Litera W

1525 słów, strona 4 z 7.

wino pramnejskie: mocne starożytne czerwone wino. „Toż i wino pramnejskie; lecz durzące zioła” Odyseja
winograd daw.: winogrona. „…ni; nie tylko owoce smażone w cukrze, których sam widok łaskotał podniebienie; nie tylko festony mięsistego i soczystego winogradu; nie tylko koszyki pełne skromnie zarumienionych śliwek francuskich: słowem, nie tylko wszystkie te przeróżne smaczne rzeczy prze…” Opowieść wigilijna
winokurnia ros.: gorzelnia. „Strona tu przy tym bogata i różne spekulacje robić można, kto ma pieniądze: drzewem handlować czy winokurnię założyć, czy podrady brać.” Nad Niemnem
winorośli: u Cylkowa: 'u łozy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
winować: winić; obarczać kogoś winą. „Jeden drugiego winować, i było” Antygona
winszować: gratulować. „Winszuję, panie Pietrze, żeś się już ożenił».” Satyry to słowo w 2 lekturach →
wint: dawna gra w karty, podobna do wista. + 1 inne znaczenie „Skoro nadchodził wieczór, gdy robotnicy, zlani do suchej nitki potem, rzucali łopaty i zjadłszy strawę padali w sen kamienny, gdy panowie inżynierowie zasiadali do winta — Cedzyna szedł wzdłuż plantu do sąsiedniego miasteczka.” Doktor Piotr to słowo w 3 lekturach →
wiódłem: wiodłem. „Wiódłem swój żywot tak skromnie,” Treny
wiorsta z ros.: daw. jednostka długości, ok. 1 km. w dwudziestu wiorstach od miasta — dziś popr.: dwadzieścia wiorst od miasta a. o dwadzieścia wiorst od miasta. + 3 inne znaczenia „Folwark stojał na wzgórzu pod lasem, więc chociaż o parę wiorst od Lipiec, widać było jak na dłoni wzmaganie się ognia.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 10 lekturach →
wioślarzów: dziś popr.: wioślarzy. „Na brzegu, tak ją parła wioślarzów tych siła.” Odyseja
wiosły: dziś popr. forma N. lm.: wiosłami. „Hektor chwycił za okręt, co wiosły” Iliada
wiośnianki: tu: nowo zawiązujące się grona winogron. „Wiośnianki dochodzą niesporo.” Odyseja
Wiosnowaty: formacja słowotwórcza nawiązująca do takich określeń od chorób i cech, jak trędowaty , zezowaty , kołowaty itp., sugeruje, że wiosna zadziałała na wołu jak choroba. „A że zemdlał na wiosnę — zwie się Wiosnowaty.” Napój cienisty
wirchy a. wierchy gw.: szczyty gór. „Giną w chmurach wirchów czoła;” Hymny
Wirgili wodził po górze ciebie i otchłani: Z przedsieni piekielnej, na rozkaz Beatrycze, Wergiliusz jak wiemy, wyszedł i przeprowadzał poetę przez piekło i czyściec. „Wodził po górze ciebie i otchłani,” Boska Komedia
Wirgili, Polidor ok. 1470–1555: włoski humanista, historyk, księdz i dyplomat. „Pojąłem przyczynę, dla której Polidor Wirgili powiedział: „Nec vir fortis, nec femina casta".” Podróże Guliwera
Wirgilijusza: Wirgiliusza (właśc. Wergiliusza); tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Patrz, oto stoi duch Wirgilijusza;” Boska Komedia
Wirgiliusz: właśc. Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.), poeta, twórca rzym. eposu narodowego, Eneidy . „Ulubionymi autorami młodości Dantego byli poeci łacińscy; Wirgiliusza całego umiał na pamięć, którego piękność stylu później sam pisząc naśladował.” Boska Komedia
Wirtembergia: kraina historyczna w płd.-zach. Niemczech, wchodzi w skład kraju związkowego Badenia-Wirtembergia. „Pracowaliśmy na spółkę od chwili założenia tego parszywego obozu na skraju małej łączki pod jednym z wirtemberskich wzgórz i doszliśmy w kopaniu rowów do niejakiej wprawy.” Pożegnanie z Marią
wirwar z niem.: zamieszanie. „A że ten czad i wirwar w głowie,” Kwiaty polskie
wirydarz starop., daw., z łac., z łac. viridarium : ogród, zieleniec: ogród umieszczony w wewnętrznym dziedzińcu budynku, najczęściej klasztornego. + 2 inne znaczenia „na róże, pozrywane w wirydarzu wiosny!” Hymny to słowo w 4 lekturach →
wis gw.: wiesz.
wisać starop.: tu: zwisać. „Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;” Lament świętokrzyski
wisielec: tu: osoba, która zasługuje na śmierć przez powieszenie. „Wreszcie: nie będzie porwania, nie będzie krzyku, a że kilku wisielców Mazury poćwiertują, nie stanie się przez to szkoda dla Zakonu.” Krzyżacy
wiskać: prawdopodobnie od iskać, drapać. „Wiskał już Niemców, niech jeszcze powiska, a że od tego wiskania parę łbów pęknie, to mu jeno sława z tego urośnie.” Krzyżacy
Wisła: najdłuższa polska rzeka (1047 km). + 1 inne znaczenie „— Kommandorführer, już zasypaliśmy jeden staw kośćmi ludzkimi, a ile zasypano przedtem, a ile poszło do Wisły, tego ani pan, ani ja nie wiemy.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →
Wiśniowiec: miasto w zach. części Ukrainy, rezydencja Wiśniowieckich. „Sama księżna z fraucymerem i dworem miała być odesłana do Wiśniowca, aby książę z całą potęgą bezpieczny i bez przeszkód mógł w ogień ruszyć.” Ogniem i mieczem
Wiśniowiecki, Dymitr Jerzy herbu Korybut 1631–1682: książę, krewny i wychowanek Jeremiego Wiśniowieckiego (1612–1651), w późniejszych latach wybitny polityk, hetman wielki koronny, wojewoda i kasztelan krakowski, wojewoda bełski, starosta wielu ziem na Ukrainie. „Za nim poszli pan starosta jaworowski i książę Dymitr Wiśniowiecki, którego nie powstrzymało nieśmiertelną sławą okryte nazwisko.” Potop
Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut 1612–1651: książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; odegrał znaczącą rolę w tłumieniu powstania Chmielnickiego; znany z brutalności i stosowania okrutnych represji; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). „— A ja Jan Skrzetuski, namiestnik chorągwi pancernej jaśnie oświeconego księcia Jeremiego Wiśniowieckiego.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Wiśniowiecki, Michał zm. 1616: starosta owrucki, polski magnat; poślubiony z Rainą Mohylanką, ojciec Jeremiego Wiśniowieckiego. „Kniaź Michał po ożenieniu się z Mohilanką począł starowniej urządzać swoje zadnieprzańskie państwo; ściągał ludzi, osadzał pustki, zapewniał swobody do lat trzydziestu, budował monastery i wprowadzał prawo swoje książęce.” Ogniem i mieczem
wist: gra karciana dla czterech osób, popularna w XVIII i XIX w., poprzednik brydża. + 1 inne znaczenie „Tymczasem pan Tomasz w dzień spacerował po Alejach, a wieczorem grywał w wista w resursie.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
wisus: dawne słowo określające urwisa, psotnika. + 1 inne znaczenie „…zburzał do dna i przepadał znowu nie wiada kaj, a rozkolebane zagony długo jeszcze gędziły i cichuśko, jakby się skarżąc na wisusa.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
