdobiona mnóstwem barw i kształtów surowych i nieregularnych, lecz pięknych.” Placówka

majoliki

wyroby z palonej gliny, pokryte emalią o metalicznym połysku. „W salonie frontowym najwykwintniejsza galanteria: brązy, majoliki, kryształy, kość słoniowa.” Lalka

majowe nabożeństwo

katolickie nabożeństwo wieczorne odprawiane w maju w kościołach oraz przy przydrożnych kapliczkach ku czci Matki Boskiej. „Przypomniała sobie, jak była mała, jeszcze w Chązebnej, i na majowym nabożeństwie mówiła za matką: „Niechaj mi się stanie według słowa Twego".” Granica

Majra

towarzyszka Artemidy, zabita przez boginię za złamanie z Zeusem ślubu dziewictwa. „Więc Majra i Klymene, toż pełna sromoty” Odyseja

majtek

w oryg. ang. sailor : żeglarz. „Żona majtka w swym fartuchu” Makbet

majufes jid., z hebr.

żydowska pieśń śpiewana podczas niektórych obrzędów zarówno religijnych, jak i zwyczajowych świeckich. „Co sarmackiego majufesa” Kwiaty polskie

makagigi

twarde ciastko. „Toż z Wiednia musiałem go zasypywać słodkimi listami, żeby mi przysłał choć parę czeskich na makagigi.” Popioły

Makara

popr. Maat-Ka-Re, imię tronowe królowej Hatszepsut (1473–1458 p.n.e.) z XVIII dynastii. Po śmierci męża najpierw rządziła jako regentka w imieniu nieletniego pasierba, Totmesa III, następnie koronowała się na faraona. Wzniosła wiele monumentalnych świątyń i obelisków, zorganizowała wielką wyprawę handlową pięciu statków przez Morze Czerwone do kraju Punt. „Tylko przypomnij sobie królowę Nikotris za szóstej dynastii albo Makarę, która stworzyła flotę na Morzu Czerwonym!...” Faraon

makartowski

w stylu Hansa Makarta (1840–1884), austriackiego malarza, projektanta dekoracji wnętrz, przedstawiciela akademizmu, od 1879 r. profesora Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, tworzącego obrazy o tematyce mitologicznej, alegorycznej, rodzajowej i historycznej; styl Makarta, określany jako neobarokowy ze względu na zmysłowość i estetykę nadmiaru, zyskał sobie uznanie wśród zamożnego mieszczaństwa jego epoki. „Kwiaty i wieńce makartowskie.” Kwiaty polskie

makata

tkanina ozdobna. „…ach rozwieszone były przejrzyste zasłony ze szklistych, tęczowymi barwy mieniących się koronek pajęczych, u wejścia wisiała makata upleciona z mietlic srebrzystych, a polne kwiaty i zioła przedziwną wonią napełniały tę monarszą rezydencję.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

makaty

dziś popr. forma N.lm: makatami. „Śpią w łożach, zaścielonych pięknymi makaty.” Odyseja

Makbet

w oryginale ang. oraz w podstawie niniejszego wydania z 1895 r. pisownia: Macbeth. Postać stworzona przez Williama Shakespeare'a, inspirowana osobą Mac Bethada mac Findlaích, który był królem Szkocji w latach 1040–1057. Mac Bethad przejął tron Szkocji po Duncanie, którego zabił w bitwie, a potem odpierał ataki jego krewnych, wspomaganych przez ang. earla Siwarda. W 1050 r. Malcolm, syn Duncana, odebrał Mac Bethadowi południową część Szkocji, a w 1057, po powrocie rywala z pielgrzymki do Rzymu, pokonał go całkowicie. Mac Bethad został pochowany z królewskimi honorami; był uważany za dobrego władcę, potrafiącego zapewnić Szkocji ład i dostatek. „By Makbeta spotkać tam.” Makbet

„Makbet"

słynna tragedia Szekspira. Bohaterem jej jest mężny wódz, którego ambicja i żądza władzy wiodą na drogę zbrodni, powodując w końcu katastrofę. Rossi wystąpił w Makbecie 27 czerwca 1878 r. „— Mój drogi, dziś Rossi gra Makbeta, siądź z łaski swej w pierwszym rzędzie krzeseł (masz tu bilet) i po trzecim akcie podaj mu to album...” Lalka

Makiawel

Niccolo Machiavelli (1469–1527), włoski historyk i pisarz polityczny. W swym dziele Książę , dokonując na podstawie panujących stosunków analizy mechanizmu rządzenia, stwierdzał, że polityk nie cofa się przed użyciem podstępu i przemocy dla osiągnięcia zamierzonych przez siebie celów. W opisanej przez Machiavellego praktyce działania doszukiwano się powszechnie dyrektywy postępowania dla władcy. „Tu Judym postępował jak Makiawel.” Ludzie bezdomni

makolągwa

niewielki ptak śpiewający. + 1 inne znaczenie „U szczytu jej wybuchnął świegot ptactwa i z dołu dostrzec można było w napełnionych światłem gałęziach drzew, które u góry rosły, tańczące z radości wróble, pliszki, szczygły i makolągwy.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

makuch gw.

pasza dla zwierząt z wyciśniętych nasion roślin oleistych. „— Hale, Józia, trza dla siwuli makuchu ugotować.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

mal francese wł.

choroba francuska, syfilis. „Niemałom już ucierpiał od zgryźliwego humoru pana feldmarszałka, jakby to moja winą była, że go, jako Włosi mówią, mal francese trawi.” Potop

mała gwiazda

Planeta Merkury. „Ta mała gwiazda jest dusz pomieszkaniem” Boska Komedia

mała nie dostawa starop.

mało brakuje. „Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa.” Pieśni

malabarski

odnoszący się do Wybrzeża Malabarskiego a. Malabaru w płd.-zach. Indiach nad Morzem Arabskim. „Depesza z frontu malabarskiego!” Rok 1984

malachit

ceniony kamień półszlachetny o zielonej barwie. + 1 inne znaczenie „W sali tej znajdował się malachitowy posążek Horusa z ptasią głową, ozdobiony złotem i klejnotami, przed nim ołtarz w formie ściętej piramidy, broń królewska, kosztowne fotele i ławki tudzież stoliki zapełnione drobiazgami.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Małachowski, Kazimierz 1765–1845

później generał wojsk polskich, uczestnik wyprawy na San Domingo. „Pewnego poranka, o samym świtaniu, wszedł był do kajuty kapitańskiej, w której przebywał szef Małachowski.” Popioły

