Litera C

1030 słów, strona 1 z 5.

C'en est trop fr.: Tego już za wiele. „C'en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!” Dziady, część III
c'est beau fr.: to pięknie. „C'est beau małej szlachciance być jenerałową.” Dziady, część III
c'est bien ça fr.: to jest to; właśnie tak. „C'est bien ça.” Lord Jim
C'est ça! fr.: to tak!...
c'est diable! fr.: to diabelska sprawa! „c'est diable!” Dziady, część III
c'est drôle fr.: to zabawne. „C'est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,” Dziady, część III
c'est inconcevable! fr.: to niepojęte! „c'est inconcevable!” Dziady, część III
c'est indigne! fr.: to niegodne!; tak się nie godzi! „C'est indigne!” Dziady, część III
c'est juste fr.: słusznie, racja. „C'est juste: jaki upór!” Dziady, część III
C'est juste te défie fr.: Słusznie, w tej grze każdy ma swoją połowę: on jest uczony, a ja diabeł z rzemiosła. Byłem jego nauczycielem i jestem z tego dumny. Czy wiesz więcej od nas? Mów, wyzywam cię. „parle — je te défie.” Dziady, część III
c'est le premier pas qui coute: najtrudniejszy pierwszy krok; tylko pierwszy krok się liczy. „c'est le premier pas qui coute — a tam, gdzie nie ma zmysłu moralnego, jak u takiej dziewczyny — to nigdy nie wiadomo, co i jak.” Moralność pani Dulskiej
ça fr.: to. „— zerwał się tak gwałtownie i ciężko, jak zrywa się wół na łące — jeżeli honor diabli wzięli — ach, ça!” Lord Jim
Ça dépasse toute idée fr.: to przechodzi wszelkie wyobrażenie. „Ça dépasse toute idée, jaki ja mam głód wrażeń...” Nad Niemnem
ça mine la sante fr.: to podkopuje zdrowie. „Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.” Dziady, część III
Cabral, Pedro Álvares ok. 1467–ok. 1520: żeglarz portugalski, dowódca sfinansowanej przez króla Manuela I (1469–1521) wyprawy 13 statków, które wyruszyły do Indii szlakiem Vasco da Gamy, jednakże płynąc ku Przylądkowi Dobrej Nadziei, zostały zniesione wiatrem i 22 kwietnia 1500 r. dotarły do wybrzeży Brazylii; Cabral nazwał nowo odkryty przez Europejczyków ląd Terra de Vera Cruz (Ziemia Prawdziwego Krzyża) i uczynił go kolonią Portugalii. „Pedro Alvarez Cabral, z woli” Kwiaty polskie
cache-nez fr.: długi, szeroki szalik wełniany. „Stał niedaleko wejścia w świetnym palcie, miał odrzucony z czoła melonik i olśniewająco biały cache-nez na szyi.” Granica
cacko kosztowne: To jest: krzyż złożony ze świateł błogosławionych. „Wzbogacający to cacko kosztowne,” Boska Komedia
cadaver łac.: trup. „Z głębi wozu, jakby z uścisku nieposkromionego ciał męskich, wysuwał się cadaver młodej kobiety.” Przedwiośnie
cadaver, cadaveris łac.: trup, ruina; tu M. lm cadavera : trupy, ruiny. „Nic, jeno zgliszcza i cadavera.” Potop
Caesar, Caius Iulius 101–44 p.n.e.: także: Cezar, wódz, a następnie cesarz rzym., autor m.in. dzieła historycznego O wojnie gallickiej . „Tornister odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, Słowiesnost' i lezesztyki niemieckie.” Syzyfowe prace
Caesaraugusta: rzymska nazwa dzisiejszej Saragossy. „W tych wyprawach sześciotygodniowych już wielokroć okrążył starą Caesaraugustę ze wszech stron.” Popioły
caf się gw.: cofnij się. „Caf się, babo — jo pijany?” Wesele
Cafnat-Paneach: od hebr. צָפַן ( cafan ): ‘ukrywać’. «Ten, który objaśnia ukryte [sprawy]», zob. Raszi do 41:45. Znaczenie egipskiego słowa פַּעְנֵחַ ( paneach ) nie jest pewne, aramejski Targum Onkelos tłumaczy to jako 'okrywać, rozszyfrowywać' sekrety. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
cake walk: taniec towarzyski o żywym tempie, łączący kroki polki, marsza i two-stepa oraz ruchy ciała naśladujące tańce murzyńskie; na przełomie XIX i XX wieku popularny początkowo w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Europie. „Mela gra cichutko — Hesia chce tańczyć — robi pas — śmieje się — wpada w cake walka.” Moralność pani Dulskiej
cal: dawna jednostka miary długości, równa ok. 2,5 cm. + 3 inne znaczenia „Cal gruby, długi trzy cale:” Ballady i romanse to słowo w 8 lekturach →
całą pakę jakichś broszur: istotnie w maju 1878 r. Waryński przywiózł, co prawda nie z Moskwy, lecz z Lipska, transport 6000 broszur socjalistycznych, co wywarło znaczny wpływ na ożywienie działalności propagandowej. „Mraczewski bowiem przywiózł ze sobą trzy bardzo podejrzane indywidua, nazywając ich „prykaszczykami", i — całą pakę jakichś broszur.” Lalka
Całą swą miłość złożyła w prawości: Dusza Ryfeusza. „Całą swą miłość złożyła w prawości.” Boska Komedia
całą unieść szyję: tu: ujść z życiem. „Trudno mu było całą unieść szyję,” Grażyna
całą zaś pozostałą: Cylkow opuszcza słowo całą , a dodaje słowo pozostałą . „I położy rękę swą na głowę [ofiary] zagrzesznej — i zarznie tę ofiarę zagrzeszną na miejscu ofiar całopalnych.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
[całą] zaś pozostałą: Cylkow opuszcza słowo całą , a dodaje słowo pozostałą . „I położy rękę swą na głowę [ofiary] zagrzesznej, i zarznie ją jako ofiarę zagrzeszną na miejscu, gdzie zarzynają całopalenia.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Calais: miasto i gmina w płn. Francji. „— Do Calais — odparł d'Artagnan — jest to najprostsza droga do Londynu.” Trzej muszkieterowie
calamitas, calamitatis łac.: nieszczęście; tu M. lm calamitates : nieszczęścia. „…dym raz po nieszporze przyzostał, słyszę głos od sklepienia: „Zagłoba, będzie wojna z takim synem, królem szwedzkim, i calamitates wielkie nastąpią!" Ruszyłem co tchu do króla i powiadam, com słyszał, a tu ksiądz prymas pastorałem mnie w kark: „Nie powiadaj gł…” Potop
cale daw.: całkowicie; zupełnie. + 3 inne znaczenia „Inaczej cale po dawnym zwyczaju” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
całe bogactwo: «Z majątku ojca naszego nie mamy nic, ale to, co Bóg oddzielił [z dobytku] naszego ojca: nasze jest», zob. Raszi do 31:16. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
calem bluźnił: inaczej: cale bluźniłem; bluźniłem zupełnie. „Calem bluźnił, że śmierć niezbłagana” Noc listopadowa
całemu miejscu: wszystkim pięciu miastom, wśród których Sedom był najważniejszy, zob. Raszi do 18:26. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
calizna: inaczej: filar; pokład kopalny między chodnikami. + 2 inne znaczenia „Że ja, co mowy tej caliznę” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →
całopalenie: ofiara całopalna, polegająca na spaleniu całego zwierzęcia poświęconego na ofiarę; tu: symbol poświęcenia. „zdrowie i majątek na całopalenie przed nimi składałem...” Nad Niemnem