wisz a. wiszar starop.: chwasty, zarośla czepne, pnącza. „Ma kosa wisz, trawę siecze,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wisz pon gw.: wiesz pan; wie pan. „wisz pon, to my tu gotowi,” Wesele
wiszajut z ukr.: wieszają. „Oni takich wiszajut!” Ogniem i mieczem
wiszar: ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą „karierę" w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: „»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (...)". + 3 inne znaczenia „Kłąb schwytanego węża w wiszarze” Makbet to słowo w 5 lekturach →
wiszeńka: wisienka. „Mogą uprosić o wiszeńkę czarną,” Balladyna
wiszni ukr.: wyszni: wiśnie. „— Wiszni, pane!” Ogniem i mieczem
wisznię: dziś: wiśnię. „…z — ten wysoki trzyma topór spuszczony — a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska.…” Nie-Boska komedia
witać kosmatą ręką daw.: gratulować zawartego małżeństwa. „— To już niedługo, braciszku, powitamy was kosmatą ręką.” Ogniem i mieczem
Witaj, Rozenkranc, witaj, Gildensternie: król Klaudiusz wraz ze swoją małżonką królową Gertrudą zaprosili do zamku przyjaciół szkolnych Hamleta, Rozenkranca i Gildensterna. Para królewska wierzyła, że ich towarzystwo sprawi, że młody książę wyzbędzie się szaleńczego usposobienia. Mają oni także odkryć przyczynę zmiany w zachowaniu Hamleta. Te dwie postaci, choć tylko drugoplanowe, inspirowały również współczesnych twórców; przykładem może być film Toma Stopparda Rosencrantz & Guildenstern Are Dead ( Rozenkranc i Gildenstern nie żyją , 1990), którego tytuł stanowi cytat z Hamleta . „Witaj, Rozenkranc, witaj, Gildensternie!” Hamlet
witebszczanin: mieszkaniec Witebska: miasta w płn.-wsch. części dzisiejszej Białorusi. „Niejaki Kupcewicz, witebszczanin, umierając, zeznał, jako on pisał pod Smoleńskiem list do Szehina i znalezionym w obozie sygnetem go przypieczętował.” Ogniem i mieczem
Witenes: książę litew. od 1295, starszy brat Giedymina; skutecznie walczył z najazdami krzyżackimi. „Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
witeź daw.: rycerz, bohater, śmiałek. + 1 inne znaczenie „Tarcza uderzała wówczas o tarczę, mąż zwierał się z mężem, padały konie, przewracały się znaki, pękały pod uderzeniem brzeszczotów i obuchów hełmy, naramienniki, pancerze, oblewało się krwią żelazo, walili się z siodeł na kształt podciętych sosen witezie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
witka: cienka gałązka. „Jakże nie skoczy do brzeziny, jak nie wyłamie jedną witkę, jak nie wpadnie do izby, jak nie chwyci podrzutka, jak go nie zacznie bić!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Witkiewicz, Stanisław 1851–1915: malarz, krytyk artystyczny (zwolennik realizmu), publicysta; Żeromski poznał go w Zakopanem w r. 1892. „Chciałabym także słyszeć mówiących: Przybyszewskiego, Sieroszewskiego, Tetmajera i jednego tylko icza (rozumie się — Witkiewicza).” Ludzie bezdomni
Witold Kiejstutowicz lit. Vytautas; 1354 a. 1355–1430: książę litewski z rodu Giedyminowiczów, syn Kiejstuta i kapłanki Biruty, stryjeczny brat króla polskiego Władysława II Jagiełły; w l. 1384–1389 książę grodzieński, brzeski, suraski, drohiczyński, wołkowyski, kamieniecki, w l. 1392–1401 namiestnik Litwy, od 1401 r. wielki książę litewski ( Magnus Dux ). „Wziął miejsce Witołd ze swymi hetmany,” Konrad Wallenrod
Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim ok. 1350–1430: wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. „— Za przyczyną Witoldową.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Witołd, pan nasz możny i łaskawy: Witołd, syn Kiejstuta, jeden z największych mężów, których wydała Litwa. O jego dziełach wojennych i polityce, oprócz narodowych dziejopisów, czytać w Kotzebue[go] historii wyżej przytoczonej, szczególniej tom III karta 232, tudzież w życiu Swidrygajła: Switrigail, ein Beitrag zu den Geschichten von Litthauen, Russland, Polen und Preussen, von August von Kotzebue. Leipzig, 1820. „Że Witołd, pan nasz możny i łaskawy,” Grażyna
Witoldowa: dziś popr.: Witolda. „— To przecie siostra księcia Witoldowa, a żona Henryka, księcia mazowieckiego.” Krzyżacy
Witoldu gw.: Witoldowi. „Już my mówili, że Witold może przestanie do nas chodzić, bo może Witoldu ociec zabronił...” Nad Niemnem
witriol: potoczna nazwa stężonego kwasu siarkowego; Wokulski otrzymuje z niego wodór do napełnienia balonu. „Wziął dużą butlę i w niej za pomocą witriolu preparował jakiś gaz (już nawet nie pamiętam jaki) i napełniał nim balon nieduży wprawdzie, ale przygotowany bardzo sztucznie.” Lalka
Wittenberg: Arvid (a. Arfuid) Wittenberg von Debern (1606–1657), szwedzki hrabia i feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej i potopu szwedzkiego. „Ponieważ Wittenberg, właściwy rządca miasta i przywódca załogi, znajdował się w tej chwili w Krakowie, więc rządy w jego zastępstwie sprawiał Radziejowski.” Potop wszystkie 17 wystąpień →
wiuki: juki, bagaż przewożony na koniu. „A żołnierze tymczasem bez rozkazu ładowali wiuki i siodłali konie.” Potop
Wiwant: właśc. vivant (łac.): niech żyją. „«Wiwant Kropiciele!»” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wiwenda daw., z łac., z łac.: prowiant, zaopatrzenie. + 1 inne znaczenie „— Czy aby wiwendy jest dosyć?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
wiwilga gw.: wilga. „W gąszczach rozlega się słodki i wesoły jak sama wiosna, jak dusza dziecięca, głos wiwilgi.” Popioły
wiza: tu: słowo należy do gwary obozowej (np. w Majdanku określano tak udeptaną ziemię pomiędzy barakami), a jego znaczenie w Medalionach autorka wyjaśnia poniżej. „— Pani wie, co to jest: iść na wizę?” Medaliony
wizerunek Chrystusów daw.: wizerunek Chrystusowy, wizerunek Chrystusa. „— Zali to żaden z was nie słyszał, że wizerunek Chrystusów przemówił do królowej, a jeżeli sam Zbawiciel do takiej dopuszcza ją poufałości, czemu by Duch Święty, który jest trzecią Trójcy osobą, miał na nią być mniej miłościw.” Krzyżacy
wjazd Najjaśniejszego Pana: chodzi o cara Mikołaja I, ostatniego koronowanego (24 maja 1829 r.) króla Polski; pozostali cesarze Rosji z dynastii Romanowów nosili tytuł królów Polski na mocy sprawowania władzy nad jej terytorium, ale nie organizowali uroczystej osobnej koronacji. „marsz powitalny na wjazd Najjaśniejszego Pana, kiedy przybyć raczył do Warszawy na koronację w roku pańskim 1829...” Syzyfowe prace
wkładać się gw.: przyzwyczajać się. „— Siedźcie, nic się jej nie stanie, daleko jeszcze do czasu, a pierwsze święta na swojem, to niechaj się wkłada!...” Chłopi, Część druga - Zima
władca morski: Posejdon. „Śmierć wnuka bardziej władcę morskiego rozjada:” Iliada