Małápanew

chodzi o rzekę Mała Panew, przepływającą przez płd.-zach. Polskę. „Ino się za nimi po zagonach dym wlókł aże po rzekę, po Małápanew.” Popioły

malaryjny

dziś popr.: malaryczny. „W malaryjnej półwiedzy siedział na posłaniu i patrzał przed siebie.” Popioły

malarz z gębą jak Indianin

Romuald Kamil Witkowski (1876–1950), malarz awangardowy, prezes Klubu Futurystów, wraz z Aleksandrem Świdwińskim (1887–1952) autor kubistycznego wystroju kawiarni „Pod Pikadorem". „I malarz z gębą jak Indianin” Kwiaty polskie

malarzów D., lp., rodz. m.

dziś popr.: malarzy. „To, Hrabio, kraj malarzów!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Małaszewicze

polskie osiedle położone w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Terespol, ok. 9 km od granicy polsko-białoruskiej; od dawna znajduje się tutaj strategiczna stacja kolejowa, tzw. „suchy" port przeładunkowy kolei, a w czasie II wojny w pobliżu Małaszewicz funkcjonowało także jedno z największych lotnisk w Polsce. „Mój mąż zabity w roku 43 na stacji Małaszewicze, osiem kilometrów pod Brześciem Litewskim.” Medaliony

Malborg

dziś: Malbork. „Trzód jego nie mógł nikt zliczyć, a w Tyńcu miał wieżę całą nasypaną pieniędzmi, jako teraz mają w Malborgu Krzyżacy.” Krzyżacy

Malchus

sługa arcykapłana jerozolimskiego za czasów Jezusa Chrystusa; Ewangelia św. Jana opisuje, iż w Wielki Czwartek św. Piotr własnoręcznie odciął mu ucho. „Zaklinam cię na ucho Malchusowe, nie czyńże mi wstrętu, boć to poganie tak mi popsowali szatki cielesne...” Ogniem i mieczem

małczaj ros.

milcz. „Małczaj — — — no ruszaj won — — a służyć!” Noc listopadowa

małczy ros.

milcz. „— Małczy! — warknął przez zęby Andrej i odszedł do wagonów.” Pożegnanie z Marią

Maleja

dziś: Malia, przylądek na południowym wschodzie Lakonii na Peloponezie, niebezpieczny dla żeglarzy. „Przez ciemne wody, dotarł przylądka Malei —” Odyseja

maleńcy wróblowie

dziś popr. forma M. lm: maleńkie wróble. „Bo zaprawdę, że jak dwaj gołębiowie zlatywaliście na urnę projektów i wyłuszczaliście ziarno praw; a na plewy wasze zlatywali się maleńcy wróblowie, świergocąc o rzeczach mniejszéj wagi.” Anhelli

maleńki

rymuje się z ręki stosownie do stałej wymowy Mickiewicza: panięka, skączyłem. „Jest synek taki maleńki.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

malgré tout fr.

mimo wszystko. „— Już babcia orzekła, że malgré tout i może pan jechać...” Ludzie bezdomni

mali przestarz.

jeśli ma; forma 3 os. lp cz. przysz. z partykułą -li. „— Mali na Turka pójść, to wolę je zgubić!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

mali przepuszczać

daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy ma przepuszczać.

mali skoczyć

czy ma skoczyć (konstrukcja z partykułą -li w funkcji pytajnej). „Jeszcze ta była ścięta jedla, okrzesana, to se stanął, mali skoczyć.” Popioły

Malinowa sala

sala w hotelu Bristol w Warszawie, usytuowana od strony ul. Karowej. „Kelnerzy z Malinowej sali,” Kwiaty polskie

Malki-Cedek

w innych tłumaczeniach Melchizedek; utożsamiany jest z Szemem, synem Noacha, zob. Raszi do 14:18. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

małmazja

słodkie, aromatyczne czerwone wino, bardzo kosztowne, wyrabiane w krajach położonych nad Morzem Śródziemnym, nazwane od miasta Malvasia na Peloponezie. + 1 inne znaczenie „…rzybywało w gości do Malborga, ani w zgiełku radosnym, wśród huku trąb i szczęku oręża, ani przy pucharach przepełnionych małmazją — nie rozweselał się nigdy.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

mało starop.

tu: o mało; mało co. + 2 inne znaczenia „Mało małym nie zginął, pokutując za grzech” Odprawa posłów greckich to słowo w 4 lekturach →

mało co starop.

zaledwie, trochę. „Od ziemie sie co wznióswszy, duchem zaraźliwym” Treny

mało dziesięć razy

co najmniej dziesięć razy. „Więc jakkolwiek mało dziesięć razy wypytywał już Chilona o wszystko, co ten mógł wiedzieć, zwrócił się do niego raz jeszcze:” Quo vadis

mało przed tym starop.

niedawno. „Mało przed tym gołe były lasy,” Pieśni

mało przed zlężeniem

tuż przed porodem. „Aleksandrem, chodziła, mało przed zlężeniem” Odprawa posłów greckich

mało tysiąc razy

więcej niż tysiąc razy. „Znałem go, mój Horacy; był to człowiek niewyczerpany w żartach, niezrównanej fantazji, mało tysiąc razy piastował mię na ręku, a teraz — jakże mię jego widok odraża i aż w gardle ściska!” Hamlet

mało wiele gw., daw., gw.

niewiele, niezbyt wiele. + 2 inne znaczenia „Kopta no, ludzie, kopta, bo do wieczora mało daleko, a ziemniaków mało wiele!” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →

Małom ...

