Litera C

1466 słów, strona 1 z 6.

C'en est trop fr.: Tego już za wiele. „C'en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!” Dziady, część III
C'est assez drôle fr.: to dosyć zabawne. „C'est assez drôle prawdziwie; to on kochać umie?” Powrót posła
C'est atrocé fr.: to okropne. „— C'est atrocé!” Menażeria ludzka
c'est beau fr.: to pięknie. „C'est beau małej szlachciance być jenerałową.” Dziady, część III
c'est bien ça fr.: to jest to; właśnie tak. „C'est bien ça.” Lord Jim
C'est ça! fr.: to tak!...
C'est convenu! N'est-ce pas? fr.: Zgoda! Nieprawdaż? „N'est-ce pas? — pytały „gołąbki" jedna drugą.” Menażeria ludzka
c'est diable! fr.: to diabelska sprawa! „c'est diable!” Dziady, część III
c'est drôle fr.: to zabawne. „C'est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,” Dziady, część III
C'est du guignon! Rien de plus: To pech! Nic więcej! „Rien de plus.” Menażeria ludzka
C'est idiot fr.: to idiota. „— C'est idiot!” Menażeria ludzka
c'est inconcevable! fr.: to niepojęte! „c'est inconcevable!” Dziady, część III
c'est indigne! fr.: to niegodne!; tak się nie godzi! „C'est indigne!” Dziady, część III
c'est juste fr.: słusznie, racja. „C'est juste: jaki upór!” Dziady, część III
C'est juste te défie fr.: Słusznie, w tej grze każdy ma swoją połowę: on jest uczony, a ja diabeł z rzemiosła. Byłem jego nauczycielem i jestem z tego dumny. Czy wiesz więcej od nas? Mów, wyzywam cię. „parle — je te défie.” Dziady, część III
c'est le premier pas qui coute: najtrudniejszy pierwszy krok; tylko pierwszy krok się liczy. „c'est le premier pas qui coute — a tam, gdzie nie ma zmysłu moralnego, jak u takiej dziewczyny — to nigdy nie wiadomo, co i jak.” Moralność pani Dulskiej
c'est une chose bien affreuse fr.: to straszna rzecz. „C'est une chose bien affreuse, to rzecz niesłychana,” Powrót posła
c. k: cesarsko-królewski, określenie i skrót odnoszące się do władz Austro-Węgier. „k. Zagłoby i z wytężeniem ścieżki sznurów na plecach Mak von Makena śledził.” Menażeria ludzka
ça fr.: to. „— zerwał się tak gwałtownie i ciężko, jak zrywa się wół na łące — jeżeli honor diabli wzięli — ach, ça!” Lord Jim
Ça dépasse toute idée fr.: to przechodzi wszelkie wyobrażenie. „Ça dépasse toute idée, jaki ja mam głód wrażeń...” Nad Niemnem
ça mine la sante fr.: to podkopuje zdrowie. „Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.” Dziady, część III
caballero hiszp.: kawaler; szlachcic. „Zaczęliśmy ze sobą rozmowę, wedle obyczaju meksykańskiego niezmiernie grzeczną, tytułując się jak można najczęściej „usted" i „caballero".” Listy z podróży do Ameryki
Cabanis, Pierre 1757–1808: nadworny lekarz Ludwika XVI; filozof oświecenia; przyczynił się do rozwoju psychologii. „Znałem Lavoisiera i byłem dość blisko z Cabanisem.” Hrabia Monte Christo
Cabral, Pedro Álvares ok. 1467–ok. 1520: żeglarz portugalski, dowódca sfinansowanej przez króla Manuela I (1469–1521) wyprawy 13 statków, które wyruszyły do Indii szlakiem Vasco da Gamy, jednakże płynąc ku Przylądkowi Dobrej Nadziei, zostały zniesione wiatrem i 22 kwietnia 1500 r. dotarły do wybrzeży Brazylii; Cabral nazwał nowo odkryty przez Europejczyków ląd Terra de Vera Cruz (Ziemia Prawdziwego Krzyża) i uczynił go kolonią Portugalii. „Pedro Alvarez Cabral, z woli” Kwiaty polskie
cache-nez fr.: długi, szeroki szalik wełniany. „Stał niedaleko wejścia w świetnym palcie, miał odrzucony z czoła melonik i olśniewająco biały cache-nez na szyi.” Granica
cachucha: hiszp. taniec ludowy. „Gdy skończyła tańczyć cachuchę, hrabia włożył przepiękny pierścień w bukiet i rzucił czarującej tancerce, a ta, by uczcić hrabiego, ukazała się w trzecim akcie z pierścieniem na palcu.” Hrabia Monte Christo
cacko starop.: oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: czacz , czaczko . + 2 inne znaczenia „Rak tu zostanie i będzie Nabuchodonozorowi cacka ustawiał!...” Menażeria ludzka to słowo w 2 lekturach →
cacko kosztowne: To jest: krzyż złożony ze świateł błogosławionych. „Wzbogacający to cacko kosztowne,” Boska Komedia
cadaver łac.: trup. „Z głębi wozu, jakby z uścisku nieposkromionego ciał męskich, wysuwał się cadaver młodej kobiety.” Przedwiośnie
cadaver, cadaveris łac.: trup, ruina; tu M. lm cadavera : trupy, ruiny. „Nic, jeno zgliszcza i cadavera.” Potop
Caesar, Caius Iulius 101–44 p.n.e.: także: Cezar, wódz, a następnie cesarz rzym., autor m.in. dzieła historycznego O wojnie gallickiej . „Tornister odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, Słowiesnost' i lezesztyki niemieckie.” Syzyfowe prace
Caesaraugusta: rzymska nazwa dzisiejszej Saragossy. „W tych wyprawach sześciotygodniowych już wielokroć okrążył starą Caesaraugustę ze wszech stron.” Popioły
caf się gw.: cofnij się. „Caf się, babo — jo pijany?” Wesele