władca pylijskiego... narodu: Nestor, uosobienie starości i związanego z nią rozsądku. „Wtem władca pylijskiego powstaje narodu,” Iliada
władca Rusi Moskiewskiej: tereny dzisiejszej Rosji (Ruś Moskiewska) i Ukrainy (Ruś Kijowska) były w średniowieczu pod władzą Tatarów. „Był to przecie „pan świata" i „pan czasów" — władca dwudziestu siedmiu zawojowanych państw, władca Rusi Moskiewskiej, władca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu, Damaszku — którego cień padał przez piaski arabskie na Egipt, a przez Bosfor na Cesar…” Krzyżacy
Władcy prawdy [...] Jestem czysty: rozdział 75 Księgi Zmarłych . Jest to jeden z najwznioślejszych dokumentów, jakie zostawiła starożytność. „Jestem czysty."” Faraon
władnąć daw.: władać czym. „Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie władnął;” Reduta Ordona
władnie daw., daw. forma: dziś popr.: włada. „Z jaką potęgą w sercu męża władnie;” Grażyna to słowo w 4 lekturach →
władnik daw.: władca. „Żeś była z Posejdonem, wielkim mórz władnikiem!” Odyseja
włady: władający; władny. „On włady wojennym losem.” Noc listopadowa
władyka: władca, książę. „Dziś władyka w grobie, krainę barbarzyńcy posiedli, a ona, wdowa, siedzi oto na popiołach szczęścia, wielkości, smutkiem jeno żyjąc i modlitwą.” Potop
Władysław: chodzi o Władysława Warneńczyka. „Cny Władysławie.” Pieśni
Władysław I Łokietek ok. 1260–1333: król Polski od 1320, przedtem długo walczył o zjednoczenie kraju po okresie rozbicia dzielnicowego. Walcząc o władzę, musiał zbrojnie stłumić bunt mieszczaństwa krakowskiego pod wodzą wójta Alberta (1311–1312), stąd wzmianka o napięciach między mieszczaństwem a stanem rycerskim. „W owych czasach nienawiść, jaka dzieliła za czasów Łokietkowych miasto od rycerskiego ziemiaństwa, znacznie już była przygasła, mieszczaństwo zaś nosiło głowy górniej niż w wiekach późniejszych.” Krzyżacy
Władysław II Jagiełło ok. 1362–1434: syn księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem. „— Mówią, że Kraków okrutnie urósł od króla Jagiełły.” Krzyżacy
Władysław II Opolczyk zwany Naderspan ok. 1330–1401: książę opolski, znakomity administrator, prowadzący politykę prowęgierską. W roku 1391 skonfliktowany z Władysławem Jagiełłą, który pozbawił go lenn na terytorium Polski. „Wprawdzie wskutek wojny z Opolczykiem Naderspanem, któremu pomagali przeciw królowi Władysławowi synowcowie śląscy, większą część tych zameczków pokruszyły ręce polskie, zawsze jednak trzeba się było mieć na baczności i zwłaszcza po zachodzie słońca nie popusz…” Krzyżacy
Władysław III Warneńczyk 1424–1444: syn Jagiełły, król Polski (od 1434), król Węgier (od 1440); zginął w bitwie z wojskami tureckimi pod Warną. „Takie wzruszenia winny poprzedzać dzieła Warneńczyka, Chodkiewicza, Sobieskiego...” Popioły
Władysław IV Waza 1595–1648: syn Zygmunta III Wazy i Anny Habsburżanki, król Polski w latach 1632–1648. „Niech żyje miłościwie nam panujący Władysław IV!".” Ogniem i mieczem
władzca: dziś: władca. „To ich wściekłość, ich kochanie, to władzca ich dusz i zapału — on obiecuje im chleb i zarobek — krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach — „Niech żyje Pankracy!” Nie-Boska komedia
wlałeś jad goryczny ...: Dziennikarz, na którego gorzki sąd o przeszłości i o przyszłości narodu wpłynęli „stańczycy", teraz oskarża o to ich rzekomego patrona. „wlałeś jad goryczny w krew.” Wesele
właść daw.: to, czym się włada. + 1 inne znaczenie „Ciągniesz do twojej należące właści,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
właściwość kobiet: przestała już menstruować, zob. Raszi do 18:11. „I rzekli do niego: „Gdzież Sara żona twoja?", a odpowiedział: „Oto — w namiocie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
właściwość kobiet mam: mowa tu o menstruacji, zob. Radak do 31:35 „A Rachel wzięła bożki, i włożyła je pod siodło wielbłąda, i usiadła na nich: i przerzucił Laban cały namiot, ale nie znalazł.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
właściwy: tu: własny. „Męże właściwe.” Pieśni
własną wolą: z własnej woli; własnowolnie. „Czy księżna własną wolą zastąpiła męża?” Grażyna
własnie: we własnej osobie. „Na ten czas sie matka własnie ukazała,” Treny
własnymi słowy: dziś popr. forma N. lm: własnymi słowami. „— zawołał podniesiony własnymi słowy i pochwałą starosta.” Potop
Włast' t'my ros.: Potęga ciemności (tytuł słynnego dramatu Lwa Tołstoja). „Sam żyjąc pod podwójną kopułą niewoli, kopułą moskiewską i pod władzą roztoczonej przez włast' t'my, zmuszał pokolenie swoje do myśli, do pogłębienia uczuć społecznych, do uczenia się, czuwania.” Przedwiośnie
wlekąc gw.: wlokąc. „Drgnął na to imię, lecz dopiero w jakieś Zdrowaś zapytał niby niechcący, wlekąc oczami po polach, daleko.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Włochy krzyczą...: „Dajcie nam Triest": Triest: port nad Morzem Adriatyckim, należał wówczas do Austrii. Przyłączenie Triestu do Włoch było jednym z dążeń polityki włoskiej. Po kongresie berlińskim partia republikańska we Włoszech, popierana przez Garibaldiego, rozpoczęła wzmożoną agitację za przyłączeniem Triestu (druga połowa lipca). Rząd włoski starał się natomiast utrzymać poprawne stosunki z Austrią. „Włochy krzyczą wniebogłosy: „Dajcie nam Triest, bo będzie źle..." Tu już słyszę, panie, w Bośni krew się leje potokami i (byle żniwa skończyć) wojna buchnie przed zimą jak amen w pacierzu...” Lalka
włodarz: osoba kierująca robotnikami folwarcznymi w dawnym majątku ziemskim. „A przy stoliku drewnianym pan włodarz” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Włodarza państwa przy ognistej Etnie: Fryderyk, syn Piotra Aragońskiego, król Sycylii, gdzie według Wergiliusza Anchizes był pogrzebany. Złe postępki tego króla w tej księdze oznaczone są przez skrócenie. „Włodarza państwa przy ognistej Etnie,” Boska Komedia
włodyka daw.: rycerz, zwłaszcza niemajętny lub bez pełni praw stanowych. + 1 inne znaczenie „Cały ten kraj, jako okiem sięgnąć, należał do niego, a na wyprawy prócz pieszego ludu wodził po stu kopijników, wszyscy bowiem włodycy, na zachód aż po Opole, a na wschód po Sandomierz, wasalami jego byli.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
włoka a. włóka: dwa skrzyżowane kije, na których po skończonej orce ciągnie się pług z pola do domu; por. czasowniki: włóczyć, wlec. „Jednokonne i dwukonne pługi, na szeroko rozkraczonych włokach położone, wracały z pola, a idący za nimi mężczyźni, starzy i młodzi, w kapotach i surdutach, w wysokich butach i bosi, w czapkach małych i zgrabnych albo wielkich i kosmatych, pokrzykiwali na konie…” Nad Niemnem