Mało mówiłem; przykład ruchomości końcówek fleksyjnych czasowników. „Małom jej przeto mówił o miłości,” Romeo i Julia

malowania na szybach

witraże. „Powieki miała ze wzruszenia przymknięte, rączyny opuszczone wzdłuż sukni — i przypominała tak jakieś malowania na szybach, było w niej coś tak kościelnego, że Zbyszka zdjęło zdziwienie na jej widok, pomyślał bowiem, że nie dziewczynę ziemską, ale jakąś duszycz…” Krzyżacy

malowanki Częstochowskie

banalne, odpustowe reprodukcje „obrazów świętych"; por. określenie „rymy częstochowskie", wiersze prymitywne. „malowanki Częstochowskie” Wesele

malowany

tu: pozorny, udawany. „Wszystko będzie dobrze, tylko o ślubie wasza książęca mość nie wspominaj, chyba o malowanym.” Potop

małpa starop.

ladacznica, kobieta lekkich obyczajów, tu: jako wyzwisko. „Teraz się, małpa, z podchłopia wyrwała."” Fraszki wszystkie 2 wystąpienia →

małpka żałobniczka

colobus caudatus . „Na śnieżnym tle kauczukowych pnączy migały niekiedy jak leśne duchy małe małpki żałobniczki, czarne zupełnie, z wyjątkiem białego ogona, białych pasów po bokach i takichże faworytów otaczających twarz barwy węgla.” W pustyni i w puszczy

Maluczko zasię, a znów mnie ujrzycie

Słowa z Ewangelii św. Jana, rozdz. 16. Dante tą razą rzeczywiście przepowiada jako prorok, że Rzym wkrótce będzie, jak był, stolicą następców świętego Piotra. Albowiem po siedemnastoletnim panowaniu sześciu papieżów w Awinionie, po sporach długoletnich kłócących pokój Kościoła świętego przez wybór papieżów i antypapieżów, kierowany często wpływami zewnętrznymi tej lub owej władzy świeckiej, przywróconym był na końcu dawny jego pokój i porządek. „Maluczko zasię, a znów mnie ujrzycie».” Boska Komedia

malum łac.

zło, nieszczęście, bieda, wykroczenie; tu B. lm mala : nieszczęścia, grzechy. „„Ponieważ w tym państwie aeque bona i mala do wszystkich należą, więc i niebezpieczeństwy wszystkim podzielić się godzi.” Potop

mały komtur

wicekomtur, zastępca komtura. „…lnik, krewny Kunona, Konrad Lichtenstein, wielki szatny Rumpenheim i wielki podskarbi Burghard von Wobecke, i wreszcie mały komtur, przełożony nad warsztatami i nad zarządem zamku.…” Krzyżacy

Mały Tim

w oryginale: Tiny Tim; jest to jego przezwisko, używane w rodzinie Cratchitów, dlatego też pisana wielką literą. „— I twój brat, Mały Tim?” Opowieść wigilijna

małym ono

hebr. מִצְעָר ( mic-ar ): ‘mały’, do tego nawiązywać będzie potem nazwa tego miasta: Coar, por. poniżej 19:22. Lot prosił: to małe miasto, ma niewielu mieszkańców, zatem i grzechy jego są jeszcze nieliczne, więc możesz je oszczędzić, zob. Raszi do 19:20. „I rzekł Lot do nich: „O nie, panie!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

małżeńskie ogniwa

więzy małżeńskie; czyli: małżeństwo, instytucja małżeństwa. „Czyliż się już sprzykrzyły małżeńskie ogniwa?»” Satyry to słowo w 2 lekturach →

małżonek Wenery mit. gr.

chodzi o Hefajstosa. „Na chromego małżonka Wenery, bynajmniej!” Quo vadis

małżonka

Antikleja. „I odkąd mu małżonka, cna pani, umarła.” Odyseja

mam działo starop.

mam dzieło, mam zadanie. „Mow se mną, boć mam działo,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

mam wszystko

«Mam wszystko na zaspokojenie moich potrzeb. Esaw zaś powiedział zarozumiale „posiadam ja wiele”: dużo więcej niż potrzebuję», zob. Raszi do 33:11. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

mamałyga

potrawa z mąki kukurydzianej. „Zdarzały mu się minuty zamroczeń i „podpierania się nosem", toteż teraz jadł przyznaną mu i przeznaczoną dlań mamałygę z nieopisaną rozkoszą.” Przedwiośnie

Maman, c'est un homme! fr.

Mamo, to człowiek. „…do niego ze drżeniem i przyjrzawszy mu się szczegółowo, zawołała do swej matki, pełna głębokiego zdumienia: Maman, c'est un homme! Przypatrywałem się więcej obyczajom demokratycznym i samym demokratom.…” Popioły

mameluk z arab.

niewolnik. „Zakrzyknęli z radością spahisy i mamelukowie, którzy już byli o Hamdiego się zlękli: bardzo się zmartwili Polacy, po czym zapaśnicy skoczyli ku sobie gęstymi kupami, jedni, aby łucznika porwać, drudzy, aby choć ciało jego obronić.” Pan Wołodyjowski

mameluki właśc. mamelucy ; z arab. mamluk : niewolnik

sławna ze swej bitności, wyszkolenia i sukcesów militarnych armia utworzona ze specjalnie zakupionych niewolników lub jeńców wojennych. „A kiedym wzrok odpytał, aż tu mameluki” Kordian

Mamertyn

średniowieczna nazwa najstarszego więzienia w Rzymie, Carceru. „Widzę, że nigdy nie zrobię z ciebie nawet lada jakiego chrześcijanina i że łatwiej słońcu przeniknąć przez mury Mamertyńskiego więzienia niż prawdzie przez twoją czaszkę hipopotama.” Quo vadis

mamka

kobieta, zwykle pochodząca z niższych warstw społecznych, zatrudniana, aby karmiła piersią niemowlę ludzi zamożnych. + 1 inne znaczenie „Gdzie mieszka moja — mamka — ona chora,” Balladyna

mamleć gw.

mówić wolno i niewyraźnie. „Już Agata bojała się rozpytywać o więcej, tylko podniesła roztrzęsioną rękę i jęła się śpiesznie żegnać, pacierz mamląc gorący!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

mamli daw.

konstrukcja z partykułą -li ; znaczenie: jeśli mam. + 2 inne znaczenia „Garść pereł mi zawierz, a mamli złodzieja owego dostać, to go dziś dostanę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

mamrać

w gwarze Śląska Cieszyńskiego: gderać, zrzędzić. „Taki, co dzieli, gmera, mamrze się z jedzeniem — prędko zdechnie.” Pożegnanie z Marią