Całowałem Morawiankę: zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). „Całowałem Morawiankę,” Wesele
całun: tkanina, którą okrywa się zwłoki. „Lecz wy będziecie w grobach, i całuny będą na was spróchniałe; wszakże wasze groby będą święte, a nawet Bóg od ciał waszych odwróci robaki, i ubierze was w umarłych dumną powagę...” Anhelli
całuszka reg.: kromka z końca chleba, przylepka. „Spożywam chleba wonnego całuszkę” Napój cienisty
cały lud zwoływa: wchodząc w kompetencje naczelnego wodza. „Dziesiątego Achilles cały lud zwoływa,” Iliada
Cambridge: miasto we wsch. Anglii, stolica hrabstwa Cambridgeshire. „W czternastym roku życia posłał mnie do Kolegium Emanuela w Cambridge, gdzie zostawałem przez lat trzy, czas mój pożytecznie trawiąc; ale że na utrzymywanie mnie w szkołach wydatek był nazbyt wielki, gdyż sam miałem bardzo skąpą rentę, oddano mnie do pana Jaku…” Podróże Guliwera
camerade: towarzysz, kolega. „— Camerade, camerade, ten esesman to z obozu, prawda?” Pożegnanie z Marią
camerade, filos, compris, Greco bandito: koleżanka, przyjaciele, rozumiesz, grecki bandyto. „— obruszam się, tłukąc przez pomyłkę kluczem w palec — to znajoma, no, camerade, filos, compris, Greco bandito?” Pożegnanie z Marią
Camposanto wł. dosł.: „święte pole": cmentarz. „Ludzie poczęli mrzeć jak muchy, i nieśli ich ta tłumem na owo piękne Camposanto.” Popioły
canis fidelis łac.: wierny pies. „Mówić, że pies, canis fidelis, zdrajca, a wilk nie zdrajca!” Pan Wołodyjowski
Canova, Antoine 1757–1822: słynny rzeźbiarz włoski; mowa tu o jego rzeźbie przedstawiającej mitologicznych kochanków: boga miłości Amora i królową Psyche. „Antoine Canova.” Ludzie bezdomni
cap: mowa o baranie. „Jam zaś sobie upatrzył capa, co ozdobą” Odyseja
Cap-Français: dawna nazwa dzisiejszego Cap-Haïtien na Haiti. „Wkrótce wpłynęli my do zatoki Mancenilla i pod miastem Cap-Français rzucili kotwicę.” Popioły
capax, capacis łac.: zdolny, zdatny; tu M lm capaces . „…szego i wyższego urodzenia, szlachtą będąc, ad omnes prerogativas urzędów, dostojeństw i dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami swymi pójdziemy..."…” Potop
capstrzyk: w wojsku: ustalony sygnał wzywający na apel wieczorny lub do udania się na spoczynek. „O wpół do ósmej zatrąbiono capstrzyk.” Trzej muszkieterowie
capuchon fr.: kaptur. „Pamiętacie Kamila w postaci capuchon, a Cecylkę jako la barbe?” Popioły
car: podbiał (ziele). „Gdzie car i trzcina zarasta,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
Car się ukoronował: koronacja cara Mikołaja I Romanowa na króla Polski odbyła się 24 maja 1829 r. w Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim w Warszawie; po obrzędzie para królewska przeszła pieszo do katedry warszawskiej św. Jana drogą utworzoną przez szpalery wojska, wydarzenie obserwowało tysiące gapiów. W istocie na mocy konstytucji, w której zapisana była unia personalna Królestwa Polskiego z Imperium Rosyjskim, Mikołaj I, wstępując na tron rosyjski w grudniu 1825, po śmierci swego starszego brata, Aleksandra I, stawał się zarazem carem Rosji i królem polskiego państwa kongresowego (tzw. „Kongresówki"); późniejsza o niemal cztery lata koronacja w Warszawie była gestem symbolicznym i miała na celu m.in. pozyskanie przychylności Polaków oraz włączenie wojska polskiego w działania wojenne w Turcji (w kwietniu 1828 wybuchła wojna rosyjsko-turecka). „Car się ukoronował, wychodzi z kościoła,” Kordian
Carajo! hiszp.: wulgarny wykrzyknik wyrażający złość.
Cardiff: tu: niewielka wioska w stanie Nowy Jork, słynna z oszustwa archeologicznego z 1869 r., znanego jako „Gigant z Cardiff"; nazwana na cześć miasta w Walii, w XIX w. głównego brytyjskiego portu transportu węgla. „— A ja Andreas Speedy z Cardiff.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
care: carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. „Nieścigniony care drogi.” Pieśni
carissime łac.: najdroższy. „Bądź takim rzeźbiarzem ty, carissime!” Quo vadis
carissime frater łac.: najdroższy bracie. „— Wiem, że żeby wejść tutaj, osobną permisję mieć trzeba, ale ja mam list od księdza arcybiskupa, któren zechciej, carissime frater, księdzu przeorowi oddać.” Pan Wołodyjowski
carissimus łac.: najdroższy; tu: forma W. lp: carissime .
Carlyle, Thomas 1795–1881: historyk i eseista ang., autor dzieła Bohaterowie i kult bohaterów . „…wa historia czynów ludu, a nie jego rządu, wieczyście nowa, krwią przesiąkła, pełna żywotów godnych pióra Plutarcha albo Carlyle'a...…” Syzyfowe prace
Carmagnola a. Karmaniola: taniec z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej wykonywany przy wtórze pieśni rewolucyjnej z 1792 o tej samej nazwie, pochodzącej od miasta Carmagnola we Włoszech. „Pierwsza Wolności Carmagnola —” Kwiaty polskie
Carnavalet: muzeum historyczne Paryża, zawierające cenne zbiory z okresu rewolucji 1789 r. „Weźmy Carnavalet...” Ludzie bezdomni
Carogród: dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. + 2 inne znaczenia „A przecież byli to wszystko nieustraszeni wojownicy, których okrzyki wojenne odbijały się nieraz o mury Carogrodu.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Caroline, Caroline fr.: Karolino, Karolino, weź swój kapelusz z kwiatami, swą niedzielną białą suknię i swe małe lakierowane pantofelki..." (popularna piosenka francuska). „Et tes petits souliers vernis...” Przedwiośnie
Carolum Gustavum captivabimus łac.: pojmamy Karola Gustawa. „— Choćby też i Malborg wzięli, my tymczasem Carolum Gustavum captivabimus; obaczym, czy fortecy za króla nie oddadzą.” Potop
carstwo daw.: cesarstwo. „I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.” Odprawa posłów greckich
carstwowat' z ros.: panować jako car a. caryca. „Wam — carstwowat', kniażnà, jej Bogu!” Kwiaty polskie
carte blanche fr.: dosł. białą kartę; dawać carte blanche, oznacza dawać wolną rękę. „Ciocia mi daje carte blanche?” Moralność pani Dulskiej
cary gw.: tu: książęta. + 1 inne znaczenie „Małoż Prusaki i Mazowsza cary,” Grażyna
Carycyn: miasto w Rosji, późniejszy Stalingrad, dziś Wołgograd. „Wyruszyli w zimie na statku zdążającym do Carycyna jako dwaj robotnicy, którzy pracowali w kopalniach nafty, a teraz wskutek przewrotów i zawieszenia robót wracają do siebie, do Moskwy.” Przedwiośnie
carz daw.: władca. „…, jakkolwiek początki pochodu pomyślne, jakkolwiek szedł z nim Tuhaj-bej, a w razie niepowodzenia obiecał ruszyć w pomoc sam „carz" krymski, Skrzetuskiemu ani w głowie nie powstała myśl, by ta zawierucha mogła trwać długo, by jeden Kozak mógł wstrząsnąć całą R…” Ogniem i mieczem