włóka daw., gw.: daw. jednostka miary powierzchni, równa 30 morgom, tj. wynosząca ok. 18 ha. + 3 inne znaczenia „— Mój Jezu, za życia to ciasno mu było i na włókach, a teraz i we czterech deskach się zmieści — szepnęła Jagustynka, zaś Jagata, przerywając pacierze, jąkała płaczliwie:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
włość: włościanie, chłopi. „Tam włość już kończy ucztę: krążą miodu dzbany.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
włościanin daw.: chłop. „Do jednej z tych dziur zaciągnął włościanin nad wieczorem trupa powstańca i zwłoki konia obdartego ze skóry.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
włościański: chłopski; należący do mieszkańców wsi. „A potem ze mnie śmiały się dzieci włościańskie!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
włosiennica daw.: szorstkie ubranie, noszone na gołe ciało w celach pokutnych. + 3 inne znaczenia „Za odzież służyła mu gruba włosiennica, przepasana powrósłem, którą nosił na gołym ciele.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
włoska polityka kolonialna: po zjednoczeniu jako państwo narodowe (1861) Włochy podjęły spóźnioną rywalizację z mocarstwami europejskimi, usiłując zdobyć sobie posiadłości kolonialne w płn. i płn.-wsch. Afryce. Z włoskich placówek utworzonych pod koniec XIX w. powstały kolonie Erytrea (1890) i Somali (1905), ale późniejsza próba podporządkowania sobie przez Włochy sąsiadującej z nimi niepodległej Abisynii zakończyła się przegraną I wojną włosko-abisyńską (1894–96). Dopiero w wyniku wygranej wojny z Imperium Osmańskim (1911–12) Włochy zaistniały jako imperium kolonialne: zajęły terytoria w Afryce Płn. i utworzyły z nich kolonie Cyrenajki i Trypolitanii, połączone w 1934 we Włoską Libię. Rok po ukazaniu się powieści, w kolejnej wojnie włosko-abisyńskiej (1935–1936) Włochom udało się podbić Abisynię. „Rzeczą zaprzątającą go teraz przede wszystkim była „włoska polityka kolonialna", którą obrał sobie za temat doktoryzacyjnej rozprawy, oraz zagadnienie stosunku do własnych rodziców, które miało zadecydować o dalszym jego losie.” Granica
włoskiej: w autografie Wybickiego widnieje: „włoski"; jest to fonetyczny zapis daw. formy D. z tzw. e pochylonym: włoskiéj; w pierwotnej wersji pieśni wyrazy w tym wersie były ustawione w innej kolejności, a wers tworzył rym dokładny z poprzednim: „Marsz, marsz Dąbrowski,/ Do Polski z ziemi włoski". „Z ziemi włoskiej do Polski.” Mazurek Dąbrowskiego
włosy a la Botticelli: fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444–1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł. „A la Botticelli.” Wesele
Włoszka: tu: królowa Bona, żona Zygmunta I, z rodu włoskich Sforzów. „Włoszka — a wielki chór” Wesele
Włóż pamiętną: umieść na dowód pamięci. „Włóż więc pamiętną».” Pieśni
włożył go na rękę Josefa: «Wręczenie pierścienia królewskiego oznaczało, że obdarowany jest drugi [po królu] pod względem rangi», zob. Raszi do 41:42. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wmiesić daw.: wcisnąć. „Któryś mi w upominku z dobrym słowem wmiesił".” Odyseja
WMść: wasza miłość. „…ły wytężyć, aby choć imię sławne po naszym narodzie na przyszłe wieki zostało, posyłam WMści ten ordynans, wedle którego masz WMść, nie tracąc chwili czasu, wprost na południe konie obrócić i wielkimi drogami ku nam dążyć.…” Potop
Wnątrz: wnętrze. „Wnątrz kościoła — świadki — gromnica na ołtarzu.” Nie-Boska komedia
wnątrzu: dziś popr.: wnętrzu. „— Jeżdżę, widzicie, gdzie trzeba, gadam z wami, jem i piję jak każdy człowiek, a sprawiedliwie mówię, że we wnątrzu i w duszy rady sobie nijakiej dać nie mogę.” Krzyżacy
wnęki: (gw.) wnuki. „Do starości wojować, na starość gospodarzyć i majętność dla „wnęków" powiększać — to było przecie jego największe pragnienie we wszystkich czasach, a oto właśnie wszystko spełniło mu się doskonale.” Krzyżacy
wnet: wkrótce, zaraz potem. „Ale wnet z ziemi powstał, podszedł do kufrów z dukatami, zanurzył w nich obydwie dłonie i chciwie począł dukaty garściami wygarniać, aby je do swoich worków przesypać.” Klechdy sezamowe
wnetki gw.: wnet, zaraz. „Kwietniowy dzień dźwigał się leniwie z legowisk mroków i mgieł jako ten parob, któren legł spracowany, a nie wywczasowawszy się do cna, zrywać się ano musi nade dniem, by wnetki imać się pługa i do orki się brać.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Wnętrzna z białego marmuru jej ściana: Początek drogi przez rozpadlinę skały jest przykry i ciężki, ale kto pierwszą trudność przełamał, przełamie i następne, aż walka na koniec dla walczącego stanie się rozkoszą. Tę ideę wielkiego moralnego znaczenia, poeta często i z upodobaniem nie na jednym miejscu swojego poematu rozwija. W każdym kręgu czyśćcowym przy wejściu spotykamy się z przykładami cnót rozmaitych, które swoim przeciwieństwem odpowiadają błędom, z jakich dusze w nim się czyszczą; a przy wyjściu z każdego kręgu z przykładami samych występków i ich następstw, to jest kary. Pierwsze poeta zwać będzie biczami, które powinny napędzać dusze do ich naśladowania, ażebyśmy w tych cnotach ćwicząc się sami od przeciwnych im występków czyści być mogli; te ostatnie nazwie poeta wędzidłem, które nas powinno powściągać, ażebyśmy w przedstawione nam występki jako przykład samowolnie nie wpadli. W tym kręgu, w którym pokutują dumni, spotykamy na wstępie ryte w marmurze obrazy pokory. „Na wstyd arcydzieł natury i dłuta.” Boska Komedia
wnętrzny daw.: dziś popr.: wewnętrzny. „Wnętrzna z białego marmuru jej ściana” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
wnicestwić się neol.: zniknąć (w czymś), wniknąć (w coś). „Wnicestwiły się w bujnej piersi — kosmaciny.” Napój cienisty
wnicznik: myśliwy. „— Wniki jakieś, panie starosto, zastawiasz, a choć celu nie rozumiem, przecie sidło widzę dobrze, bo i wnicznik z ciebie okrutnie niezgrabny.” Potop
wnidą daw. forma: wejdą. „Lejcie tu na pierś — niech służebne wnidą.” Balladyna
wnidź: dziś popr. forma 1.os.lp. tryb. rozk.: wejdź.
wnidźmy starop. forma: wejdźmy; w radę wnidźmy : zacznijmy obrady. „W radę wnidźmy, a stamtąd już ani wychodźmy,” Odprawa posłów greckich
Wniebowzięcie Najświętszej Panny: 15 sierpnia. „Jednakże staremu rycerzowi śpieszyło się okrutnie do domowych pieleszy i do żniw, więc niewiele pomogły i prośby, tak że na Wniebowzięcie Najświętszej Panny byli już z powrotem — jeden w Bogdańcu, drugi w Zgorzelicach przy siostrze.” Krzyżacy
wnijdziecie: dziś popr.: wejdziecie. „Wnijdziecie do nieśmiertelności!” Noc listopadowa
wnijdziesz daw.: dziś: wejdziesz.