Mamre, czyli Hebronu

«Tu napisane jest „naprzeciw Mamre, czyli Hebronu” a powyżej „Kirjat Arba czyli w Hebronie” ( Ks. Rodzaju 23:2). W związku z Jakubem napisane jest […] „Mamre, Kirjat Arba, to jest Hebron” ( Ks. Rodzaju 35:27), zaś jeszcze powyżej ( Ks. Rodzaju 13:18), w związku z Abrahamem „osiadł w dąbrowach Mamry, co przy Hebronie”. Wyjaśnienie jest takie, że Mamre zbudował miasto w pobliżu Hebronu, który wcześniej był zamieszkany przez synów Cheta. Nadał temu miastu nazwę ‘Mamre’ wedle własnego imienia, zaś dąbrowa Mamrego była obok miasta, a grota Machpela, wówczas należąca do synów Cheta, znajdowała się z innej strony [miasta]. Po śmierci Mamrego [terenem] zawładnął olbrzym o imieniu Arba, przejął całe [miasto] i nazwał je ‘Arba’, wedle własnego imienia. A kiedy synowie Israela przejęli panowanie i pokonali Chetytów, nazwali [miasto] Hebronem», zob. Chizkuni do 23:17. Chizkuni: rabi Ezechiasz ben Manoach, francuski rabin i komentator Biblii z XIII wieku, jego przydomek „Chizkuni” to tytuł jego dzieła, które stanowi jeden z pierwszych komentarzy do klasycznego komentarza Rasziego. „Abrahamowi, jako nabytek w oczach synów Cheta, wobec wszystkich wstępujących w bramę miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Mamry

w tradycji żydowskiej Mamre to imię własne człowieka, nie nazwa miejsca, zob. Raszi do 13:18. Por. też Ks. Rodzaju 14:13. „Powstań, obejdź kraj wzdłuż i wszerz, gdyż tobie oddam go".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Mamy do przejścia jeszcze dłuższe wschody

Tu napomyka Wergiliusz o wschodach, jakimi trudniej będzie poecie wchodzić na górę czyśćcową. Sens tych słów wyraźnie mówi: że daleko więcej trudności jest do zwalczenia przy pozbyciu się grzechu jak przy jego uznaniu. „Mamy do przejścia jeszcze dłuższe wschody,” Boska Komedia

Mamy już dwie koalicje

ta ocena ówczesnej sytuacji politycznej przez Rzeckiego opiera się częściowo na przesłankach rzeczywistych. Po kongresie berlińskim gwałtownie pogorszyły się stosunki rosyjsko–niemieckie, gdyż rząd rosyjski uważał stanowisko Niemiec za przyczynę swych niepowodzeń dyplomatycznych na kongresie. Z drugiej strony doszło do zbliżenia dyplomatycznego Austrii i Anglii (prasa donosiła o „nie pisanym przymierzu" obu państw) oraz Rosji i Turcji, zrażonej imperialistyczną polityką Anglii w Egipcie. Przy trwającym nadal antagonizmie angielsko-rosyjskim i francusko-niemieckim zaostrzyły się w związku z sytuacją na Bałkanach stosunki rosyjsko-austriackie. Latem 1879 r. groźba wojny była poważną. Wówczas jednak bismarckowskie Niemcy związały się z dotychczasowym wrogiem, Austro–Węgrami, przymierzem skierowanym przeciw Rosji i Francji (7 października). Przymierze to (rozszerzone w 1882 r. przez przystąpienie doń Włoch) zmieniło układ sił w Europie i odsunęło wybuch wojny. „Mamy już dwie koalicje.” Lalka

mamyż ucztować

czy mamy ucztować (konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ). „Mamyż ucztować jak zbójce lub mnichy?” Konrad Wallenrod

mamże daw., daw. forma

konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy mam. + 2 inne znaczenia „Mamże powiedzieć?” Balladyna to słowo w 6 lekturach →

Manchester

miasto i dystrykt metropolitalny w płn.-zach. Anglii. „— Nie jestem przecież cudzoziemką, mój panie — odezwała się najczystszym akcentem, jaki można słyszeć od Portsmouth aż po Manchester — nazywam się lady Clarick i takie ostrożności...” Trzej muszkieterowie

mandatariusz

osoba upoważniona do pełnienia jakiejś funkcji. „Ojciec mój był mandatariuszem w dobrach księcia Olelkowicza.” Popioły

mandragory

hebr. דוּדָאִים ( dudaim ): ‘mandragory’. Talmud ( Sanhedrin 99b) identyfikuje to jako mandragory lub fiołki. Inni odczytują to słowo jako kwiaty figowca, zob. Raszbam do 30:14, a w Pieśni nad pieśniami (7:14) nazwa ta odnosi się do 'roślin o mocnym zapachu'. + 1 inne znaczenie „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

mandryl

gatunek małpy z rodziny koczkodanów; tu: pogardliwe przezwisko. + 1 inne znaczenie „Wyfraczony krępy mandryl,” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →

Mandżuria

kraina historyczna w płn.-wsch. części dzisiejszych Chin. „Azja Wschodnia, mniejsza od pozostałych dwóch, ze słabiej wytyczoną granicą na zachodzie, obejmuje Chiny i państwa położone dalej na południe, wyspy Japonii, jak również zmiennej wielkości obszar na terytorium Mandżurii, Mongolii i Tybetu.” Rok 1984

mane, tekel, fares z aramejskiego

policzono, zważono, rozdzielono; takie słowa miały się pojawić na ścianie w czasie świętokradczej uczty króla babilońskiego Baltazara, było to proroctwo śmierci Baltazara i upadku Babilonu (Dn 5, 1-31). „Mane-Tekel-Fares.” Potop

Mane, tekel, fares!

słowa, które według opowieści biblijnej z Ks. Daniela (5,25) wypisała tajemnicza ręka na ścianie pałacu w Babilonie podczas uczty króla Baltazara. Znaczenie napisu: „policzono, zważono, rozproszono" (w jęz. hebr., aramejskim a. chaldejskim) zostało odczytane jako przepowiednia upadku państwa, który miał stanowić karę za grzechy Babilonu. „Nie pisz na naszych murach Mane, Tekel, Fares! i pozwól mi moją ojczyznę odrodzić!” Pan Wołodyjowski

manela daw.