Cafnat-Paneach: od hebr. צָפַן ( cafan ): ‘ukrywać’. «Ten, który objaśnia ukryte [sprawy]», zob. Raszi do 41:45. Znaczenie egipskiego słowa פַּעְנֵחַ ( paneach ) nie jest pewne, aramejski Targum Onkelos tłumaczy to jako 'okrywać, rozszyfrowywać' sekrety. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Cagliostro, Alessandro di 1743–1795: słynny wł. awanturnik i szarlatan; uczestnik afery naszyjnikowej, tj. skandalicznego oszustwa, którego celem było zszarganie reputacji królowej Marii Antoniny. „Dalibóg, nie jestem Cagliostrem i żeby się jakoś wykaraskać, powiedziałem: Albert ma w małym palcu wszystkie tajemnice Monte Christa.” Hrabia Monte Christo
cahors: fr. czerwone wino, uważane za jedno z najcięższych na świecie; charakteryzuje się niemal czarną barwą; najwykwintniejsze dojrzewa od 5-15 lat. „I aby nie stracić sposobności sprzedania jednej z ostatnich butelek wina cahors, czym prędzej podniósł drzwiczki od piwnicy w podłodze parterowej izby, która służyła zarazem za kuchnię i jadalnię dla gości.” Hrabia Monte Christo
Cairo: miasto położone w stanie Illinois. W czasach, kiedy dzieje się akcja książki, Illinois był stanem wolnym od niewolnictwa, otoczonym dwoma stanami niewolniczymi: Missouri i Kentucky. „Domyśliwszy się, że po trzech nocach żeglugi staniemy w Cairo, u przeciwległej granicy Illinois, tam, gdzie wpada rzeka Ohio, czekaliśmy tej chwili z upragnieniem, zdecydowani sprzedać tratwę, wsiąść na parostatek, popłynąć rzeką Ohio w górę, bo w tamtych stan…” Przygody Hucka Finna
cajg: prawdop. z niem. Zeuge : świadek, tu: znak potwierdzający autentyczność monety. „Z strony myńce trzeba na baczeniu mieć i cajg, i wagę, i kształt pospolity.” O poprawie Rzeczypospolitej
cajkowy: wykonany z cajgu (z niem. Zeug ): grubego, mocnego materiału płóciennego, bawełnianego lub wełnianego o skośnym splocie. „Grupy chłopów w cajkowych kapotach i w czapkach ze świecącymi daszkami i kobiet wiejskich w jaskrawych chustkach i wełniakach — kłaniały się im uniżenie, ale przeważająca część tłumu złożona z robotników fabrycznych, przybyłych na święta do rodzin, stała tward…” Ziemia obiecana
cake walk: taniec towarzyski o żywym tempie, łączący kroki polki, marsza i two-stepa oraz ruchy ciała naśladujące tańce murzyńskie; na przełomie XIX i XX wieku popularny początkowo w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Europie. „Mela gra cichutko — Hesia chce tańczyć — robi pas — śmieje się — wpada w cake walka.” Moralność pani Dulskiej
cal: dawna jednostka miary długości, równa ok. 2,5 cm. + 3 inne znaczenia „Cal gruby, długi trzy cale:” Ballady i romanse to słowo w 10 lekturach →
cal kwadratowy: daw. jednostka powierzchni równa kwadratowi, którego bok ma długość 1 cala (czyli ok. 2,5 cm). „Że całe dnie mi upływały na tej tytanicznej pracy i że czasem, wieczorem, czułem się szczęśliwy, jeśli wygrzebałem choć cal kwadratowy tego starego cementu, twardego jak skała?” Hrabia Monte Christo
całą pakę jakichś broszur: istotnie w maju 1878 r. Waryński przywiózł, co prawda nie z Moskwy, lecz z Lipska, transport 6000 broszur socjalistycznych, co wywarło znaczny wpływ na ożywienie działalności propagandowej. „Mraczewski bowiem przywiózł ze sobą trzy bardzo podejrzane indywidua, nazywając ich „prykaszczykami", i — całą pakę jakichś broszur.” Lalka
Całą swą miłość złożyła w prawości: Dusza Ryfeusza. „Całą swą miłość złożyła w prawości.” Boska Komedia
całą unieść szyję: tu: ujść z życiem. „Trudno mu było całą unieść szyję,” Grażyna
całą zaś pozostałą: Cylkow opuszcza słowo całą , a dodaje słowo pozostałą . „I położy rękę swą na głowę [ofiary] zagrzesznej — i zarznie tę ofiarę zagrzeszną na miejscu ofiar całopalnych.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
[całą] zaś pozostałą: Cylkow opuszcza słowo całą , a dodaje słowo pozostałą . „I położy rękę swą na głowę [ofiary] zagrzesznej, i zarznie ją jako ofiarę zagrzeszną na miejscu, gdzie zarzynają całopalenia.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Calais: miasto i gmina w płn. Francji. „— Do Calais — odparł d'Artagnan — jest to najprostsza droga do Londynu.” Trzej muszkieterowie
calamitas, calamitatis łac.: nieszczęście; tu M. lm calamitates : nieszczęścia. „…dym raz po nieszporze przyzostał, słyszę głos od sklepienia: „Zagłoba, będzie wojna z takim synem, królem szwedzkim, i calamitates wielkie nastąpią!" Ruszyłem co tchu do króla i powiadam, com słyszał, a tu ksiądz prymas pastorałem mnie w kark: „Nie powiadaj gł…” Potop
cale daw.: całkowicie; zupełnie. + 3 inne znaczenia „Od dziś sposób płodzenia odmieni się cale;” Faust to słowo w 5 lekturach →
całe bogactwo: «Z majątku ojca naszego nie mamy nic, ale to, co Bóg oddzielił [z dobytku] naszego ojca: nasze jest», zob. Raszi do 31:16. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