wnijść starop., daw.: dziś: wejść. „Niech wnijdzie.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
wnijście daw.: wejście. „Niespokojne pszczoły, opukując dąb czujną kończyną kosmatego tułowia, roiły się u samego wnijścia do dziupli i nadając jej pozór złociście jątrzącej się rany, ukazywały we mroku wnętrza dalszy ciąg robaczliwego wrzenia.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
wnik a. wnyk: sidło, pułapka zastawiana na zwierzęta w lesie. „Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku” Dziady, część III
wniki: wnyki, pułapka. „— Wniki jakieś, panie starosto, zastawiasz, a choć celu nie rozumiem, przecie sidło widzę dobrze, bo i wnicznik z ciebie okrutnie niezgrabny.” Potop
wniosła za nim instancję: wstawiła się za nim. „W trzecim miesiącu jej bytności pewien oficer artylerii, przyjaciel Ketlinga, skazany został na rozstrzelanie przez księcia; Billewiczówna, dowiedziawszy się o tym od młodego Szkota, wniosła za nim instancję.” Potop
wniść daw., gw.: dziś popr: wejść. „Choćby najbardziej pragnął, do miasta nie wnidzie:” Iliada to słowo w 3 lekturach →
wniście daw.: dziś popr.: wejście. + 1 inne znaczenie „To rumieniec żyjący — jak zorzy wniście.” Dziady, część III to słowo w 5 lekturach →
wniwecz starop.: na nic. „I uploteczki wniwecz, i paski złocone -” Treny
wnuczki swoje: to odnosi się do Serach córki Aszera i Jochebed córki Lewiego, zob. Raszi do 46:7. „I ruszył Jakub z Beer-Szeby; i powieźli synowie Israela Jakuba, ojca swego, i dziatwę swą, i żony swoje, na wozach, które był posłał Faraon dla przewiezienia go.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wnuka: dziś: wnuczka. „Że sztuka ludzka jest jak boża wnuka!” Boska Komedia
Wny: Wielmożny. „Jako zaś materialny symbol zawartego między nami pokoju na zawsze, posyłam ci ząb, który mi wystrzelił Wny Wokulski, zdaje mi się — za to, co ośmieliłem się powiedzieć ci na wyścigach.” Lalka
wnyk: pułapka, pętlica z drutu lub sznura. „Czytał pękając ze złości, wściekając się i wijąc jak lis złapany w żelaza, jak wilk we wnyku.” Przedwiośnie
wo front ros.: na baczność. „Głazy te miały na sobie jakieś barwy drogowe i koślawe cyfry, a czyniły wrażenie prostackich chłopów wioskowych poprzebieranych w uniform państwowy, którzy stoją wo front i czegoś stróżują, ale sami nie wiedzą — czego.” Syzyfowe prace
wobec wszystkich jesteś usprawiedliwiona: Abimelech powiedział: «skoro dałem Abrahamowi takie bogactwo, aby go udobruchać, a on przyjął to ode mnie, wiadomym jest, że on wie, iż nie zbliżyłem się do ciebie, inaczej nie wziąłby tego [daru]», zob. Bechor Szor do 20:16. „I rzekł Abimelech: „Oto ziemia moja przed tobą; gdziekolwiek ci się spodoba, osiądź".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wobec wszystkich stojących przed nim: «Nie mógł znieść myśli, że Micrejczycy stojący obok niego będą świadkami tego, jak jego bracia zostaną zawstydzeni, gdy [Josef] da im się rozpoznać», zob. Raszi do 45:1.
woda różana: rozczyn wodny olejku różanego. „Tu drzemie stara księżna; tu dwie hrabiny informują się u prałata, czy można dziecko ochrzcić wodą różaną?” Lalka
wodą żywą: czyli źródlaną, znajdującą się w naczyniu. „czerwono barwiona wełna” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Woda, według Talesa, wszystko sporządziła: Tales z Miletu (VII–VI w. p.n.e.), filozof grecki, przyjmował, że woda jest pramaterią świata. „Woda, według Talesa, wszystko sporządziła.” Satyry
wodę święcił albo też krzcił dzwony: święcenie wody i chrzczenie dzwonów nie dawało dochodu księdzu. „Jakobyś wodę święcił albo też krzcił dzwony.” Fraszki
wodewil: komiczne widowisko sceniczne przeplatane piosenkami. „Aktorzy w kostiumach, w rolach zapowiedzianego wodewilu.” Noc listopadowa
wódkęm pijał: wódkę pijałem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „I wódkęm już pod niego pijał,” Kwiaty polskie
wódki pachnące: pachnidła, perfumy. „Te od wódek pachnących, tamte od tabaczki,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
wodospad Renu: w górnym biegu Ren tworzy wiele wodospadów, np. pod Szafuzą w Szwajcarii. „Natura urządziła dla niej piękne widowisko z piorunów, kamieni i morskiego odmętu, jak w innym czasie pokazała jej księżyc nad Jeziorem Genewskim albo nad wodospadem Renu rozdarła chmury, które zakrywały słońce.” Lalka
wódz Greków rażony tym błędem: Agamemnon, wódz Greków przy oblężeniu Troi, dla przebłagania gniewu Diany, za poradą jej kapłana ofiarował córkę swoją na ołtarzu bogini. Lecz Diana w chwili, w której miała się spełnić ta dzika ofiara, ruszona litością, zakryła ją obłokiem i uniosła do Taurydy. „Wielki wódz Greków rażony tym błędem.” Boska Komedia
wódz ich, Messu, jest to kapłan zdrajca: biblijny Mojżesz, który został przygarnięty przez córkę faraona i wychowany jako książę Egiptu, a następnie na polecenie boga Jahwe wyprowadził Izraelitów z Egiptu. Izraelici mieli zabrać ze sobą drogocenne przedmioty pod pozorem pożyczki od Egipcjan. „Pamiętaj, że wódz ich, Messu, jest to kapłan zdrajca, którego w naszych świątyniach po dziś dzień przeklinają...” Faraon
wódz kaukaski: Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy we wrześniu 1831 r.; odniósł on liczne zwycięstwa w Azji, w Armenii, a więc za Kaukazem. „Posłany wódz kaukaski z siłami pół-świata,” Reduta Ordona
wódz Kretów: Idomeneus. „Na to wódz Kretów” Iliada
wódz ludu: Mojżesz. „Wódz ludu zasiadł w majestacie chwały,” Boska Komedia
Wódz! do skrzyni zniesie planów trupy: chodzi tu o generała Jana Skrzyneckiego (1787–1860), uczestnika wojen napoleońskich w armii Księstwa Warszawskiego, odznaczonego Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari, kawalera Legii Honorowej. W czasie powstania listopadowego Skrzynecki odznaczył się w bitwie pod Grochowem, co przyczyniło się do mianowania go 26 lutego 1831 przez Rząd Narodowy naczelnym wodzem. W tej roli nie popisał się jako strateg i po klęsce powstańców pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku oraz utracie zaufania społecznego z powodu konfliktu z Sejmem o reformę rządu, zrezygnował z dowództwa i wystąpił z armii. Po powstaniu przebywał na emigracji w Belgii. W 1839 r. powrócił do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia. „Miejskiej zniesie planów trupy,” Kordian
Wodząc rej tańca pokorny Psalmista ...: Król Dawid, prowadząc arkę przymierza, w długiej wełnianej sukni idąc przed nią, tańcował, nie zważając na szyderstwo Micholi, córki Saula, szydzącej z niego, że bez względu na królewską powagę puszczał się w taniec wobec zebranego ludu; na co on odpowiedział: „Chciałbym być jeszcze niższym, a to w sposób, ażebym sam siebie poniżonego widział w oczach moich". I zaiste, był mniejszy jak król, ponieważ tak pokorny wmieszał się między lud własny, i zarazem większy od króla, ponieważ jako sługa boży przez pokorę znalazł łaskę u Boga. „Wodząc rej tańca pokorny Psalmista” Boska Komedia
wodze: dziś popr. forma W. lm.: wodzowie. „Oba tak wielcy w poezyi wodze!” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
wodzić daw.: prowadzić. „I rozjaśniła mu się twarz, a serce wezbrało dumą, gdyż Rotgiera, jakkolwiek już słynnego rycerza, on pierwszy na wyprawy do Litwy wodził i najlepszych sposobów wojny z tym plemieniem go uczył.” Krzyżacy
wodzić się za łby: bić się, szarpać się między sobą. „Przez czas jakiś nie można było grosza na żadnej sztuce zarobić, jeżeli autorzy i aktorzy za łby się w niej nie powiedli.” Hamlet
Wohlmann, Friedrich: niemiecki anatom, pracujący w czasie II wojny w gdańskim Instytucie Anatomii. „Jego zastępca, profesor Wohlmann, też pracował — jednak nie może powiedzieć, czy dla jakiejś książki czy tak...” Medaliony
wojaż z fr.: podróż. „Przyjechawszy z wojażu upodobał mury,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
wojażer daw.: podróżnik. „Tym lepiej, więc go jako wojażera wyślij».” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Wojciech Jastrzębiec 1362–1436: biskup krakowski (1412–1423) i poznański (1399–1412), kanclerz koronny, przed osiągnięciem godności biskupiej czynny na dworze Władysława Jagiełły. „Jeden z tych rycerzy, Toporczyk, krewny kasztelana krakowskiego, powiedział im nowinę o powrocie z Rzymu Wojciecha Jastrzębca, scholastyka, który jeździł do papieża Bonifacego IX z listem królewskim, zapraszającym na chrzciny do Krakowa.” Krzyżacy
wojewód: dziś popr. forma D. lm: wojewodów. „Nie czekajcie wodzów i wojewód albo takiego porządku, jaki w pospolitym prawie opisany.” Potop
Wojewoda: w baśni dramatycznej L. Rydla Zaczarowane koło Wojewoda, jedna z głównych postaci, zapisawszy duszę diabłu dla zdobycia buławy hetmańskiej, na koniec musi mu ją oddać. Stąd analogia między Hetmanem a Wojewodą.