złota bransoleta. „…ękniejsza od wszystkich współczesnych księżniczek — kochała się w kosztownych tkaninach, w łańcuchach, perłach, w złotych manelach i pierścieniach, obecnie — a nawet od lat już kilku — nie tylko nosiła szaty mniszki, ale przysłaniała nawet i twarz z obawy, by…” Krzyżacy

maneż

ujeżdżalnia. „— W maneżu Millera.” Lalka

Manfred

tytułowa postać dramatu filozoficznego George'a Gordona Byrona (1788–1824); Manfred odbywa m.in. wędrówkę po Alpach szwajcarskich. „Po szwajcarskich się górach nie snują Manfredy” Kordian

mangrowce

namorzyny, roślinność przybrzeżna. „…toczących się wśród życia — których brzegi rozpadały się w błoto, których wody, zgęszczone w szlam, ogarniały poskręcane mangrowce, zdające się wić przed naszym wzrokiem w ostatecznej, bezsilnej rozpaczy.…” Jądro ciemności

Mania

fabryka i osada przy drodze z Łodzi do wsi Srebrna zał. w połowie XIX w., otoczone lasem; w międzywojniu powstał park na Mani. „Na Promenadzie lub «na Mani»” Kwiaty polskie

manibus prostratis łac.

z wyciągniętymi rękami. „Błaga też, manibus prostratis” Kwiaty polskie

manić daw.

mamić. „Dobre parę pacierzy tak się zabawiali, jaże go w końcu i zmanili, podtykając pod chrapy wiecheć zapalony, że konisko zestrachane rzuciło się w bok, akuratnie prosto na przywarte opłotki Borynowe.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

manichejski

odnoszący się do manicheizmu : koncepcji filozoficzno-religijnej głoszonej w III w. w Persji przez Maniego, według której zasadę bytu stanowią zwalczające się siły dobra i zła oraz światła i ciemności. „Pomyślmy tylko, zanurzmy wszystek umysł w ten potężny widok, gdy Fortunatus, kapłan manichejski, po dyspucie ze świętym Augustynem odchodzi z Hipponu.” Popioły

maniements fr.

ćwiczenia władania bronią. „Robił nią już od dawna i świetnie wszystkie maniements, wolty i piruety.” Popioły

manierzyna

manierka. „— Mam ja tu na udzie manierzynę, com ją dziś Kozakowi wydarł, ale kiedy mnie kura z piasku wygrzebała, to już myślę, że i gorzałka tak nikczemnej persony nie będzie waści smaczna.” Ogniem i mieczem

manifest pisze

tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty. „siedząca, manifest pisze:” Wesele

manijerny

elegancki, wytworny. „Solony manijerne, Epiktety sprawne,” Satyry

Manini, Ludwik 1726–1802

ostatni w historii doża Wenecji, rządzący od roku 1789, zmuszony do abdykacji przez Napoleona Bonapartego 15 maja 1797. „Ludwik Manini skrył się w zaciszu domowym po wzruszeniach pierwszego i szesnastego maja.” Popioły

manipuł z łac.

jednostka wojskowa, kompania (60–120 ludzi). „Na tarczę Herakla, mówię ci, że nie drżały, gdy na nasze maniple szły z wyciem chmury Partów, ale drżały przy owej cysternie.” Quo vadis

mankament z łac.

brak, wada, usterka. „Ten mankament nic nie znaczy:” Zemsta

mańkut pot.

osoba leworęczna. „Nie myśl wcale, abym ci ustępstwo robił, ja zarówno obydwiema władam rękami; to może być dla pana nawet niekorzystne, bo mańkut dla nieprzyzwyczajonych osób bywa niebezpieczny.” Trzej muszkieterowie

manlicher

nazwa powtarzalnego, szybkostrzelnego karabinu Mannlicher M1895, skonstruowanego przez Ferdinanda Mannlichera; podczas I wojny światowej był to karabin Armii Austro-Węgier. „Jeżeli Niemcem jest manlicher.” Kwiaty polskie

Manlijusz

właśc. Marcus Manlius Capitolinus (żył w IV w. p.n.e.), rzymski bohater, który w 390 r. p.n.e. w czasie najazdu Brennusa jako pierwszy został obudzony gęganiem poświęconych Junonie gęsi chowanych na Kapitolu, podniósł alarm i czynnie, dając przykład innym, wystąpił przeciw nacierającym na Rzym Galom. „Darmo gęga o pomoc; zamiast Manlijusza,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

manne kasze

dziś popr.: mannę kaszę. „— No, wzięłam parę cebulki i miałam tam manne kasze, więc to jadłam.” Medaliony

manometr

przyrząd do pomiaru ciśnienia gazów i cieczy. „Zerkał na manometr i szkło wodowskazowe, siląc się najwidoczniej na odwagę, a przy tym miał nieborak spiłowane zęby, kędzierzawy łeb golony w dziwne desenie i trzy ozdobne blizny na każdym policzku.” Jądro ciemności

manowce

kręte, błędne drogi; bezdroża. + 1 inne znaczenie „Drżąca trzoda się w różne rozbiegnie manowce:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Mansfeld, Géza 1882–1950

węgierski lekarz, więzień obozu w Auschwitz. „Doktor Mansfeld, profesor uniwersytetu w Budapeszcie powiedział: „Tylko dlatego mogłem to przeżyć, że ani przez chwilę nie wierzyłem w ocalenie.” Medaliony

maństwo daw.

posiadłość, zarząd; od man : lennik, hołdownik. „Zygfryd uśmiechnął się, czytając, że Rotgier zażądał jeszcze, by książę za krzywdy Zakonu oddał jeszcze Spychów w maństwo Krzyżakom.” Krzyżacy

manszety

autor ma na myśli fryzowane koronki, noszone w XVIII wieku u rękawów, na wzór francuski. „Doktor jest sztywnym manekinem, rozmawiając, poprawia sobie manszety, układając je we fałdy oraz kręci się i skubie bezustannie swe ubranie.” Cierpienia młodego Wertera

mantelzak daw.

tobołek podróżny. „Albo i ten mantelzak!” Popioły

Manto

córka Tejrezjasza i także wieszczka; po śmierci ojca, gdy Teby zdobył Kreon, uciekła do Włoch, gdzie syn jej na pamiątkę od imienia matki Mantuę założył. „To Manto, niegdyś ziem i wysep siła,” Boska Komedia