całem: daw. forma N. i Msc. przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: całym. „On to skłonił ku nam Semena Kozyrę, bo miał być człowiekiem oczytanym, bardzo przebiegłym i wielką miał wziętość w całem Zaporożu.” Pamiątki Soplicy wszystkie 2 wystąpienia →
calem bluźnił: inaczej: cale bluźniłem; bluźniłem zupełnie. „Calem bluźnił, że śmierć niezbłagana” Noc listopadowa
całemu miejscu: wszystkim pięciu miastom, wśród których Sedom był najważniejszy, zob. Raszi do 18:26. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
calizna: inaczej: filar; pokład kopalny między chodnikami. + 2 inne znaczenia „Że ja, co mowy tej caliznę” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →
całki: całkowity. „I gdy na usilne naleganie konkurenta zawsze mu jedno ni to, ni owo powtarzał, tak pana Franciszka zniecierpliwił, że mu powiedział: „A jużci szabli mojej na łokieć nie zamienię, bom szlachcic całki, ale nie przez pół".” Pamiątki Soplicy
Callot, Jacques 1592–1635: fr. rysownik i grafik, przedstawiciel manieryzmu; tematem jego dzieł były m.in. sceny religijne i rodzajowe, karykatury, typy postaci ludowych (np. Cyganie) i z commedia dell'arte ; jego ilustracje charakteryzowały się dużym dynamizmem. „Pośród tego wszystkiego, w tym tłumie demonów, jaki mógłby sobie wyobrazić Callot, malując kuszenie świętego Antoniego, nagle unosi się maska i ukazuje czarowne lica jakiejś Astarte — do której pragnęlibyśmy podbiec, ale drogę do niej zagradzają nam demony pod…” Hrabia Monte Christo
całopalenie: ofiara całopalna, polegająca na spaleniu całego zwierzęcia poświęconego na ofiarę; tu: symbol poświęcenia. „zdrowie i majątek na całopalenie przed nimi składałem...” Nad Niemnem
całość daw.: bezpieczeństwo. „Oddalę się, i tobie poruczam mą całość.” Powrót posła
Całowałem Morawiankę: zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). „Całowałem Morawiankę,” Wesele
Calpurnius: poeta rzymski żyjący w I w. n.e., autor bukolik. „Franz słuchał z niemal niegrzecznym roztargnieniem, jak Albert snuje, odwołując się do Pliniusza i Calpurniusa, uczone dysertacje na temat siatek najeżonych kolcami, które nie pozwalały dzikim zwierzętom rzucać się na widzów.” Hrabia Monte Christo
całun: tkanina, którą okrywa się zwłoki. „Lecz wy będziecie w grobach, i całuny będą na was spróchniałe; wszakże wasze groby będą święte, a nawet Bóg od ciał waszych odwróci robaki, i ubierze was w umarłych dumną powagę...” Anhelli
całuszka reg.: kromka z końca chleba, przylepka. „Spożywam chleba wonnego całuszkę” Napój cienisty
cały lud zwoływa: wchodząc w kompetencje naczelnego wodza. „Dziesiątego Achilles cały lud zwoływa,” Iliada
Cambridge: miasto we wsch. Anglii, stolica hrabstwa Cambridgeshire. „W czternastym roku życia posłał mnie do Kolegium Emanuela w Cambridge, gdzie zostawałem przez lat trzy, czas mój pożytecznie trawiąc; ale że na utrzymywanie mnie w szkołach wydatek był nazbyt wielki, gdyż sam miałem bardzo skąpą rentę, oddano mnie do pana Jaku…” Podróże Guliwera
Cambronne, Pierre 1770–1842: generał wojen napoleońskich; wedle anegdoty podczas bitwy pod Waterloo wulgarnie odpowiedział na propozycję kapitulacji. „Czasem miał odpowiedzi, które po prostu historycznymi się stały, rywalizując ze słowem Cambronne'owi przypisywanym.” Menażeria ludzka
camerade: towarzysz, kolega. „— Camerade, camerade, ten esesman to z obozu, prawda?” Pożegnanie z Marią
camerade, filos, compris, Greco bandito: koleżanka, przyjaciele, rozumiesz, grecki bandyto. „— obruszam się, tłukąc przez pomyłkę kluczem w palec — to znajoma, no, camerade, filos, compris, Greco bandito?” Pożegnanie z Marią
Campo Vaccino wł. krowie pole: inna nazwa Forum Romanum, najstarszego rzym. placu miejskiego, o szczególnym znaczeniu historycznym i kulturowym. „…zeba przygotowań, aby spędzić karnawał w Rzymie, szczególnie gdy ktoś nie ma zamiaru nocować na Placu Ludowym lub na Campo Vaccino, nasi młodzieńcy napisali do pana Pastriniego, właściciela hotelu Londyńskiego, z prośbą, aby zarezerwował dla nich przyzwoity ap…” Hrabia Monte Christo
Camposanto wł. dosł.: „święte pole": cmentarz. „Ludzie poczęli mrzeć jak muchy, i nieśli ich ta tłumem na owo piękne Camposanto.” Popioły
canimus surdis łac.: głuchym śpiewamy (Wergiliusz, Bukoliki X 8) „— Canimus surdis — odrzekł król, nie przestając robić notatek na marginesie Horacego.” Hrabia Monte Christo
canis fidelis łac.: wierny pies. „Mówić, że pies, canis fidelis, zdrajca, a wilk nie zdrajca!” Pan Wołodyjowski
Cannes: miasto portowe w płd.-wsch. Francji. „Myślisz, że masz doskonałe informacje, kiedy trzy dni po wylądowaniu telegraf ci donosi: „uzurpator wylądował w Cannes z kilku ludźmi i wysłano za nim pogoń".” Hrabia Monte Christo