województwo bracławskie: województwo należące w XVII w. do Małopolski, jego najważniejszym miastem był Bracław. „— w województwie bracławskim i na Dzikich Polach zielona ruń okryła stepy i rozłogi już w połowie grudnia.” Ogniem i mieczem
wojłok z tur.: filc gorszego gatunku, produkowany głównie z runa owczego, stosowany przede wszytkim do produkcji dywanów, koców i podkładek pod siodła. + 2 inne znaczenia „Z wojłoków, prześcieradeł, na pokładzie statku,” Odyseja to słowo w 4 lekturach →
wojłokowy: zrobiony z kiepskiej jakości filcu. „Tylko pstrokate nogi Batalionu, nakrapiane gdzieniegdzie jasną plamą wojłokowych chodaków, mąciły wojskową jednoznaczność wyrazu.” Pożegnanie z Marią
wojna: Obraz tej wojny skreślony podług historii.
wojna bułgarska: wojna ta została wypowiedziana Turcji przez Rosję pod pretekstem obrony Bułgarów i toczyła się głównie na terenie Bułgarii; stąd nazwa bułgarskiej „Potem mówiono, że także jakiś kupiec podczas wojny bułgarskiej dorobił się wielkiego majątku, tylko nie uważała, czy dorobił się szewc, u którego ona bierze buciki, czy jej fryzjer?” Lalka
wojna Grzymalitów z Nałęczami: wojna domowa w Wielkopolsce, toczona w latach 1382–1385 między przedstawicielami dwóch rodów możnowładców. Konflikt wynikał z różnych koncepcji obsadzenia tronu polskiego po wygaśnięciu linii Piastów. „Hej, jeszcze za czasów wojny Grzymalitczyków z Nałęczami spalili nam do cna nasz Bogdaniec, tak że jeno dom stary ostał, a co było, pobrali, służebni zasie uciekli.” Krzyżacy
wojna scytyjska: tu przenośnie: walka prowadzona z wielkim okrucieństwem. „Co więcej, zerwała wszelkie węzły z rodziną, spaliła wszelkie mosty, wypowiedziała własnej nacji wojnę scytyjską.” Syzyfowe prace
wojna trzydziestoletnia 1618–1648: konflikt na terenie Rzeszy niemieckiej pomiędzy protestantami niemieckimi, wspieranymi m.in. przez Szwedów a katolicką dynastią Habsburgów. „Dzielny Flik poległ wprawdzie z ręki Krzeczowskiego, ale na czele regimentu pozostał Johan Werner, podpułkownik, weteran jeszcze z trzydziestoletniej wojny.” Ogniem i mieczem
wojna włoska z r. 1859: wojna Królestwa Sardynii i Francji przeciw Austrii, jeden z etapów walk o zjednoczenie Włoch. „Wówczas przed snem czytał historię konsulatu i cesarstwa albo wycinki z gazet opisujących wojnę włoską z roku 1859, albo też, co trafiało się rzadziej, wydobywał spod łóżka gitarę i grał na niej Marsza Rakoczego przyśpiewując wątpliwej wartości tenorem.” Lalka
wojna wschodnia: wojna rosyjsko-turecka. „W początkach wojny wschodniej przejeżdżał przez Warszawę bogaty moskiewski kupiec, Suzin, przyjaciel Wokulskiego jeszcze z Syberii.” Lalka
wojna z Afganistanem: Afganistan: wtedy królestwo we wschodniej części Wyżyny Irańskiej. Od początku XIX w. przedmiot stałego sporu między Rosją a Anglią. Z końcem listopada 1878 r. Wielka Brytania, niezadowolona ze wzrostu wpływów rosyjskich w Afganistanie, wypowiedziała mu wojnę. Po pierwszych sukcesach ofensywa angielska napotkała (w połowie grudnia) przejściowe trudności (powstanie plemion górskich na tyłach armii), które wkrótce jednak zostały pokonane. „Anglia, na przykład, w końcu roku zeszłego wdeptała w wojnę z Afganistanem i w grudniu było nawet z nimi źle.” Lalka
wojna... z Zulusami: Zulusi: wojownicze plemię murzyńskie w Afryce południowo-wschodniej. W początkach roku 1879 Anglia rozpoczęła wojnę z Zulusami, którzy po półrocznej walce zostali pokonani przez gen. Wolseleya. Od tego czasu kraj Zulusów był kolonią angielską. „Anglicy, jeszcze nie wygrzebawszy się z Afganistanu, już mają wojnę w Afryce, gdzieś na Przylądku Dobrej Nadziei, z jakimiś Zulusami.” Lalka
wojowniki: dziś popr. forma M. l. mn.: wojownicy. + 2 inne znaczenia „Póki między pierwszymi Atryd wojowniki” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
wojska ubrane: tu: uzbrojone. „Gdzie Gaszkonowie i wojska ubrane?” Pieśni
wojski: urzędnik, zobowiązany do opieki nad pozostałymi w kraju rodzinami szlachty, kiedy ta brała udział w pospolitym ruszeniu. „Pan Wołodyjowski nie ruszył, bo nie mógł jeszcze ręką władać, więc właśnie jakoby wojski między pacunelkami pozostał.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
wojskiej: żony wojskiego. „Wojski, urząd wojewódzki na doglądanie bezpieczeństwa publicznego, gdy stan szlachecki na koń siada w pospolitym ruszeniu”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). „Do gustu pani wojskiej, panny podstolanki.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
wojsko Chrystusowe: Kościół powszechny i współwyznawcy jego. „Za swym sztandarem wojsko Chrystusowe,” Boska Komedia
wojsko komputowe: stałe wojsko zaciężne w XVII w. „Tymczasem znowuż Czarnieckiemu przysłał król dwie chorągwie jazdy, bardzo moderowanej, za tym i list, że wkrótce hetmani z komputowym wojskiem ruszą, on zaś sam z resztą piechot i ordą rychło za nimi pospieszy.” Potop
wokacja z łac. vox , vocis : głos, z łac.: powołanie. „Zaiste nie ja cię będę odwodził, bom i sam czuł swego czasu do życia zakonnego wokację.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
wokalizy: ćwiczenia w śpiewie bez słów, polegające na śpiewaniu jednej samogłoski. „Wtedy dopiero panna Leokadia zacznie wyśpiewywać swoje gamy i wokalizy z rana sopranem, a po południu kontraltem...” Lalka
Wokanda: wąska podługowata książeczka, na której spisywano nazwiska stron procesujących wedle porządku aktoratów. Każdy adwokat i woźny musiał mieć takową wokandę. „Była to trybunalska wokanda: tam rzędem” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wół Apis: święty byk Apis, symbol siły i męstwa, uważany za wcielenie Ptaha, głównego boga Memfisu. Apisa czczono w sanktuarium, a po śmierci świętego zwierzęcia wybierano kolejne, kierując się szczególnymi znakami, jakie musiały występować na jego ciele. „Dopiero czwarty syn, Ramzes, urodzony z królowej Nikotris, córki arcykapłana Amenhotepa, był silny jak wół Apis, odważny jak lew i mądry jak kapłani.” Faraon
Wola gw.: właśc. Wola Wysoka, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. + 1 inne znaczenie „Był i ten z Woli, ale nie usiedział w miejscu, a jeno cięgiem się kręcił po smętarzu i co dojrzał znajomego Lipczaka, przystawał do niego i przyjacielsko zagadywał, że nawet Hankę zobaczył i zaraz się do niej przecisnął.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
wolą: dziś popr. forma B. lp: wolę. „…wemu Jezusowi Chrystusowi, Zbawicielowi naszemu, cześć i chwałę przez wszystkie krainy królestwa polskiego rozszerzać, czynić wolą, że gdy za zlitowaniem Syna Twego otrzymam wiktorię nad Szwedem, będę się starał, aby rocznica w państwie mym odprawiała się sole…” Potop