Mantua

rodzinne miasto Sordella i Wergiliusza. Na to urocze słowo Sordello zapomina na chwilę o swojej dumie i nieznajomego jako ziomka uściska. To spotkanie daje powód Dantemu z gorzką ironią wyrzekać na Włochy, wspólną ich ojczyznę, szarpaną wewnętrzną niezgodą i wojną domową. + 1 inne znaczenie „Zaczął: «Mantua...», lecz zaledwo zdołał” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

mantyla z łac. mantellum : okrycie

element kobiecego stroju: rodzaj szala zarzucanego na głowę i ramiona, wykonanego cienkiego jedwabiu a. koronki. + 2 inne znaczenia „…karku objawiające trochę znużenia i starości, gdyby także nie ostre kości łopatek podnoszące w dwu miejscach staroświecką mantylę z długimi, co chwilę powiewającymi końcami.…” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

mantylka z łac. mantellum : okrycie

rodzaj welonu, szala zarzucanego na głowę i ramiona, wykonanego z koronki a. cienkiej tkaniny. „Kupiec wybierał ważniejsze papiery, patenty i świadectwa; służąca ratowała jedwabną mantylkę, którą za ostatnie zasługi kupiła; każdy najdroższą rzecz pragnął ocalić.” Baśnie

manufaktura

tu: wyroby. „Długie sznury pokrytych kurzem Murzynów o płaskich stopach przybywały i odchodziły; potok wszelakiej manufaktury, lichych perkali, paciorków i miedzianego drutu odpływał w głąb ciemności, skąd sączyła się w zamian drogocenna kość słoniowa.” Jądro ciemności

mara

tu: złudzenie. „Z pierścionkiem ślubnym za marą wielkości,” Balladyna

mara , mary

nosze, na których wynoszą zmarłego. „A pan tak na marze zasiadł, jakby co panu umarło.” Mendel Gdański

mara nikczemna starop.

złudne widziadło, zjawa. „Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną.” Treny

marać gw.

macać, grzebać, szukać. „Miała ci już u Kłębów na górze skrzynię, a w niej pierzynę sporą, poduszki i prześcieradła, i wsypki nowe, a wszystko czyste, nieużywane zgoła, by nie marać, zawsze mieć gotowe, no i że nie było gdzie rozłożyć tej pościeli.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Maranatha! z aram.

Przyjdź, Panie! „Za chwilę zagrzmiało: Maranatha! a potem Wielki Apostoł począł chrzcić wodą z fontanny tych, których prezbiterowie przedstawiali jako do przyjęcia chrztu przygotowanych.” Quo vadis

maraskin a. maraskino fr. marasquin , wł. maraschino

bezbarwny likier z gorzkiej odmiany dzikiej wiśni z Dalmacji (maraski), o charakterystycznym aromacie migdałowym. „Ta z maraskinem wyśmienita,” Kwiaty polskie

Maraton

miejsce bitwy stoczonej w roku 490 p.n.e., w której wojska ateńskie pod dowództwem Miltiadesa pokonały armię perską. + 1 inne znaczenie „Ty, co zwyciężyłaś pod Maratonem,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

Marcelina

pierwowzorem postaci jest Marcelina Łempicka, towarzyszka Henrietty Ankwiczówny w Rzymie w 1829 r.; Mickiewicz poświęcił jej wiersz Do M. Ł . „Wchodzi Marcelina” Dziady, część III

marcepan

słodka masa z migdałów i cukru, symbol luksusu. „— Jestem, moja droga kuzynko, wielkim nicdobrego, który choruje od objedzenia się marcepanami i z uszanowaniem spogląda na chleb razowy...” Nad Niemnem

marchand de sommeil fr.

dosł. handlarz snem (chodzi o właściciela taniego domu noclegowego). „Inni, którzy mają w kieszeni kilkanaście groszaków, szukają jakiegoś marchand de sommeil.” Ludzie bezdomni

marchands de vin fr.

handlarze wina. „— Skądże babcia wie, że to są marchands de vin?” Ludzie bezdomni

marchia brandenburska

przygraniczna jednostka administracyjno-wojskowa na dawnych terenach Słowian Połabskich, wydzielona w XII w. w celu obrony wschodnich granic Cesarstwa Niemieckiego, rządzona przez margrabiego, podległego bezpośrednio cesarzowi niemieckiemu; od 1618 r. Brandenburgia i Prusy tworzyły jedno państwo pod berłem księcia elektora pruskiego. „Tymczasem zaś Wielkopolanie, pragnąc za Ujście i wszystkie krzywdy zapłacić, najechali samą marchię brandenburską, paląc, ścinając, wodę a ziemię zostawując.” Potop

Marcin

był to może nadworny muzyk królewski w latach 1555–1571, Marcin z Jędrzejowa. „Ale na twej muzyce, Marcinie, przestawam.” Fraszki

Marcin (Marcisz) z Wrocimowic zm. 1442

polski rycerz niemieckiego pochodzenia, starosta łowicki. „Na to podnieśli się groźni rycerze: Marcin z Wrocimowic, herbu Półkoza, Florian z Korytnicy, Bartosz z Wodzinka, Domarat z Kobylan, Powała z Taczewa, Paszko Złodziej z Biskupic, Zyndram z Maszkowic, Jaksa z Targowiska, Krzon z Kozichgłów, Zygmunt z Bobowy i St…” Krzyżacy

Marcja

żona Katona. „wciąż do ciebie wzdycha.” Boska Komedia

marcypan

dziś popr. marcepan. „— Marcypan, co?” Pan Wołodyjowski

maréchal des logis fr.

stopień podoficerski w kawalerii i artylerii, odpowiadający sierżantowi w piechocie. „Zaliczono mu służbę w przykopach pod Hupetem jako pierwsze awanse na brygadiera i na stopień maréchal des logis.” Popioły

Marek Antoniusz 83–30 p.n.e., 83 p.n.e.–30 p.n.e.

wódz i polityk rzymski w l. 61–30 p.n.e.; po zamordowaniu Cezara podczas idów marcowych, 15 marca 44 p.n.e., uszedł z gmachu Senatu w obawie przed możliwą rzezią stronników dyktatora, jednak podczas pogrzebu Cezara 20 kwietnia wygłosił dramatyczną przemowę, wznosząc i ukazując zgromadzonym skrwawioną togę zamordowanego , czym wywołał wzburzenie ludu rzymskiego, a w konsekwencji zamieszki (które zmusiły spiskowców pod przywództwem Brutusa i Kasjusza do opuszczenia miasta), a następnie wojnę domową i walkę o władzę. + 1 inne znaczenie „A gdy jaki Antoniusz Europie pokaże” Kordian to słowo w 2 lekturach →