Canning, George 1770–1827: brytyjski mąż stanu, polityk z ramienia torysów; sprawował wiele wysokich funkcji w kolejnych rządach, a następnie pełnił (najkrócej w historii Wielkiej Brytanii) urząd premiera; był żarliwym przeciwnikiem porządku wprowadzonego w Europie przez Święte Przymierze na Kongresie Wiedeńskim w 1815; z powodu jego osoby doszło do rozłamu wśród torysów w 1827 r., książę Wellington i sir Robert Peel, którzy odmówili służby pod przywództwem Canninga w roli premiera i utworzyli stronnictwo ultra-torysów, resztę partii okrzyknięto canningistami ( Canningites ); Canning zmarł nagle po 119 dniach sprawowania urzędu. „Palcem przytrzymując stronicę księgi, drugą podnosząc rękę, Traddles, na przemiany Pitt, Fox, Sheridan, Burke, lord Castlereagh, wicehrabia Sidmouth lub Canning, rzucał najstraszniejsze oskarżenia przeciw ciotce i panu Dickowi.” Dawid Copperfield
Canonicae praeces łac.: modlitwy kanoniczne. „Ktemu też obrzędy kościelne obchodzić i pewnych godzin modlitwy, które Canonicae praeces zową, mówić, nie może być właśnie kanoników albo scholastyków urzędem nazwano; bo co jest rzecz pospolita, albo przyzwoita wszystkiej księżej, to tylko niektórym własną by…” O poprawie Rzeczypospolitej
Canova, Antoine 1757–1822: słynny rzeźbiarz włoski; mowa tu o jego rzeźbie przedstawiającej mitologicznych kochanków: boga miłości Amora i królową Psyche. „Antoine Canova.” Ludzie bezdomni
Canova, Antonio 1757–1822: wł. rzeźbiarz, malarz i architekt, czołowy przedstawiciel klasycyzmu. „— Zechce pan obejrzeć moje rzeźby Thorwaldsena, Bartoliniego, Canovy?” Hrabia Monte Christo
Canterbury: jedno z najważniejszych miast hrabstwa Kent w Anglii. Słynie z monumentalnej, późnogotyckiej katedry w stylu perpendykularnym (a. strzelistym), charakterystycznym dla ang. architektury od końca XIV do pocz. XVI w., którego cechami są: wertykalizm, podkreślenie liniowania (gł. pionowego), sklepienia sieciowe a. wachlarzowe oraz zastosowanie łuku ostrego obniżonego, czyli tzw. łuku Tudorów. Początki osady sięgają epoki brązu i neolitu, nazwa zaś stanowi pamiątkę ludu celtyckiego Kantów zamieszkującego sąsiednie tereny, a tu posiadającego warownię. Canterbury jest siedzibą głównego arcybiskupstwa w kraju: arcybiskup Canterbury jest prymasem Anglii, głową Kościoła Anglii i całej wspólnoty anglikańskiej. „— Czy chciałbyś pójść do szkół w Canterbury?” Dawid Copperfield
Canty ang.: żwawy, wesoły. „— Tomek Canty, wasza wysokość.” Książę i żebrak
cap: mowa o baranie. „Jam zaś sobie upatrzył capa, co ozdobą” Odyseja
Cap-Français: dawna nazwa dzisiejszego Cap-Haïtien na Haiti. „Wkrótce wpłynęli my do zatoki Mancenilla i pod miastem Cap-Français rzucili kotwicę.” Popioły
capax, capacis łac.: zdolny, zdatny; tu M lm capaces . „…szego i wyższego urodzenia, szlachtą będąc, ad omnes prerogativas urzędów, dostojeństw i dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami swymi pójdziemy..."…” Potop
capitale łac.: zbrodnią. „…rigida na wszytkie grzechy animadwersja, jako nigdy u nas chrześcijan, i owszem nam się to w zwyczaj obróciło, co u nich capitale było i dlatego dobrze Seneka; nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt).…” Transakcja wojny chocimskiej
capstrzyk: w wojsku: ustalony sygnał wzywający na apel wieczorny lub do udania się na spoczynek. „O wpół do ósmej zatrąbiono capstrzyk.” Trzej muszkieterowie
capuchon fr.: kaptur. „Pamiętacie Kamila w postaci capuchon, a Cecylkę jako la barbe?” Popioły
caput łac.: głowa; w tekście chodzi raczej nie o samą głowę, ale jej pozbawienie w sposób gwałtowny (tj. dekapitację: ścięcie); por. też niem. kaputt : zepsuty, zniszczony, stracony oraz kaputt gehen zniszczyć się, zatracić się. „To się wyleje na miasto i wtedy caput.” Szewcy
car: gwarowa forma słowa czar , w tym miejscu i w kolejnych akapitach występuje gra słów: car to również władca, zwłaszcza Rosji. + 1 inne znaczenie „Gdzie car i trzcina zarasta,” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →
Car się ukoronował: koronacja cara Mikołaja I Romanowa na króla Polski odbyła się 24 maja 1829 r. w Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim w Warszawie; po obrzędzie para królewska przeszła pieszo do katedry warszawskiej św. Jana drogą utworzoną przez szpalery wojska, wydarzenie obserwowało tysiące gapiów. W istocie na mocy konstytucji, w której zapisana była unia personalna Królestwa Polskiego z Imperium Rosyjskim, Mikołaj I, wstępując na tron rosyjski w grudniu 1825, po śmierci swego starszego brata, Aleksandra I, stawał się zarazem carem Rosji i królem polskiego państwa kongresowego (tzw. „Kongresówki"); późniejsza o niemal cztery lata koronacja w Warszawie była gestem symbolicznym i miała na celu m.in. pozyskanie przychylności Polaków oraz włączenie wojska polskiego w działania wojenne w Turcji (w kwietniu 1828 wybuchła wojna rosyjsko-turecka). „Car się ukoronował, wychodzi z kościoła,” Kordian
Carajo! hiszp.: wulgarny wykrzyknik wyrażający złość.