wola boża daw.: pożądanie. „Danuśka przez ten czas dojrzeje i wolę bożą poczuje, bo teraz miłuje cię ona wprawdzie okrutnie — inaczej nie mogę rzec — ale nie tak jeszcze, jako wyrosłe dziewki miłują.” Krzyżacy
wolancik: lekki, odkryty powozik. „Droga ta była jakby utworzona dlatego, żeby po niej mogła w swą dal pomykać czwórka kasztanów i lekki pański wolancik.” Przedwiośnie
wolant: powóz czterokołowy na resorach, bez budy, używany w Polsce w XIX–XX w + 2 inne znaczenia „— A zajrzyj ta później do mojego wolanta, prawy resor przyciera się nieco do osi...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
wolę gw.: wolność. „Przysiadł na przyźbie, kule odłożył, pieska puścił na wolę i pociągał nochalem, miarkując, żali już jedzą i w której stronie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wolej daw.: lepiej; lepiej by było, żeby. + 3 inne znaczenia „Wolej weź ją, jak dorośnie, jeśli możnego komesa córka.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
wolentariusz z łac.: ochotnik, wolontariusz, żołnierz walczący w imię swoich przekonań i nie otrzymujący żołdu. + 1 inne znaczenie „— Kiedy w waćpanu to zawsze stary wolentariusz siedzi — odparł niecierpliwie mały rycerz — waćpan myślisz, że rozkaz można dla prywaty spostponować.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
wolentarski: ochotniczy. „…czelnika, podnosili po miastach głowy, krzywdy czyniąc i na kościoły napadając, ale za to przywódcy rozmaitych watah wolentarskich i partyj nie wiadomo czyich, którzy pod barwą Radziwiłła, Gosiewskiego lub Sapiehów kraj niszczyli, pokryli się w lasy, rozpuścil…” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
wolentarz daw., z łac., z łac.: ochotnik, żołnierz nie otrzymujący żołdu, walczący w imię swoich przekonań lub dla łupów wojennych. + 2 inne znaczenia „Słusznie mówią, że serce jest to wolentarz, któren pod jakim chce znakiem służyć, pod takim służy.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Wólka: właśc. Wólka-Podlesie, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim, w gminie Lipce Reymontowskie. „…swoją uważały za najpierwszą — teraz poniechali sporów, otrząchając z siebie zawziętość, bo często chłop jakiś z Rudek, to z Wólki, to z Dębicy, a nawet i z rzepeckiej szlachty niejeden przebierał się do Lipiec na kryjome przewiady.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wolne: swobodnie wypowiedziane, niehamowane. „Zgubiło jedno słowo, wolne, nieostrożne.” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
wolne zboża: dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. „Gdzie niwy nie mierzone wolne zboża dają.” Pieśni
wolnica: wolni Kozacy. „Czasem tylko jeszcze ziemia wyrzucała z łona zbielałe kości, a za wodą sterczał nasyp kozacki, spoza którego bronili się tak rozpaczliwie Zaporożcy Łobody i Nalewajkowa wolnica.” Ogniem i mieczem
wolniejszy: łagodniejszy, lepszy. „Wynajdzi co wolniejszego.” Treny
wolnoć: czy wolno (konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć). „Wolnoć spytać o nazwisko...” Wesele
wolnomularski: wolnomularstwo jako tajne stowarzyszenie otaczało swe obrzędy tajemniczością. „W dużym i ciemnym mieszkaniu rozlega się to wszystko gdyby jakieś wywoływania wolnomularskie.” Ludzie bezdomni
wolnoż: konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ; znaczenie: czy wolno. „Wolnoż mi mówić?” Antygona
wolny: tu: rzadki. „Borowicz lepił już tymczasem drugą kulę, jeszcze bardziej wolną, i natychmiast zrobił z niej właściwy użytek.” Syzyfowe prace
Wołoch: pochodzący z Wołoszczyzny: krainy historycznej na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. „Poszli tedy razem do Dopuła, Wołocha, który w mieście zajazd i winiarnię trzymał, i tam, choć była godzina jeszcze wczesna, zastali szlachty huk, gdyż to był dzień targowy, a oprócz tego w tymże dniu wypadał w Czehrynie postój bydła pędzonego ku obozowi wojsk…” Ogniem i mieczem
Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały: Po licznych burdach, pochwycony w Mińsku i za dekretem Trybunału rozstrzelany. „Jak później Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Wologezes, Tyrydates, Tygranes: wodzowie Partów w I w. n.e. „Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi.” Quo vadis
wołoski: pochodzący z Wołoszczyzny: krainy historycznej na Nizinie Wołoskiej, na południu dzisiejszej Rumunii. „Wówczas płynęły po nim jak fale czambuły tatarskie, pułki kozackie, to chorągwie polskie lub wołoskie; nocami rżenie koni wtórowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rz…” Ogniem i mieczem
Wołosza a. Wołoszczyzna: państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. „Ośmdziesiąt tysięcy Węgrzynów, Siedmiogrodzian, Wołoszy i Kozaków przekroczy lada godzina południową granicę.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Wołoszczyzna: państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego. + 1 inne znaczenie „…mazowieckich znajdowali się tam dwaj przywódcy wszystkich zastępów: Witold, który Litwinom, Żmujdzi, Rusinom, Besarabom, Wołochom i Tatarom przywodził — i Zyndram z Maszkowic, herbu „tego samego co słońce", miecznik krakowski, główny sprawca wojsk polskich, pr…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
Wołoszka: Maria Lupu, wdowa po księciu Januszu Radziwille, córka hospodara mołdawskiego, Wasyla (Bazylego) Lupu, w 1653 r. pozbawionego tronu przez władcę sąsiedniej Wołoszczyzny (siostra Marii, Roksana, była synową Bohdana Chmielnickiego). + 1 inne znaczenie „Po matce Wołoszce odziedziczył on cerę białą tą białością rozpalonego żelaza, od której żar bije, i czarny jak skrzydło kruka włos, który na całej głowie podgolony, z przodu tylko spadał bujniej i obcięty nad brwiami, zasłaniał mu połowę czoła.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
wołoszynek: kastrowany koń. „Gdyby ten wołoszynek, na którym przyjechałem, był mnie obiecany, wiedziałbym, że już mnie nie minie...".” Ogniem i mieczem
Wolter 1694–1778: spolszczone: Voltaire , pseudonim François-Marie Aroueta (1694–1778), fr. pisarza i filozofa epoki oświecenia (autora m.in. powiastki filoz. Kandyd ); zwolennika liberalizmu, krytyka wszelkich ideologii, hierarchii kościelnej i zabobonnych wierzeń (uznano go za patrona ateizmu i rewolucji). Voltaire był niezwykle wpływową osobistością swego czasu (korespondował m.in. z carycą Rosji, Katarzyną). + 1 inne znaczenie „Ma płaszcz cały Woltera dziełami łatany” Kordian to słowo w 2 lekturach →
wołu chciała przysieść mało starop.: chciała na krótko usiąść na wołu. „Jeno że wołu chciała przysieść mało,” Pieśni
woły: dziś popr. N. lm. wołami.