casemate fr.: sklepione i zabezpieczone przed pociskami pomieszczenie w fortyfikacji; stąd utworzono słowo: kazamaty. „Sami żołnierze mieścili się w schronach utworzonych poza wałem ziemnym, na sposób casemate, choć wykonanych pospiesznie i niedbale.” Przedwiośnie
cassis à l'eau fr.: cassis (rodzaj alkoholu) z wodą. „Francuz, popijając jakiś ciemny płyn, zapewne cassis à l'eau, kiwał głową, zaglądając jednym okiem do wnętrza szklanki.” Lord Jim
Castres i Uzès: miejscowości w płd. Francji, w regionie Oksytania. „…ch postaci w świecie; przygotowujący się teraz po osadzeniu księcia de Nevers w księstwie Mantui, po wzięciu Nimes, Castres i Uzès, do wypędzenia Anglików z wyspy Rè i do oblężenia La Rochelle.…” Trzej muszkieterowie
casus łac.: przypadek. „— Zali tej nadziemskiej istocie nie przytrafił się jakowyś ziemski casus, który nogami wierzga i palcem w gębie zębów szuka?” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
casus cognoscere meos łac.: poznać mój przypadek, moją historię. „Nie chcę ja w paragon wchodzić z panem Zagłobą, którego przygody Dydonę samą i jej wdzięczny fraucymer w największy podziw wprawić by mogły, ale gdy sami waćpaństwo żądacie casus cognoscere meos, nie będę się ociągał, aby zacnej kompanii nie ubliżyć.” Pan Wołodyjowski
caszy: większość gwar polskich cechuje tzw. mazurzenie, tj. wymowa spółgłosek: s, z, c, dz zamiast ogólnopolskich: sz, ż, cz, dż, a więc „casy" zamiast „czasy". Z kolei jednak u ludzi wywodzących się ze wsi, pojawia się, w obawie przed mazurzeniem, skłonność do wymawiania: sz, ż, cz, dż, nawet w takich miejscach, gdzie w języku poprawnym występuje: s, c, z, dz (tzw. szadzenie), dlatego dozorca mówi „caszy". „— Baj baju: nie takie tera caszy, żeby się o dziury w dachu kramarzyć.” Przedwiośnie
causes déterminantes fr.: przyczyny decydujące. „— Oczywiście te causes occasionnelles działają tylko jako zmniejszenie odporności wobec causes déterminantes, których natura, jak państwu zapewne wiadomo, dotąd jest nieznana.” Granica
causes occasionnelles fr.: przyczyny przypadkowe. „— Oczywiście te causes occasionnelles działają tylko jako zmniejszenie odporności wobec causes déterminantes, których natura, jak państwu zapewne wiadomo, dotąd jest nieznana.” Granica
causeur fr.: błyskotliwy rozmówca, gawędziarz. „To wszystko nie dawało się do niczego sprowadzić, nie dało się nawet streścić i po każdej rozmowie z tym pierwszym na całe starostwo causeurem po prostu nie było wiadomo, o co chodzi.” Granica
ce n'est pas mon fait fr.: to nie moja rzecz. „Ce n'est pas mon fait.” Nad Niemnem
Ce n'est pas ton affaire fr.: To nie twoja sprawa. „Ce n'est pas ton affaire;” Dziady, część III
Ce n'est qu'une surprise fr.: To tylko niespodzianka. „Ce n'est qu'une surprise.” Dziady, część III
Ce que femme veut, Dieu le veut fr.: czego chce kobieta, tego chce i Bóg. „— zwykłym sobie ruchem ściśniętą rękę o dłoń uderzając zawołała i z wesołym znowu spojrzeniem dodała: — Ce que femme veut, Dieu le veut.” Nad Niemnem
ce sont accidents passagers fr., daw.: to są przemijające przypadłości (dziś raczej: accidents transitoire ). „Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;” Dziady, część III
ce sont de maux légers fr.: to są lekkie dolegliwości. „ce sont de maux légers,” Dziady, część III
ce sont des fr.: to są. „— Ce sont des flaki z olejem...” Ludzie bezdomni
ceber daw.: duże naczynie, wykonane z drewnianych klepek. + 1 inne znaczenie „Czysty ceber!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
cebratka gw.: mały ceber, drewniane naczynie używane daw. na wsi na wodę. + 2 inne znaczenia „…stwa, bo gęsi trza było zagnać na noc, to świnie nakarmić, bo z kwikiem cisnęły się do sieni i wsadzały żarłoczne ryje do cebratek, gdzie stało picie dla bydląt, to krowy wydoić, bo właśnie Witek przygnał resztę z pastwiska i zakładał im za drabiny po garści s…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →
cebrzyk: zdrobn. od: ceber ; duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. „…pią w barszczu, śmiecie z kątów na środek izby wymiotą, twarogu ujedzą, nici na motowidle splączą, kury z kojca wypuszczą, cebrzyk przewrócą — co mogą, to napsocą, i dalej pod zapiecek!…” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
cebula tu daw. pot.: zegarek kieszonkowy na łańcuszku. „Obieżyświat wyciągnął z kieszeni swą dużą „cebulę".” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
cech: samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. „Po nabożeństwie goście rycerscy, którzy się już byli zjechali na spodziewane uroczystości, szlachta oraz deputacje kupieckie udały się na zamek; cechy i bractwa wystąpiły z chorągwiami.” Krzyżacy
cecha: próba (wyznaczająca wartość metali szlachetnych). „Dwór cecha, gdzie się wielkie próbują przymioty,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
cechować: znaczyć skórę zwierzęcia rozżarzonym żelazem. „— Ja mu nosiłem rozkaz księcia — mówił pan Kuszel — i wierzajcie waszmościowie, iż periculosa to była misja, bo gdy go wyczytał, począł tak ryczeć jak wół, gdy go żelazem cechują.” Ogniem i mieczem
cedować: odstępować, przelewać swoje prawa na kogoś. „„Jeżeli błogosławieństwo ma jaką wartość — mówił do siebie — cały kapitał błogosławieństw Obermana, wraz ze składanym procentem, ceduję jej...”” Lalka
Cejlon: wyspa na Oceanie Indyjskim. „Wszystkie strony zdają sobie zatem sprawę, że niezależnie od tego, ile razy Persja, Egipt, Jawa czy Cejlon przejdą z rąk do rąk, tylko bombom wolno przekraczać najważniejsze granice.” Rok 1984
Cekaer: skrót: Centralny Komitet Robotniczy (nazwa centralnej władzy partyjnej PPS, a nie KPRP). „Czy to jest jaki Cekaer?” Przedwiośnie
cekhauz z niem., z niem. Zeughaus, przestarz., z niem. das Zeughaus : zbrojownia, przestarz., z niem., daw., z niem. das Zeughaus: arsenał, zbrojownia. „Potem z wieży wysunęła się jakaś ciemna postać i chyłkiem poczęła umykać ku stajniom leżącym obok cekhauzu po lewej stronie dziedzińca.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
celniki: dziś popr. forma B. lm: celników. „Więc światłość owa przeraziła celniki tak, że zostawiwszy cały podatek, uciekli w przestrachu i, wsiadłszy na wóz, odjechali.” Anhelli
celować daw.: przewyższać. „Że nad wszystkie celuje wzrostem i obliczem,” Odyseja