Carbonari z wł.: Karbonariusze, tajne stowarzyszenie rewolucyjne, założone we Włoszech na początku XIX wieku. „Rzuca się, pieni, klnie i Carbonari” Beniowski
Cardiff: tu: niewielka wioska w stanie Nowy Jork, słynna z oszustwa archeologicznego z 1869 r., znanego jako „Gigant z Cardiff"; nazwana na cześć miasta w Walii, w XIX w. głównego brytyjskiego portu transportu węgla. „— A ja Andreas Speedy z Cardiff.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
care: carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. „Nieścigniony care drogi.” Pieśni
carissime łac.: najdroższy. „Bądź takim rzeźbiarzem ty, carissime!” Quo vadis
carissime frater łac.: najdroższy bracie. „— Wiem, że żeby wejść tutaj, osobną permisję mieć trzeba, ale ja mam list od księdza arcybiskupa, któren zechciej, carissime frater, księdzu przeorowi oddać.” Pan Wołodyjowski
carissimus łac.: najdroższy; tu: forma W. lp: carissime .
Carlyle, Thomas 1795–1881: historyk i eseista ang., autor dzieła Bohaterowie i kult bohaterów . + 1 inne znaczenie „…rozumieć i ocenić należycie genialności humoru angielskiego u nawet takich mistrzów pióra jak: Dickens, Thackeray, Eliot i Carlyle — to znaczy, że charakter tego humoru ma swoje cechy na wskroś odrębne, nieprzystępne dla ludów rasy romańskiej.…” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
Carmagnola a. Karmaniola: taniec z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej wykonywany przy wtórze pieśni rewolucyjnej z 1792 o tej samej nazwie, pochodzącej od miasta Carmagnola we Włoszech. „Pierwsza Wolności Carmagnola —” Kwiaty polskie
Carnavalet: muzeum historyczne Paryża, zawierające cenne zbiory z okresu rewolucji 1789 r. „Weźmy Carnavalet...” Ludzie bezdomni
carnificina łac.: katownia. „Precz stąd feralis ona turecka, gdzie tak wiele cesarzów uduszonych; precz niemiecka, gdzie in coelesti etiam alimento otrutych; precz Francja, kędy nożami skłutych królów, precz Anglia na ostatek, która katowską siekierą ściętego prezentuje pana, carnificina.” Transakcja wojny chocimskiej
caro mio wł.: mój drogi. „Jeszcze raz wołam ciebie — caro mio!” Beniowski
Carogród: dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. + 2 inne znaczenia „A przecież byli to wszystko nieustraszeni wojownicy, których okrzyki wojenne odbijały się nieraz o mury Carogrodu.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
Caroline, Caroline fr.: Karolino, Karolino, weź swój kapelusz z kwiatami, swą niedzielną białą suknię i swe małe lakierowane pantofelki..." (popularna piosenka francuska). „Et tes petits souliers vernis...” Przedwiośnie
Carolum Gustavum captivabimus łac.: pojmamy Karola Gustawa. „— Choćby też i Malborg wzięli, my tymczasem Carolum Gustavum captivabimus; obaczym, czy fortecy za króla nie oddadzą.” Potop
Carr, Herbert Wildon 1857–1931: prof. filozofii na Uniwersytecie w Londynie, a następnie na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles (od 1925 r.), wieloletni sekretarz Aristotelian Society. W 1921 r. wydał pracę o teorii monad; zajmował się filozofią Henri Bergsona, Benedetta Croce, Giovanniego Gentile (tłumaczył ich prace na ang.) i Gottfrieda Leibniza. Interesowały go szczególnie problemy relatywizmu poznawczego. Z odkryć nowoczesnej fizyki wyprowadzał wnioski prowadzące do idealizmu metafizycznego ( Cogitans Cogitata , 1930). Zaprzeczał zarówno materializmowi, jak i dualizmowi; uznawał, że jedyne rzeczywiste byty, monady, nie należą do świata materialnego, będącego jedynie światem fenomenów. „…linia monadologów, raczej monadystów — od hylozoistów greckich, przez Giordana Bruna, poprzez Leibniza, Renouviera, Wildona Carra — ci ostatni są jacyś nietędzy — trudno — a dalej przez Vilato i Kotarbińskiego w jego nowej transformacji reizmu na żywo, à la D…” Szewcy
carrick: ostre indyjskie danie na bazie jogurtu i mąki z ciecierzycy (tj. z besanu). „…który jak ja, żywił się makaronem w Neapolu, polentą w Mediolanie, olla pudrida w Walencji, pilawem w Konstantynopolu, carrickiem w Indiach, jaskółczymi gniazdami w Chinach.…” Hrabia Monte Christo
carstwo daw.: państwo rządzone przez cara, tu w znaczeniu: cesarstwo, imperium. „I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
carstwowat' z ros.: panować jako car a. caryca. „Wam — carstwowat', kniażnà, jej Bogu!” Kwiaty polskie
carte blanche fr.: dosł. białą kartę; dawać carte blanche, oznacza dawać wolną rękę. „Ciocia mi daje carte blanche?” Moralność pani Dulskiej
cary gw.: tu: książęta. + 1 inne znaczenie „Małoż Prusaki i Mazowsza cary,” Grażyna
Carycyn: miasto w Rosji, późniejszy Stalingrad, dziś Wołgograd. „Wyruszyli w zimie na statku zdążającym do Carycyna jako dwaj robotnicy, którzy pracowali w kopalniach nafty, a teraz wskutek przewrotów i zawieszenia robót wracają do siebie, do Moskwy.” Przedwiośnie
carz daw.: dziś popr.: cesarz (chodzi o sułtana). + 1 inne znaczenie „…e łacno się oprą przeciw zuchwalstwu drugich; albo chcą, żeby między nimi żadnego możnego nie było jako powiedają, że turecki carz w węgierskiej ziemi przeszłych lat uczynił, bo zakazawszy chłopom posłuszeństwo i roboty panu powinnej, chciał szlachtę z nimi po…” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →
Casanova, Giacomo 1725–1798: włoski pamiętnikarz słynący z miłosnych podbojów i awanturniczego życiorysu, który opisał w Historii mojego życia . „Ty chyba nigdy w życiu nie czytałeś porządnej książki: ani pamiętników barona Trencka, ani Casanovy, ani Benvenuta Celliniego, ani Henryka IV, ani w ogóle żadnej pouczającej?” Przygody Hucka Finna
casemate fr.: sklepione i zabezpieczone przed pociskami pomieszczenie w fortyfikacji; stąd utworzono słowo: kazamaty. „Sami żołnierze mieścili się w schronach utworzonych poza wałem ziemnym, na sposób casemate, choć wykonanych pospiesznie i niedbale.” Przedwiośnie
cassis à l'eau fr.: cassis (rodzaj alkoholu) z wodą. „Francuz, popijając jakiś ciemny płyn, zapewne cassis à l'eau, kiwał głową, zaglądając jednym okiem do wnętrza szklanki.” Lord Jim
Castaing, Edme-Samuel 1793–1823: fr. lekarz i morderca; uznawany za pierwszą osobę, która użyła morfiny w celu zabójstwa; skazany i ścięty w Paryżu. „— Widziałem egzekucję Castainga — odpowiedział wicehrabia — alem wtedy miał mocno w czubie, bo to był ostatni dzień gimnazjum i spędziliśmy noc w jakiejś knajpie.” Hrabia Monte Christo
Castres i Uzès: miejscowości w płd. Francji, w regionie Oksytania. „…ch postaci w świecie; przygotowujący się teraz po osadzeniu księcia de Nevers w księstwie Mantui, po wzięciu Nimes, Castres i Uzès, do wypędzenia Anglików z wyspy Rè i do oblężenia La Rochelle.…” Trzej muszkieterowie
casus łac.: przypadek. „— Zali tej nadziemskiej istocie nie przytrafił się jakowyś ziemski casus, który nogami wierzga i palcem w gębie zębów szuka?” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
casus cognoscere meos łac.: poznać mój przypadek, moją historię. „Nie chcę ja w paragon wchodzić z panem Zagłobą, którego przygody Dydonę samą i jej wdzięczny fraucymer w największy podziw wprawić by mogły, ale gdy sami waćpaństwo żądacie casus cognoscere meos, nie będę się ociągał, aby zacnej kompanii nie ubliżyć.” Pan Wołodyjowski
caszy: większość gwar polskich cechuje tzw. mazurzenie, tj. wymowa spółgłosek: s, z, c, dz zamiast ogólnopolskich: sz, ż, cz, dż, a więc „casy" zamiast „czasy". Z kolei jednak u ludzi wywodzących się ze wsi, pojawia się, w obawie przed mazurzeniem, skłonność do wymawiania: sz, ż, cz, dż, nawet w takich miejscach, gdzie w języku poprawnym występuje: s, c, z, dz (tzw. szadzenie), dlatego dozorca mówi „caszy". „— Baj baju: nie takie tera caszy, żeby się o dziury w dachu kramarzyć.” Przedwiośnie
catfish ang.: sum. „Catfish nazywa się taka ryba, największa ze wszystkich, jakie się poławia w Missisipi.” Przygody Hucka Finna
causam criminalem łac.: sprawę gardłową. „…go dowiedziano w Rzymie, tak male rzecz ona habuit senatum, że nie tylko go z prowincji zaraz rewokowano, ale mu causam criminalem instytuowano, sprawować się kazano, ale że żaden z jurystów Iam perditae rei patrocinari nie chciał, musiał za ich radą constanti…” Transakcja wojny chocimskiej
causanda łac.: jest tego przyczyną. „Podobno też odległość miejsca causanda a żadnemu towarowi tak nie szkodzą przenosiny i daleka droga, jako prawdzie.” Transakcja wojny chocimskiej
causes déterminantes fr.: przyczyny decydujące. „— Oczywiście te causes occasionnelles działają tylko jako zmniejszenie odporności wobec causes déterminantes, których natura, jak państwu zapewne wiadomo, dotąd jest nieznana.” Granica
causes occasionnelles fr.: przyczyny przypadkowe. „— Oczywiście te causes occasionnelles działają tylko jako zmniejszenie odporności wobec causes déterminantes, których natura, jak państwu zapewne wiadomo, dotąd jest nieznana.” Granica
causeur fr.: błyskotliwy rozmówca, gawędziarz. „To wszystko nie dawało się do niczego sprowadzić, nie dało się nawet streścić i po każdej rozmowie z tym pierwszym na całe starostwo causeurem po prostu nie było wiadomo, o co chodzi.” Granica
Cavalcante dei Cavalcanti XIII w.: wł. filozof, ojciec poety Guida Cavalcantiego, który był przyjacielem Dantego. „— To jeszcze nie wszystko: proszę pozdrowić ode mnie pana Cavalcantego dei Cavalcanti, a jeśli przypadkiem chciałby ożenić syna, proszę mu znaleźć bogatą pannę, z dobrego rodu, przynajmniej po kądzieli, ale za to baronównę po ojcu.” Hrabia Monte Christo
cavatina: rodzaj solowej pieśni lirycznej w operze. „— Niech pan posłucha jeszcze tej cavatiny, ta, ta, ta, ti, ta ti, ta, ta....” Hrabia Monte Christo
ce n'est pas mon fait fr.: to nie moja rzecz. „Ce n'est pas mon fait.” Nad Niemnem
Ce n'est pas ton affaire fr.: To nie twoja sprawa. „Ce n'est pas ton affaire;” Dziady, część III
Ce n'est qu'une surprise fr.: To tylko niespodzianka. „Ce n'est qu'une surprise.” Dziady, część III
Ce que femme veut, Dieu le veut fr.: czego chce kobieta, tego chce i Bóg. „— zwykłym sobie ruchem ściśniętą rękę o dłoń uderzając zawołała i z wesołym znowu spojrzeniem dodała: — Ce que femme veut, Dieu le veut.” Nad Niemnem
ce sont accidents passagers fr., daw.: to są przemijające przypadłości (dziś raczej: accidents transitoire ). „Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;” Dziady, część III