woma gw.: wam. „Sześć roków byłam u was i coście chcieli, robiłam woma sprawiedliwie.” Placówka
womity daw.: wymioty. „Ledwiem się nie udusił paskudztwem, którym mi małpa zapchała gębę, ale moja kochana guwernantka wydłubała je z mych ust małą igłą, wtedy napadły mnie womity, co mi sprawiło wielką ulgę.” Podróże Guliwera
wonczas daw., starop.: wówczas, wtedy; tu: kiedy nastanie czas (zagrożenia bezpośredniego, wojny). + 1 inne znaczenie „Nie ostali sami, a choćby i ostali, pan wonczas i jeść nie mógł o swej mocy.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
wonia: dziś: woń. „Rwałem kwiaty ojczyste, a czarodziejska ich wonia” Konrad Wallenrod
wor ros.: złodziej. „Napiszę «wor» na czole.” Kordian
woranie się: zaoranie kawałka cudzego pola. „Sprawa o woranie się.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
Worek o dziobie troistym: z potrójnym otworem, herb jednego z największych lichwiarzy florenckich, rycerza Boiamenti de Bicci, który wtedy żył jeszcze. „Który ma worek o dziobie troistym«».” Boska Komedia
worożycha ukr.: wróżka. „— To moja sadyba — rzekła do Bohuna Horpyna — a tamto młyn, co zboża nie miele, jeno nasze, ale ja worożycha, z wody na kole wróżę.” Ogniem i mieczem
Worskla: rzeka na terytorium Rosji i Ukrainy, dopływ Dniepru. „Tatar długo czyhał nad Orłem, nad Worsklą i wietrzył jak wilk, nim ośmielił się na północ konia popędzić; Niżowcy nie próbowali zatargu.” Ogniem i mieczem
wosk: Tu, jak i uprzednio, przez wyraz wosk poeta figurycznie [ figurycznie — przenośnie; red. WL] wyraża materię, naturę. Przez wyraz pieczęć wyraża wpływ pośredni afer niebieskich na wszystkie ciała organiczne, który nie może być arcydoskonałym właśnie dlatego, że jest wpływem tylko pośrednim. Jeden wpływ bezpośredni, idący wprost od samego Boga, tworzy rzeczywisty ideał, to jest arcydoskonałość. W całym ciągu tej metafory poeta rozwija pojęcie Platona o ideach. „Gdyby wosk doszedł, stanął na swym szczycie” Boska Komedia
woskoboj a. woskobojnik daw.: człowiek zajmujący się tłoczeniem i wyciskaniem wosku. „…cy do obozu na sprzedaż rybę suszoną, zwierzynę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozacy regestrowi, Tatarzy z Białogrodu i Bóg wie nie kt…” Ogniem i mieczem
wospreszcza popr. ros. wosprieszciajetsia: zabrania się. „— Wospreszcza się gadać po polski!” Syzyfowe prace
wot ros.: o, oto. „Wot rzucił na cię czar.” Noc listopadowa
wot kak ros.: ot co.
wota: tu: śluby, ślubowania. „Wszystkie modły, życzenia i ciche wota, które czyniły niewiasty, były po stronie Zbyszka.” Krzyżacy
wotowanie: głosowanie. „Narady, wotowanie, tryumfy i waśnie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wotum z łac. votum, z łac.: przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna, najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka lub figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp. + 3 inne znaczenia „Posypały się wota za zdrowie królowej i królewny.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
wotywa: msza odprawiana w szczególnej intencji, z jakiejś szczególnej okazji. + 2 inne znaczenia „Zaś w kościele ksiądz odprawił żałobną wotywę i wraz z proboszczem słupskim i organistą, zasiadłszy naprzeciw siebie w ławach przed wielkim ołtarzem, jęli wyciągać łacińskie pieśnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
wówczas ona: niedomówione: ...mogłaby się stać moją żoną. „wówczas ona....” Cierpienia młodego Wertera
Wóz: gwiazdozbiór Wielkiego bądź Małego Wozu. „— Wóz widać już na niebie, a ja wciąż rozmyślam, jako to ono wszystko będzie.” Krzyżacy
Wóz Dawida: konstelacja zwana u astronomów: Ursa major . „Nieco wyżej Dawida wóz, gotów do jazdy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wóz drabiniasty: wóz o bokach przypominających drabiny. „Już też na drabiniastym wozie, w zielonej uliczce stojącym, Julek umieścił dwa kufry z bombiastymi wierzchami na zielono pomalowane i gapiowatym głosem upominał się o trzeci, którego przecież długo mu nie dawano.” Nad Niemnem
wóz Juggarnauta z sanskr. Dźagannath : Pan Świata: używany podczas corocznych procesji ogromny wóz z posągiem boga Kryszny. Rzekomy zwyczaj rzucania się wiernych pod koła tego pojazdu wzmiankuje XIV-wieczne dzieło podróżnicze Johna Mandeville'a. „…rzyża, z których kropla po kropli płynęła krew, fanatyków, którzy podczas wielkich ceremonii rzucali się pod koła wozu Juggarnauta.…” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
wóz kiesonowy: wóz na amunicję. „…iechotę lancami, wyłupali jak oko dwanaście armat ze środka szyku i odstawili w tył, poza swoją linią, dwanaście wozów kiesonowych to samo, cztery tysiące piechurów w niewolę i wszystkie, jakie ino były, bagaże.…” Popioły
wóz... białym łabęciom zwierzony: Wenus wyobrażano na wozie zaprzężonym w gołębie lub łabędzie. „Białym łabęciom zwierzony!” Fraszki
woźny: Woźny albo jenerał, wybrany uchwałą trybunalską lub sądową ze szlachty osiadłej, roznosił pozwy, ogłaszał intromisje, robił wizje, przywoływał aktoraty etc. Pospolicie drobna szlachta urząd ten sprawowała. „Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wozy asenizacyjne: wozy wywożące nieczystości z miasta. „Asenizacyjne.” Bal w operze
wpadlina: rozpadlina, wąwóz. „Rozmowa ustała, gdyż skręcili z szerszego gościńca na węższą drogę, którą jechali długo, gdyż szła kręto, a miejscami zmieniała się jakby we wpadlinę leśną, pełną zasp śnieżnych, trudnych do przebycia.” Krzyżacy
wpływ magnetyczny: dziś powiedzielibyśmy: hipnotyczny. Osoba w stanie hipnozy, podobnym do snu, traci świadomość i wolę i spełnia jedynie rozkazy hipnotyzera. W wieku XIX uważano hipnozę za zjawisko analogiczne do magnetyzmu fizycznego i nazywano je również magnetyzmem. „Zdawało się, że widok tego człowieka wywiera na nią wpływ magnetyczny.” Lalka
wpobok daw.: obok. „A wpobok czas pusty się wlecze.” Napój cienisty
wpodle daw.: obok, koło. „A Jagienka, ujrzawszy zakłopotane baby z grzebieniami w ręku, zgrzebło leżące na ławie wpodle Zbyszka i jego zwichrzoną czuprynę, poczęła się śmiać.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wpoły: tu: razem. „Martwego byśmy trupa uchwycili wpoły” Iliada
wpośród: dziś raczej: wśród, pomiędzy. „Długo stał kapitan wpośród dziewiętnastu swoich mułów.” Klechdy sezamowe
wpośrzód morza sławne miasto: Wenecja. „Albo gdzie wpośrzód morza sławne miasto leży,” Fraszki
wprawić w coś: doprowadzić do czegoś, nauczyć czegoś. „Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło,” Treny
wprędce daw.: niebawem. „Za przybyciem do portu Maldonady nie zastałem żadnego statku, który by miał wprędce płynąć do Luggnaggu.” Podróże Guliwera
wprowadził: tekst dwukrotnie mówi o wprowadzeniu, «ponieważ odciągali go na zewnątrz, tak by rozmawiać z nim u wejścia do domu, a gdy im powiedział „bądźcie spokojni…” [hebr. שָׁלוֹם לָכֶם ( szalom lachem ) dosł. ‘pokój wam!’] dali się poprowadzić i weszli za nim», zob. Raszi do 43:24. „Nie wiemy, kto włożył pieniądze nasze do biesag naszych".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wprzek: w poprzek, wbrew. „żem szedł ich czynom wprzek.” Noc listopadowa
wprzód daw.: najpierw. „Lecz przejęte zbawiennym wprzód byłyście strachem,” Iliada

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.