cena twoja: tu: wycena kobiety. „ocena mężczyzny” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Cenacolo Vinciano wł.: mowa o Ostatniej wieczerzy Leonarda da Vinci (1452–1519); słynny ten fresk (malowidło ścienne) znajduje się w klasztorze mediolańskim di s. Maria delie Grazie. „— Kupiłem tę sztuczkę w Mediolanie, w tej, wiecie panowie, budzie, co to Cenacolo Vinciano...” Ludzie bezdomni
censura candidatorum łac.: kontrola, ocena kandydatów. „Zgadujesz waszmość, iż o bliskiej elekcji chcę mówić, wobec której każda censura candidatorum ku czemuś dobremu przywieść może, a cóż dopiero taka, która z ust waszmościowych wypłynie.” Pan Wołodyjowski
Centaur: w mit. gr. istota o końskim ciele, lecz z ludzkim torsem i głową w miejsce szyi i głowy końskiej. + 1 inne znaczenie „Na wyspie granitowej, nagiej, stoją wieże zamku, wbite w skałę pracą dawnych ludzi i zrosłe ze skałą jak pierś ludzka z grzbietem u Centaura.” Nie-Boska komedia to słowo w 2 lekturach →
Centaurea cyanus: łac. nazwa botaniczna dla chabra, bławatka. „Podaj »Cyanus Centaurea«” Kwiaty polskie
centim: francuska drobna moneta, 1/100 franka. „Sto pięćdziesiąt tysięcy franków gotówką z góry i dwadzieścia pięć centimów od każdego sprzedanego kilograma.” Lalka
centnar: jednostka wagi, 50 kg. „— Nawet teraz — rzekł cicho — mam na furze centnar.” Lalka
centon: dosł. płaszcz zszyty z kawałków; poemat złożony z fragmentów innych utworów, tworzących nową całość, znany od starożytności „wierszomontaż" (por. Tuwim, Pegaz dęba , s. 143). „O chronostychach lub centonach,” Kwiaty polskie
centryfuga: wirówka. „Bystrych bioder centryfuga!” Bal w operze
centurion: dowódca centurii, oddziału złożonego ze stu żołnierzy. „Miedzianobrody chciał mu koniecznie posłać centuriona z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzył żyły.” Quo vadis
ceny: u Cylkowa: oceny . „A jeżeliby kto pole kupne swoje, nienależące do pól dziedzicznych jego” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
ceny stu wołów: wartość przedmiotu często przeliczano na ilość zwierząt, jakie można za nie nabyć. „Że zbroję złotą, ceny stu wołów, dał z chęcią” Iliada
cep: proste narzędzie służące do młócenia zboża, zbudowane z dwóch połączonych ze sobą rzemieniem lub łańcuchem kijów, z których dłuższy (dzierżak) służył jako uchwyt, a krótszy (bijak) do uderzania w zboże, ułożone na twardym podłożu; dzięki umiejętnemu uderzaniu (bijak powinien spadać płasko, a nie na sztorc) oddziela się ziarno od plew i słomy. + 2 inne znaczenia „Wczora od chłopskiego cepa” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
cepiny gw.: czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili „młodą" dokoła (por.: „to pódzies w kółecko"). „zaroz bedom cepiny,” Wesele
cera: ułożenie twarzy, mina. „Filozof, jednym słowem, i miną, i cerą,” Satyry
Cerasi laurei dwa grana: dwa grany kropli laurowych; gran : dawna jednostka wagi aptekarskiej, ok. 1/16 grama (62 miligramy). Znany dawniej środek leczniczy o działaniu uspokajającym. „Chciałbym pióra i kałamarza — Cerasi laurei dwa grana etc.” Nie-Boska komedia
cerber: tu: osoba pilnująca kogoś a. czegoś, a przy tym groźna i surowa; nazwa od imienia Cerbera, trzygłowego psa w mit. gr. pilnującego wejścia do Hadesu. „Na spacer, na łyżwy, po sprawunki — tylko z cerberem Kostriulewem.” Syzyfowe prace
Cerber, ów robak wielki: Cerber, którego poeta nazywa wielkim robakiem, z potrójną paszczą, z szerokim brzuchem, całą swą naturą przedstawia obraz grzechu, jaki w tym kręgu karę odbiera. Błoto, które Wirgiliusz rzuca mu przez paszczę, oznacza nikczemną wartość rzeczy, jakimi żarłoczni swoje żądze zaspakajają. „Cerber, ów robak wielki, gdy nas zoczył,” Boska Komedia
ceregiele: grzecznościowe, nieszczere wymawianie się od czegoś. „Ona daléj w ceregiele —” Zemsta
Cerera mit. rzym.: bogini urodzaju, patronka uprawy roli. „…ad głową złotą gęstwiną włosów szła prosto i prędko, można by ją było porównać do ogromnej, silnej i w sile swojej ponętnej Cerery.…” Nad Niemnem
cerkiew: tu: świątynia. „Wieźli łupy bogate, w zamkach i cerkwiach zdobyte.” Konrad Wallenrod
certacja z łac.: spór. „Musiał więc rycerz sprawę zdawać, jako jechał, jak go na Chortycy napadli i do Siczy powlekli, tylko o swych certacjach z Chmielnickim zamilczał, by się nie zdawało, że sobie chwalbę czyni.” Ogniem i mieczem
Certes, et de mon mieux fr.: Oczywiście, i to jak potrafię najlepiej. „Certes, et de mon mieux.” Dziady, część III
certum quantum łac.: pewna liczba. „— Naprzód odpowiem ci jako statysta: imię Tuhaj-bejowicza mogłoby wprawdzie certum quantum Tatarów pociągnąć, gdyby się im przy tym ziemię, wolę i przywileje szlacheckie obiecało.” Pan Wołodyjowski
cerulik: balwierz, daw. fryzjer, aptekarz i pielęgniarz w jednej osobie. „Już znalazł się i konował, który ogląda nogę podbitej szkapie, już i cerulik, który goli na stopniu wozu starego Szwaba.” Placówka
Cervantes, Miguel de 1547–1616: hiszpański pisarz renesansowy, autor Don Kichota . „Z podobnym „vademecum" d'Artagnan stał się dokładną kopią bohatera Cervantesa, z którym przy naszkicowaniu portretu porównaliśmy go, jak nakazywał nam obowiązek historyka.” Trzej muszkieterowie
cesarz: tu: car Rosji. + 1 inne znaczenie „Bo cesarz jako anioł z gałązką oliwy” Kordian to słowo w 2 lekturach →
cesarz Mikuś: Mikołaj II Aleksandrowicz Romanow (1868–1918), cesarz (car) Rosji 1894–1917. „Cesarz Mikuś i jego piesek Pikuś,” Kwiaty polskie
cesarz Rudolf: ojciec Albrechta cesarza, któremu przyganiał poeta w pieśni uprzedniej, w apostrofie swojej do Włoch. „Mógł jeszcze leczyć, z których dziś umiera:” Boska Komedia
cesarz rzymski: tytuł cesarza niemieckiego. „— Za mistrzem stoją Niemcy i cesarz rzymski.” Krzyżacy
Cesarzowa Eugenia 1826–1920: żona Napoleona III, z domu hrabianka de Montilo de Gusman. „Panna Florentyna aż drgnęła, a pan Tomasz z wielką werwą począł opowiadać o wieczorze w Tuileriach, podczas którego na żądanie cesarzowej Eugenii tańczył z jakąś marszałkową menueta.” Lalka
cesja z łac.: dosł. ustąpienie; poświadczone urzędowo zrzeczenie się przez osobę prawną lub fizyczną praw do czegoś na rzecz innej osoby. „A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji?” Hamlet
cetnar: jednostka masy stosowana w różnych krajach, zazwyczaj od 50 do 100 kg. „— Jeden i pół cetnara.” Medaliony
cetno i licho daw.: gra, w której losuje się liczby parzyste (cetno) i nieparzyste (licho), przy czym cetno oznacza wygraną, a licho przegraną. „Można grać w cetno i licho na cukierki i orzechy.” Bankructwo małego Dżeka