ce sont de maux légers fr.: to są lekkie dolegliwości. „ce sont de maux légers,” Dziady, część III
ce sont des fr.: to są. „— Ce sont des flaki z olejem...” Ludzie bezdomni
ceber daw.: duże naczynie wykonane z drewnianych deszczułek ułożonych pionowo jedna obok drugiej i spiętych razem dookoła obręczami; w dwóch dłuższych, przeciwległych deszczułkach znajdowały się otwory, przez które przekładano drąg, dzięki czemu naczynie mogły nieść dwie osoby; w cebrach noszono najczęściej wodę. + 2 inne znaczenia „Czysty ceber!” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
cebratka gw.: mały ceber, drewniane naczynie używane daw. na wsi na wodę. + 2 inne znaczenia „…stwa, bo gęsi trza było zagnać na noc, to świnie nakarmić, bo z kwikiem cisnęły się do sieni i wsadzały żarłoczne ryje do cebratek, gdzie stało picie dla bydląt, to krowy wydoić, bo właśnie Witek przygnał resztę z pastwiska i zakładał im za drabiny po garści s…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →
cebrzyk: zdrobn. od: ceber ; duże, drewniane naczynie z klepek, podobne do wiadra, najczęściej o dwóch uchach. „…pią w barszczu, śmiecie z kątów na środek izby wymiotą, twarogu ujedzą, nici na motowidle splączą, kury z kojca wypuszczą, cebrzyk przewrócą — co mogą, to napsocą, i dalej pod zapiecek!…” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
cebula tu daw. pot.: zegarek kieszonkowy na łańcuszku. „Obieżyświat wyciągnął z kieszeni swą dużą „cebulę".” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
cech daw.: samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. + 1 inne znaczenie „cechy z szlachtą o lepsze szły z sobą zawody —” Faust to słowo w 2 lekturach →
cecha: próba (wyznaczająca wartość metali szlachetnych). „Dwór cecha, gdzie się wielkie próbują przymioty,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
cechować: znaczyć skórę zwierzęcia rozżarzonym żelazem. „— Ja mu nosiłem rozkaz księcia — mówił pan Kuszel — i wierzajcie waszmościowie, iż periculosa to była misja, bo gdy go wyczytał, począł tak ryczeć jak wół, gdy go żelazem cechują.” Ogniem i mieczem
cecinit łac.: śpiewał. „Nie darmo swoim kłopocie cecinit poeta:” Transakcja wojny chocimskiej
cecorską: bitwę cecorską. „Przez cecorską i przez on posiłek zesłany” Transakcja wojny chocimskiej
cecorskiej: opuszczono: bitwie. „Aleć jej nie doczekał; po cecorskiej bowiem” Transakcja wojny chocimskiej
cedant arma togae łac.: niech oręż ustąpi przed togą (Cyceron, O powinnościach I 77); tzn. niech władza wojskowa ustąpi przed cywilną. „— Cedant arma togae — rzekł skłoniwszy się Villefort.” Hrabia Monte Christo
cedować: odstępować, przelewać swoje prawa na kogoś. „„Jeżeli błogosławieństwo ma jaką wartość — mówił do siebie — cały kapitał błogosławieństw Obermana, wraz ze składanym procentem, ceduję jej...”” Lalka
ceduła daw.: tu ogólnie: dokument. + 1 inne znaczenie „Danglars chciał przynajmniej pokazać, że ma dobrą wolę; wziął pióro i papier, które podał mu Peppino, wypisał cedułę i podpisał.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
cefalopedy , popr.: Cephalopoda biol.: głowonogi, morskie mięczaki, których ciało składa się tułowia oraz głowy, z której wyrasta osiem lub dziesięć pokrytych przyssawkami ramion, otaczających otwór gębowy z chitynowym dziobem; należą do nich m.in. ośmiornice i kałamarnice. „Przy brzegach owych ław piaszczystych, o których wspomniałem, znajduje się także wiele strasznych polipów zwanych w zoologii: cefalopedy.” Listy z podróży do Ameryki
Cejlon: wyspa na Oceanie Indyjskim. „Wszystkie strony zdają sobie zatem sprawę, że niezależnie od tego, ile razy Persja, Egipt, Jawa czy Cejlon przejdą z rąk do rąk, tylko bombom wolno przekraczać najważniejsze granice.” Rok 1984
Cekaer: skrót: Centralny Komitet Robotniczy (nazwa centralnej władzy partyjnej PPS, a nie KPRP). „Czy to jest jaki Cekaer?” Przedwiośnie
cekauz: z niem. Zeughaus, arsenał. „Drudzy z groźnych cekauzów kartaony toczą;” Transakcja wojny chocimskiej
cekauz a. cekhauz: magazyn, zbrojownia. „Królewicowi, lwowskie kiedy ich cekauzy” Transakcja wojny chocimskiej
cekhauz z niem., z niem. Zeughaus, przestarz., z niem. das Zeughaus : zbrojownia, przestarz., z niem., daw., z niem. das Zeughaus: arsenał, zbrojownia. „Potem z wieży wysunęła się jakaś ciemna postać i chyłkiem poczęła umykać ku stajniom leżącym obok cekhauzu po lewej stronie dziedzińca.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
cekin: daw. złota moneta wł., bita od XIII w. w Wenecji, nazywana później dukatem. „Było jeszcze jedno okno wolne na piątym piętrze w pałacu Doria, ale wynajął je jakiś rosyjski książę za dwadzieścia cekinów dziennie.” Hrabia Monte Christo
ceklać starop.: włóczęga nocna. „Bo patrz, iż się jednemu chce gospodarstwa, drugiemu konia a szarszuna, drugiemu prawa, drugiemu pokoju a czytania, drugiemu tańcu, maszkary, drugiemu opilstwa a ceklaciej, więc szyrmirstwa, więc rozmaitych poskoków.” Żywot człowieka poczciwego