Marek hrabia na żołędzi

tj. na treflu, bo zdobył majątek szulerską grą w karty. Ironiczny tytuł hrabiego na żołędzi wystylizowany jest na wzór ówczesnych tytułów rodowych, np. Jacek hrabia Fredro na Pleszowicach i Hoczwi. „Nie miał przedtem, dziś Marek hrabia na żołędzi.” Satyry

Marek Porcjusz Katon 234–149 p.n.e.

w Rzymie było dwóch polityków tego samego nazwiska, pradziad, zwany Cenzorem (234–149 p.n.e.) i jego prawnuk, zwany Utyceńskim lub Katonem Młodszym (95–46 p.n.e.), obaj byli zagorzałymi obrońcami cnót obywatelskich i republiki. + 1 inne znaczenie „Za to dla Wiśniowieckiego, który ani na chwilę, jak ongi Kato, nie przestawał upominać, aby owa zaporoska Kartagina została zburzona — taki obrót rzeczy był nowym ciosem.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Marek Salwiusz Otho a. Oton 32–69 r. n.e.

doradca i dworzanin Nerona, odsunięty od łask i wysłany w charakterze gubernatora do Luzytanii (dziś terytorium Portugalii i zach. Hiszpanii), gdy jego żona, Poppea Sabina, została kochanką, a następnie żoną Nerona. Po upadku i śmierci Nerona był przez trzy miesiące na pocz. 69 r. n.e. cesarzem rzymskim z wyboru pretorianów. „…jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.…” Quo vadis

Marek Tuliusz 106–43 p.n.e.

Cyceron; rzym. filozof, mówca i pisarz. „Wyciągał na jaśnię wszystką otchłań dziejowego upadku własnego narodu, poduszczony przez koncept starego Marka Tuliusza — historia magistra vitae — w tym celu, ażeby na przyszłość wystawić taki oto program kategoryczny dla wszystkich, a więc i dla uczniów z mi…” Syzyfowe prace

Marek Tulliusz Cyceron 106–43 p.n.e.

rzymski filozof, mówca i pisarz. „— Przeczytaj sobie, Sybarysie, z uwagą i namaszczeniem dziełko starego adwokata Marka Tulliusza Cycerona De consolatione.” Popioły

Marek Winicjusz

dwukrotny konsul rzymski, spowinowacony poprzez małżeństwo z rodziną cesarską, zginął otruty. W powieści ożeniony z siostrą Petroniusza, miał z nią syna, Marka Winicjusza. „Winicjusz był synem jego starszej siostry, która przed laty wyszła za Marka Winicjusza, męża konsularnego z czasów Tyberiuszowych.” Quo vadis

margiel

odmiana skały osadowej złożonej z węglanów wapnia lub magnezu. + 1 inne znaczenie „Dnia tego w słońcu ta piaszczysta ściana miała pozór półobręczy złotej, przepasanej jak purpurową wstęgą tkwiącą w niej warstwą czerwonego marglu.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →

margrabia

tytuł arystokratyczny, pośredni między hrabiowskim a książęcym. „Nawet nie pamiętam, jak się nazywa, ale zapewnił mnie jeden margrabia z akademii, że ten pan mieszkał dziesięć lat pod biegunem, nie...” Lalka

Maria Agreda a Jesu 1602–1665

hiszpańska zakonnica katolicka, mistyczka, autorka dzieł ascetycznych. „Raz odczytuję jakiś rozdziałek z Miasta mistycznego Marii Agreda a Jesu, to znowu dla odmiany jakieś kazańko księdza Łuskiny...” Popioły

Maria Antonina

żona Ludwika XVI, córka Marii Teresy, cesarzowej austriackiej; znienawidzona przez lud francuski, została w czasie rewolucji ścięta na gilotynie (1798). „— Myśli pani o Marii Antoninie?” Ludzie bezdomni

Maria Egipcjanka

święta pustelnica, żyjąca między IV a VI w. „…am olej, w którym poganie świętego Jana chcieli usmażyć; i szczebel z drabiny, o której się śniło Jakubowi; i łzy Marii Egipcjanki, i nieco rdzy z kluczów świętego Piotra...…” Krzyżacy

Maria Karolina Austriacka 1752–1814

królowa Neapolu w latach 1768–1799 i 1799–1806, królowa Sycylii w latach 1768–1814. „A to — pamiętam — Karol Emanuel IV, sardyński król, któremu szubienicznik Buonaparte wydarł jakisi Piemont, a to książę Parmy, to samo Karol i to samo czwarty, ale już nie Emanuel, a to książę Herkules z Modeny i sama królowa Karolina z Neapolu.” Popioły

Maria Leszczyńska 1703–1768

córka króla polskiego Stanisława Leszczyńskiego, żona króla francuskiego Ludwika XV. „Co wiedzielibyśmy dziś o Jadwidze albo o Marii Leszczyńskiej, gdyby panie te nie umiały zdecydować się na rozsądny wybór?” Lalka

Maria Magdalena

postać pokutującej grzesznicy z Ewangelii. „Ale gdy Chrystus szepnął: „Kto z was jest bez grzechu, niech rzuci na nią kamieniem”, padła na posadzkę i ucałowała jego nogi jak niegdyś Maria Magdalena.” Lalka

Maria Medycejska 1575–1642

toskańska księżniczka, królowa Francji jako druga żona Henryka IV (od 1600), regentka w okresie małoletniości syna, Ludwika XIII. „— Ja, Eminencjo — odpowiedziała milady — ja nic nie sądzę, fakt przytaczam, nic więcej; dodam tylko, że gdybym nazywała się panną de Monpensier lub królową Marią Medycejską, nie potrzebowałabym być tak ostrożna, jak nazywając się po prostu lady Clarick.” Trzej muszkieterowie

Maria Stuart 1542–1587

królowa szkocka i pretendentka do korony angielskiej, dwadzieścia lat więziona przez królową angielską Elżbietę i z jej rozkazu ścięta; przed śmiercią przebaczyła katom. „Gdy wróciła, wyglądała jak Maria Stuart przebaczająca swoim oprawcom i miała czerwony nosek.” Lalka