cezar: jeden z tytułów władców państwa rzymskiego, pierwotnie rodowe miano Gajusza Juliusza Cezara oraz Oktawiana, jego adoptowanego syna i pierwszego cesarza rzymskiego. „…ozporządzeń i wyroków na pojedynkujących się, jest on kapitanem muszkieterów, co tyle znaczy, jak gdyby był wodzem legionu cezarów, i król go wielce ceni, a strachem przejmuje on nawet kardynała, który, jak wszystkim wiadomo, niełatwo czego się zlęknie.…” Trzej muszkieterowie
Cezar pod grodem marsylskim nie leżał: Gdy Pompejusz z Włoch umknął, Cezar postanowił wojska Pompejusza obozujące w Hiszpanii zniszczyć wstępnym bojem. Zostawiwszy więc silną załogę przy oblężeniu Marsylii, sam z wybrańszymi legiami, nie tracąc chwili, a łamiąc cierpliwie zawady, jakie mu natura i nieprzyjaciel na każdym kroku w jego pochodzie stawiły, nie spuszczając z oka głównego celu, niespodzianie wpadł do Hiszpanii i pobił dwóch wodzów Pompejuszowych, Afraniusa i Petrejusa. „Cezar pod grodem marsylskim nie leżał,” Boska Komedia
Cezar, Gajusz Juliusz 100–44 p.n.e.: rzymski dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. „Wreszcie skryty Aramis nie przejmował go strachem i w przypuszczeniu nawet, że z nim odbędzie pojedynek, obiecywał sobie płatnąć go przez twarz, jak Cezar zalecał żołnierzom zrobić z Pompejuszem, aby zniweczyć na zawsze tę piękność, o którą był tak zazdrosny.” Trzej muszkieterowie
chabal pogardl.: kochanek. „Ostatni to raz ona przy swoim chabalu.” Odyseja
Chabran, Joseph 1763–1843: francuski generał. „To był generał Chabran.” Popioły
chachaica daw.: zawierucha. „Zdało się, że ta kurna zagroda stanęła na wiatrowisku, gdzie się zbiegają z czterech stron świata zamiecie, chery, zawiewy i chachaice.” Popioły
Chadzkiewicz, Ignacy ok. 1760–ok. 1821–1825: wojskowy, awanturnik, szuler i agent. „Niech się Chadzkiewicz wygada!” Popioły
chaimka: określenie Żydówki. „Wolałam, żeby mnie nazywano chaimką, żeby się ode mnie Polacy odsuwali!” Pożegnanie z Marią
chaîne fr.: łańcuch; tu: figura taneczna. „— Chaîne z lewej strony!” Placówka
chałat pot.: tu: luźne, zniszczone okrycie, np. fartuch; zarazem symboliczne nawiązanie do tradycyjnego płaszcza, noszonego przez Żydów z Europy Wschodniej. + 2 inne znaczenia „Po ścieżce, pod niedużymi zielonymi drzewami, chodzili ludzie w jednakowych niebieskawych chałatach.” Granica to słowo w 3 lekturach →
Chaldea: dawna nazwa terenów Babilonii, tj. środkowej i południowej Mezopotamii; kapłani chaldejscy słynęli w starożytności ze znajomości astronomii i astrologii. „— Jeżeliś jest w samej rzeczy Beroes (tu schylił głowę), wielki prorok Chaldei (znowu schylił głowę), dla którego nie ma tajemnic na ziemi ani w niebie, racz powiedzieć słudze twemu: która gwiazda jest najdziwniejsza?” Faraon
chalif: kalif; następca Mahometa, tytuł najwyższych władców świeckich i duchownych w swiecie muzułmańskim. „Jak z różańca chalifów, rubin i granaty.” Sonety krymskie
Chalkis: miasto i rzeka w Elidzie. „Że wnet Kruny ominą i Chalkisu wody.” Odyseja
Chałubiński Tytus 1820–1889: wybitny lekarz i przyrodnik, znany jako „odkrywca" Zakopanego. „No, ale to przejdzie, bo właśnie onegdaj zaprosiłem na konsylium Chałubińskiego i Baranowskiego i ci mi powiedzieli, że bylem się szanował, będę zdrów...” Lalka
cham: hebr. rdzeń חָם ( cham ): 'gorący'. W potocznym rozumieniu Cham został przeklęty przez Boga za nieprzystojne zachowanie, chociaż faktycznie przeklęty został tylko jego syn Kanaan. W kulturze polskiej słowo cham oznacza prostaka, człowieka niekulturalnego, dawn. także chłopa (w przeciwieństwie do szlachty). + 1 inne znaczenie „Uzbrajam chamy i lecę do Gnezna” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an: właśc. Ramessisu Chaem-Uaset Meri-Amon Neczer-Heka-Junu („Syn-Re, Który-ukazał-się-w-Tebach, Umiłowany-przez-Amona, Bóg-Władca-Heliopolis”), pełne imię faraona Ramzesa XI, dawniej przez egiptologów uważane za imię Ramzesa XIII, którego istnienie jest dziś negowane. „Bądź więc pozdrowiony, panie i władco świata, i — niech żyje wiecznie jego świątobliwość faraon Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an!...” Faraon
chambertin: gatunek czerwonego wina francuskiego z Burgundii. „Gdy Zenon, ciepły i senny od paru kieliszków chambertina, wrócił do siebie na górę, Justyna czekała na niego.” Granica to słowo w 2 lekturach →
chambres garnies fr.: pokoje umeblowane do wynajęcia. „Z dołu, z wąskiego dziedzińca, na który wychodziła większość okien chambres garnies, gdzie się w przeddzień zatrzymał, wlokły się już w górę na skrzydłach ciepła rozprażone wapory.” Ludzie bezdomni wszystkie 2 wystąpienia →
chameleon: hebr. תִּנְשָׁמֶת ( tinszamet ): rodzaj nieczystego ptaka, sowy lub rodzaj jaszczurki , być może kamaleon . Według Rasziego: kret. W innych przekładach: kamaleon.
chamera gw.: chmura. „Deszcz ze śniegiem, chamerami przelatujący, powlekał grudę na drogach łańcuchem oknisk i kałuż, śliskich jak lód.” Popioły
Championnet, Jean-Étienne 1762–1800: francuski generał okresu rewolucji; uczestnik wojen pierwszej i drugiej koalicji; w 1799 zajął Neapol i ogłosił powstanie Republiki Partenopejskiej; po śmierci gen. Jouberta 15 sierpnia 1799 objął naczelne dowództwo nad Armią Italii. „Po Joubercie — Championnet generał, a gdy ten umarł — Massena.” Popioły
Champollion, Jean-François 1790–1832: językoznawca, poliglota i archeolog francuski, uznawany za twórcę nowoczesnej egiptologii, w 1822 r. pierwszy odczytał hieroglificzne pismo egipskie. „Tych letnisk Champolliony nowe,” Kwiaty polskie
chamsin: gwałtowny, gorący i suchy wiatr pustynny wiejący w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim, pojawiający się najczęściej od kwietnia do czerwca. Porywy chamsinu wywołują burze piaskowe i pyłowe. „Nie można bezkarnie chodzić po urwiskach gór wschodnich, bo lada chwilę spadniesz; ani błądzić po zachodniej pustyni, gdzie krążą lwy zgłodniałe i zrywa się wściekły chamsin.” Faraon
chan: tytuł panującego w niektórych krajach Wschodu; też: osoba, której przysługuje ten tytuł. + 1 inne znaczenie „„Tatarowie ci mają nieustraszonego wodza i Chana nad sobą, który się zwie Lis Wielki, a ukrywają się w leśnych norach, skąd ich ludność miejscowa wykurza armatnim dymem".” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
chandra ros.: przygnębienie, zły nastrój. + 1 inne znaczenie „— Bo to, widzi pani, już ja dziś z twarzy stryja widzę, że go jutro chandra schwyci.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Chanocha: w innych przekładach jako Henoch .
chapanka: gra w karty pochodzenia fr. i wł., popularna w Polsce w XVIII w. „Zgrał się szuler w chapankę, a siedząc przy stole,” Bajki i przypowieści wszystkie 2 wystąpienia →
characterem (łac.) ... mają: mają odrębną, specjalną formę. Chodzi tu zapewne o próbę przystosowania rytmiki wiersza polskiego do metrum antycznego. „Inter caetera trzy są chory, a trzeci jakoby greckim chorom przygania, bo oni już osobny characterem do tego mają; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie.” Odprawa posłów greckich
charakter daw.: litera. „A skoro charaktery złowrogie przeczytał,” Iliada
charakternik z ukr.: czarodziej. + 1 inne znaczenie „Charakternik!" — poczęli wołać husarze.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Charan: w języku akadyjskim 'droga', zapisywane także jako Harran i Carrhae. W starożytności ważny i bogaty ośrodek miejski leżący na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Damaszku i Niniwy (obecnie w południowej Turcji, kilka kilometrów od granicy syryjskiej). Po raz pierwszy wymienione w tekstach z XVIII w. pne. Miasto zaczęło podupadać w XIII wieku, prawdopodobnie z powodu braku wody w źródłach. Do dziś zachowało się tylko kilka zrujnowanych budynków. Miejsce wielu bitew, w tym katastrofalnej klęski Rzymian (Bitwa pod Carrhae, 53 r. pne) w wojnie z Partami. „A była Saraj niepłodna, nie miała dzieci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Charente: rzeka w zach. części Francji o długości 360 km, uchodzi do Zatoki Biskajskiej. „— Nieduży statek z załogą angielską, z kapitanem zupełnie mi oddanym, oczekuje na ciebie przy ujściu rzeki Charente, obok warowni La Pointe; rozwinie on żagle jutro przede dniem.” Trzej muszkieterowie
Charenton: miejscowość pod Paryżem, przy ujściu Marny do Sekwany. (Znajduje się tu znany zakład dla obłąkanych.) „Wziął fiakra i pojechał według adresu, daleko za wały miasta, w okolice Charenton.” Lalka
charłak: człowiek schorowany, mizerny, mizerak; tu: biedak. „Nic; to tylko pokazuje, jakim sposobem król może odbyć podróż przez wnętrzności charłaka.” Hamlet
Charles Batteux 1713–1780: estetyk francuski, twórca francuskiej filozofii sztuki, znany ze swych dzieł: Les Beaux arts (1746) i Cours des beltes lettres (1747–1750). Ostatnie dzieło rozpowszechnione było w Niemczech w tłumaczeniu Ramlera (1756–1758). „…zyznę (dwie niesłychane rzeczy tutaj), zwrócił się do mnie, rozłożył swój kramik naukowy, mieszczący różności począwszy od Batteux do Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Hey…” Cierpienia młodego Wertera
Charlie Chaplin: brytyjski aktor i reżyser okresu kina niemego. „Chaplin, z dykty wycięty,” Bal w operze
Charlottenburg: w owym czasie oddzielne miasto pod Berlinem, obecnie jedna z jego dzielnic. „Zawiadomił go, że dopiero co skończył politechnikę w Charlottenburgu, że wraca tam jeszcze dla „zrobienia doktoratu", a tymczasem przypatruje się temu rynsztokowi, którym złoto płynie do Francji.” Ludzie bezdomni
charmant garçon fr.: czarujący chłopiec. „— Podły — ach charmant garçon.” Noc listopadowa
Charon: według mit. gr. bóg podziemi, przewoził dusze zmarłych w łodzi przez rzekę Styks i wody Acherontu do krain piekielnych. „Charon jeziora wiezie i napawa zdrojem” Treny
Charszewski, Ignacy 1869–1940: literat, tłumacz, publicysta, ksiądz katolicki od 1894 r., związany z parafiami w Płocku, Żurominie, od 1905 r. proboszcz w Trzepowie k. Płocka, od 1912 w parafii Szpetal Górny k. Włocławka, od 1932 w Dobrzyniu nad Drwęcą w diecezji płockiej; politycznie związany ze Stronnictwem Polityki Realnej, a następnie z Narodową Demokracją, współpracował z wieloma czasopismami, publikował (pod pseudonimami m.in. „Don Inigo", „Charix", „Żegota", „Lojola", „Ks. Kolski", „Ks. Dzięcioł", „Ten Sam", „Trzepowiak", „Troglodyta", „Żurominiak") książki propagujące obsesyjny antysemityzm (jak powieść Słońce Szatana wyd. 1932); doskonale operował językiem ros., był też autorem przekładów antysemickich publikacji ros. (np. Królestwo Szatana 1935), ale także Bajek Kryłowa. „Gdy ksiądz Charszewski, sługa boży,” Kwiaty polskie
chartierowy wikt: proste, tanie wyżywienie; od nazwy francuskiej taniej jadłodajni dla robotników, założonej w 1896 przy jednej z ulic Montrmartre w Paryżu przez państwa Chartier. „Wychudzony na „chartierowym" wikcie, odziany w zły i wytarty garnitur, dzięki dyplomowi wyższej szkoły paryskiej uzbrojony w wiedzę o sprawach „socjalnych i internacjonalnych", na świat tutejszy patrzył teraz „europejskimi" oczami.” Granica
chartu: dziś popr. forma C. lp r.m.: chartowi. „Że ta chwała należy chartu Sokołowi.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Chartum: stolica Sudanu. „Jeńcy jednak nie tylko nie wrócili, ale przyszła z Chartumu wiadomość, że mahdyści obchodzą się z nimi coraz okrutniej, a że Smain, nabrawszy od rządu pieniędzy, zdradził.” W pustyni i w puszczy
Charyta mit. gr.: bogini wdzięku. Zwykle jako żonę Hefajstosa przedstawiano Afrodytę, boginię miłości. „Zoczy Tetydę Charys” Iliada
Charytki mit. gr.: boginie radości życia, zabawy i urody. „— Na białe kolana Charytek!” Quo vadis
Charyty mit. gr.: Gracje, boginie wdzięku i piękna. + 1 inne znaczenie „Śliczny włos i od Charyt” Iliada to słowo w 2 lekturach →
chasa: banda, zbrojny tłum. „Bałem się snów, Billewiczów, procesów, chasy szlacheckiej, fortuny Jana Kazimierza!...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
chasses z fr.: chodzi zapewne o figury taneczne: chasse-croise , czyli wymijanie się, zmiana miejsc. „Lepiej spróbuj ze mną chasses — moja złota, ja ciągle zapominam z której nogi — moja droga — znów ten nauczyciel będzie mnie wstydził...” Moralność pani Dulskiej
chaty były wybielone: w dawnych czasach bielono wewnętrzne jak i zewnętrzne ściany chałup wapnem. Miało to na celu wydłużenie trwałości drewna oraz ozdabiało budynek. „Chaty były zamożne, świeżo wybielone, z kominów ulatywał dym siny, w podwórkach skrzypiały studzienne żurawie, parobcy poili konie i porykujące bydło, a kupki dzieci bawiły się hałaśliwie na wysadzonej topolami drodze to „w gonionego", to znów „w chowanego".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Chaucer, Geoffrey ok. 1343–1400: angielski poeta, filozof i dyplomata. „Chaucer, Shakespeare, Milton czy Byron będą istnieć tylko w nowomowie, staną się nie tylko czymś innym, ale wręcz przeciwieństwem tego, czym byli.” Rok 1984
Chcę go mieć cierpianym: chcę, aby znosić jego obecność. „Chcę go mieć cierpianym.” Romeo i Julia
chcęć starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć. „Nie chcęć się dzisia zniewierzać!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