Marian Bohusz

właściwie Józef K. Potocki (ur. 1854, przepadł bez wieści w 1898), poeta, socjolog, współzałożyciel „Głosu", działacz Ligi Polskiej i Ligi Narodowej. W przekonaniach jego radykalizm społeczny łączył się z orientacją nacjonalistyczną. (Wspomina o nim Joasia w Ludziach bezdomnych .) „Podpisy głosiły: Marian Bohusz, Stanisław Krzemiński, Edward Abramowski.” Przedwiośnie

Marianna, Melka

rodzeństwo Loty. „Wczoraj wieczorem udała się na przechadzkę z Marianną i małą Melką.” Cierpienia młodego Wertera

mariasz daw.

rodzaj gry w karty popularnej w XVIII w., z której rozwinęła się później gra w 66 i gra w tysiąca. „I przyznam się, że nie znam, jak w mariasza króli;” Kordian to słowo w 2 lekturach →

mariawitka

kobieta należąca do polskiej grupy wyznaniowej wyodrębnionej z Kościoła katolickiego; mariawitki koncentrowały się na edukacji świeckiej, a nie zakonnej, chcąc wychować przyszłe obywatelki, gospodynie i matki. „— Bo raz z jedną mariawitką obierałyśmy w kuchni blokowej kartofle.” Medaliony

Marienburg

po polsku Malborg [dziś Malbork; Red. WL], miasto obronne, niegdyś stołeczne Krzyżaków, za Kaźmierza Jagiellona przyłączone do Rzeczypospolitej Polskiej, później oddane w zastaw margrabiom brandeburskim, przeszło na koniec w posiadłość królów pruskich. W sklepach [ sklepy : sklepienia, tu: podziemia; Red. WL] zamku były groby Wielkich Mistrzów; niektóre dotąd ocalały. Voigt , profesor królewiecki, wydał przed laty historią [ historią dziś B. lp: historię; Red. WL] Marienburga, dzieło ważne dla historii Prus i Litwy. „Z Maryjenburskiej wieży zadzwoniono,” Konrad Wallenrod

mark registered ang.

firmowy znak zastrzeżony. „Zrobił («mark registered») «śpikulec»” Kwiaty polskie

marka daw., tu daw.

tu: znaczek pocztowy. „Czarli jest jedynak, więc ma nawet album z markami.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 4 lekturach →

marketeria

dziś popr.: markieteria. „…worzone dla świątyni, brązowych żyrandoli, wielkich porcelanowych waz, lustrzanych okien, pięknością podłóg wysadzanych marketerią z hebanu, cytryny i żółtego bukszpanu, skromnym i niespodzianie przyjemnym pięknem drzwi i odrzwi z mahoniu, olśniony widokiem gr…” Popioły

markier

pilnujący porządku przy grze. „Przyszli mu na myśl kelnerzy różnych restauracyj, markierzy bilardów i szwajcarzy hotelowi, od których również bardzo rozmaitymi sposobami wydobywał pieniądze.” Lalka

markietanka daw.

wędrowna handlarka towarzysząca wojsku, zaopatrująca żołnierzy w potrzebne artykuły, takie jak tytoń, alkohol, żywność; niekiedy markietanki trudniły się również naprawianiem ubrań czy opieką nad rannymi, a często również świadczyły usługi seksualne; z czasem z tego powodu określenie to zaczęło oznaczać prostytutkę żołnierską. „Włóczyć, czy markietankę?» — «To my się pobierzem»” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

markiz

tytuł arystokratyczny; pośredni między hrabią a księciem. „Nadto w randze byłem wyższy od wielkiego podskarbiego, bo byłem nardakiem, gdy on tymczasem był tylko glumglumem (jest to tytuł o jeden stopień niższy, jak markiz wobec diuka w Anglii), lubo wskutek urzędu swego miał wyższe znaczenie ode mnie.” Podróże Guliwera

markiza

ruchomy daszek z płótna chroniący przed słońcem. „Na tarasach kawiarni, pod zadrukowanymi okapami kolorowych markiz, w dojmującym, wilgotnym chłodzie nocy siedzieli wokół żelaznych piecyków ludzie ubrani w letnie palta, jakby spełniając nieodparty nakaz uświęconej obyczajem udręki, i pili białą kawę albo piwo…” Granica to słowo w 2 lekturach →

markotno

smutno. „Markotno się zrobiło Podziomkowi, gdyż dobre serce miał, że jego podstępna rada tak zaraz przyjęta została, ale iż głos łakomstwa mocniejszy w nim był niżeli głos serca, wprędce się tedy ze swej markotności otrząsnął i uściskawszy nawzajem Koszałka-Opałka, sam…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

markotny

tu: rozgniewany. + 1 inne znaczenie „Na koniec z zuchwałości takowej markotny,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

Marks, Karol , niem. Karl Marx 1818–1883

niemiecki filozof i ekonomista, działacz polityczny, jeden z najważniejszych teoretyków i ideologów socjalizmu: twórca marksizmu, światopoglądu głoszącego materialistyczny i rewolucyjny pogląd na świat; autor Kapitału (t. 1: 1867). „…udany syn pani Kolichowskiej z jej pierwszego małżeństwa, zawdzięczający swe imię chrzestne kultowi ojca dla dwóch Karolów, Marksa i Darwina, przeleżał lata wojny nieruchomo na łóżku Rolliera w podniebnym szwajcarskim sanatorium i wyciągnięty, zestawiony, na w…” Granica

Marks, Karol a. Karl Marx 1818–1883

niemiecki filozof, socjolog, ekonomista, historyk, dziennikarz i działacz rewolucyjny, twórca socjalizmu naukowego. „Nazwa Międzynarodówka Komunistyczna przywodzi na myśl powszechne braterstwo, czerwone flagi, barykady, Karola Marksa i Komunę Paryską, ale już Komintern oznacza wyłącznie zwartą organizację i konkretną doktrynę.” Rok 1984

Markwart von Salzbach

komtur krzyżacki, ścięty przez wielkiego księcia Witolda po bitwie pod Grunwaldem, ponoć za krzywdę wyrządzoną Birucie. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że Markwart von Salzbach był wieloletnim doradcą Witolda i współuczestnikiem bitwy nad Worsklą. „— Gdyby tu między nami był Markwart Salzbach albo Szomberg, który szczenięta Witoldowe wydusił, ci znaleźliby radę na Juranda.” Krzyżacy

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.