chcecieli ujrzeć daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li ; znaczenie: jeśli chcecie ujrzeć. „Chcecieli ujrzeć coś nadzwyczajnego” Hamlet
chcem starop. forma: dziś popr.: chcę. „— Bo nie chcem darmoch brać — odpowiedział chytrze Maćko, wiedząc, że im więcej będzie się w tym wypadku sprzeczał, tym więcej zyska.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
chcesz li starop. forma: jeśli chcesz. „Daj, chcesz li, alboć wydrę, taka to jest prosto.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
chcesz li > starop.: konstrukcja z partykułą pytajną li ; inaczej: jeśli chcesz. „Chcesz li tego skosztować,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
chcesz li wiedzieć starop.: konstrukcja z partykułą -li; inaczej: jeśli chcesz wiedzieć. „Chcesz li wiedzieć statecznie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
chceszli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy chcesz. + 3 inne znaczenia „Chceszli, abym ciebie uśpił i, duszę twoją wywoławszy z ciała, pokazał ją tym ludziom?” Anhelli to słowo w 4 lekturach →
chceszli wiedzieć daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy chcesz wiedzieć. „A teraz, chceszli wiedzieć, com ja zrobił?” Hamlet
chceszże: czy chcesz. „Chceszże ich poznać?” Hamlet
Chciał Drapigraca schwycić go za nogę: Widzimy tu, że głównym typem piekła jest bezrząd, czyli anarchia. Naczelnik szatanów Jeżobroda, którego poeta ironicznie nazywa dekurionem, kapitanem, nie może utrzymać grozą swojego urzędu żadnego porządku między swymi podwładnymi. „Chciał Drapigraca schwycić go za nogę,” Boska Komedia
chciał satysfakcji: zadośćuczynienia (za obrazę), tj. pojedynku. „— Czyżby pan chciał satysfakcji?” Lalka
chciał trupów: dziś popr.: chciał trupy. „Ale później Spanner chciał trupów z głowami.” Medaliony
chciałaż byś: czy byś chciała. „Chciałaż byś cofnąć je?” Romeo i Julia
chciałbych pytać starop.: chciałbym zapytać. „Chciałbych cię nieco pytać:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
chciałżebyś daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-; znaczenie: czy chciałbyś, czy byś chciał. „Chciałżebyś wszystko pojąć?” Hamlet
Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać ...: słowa historyczne Żółkiewskiego. „Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać, i nie wiem: jest-li na świecie potencja prócz Rzeczypospolitej, która by taki wrzód we własnym łonie tolerując, tyle cierpliwości i klemencji znalazła!” Ogniem i mieczem
chciej: słowo 'chciej' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I osiadł Israel w ziemi Micraim, w krainie Goszen; i nabywali posiadłości w niej, i rozplenili się i rozmnożyli się wielce.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chcieliśta gw.: chcieliście. „chcieliśta chłopa oszwabić, ale ma on swój rozum, ma!...” Placówka
chcioł gw.: chciał. „jak mię to przed laty chcioł — ?” Wesele
chciwie: chętnie. „Nie brak ci u nas rybałtów, którzy dwór rozweselają, ale z niej najmilszy rybałcik i księżna niczyich pieśni tak chciwie nie słucha.” Krzyżacy
Chciwiec z Kahorsu, chełpliwy Gaskoniec: Dwaj papieże Francuzi, Jan XXII i Klemens V. „Chciwiec z Kahorsu, chełpliwy Gaskoniec” Boska Komedia
chciwy: tu: chętny. „Chciwa czym prędzej zbrojne odwiedzić orszaki,” Iliada
cheba gw.: chyba. „— Cheba takiej drugiej nie ma na wszystkim świecie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
chęć i wola: Chęć i wola nie są jednoznaczne. Pierwsza jest uczuciem pożądania czegoś w duszy, druga jest wyraźnym usiłowaniem ducha do działania, żeby rzecz pożądaną zdobyć na swoją własność. „Lecz chęć i wola jako potoczone” Boska Komedia
Chęć, jaką skrywasz, zaspokoić, muszę: Pierwsze objawione życzenie poety jest: widzieć, kto leży w tych grobach; drugie ukryte: że chciałby między nimi spotkać znajomych swoich, co się skazili błędami nauki Epikura. „Chęć, jaką skrywasz, zaspokoić, muszę».” Boska Komedia
Checi: dziś popr.: Hetyci. „Nad ranem, kiedy czterej wioślarze zmęczeni zdrzemnęli się, spomiędzy zarośli nadbrzeżnych wypłynęły nagle czółna prowadzone przez Greków i Chetów, otoczyły łódź wiozącą kapłankę i porwały Kamę.” Faraon
cheder: początkowa religijna szkoła żydowska. „Jesteśmy o tysiące mil od chederów, które lokują się, być może, gdzieś w sąsiednim domu.” Ludzie bezdomni
chędogi daw.: schludny, porządny. + 1 inne znaczenie „Obok niej na chędogiej sam zasiadłszy ławie,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
chędogo daw.: porządnie. „A potem pomyć stoły i stołki chędogo” Odyseja
chędożyć daw.: sprzątać. „Odpowiedziałem, iż mamy ich wielką liczbę, że przez lato chodzą po łąkach, a przez zimę zostają w swoich domach, gdzie mają do usług swoich Jahusów, którzy im czeszą włosy, chędożą i ocierają skórę, myją nogi i jeść dają.” Podróże Guliwera
Chejron mit. gr.: jeden z Centaurów, znany z mądrości, w tym i ze znajomości medycyny. „On go dostał od ojca, ojciec od Chejrona.” Iliada
Chejron a. Chiron mit. gr.: najmądrzejszy z centaurów, wychowawca wielu herosów, m. in. Achillesa. „Niegdyś Chejron” Iliada
chełbia biol.: morskie stworzenie bezkręgowe żyjące w wodach przybrzeżnych, pospolite w Bałtyku; występuje w postaci osiadłego na dnie morskim polipa lub unoszącej się w wodzie meduzy, o przezroczystym galaretowatym ciele. „Rozległy trapezoid starego rynku z tą sfalowaną kolumnadą i barokową żółtą fasadą kościoła w głębi, wyścielony drobno chełbią mokrych, połyskliwych brukowych kamieni, przypominał swą naiwną żałością i opuszczeniem jakiś niedobry kawałek dzieciństwa.” Granica
Chełmno: polskie miasto powiatowe w województwie kujawsko-pomorskim; w czasie II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny. „Załadowali nas razem z nimi i zawieźli do Chełmna.” Medaliony
chełpa: popr.: chełpliwość. „Straszne się nie spełniły, gdyby w chełpie swojej” Odyseja
chełpia daw.: przechwałki. „Nie będziesz więcej chełpią bawił się w głupocie!” Odyseja
chełpliwy daw.: zarozumiały. „Chełpliwi junacy!” Iliada
Chelsea: dzielnica mieszkaniowo-handlowa w centralnym Londynie, na płn. brzegu Tamizy. „Przy końcu obiadu przyszła mamka, trzymając na ręku roczne dziecię, które skoro mnie na stole zobaczyło, zaczęło krzyczeć tak głośno, że moim zdaniem można by je łatwo usłyszeć od Mostu Londyńskiego aż do Chelsea.” Podróże Guliwera
chemikalii: dziś popr. forma D.lm: chemikaliów. „Zżartą kwasami chemikalii,” Kwiaty polskie
Chennu: Chenu (eg.), dziś Gebel el-Silsila, wielkie kamieniołomy piaskowca, położone po obu brzegach Nilu pomiędzy Edfu a Kom Ombo, eksploatowane od epoki Średniego Państwa aż do czasów rzymskich. Na zachodnim brzegu znajdują się niewielkie, wycięte w skale świątynie faraonów XVIII dynastii. „Wstąpił do łomów kamienia w Chennu; w Nubii, czyli Kom Ombo, złożył ofiary Horusowi, bogu światła, i Sebekowi, który jest duchem ciemności.” Faraon
Cheops, Khefren i Mykerin: Cheops, Chefren, Mykerinos: greckie wersje imion władców IV dynastii, egipskie: Chufu (ok. 2620–2580 p.n.e.), Chafre (ok.2570–2530 p.n.e.) i Menkaure (2530–2510 p.n.e.), budowniczych trzech największych piramid. „Na placu mającym około kilometra kwadratowego powierzchni, porosłym w owych czasach pustynną roślinnością, tłoczy się mnóstwo grobów i małych piramid, nad którymi górują trzy piramidy największe: Cheopsa, Khefrena i Mykerina, tudzież sfinks.” Faraon
cher cousin fr.: drogi kuzynie. „Teraz właśnie przewodniczy jednej deputacji do Ojca świętego i zapewne dostanie specjalne błogosławieństwo dla całej rodziny, no a hrabia Chambord nazywa go cher cousin...” Lalka
chera daw.: zamieć. „Zdało się, że ta kurna zagroda stanęła na wiatrowisku, gdzie się zbiegają z czterech stron świata zamiecie, chery, zawiewy i chachaice.” Popioły
Cherau: na wschodnim brzegu Nilu, ok. 20 km na północ od Memfis. „Faraon zaś stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwyższym pylonie świątyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawałek pustyni zachodniej.” Faraon
chercheur de noises fr.: poszukiwacz zwady. „…eśnie zuchwałość, duma i pewność siebie, malujące się w obliczu, nie pozwalały zapominać, iż jest to ów słynny chercheur de noises, jako go przezywano na dworze francuskim, człowiek, u którego ostre słowo łatwo wychodziło z ust, ale szpada jeszcze łatwiej z po…” Potop
Cheronea: miejsce bitwy stoczonej 2 sierpnia 338 r. p.n.e., w której wojska Filipa II Macedońskiego zwyciężyły nad siłami ateńsko-tebańskimi, co spowodowało utratę niezależności przez państwa-miasta greckie. „Chwytaj i wiąż!” Noc listopadowa
cherubiny mit.: anioły wyższego rzędu. „jak zgrzeszyła, ulitowawszy się nad męką ciemnych Cherubinów i umiłowała jednego z nich, i poleciała za nim w ciemność.” Anhelli
cheruwym bożyj ukr.: cherubin boży: anioł. „Ja teraz ot, cały we krwi szlacheckiej ubroczon, ale dawniej ja tylko Tatarów bił, a tobie łup przywoził, żeby ty w złocie i klejnotach chodziła jak cheruwym bożyj.” Ogniem i mieczem
Cheta: dziś popr.: Hetyta. „Żaden wróg Egiptu, żaden Cheta, Fenicjanin, Libijczyk nie ośmieliłby się tak znieważać kapłańskiej nietykalności...” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
Chetem egipskie chetem : warownia: faraonowie zbudowali sieć ufortyfikowanych placówek broniących Egiptu także od wschodu; w Biblii jako jeden z przystanków podczas wędrówki Izraelitów z delty Nilu na półwysep Synaj wymieniono Etam, „na skraju pustyni". „Z dziesięciotysięcznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w obóz i machiny wojenne następca uda się na wschód, ku gościńcowi, który biegnie od Memfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
chętliwie gw.: dziś popr.: chętnie. „— Radzi was przyjmą, torbeczki dygujecie niezgorsze, a jakiś grosz też być musi w supełkach, to juści, że chętliwie przypuszczą waju do krewniactwa.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
chętnieć posłusznym będę: skrót od: chętnie ci posłusznym będę. „Chętnieć posłusznym będę, i tym chętniej,” Hamlet
chętny daw.: życzliwy; por. współcz. antonim: niechętny. „Komu żelazny Mars będzie chętniejszy.” Pieśni
Chetów: dziś popr.: Hetytów. „Bez przesady można powiedzieć, że pod Pi-Bast codziennie obozowało ze trzydzieści tysięcy cudzoziemców: Saschu, czyli Arabów, Fenicjan, Żydów, Filistynów, Chetów, Asyryjczyków i innych.” Faraon
Chetowie: dziś: Hetyci. „Inne wreszcie ludy, jak Chetowie na wschodzie, Libijczycy na zachodzie, Etiopowie na południu i Grecy na Morzu Śródziemnym, są to barbarzyńcy i rabusie.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
Chetyjczyka: dziś popr.: Hetyty. „— oburzył się widząc, że nawet straszne posądzenie o szpiegostwo nie zamąciło spokoju Chetyjczyka.” Faraon
chetyjski: dziś popr.: hetycki. „Przysiągłbym, że to wybieg i że gbur chetyjski, zamiast na ucztę do kobiet, uda się na jakieś zgromadzenie spiskowców.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
chetyjski (daw.), dziś: hetycki: należący do ludu Hetytów (w powieści: Chetów), którzy przywędrowali do Anatolii (dziś Turcja) ok. 2000 r. p.n.e. Hetyci założyli tam państwo, które w XIV–XIII w. p.n.e. osiągnęło szczyt potęgi, stało się drugim imperium Bliskiego Wschodu i rywalizowało z Egiptem o dominację w Syrii. Około roku 1190 p.n.e. najazdy tzw. Ludów Morza, których inwazję udało się odeprzeć Egiptowi, spowodowały nagły upadek państwa hetyckiego. Powstały liczne państewka późnohetyckie w południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii, które przetrwały do VIII w. p.n.e. Kiedy B. Prus tworzył swoją powieść, wiedza o Hetytach była uboga: uważano, że ich państwo znajdowało się na terenach północnej Syrii i wiedziano, że faraon Ramzes II podpisał traktat pokojowo-sojuszniczy z władcą Hetytów, poślubiając jego córkę. „Starsi bowiem synowie faraona, urodzeni z królewny chetyjskiej, za sprawą czarów, których zbadać nie można, byli nawiedzeni przez złego ducha.” Faraon
Chiarentana: Cześć gór alpejskich, skąd źródło Brenty wypływa, przez całą zimę zwykle okryta śniegami; na wiosnę, jak mówi poeta, gdy poczuje ciepło, okolice Włoch północnych wezbraniem rzek zalewa. „Chiarentana nim rozciepli śniegi:” Boska Komedia
Chicago, już powstałego z ruin: po wielkim pożarze, który w 1871 zniszczył jedną trzecią miasta. „Nazajutrz, 10 grudnia o czwartej po południu, przybył do Chicago, już powstałego z ruin i jeszcze dumniej jak dawniej wznoszącego się na brzegach jeziora Michigan.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
chiesa aurea wł.: złoty kościół.
chimera mit. gr.: hybryda kozy, lwa i węża. Dziecko Tyfona i Echidny, równie strasznych potomków drugiego pokolenia bogów greckich. + 2 inne znaczenia „Pani Żanci nie raziły dziwactwa jedynaka, nazywało się to, że „Zenio ma zawsze swoje chimery".” Granica to słowo w 4 lekturach →
chimeryczna: nierealna, dziwaczna; od: Chimery, potwora z mitologii greckiej o postaci lwa z głową kozy i wężem w miejscu ogona. „Chimeryczną a bezpłodną gonitwę myśli przerwały nagle wykrzykniki gospodyni, usiłującej przekonać kogoś, że doktora w domu nie ma.” Siłaczka

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.