ceklarz daw.: pachołek miejski. „Przydało się było w jednym mieście bardzo ludnym, iż niektórego ceklarza, człowieka prostego rodu, ranił szlachcic, którego ja dla uczciwości nie mianuję.” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 2 wystąpienia →
ceklatum starop., z łac.: po nocy. „Zdać się też za pociechę całą noc pić, skakać, bębnać, piskać, czeladzi wiele chować, ceklatum chodzić i innych rozlicznych wszeteczności używać.” Żywot człowieka poczciwego
ceklować starop.: włóczyć się po nocy. „Abowiem jeśli z nimi z przodku nie będziesz pić, grać, ceklować a łotrować, wnet cię będą Włoszkiem albo Niemczykiem zwać.” Żywot człowieka poczciwego
celarent: formułka ułatwiająca zapamiętanie jednej z form wnioskowania (sylogizmu). „Odstrzelił zasię z Celarent jak z kuszy,” Monachomachia
Celebes: indonezyjska wyspa na Oceanie Spokojnym wchodząca w skład Archipelagu Malajskiego. „— Payah kun — odrzekł Najstarszy Czarodziej i tchnął na piasek i na głazy, co wpadły do morza, po czym powstały z nich przepiękne wyspy Borneo, Celebes, Sumatra, Jawa oraz inne części Archipelagu Malajskiego, jak to możesz zobaczyć na mapie.” Takie sobie bajeczki
Cellini, Benvenuto 1500–1571: włoski rzeźbiarz, złotnik, medalier i pisarz; znany z burzliwego życia; autor autobiografii Żywot Benvenuta Celliniego własnoręcznie spisany . + 1 inne znaczenie „Nakrycie stołowe było z masywnego złota, a tak pięknie wyrobione, że podnosiło to niezmiernie jego wartość, gdyż było ono dziełem Benvenuta.” Książę i żebrak to słowo w 2 lekturach →
celniki: dziś popr. forma B. lm: celników. „Więc światłość owa przeraziła celniki tak, że zostawiwszy cały podatek, uciekli w przestrachu i, wsiadłszy na wóz, odjechali.” Anhelli
celować daw.: przewyższać. „Że nad wszystkie celuje wzrostem i obliczem,” Odyseja
cembrowina: murowane umocnienie zbiornika wodnego. „Dziesięć stóp nad nimi w zniszczonym sklepieniu przez okrągły otwór podobny do cembrowiny studni przezierało niebo usiane gwiazdami.” Hrabia Monte Christo
cena twoja: tu: wycena kobiety. „ocena mężczyzny” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Cenacolo Vinciano wł.: mowa o Ostatniej wieczerzy Leonarda da Vinci (1452–1519); słynny ten fresk (malowidło ścienne) znajduje się w klasztorze mediolańskim di s. Maria delie Grazie. „— Kupiłem tę sztuczkę w Mediolanie, w tej, wiecie panowie, budzie, co to Cenacolo Vinciano...” Ludzie bezdomni
cenar, goniony: tańca rodzaje. „Bo pewnie w cenarze ani w gonionym nic się tam nie okaże.” Żywot człowieka poczciwego
cendał: cienka tkanina jedwabna; także: cendal a. sendal. „…z samodziału i płaszcze z grubego sukna, iżby wyglądali na kupców; ale pod pokładem ukrywali bogate szaty ze złotogłowiu, cendału i szkarłatu, jakie przystały posłańcom możnego króla.…” Dzieje Tristana i Izoldy
censura candidatorum łac.: kontrola, ocena kandydatów. „Zgadujesz waszmość, iż o bliskiej elekcji chcę mówić, wobec której każda censura candidatorum ku czemuś dobremu przywieść może, a cóż dopiero taka, która z ust waszmościowych wypłynie.” Pan Wołodyjowski
centaur mit. gr.: Centaurowie byli okrutni ludzie, którzy iż najpierwej na koniech jeździe poczęli, przeto o nich poetowie bajali, żeby zady końskie mieli (przypis źródła). + 3 inne znaczenia „Bo wiem, że wiedział, co są Centaurowie,” Beniowski to słowo w 4 lekturach →
Centaurea cyanus: łac. nazwa botaniczna dla chabra, bławatka. „Podaj »Cyanus Centaurea«” Kwiaty polskie
Centaurowie mit. gr.: rasa pół ludzi a pół koni. „A pod cieniem zwierzchności drugich ludzi jadowitą okrutność w sobie mieć, a jako Centaurowie i Lapitowie swawolnie wszystko czynić, jest to więcej szaleństwo od diabła we złe ludzi wrzucone, a niż śmiałość ludzką chęcią wzięta.” O poprawie Rzeczypospolitej
centim: francuska drobna moneta, 1/100 franka. „Sto pięćdziesiąt tysięcy franków gotówką z góry i dwadzieścia pięć centimów od każdego sprzedanego kilograma.” Lalka
centnar: jednostka masy równa 112 funtom, tj. ok. 50 kg. + 1 inne znaczenie „Ważył nie mniej niż sto centnarów.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi to słowo w 2 lekturach →
centon: dosł. płaszcz zszyty z kawałków; poemat złożony z fragmentów innych utworów, tworzących nową całość, znany od starożytności „wierszomontaż" (por. Tuwim, Pegaz dęba , s. 143). „O chronostychach lub centonach,” Kwiaty polskie
centrina: inaczej brązosz ( Oxynotus centrina ); ryba rekinokształtna, której ciało w przekroju poprzecznym jest trójkątne, stąd porównanie do pryzmatu. „…dre, długości piętnastu stóp, mające zęby trójkątne, ostre, a takie przezroczyste, że ich nie było widać wśród wody; były centriny mające kształt pryzmatu, a skórę nasadzoną naroślami, jesiotry podobne do tych, które są w Morzu Śródziemnym, tak zwane węże mors…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
centryfuga: wirówka do rozdzielania mieszanin złożonych ze składników różnej gęstości. „Bystrych bioder centryfuga!” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
centurion: w staroż. rzym. armii: dowódca centurii, tj. oddziału złożonego ze stu żołnierzy. „Odkąd chrześcijaństwo wniosło swój wkład w rozwój cywilizacji w Rzymie, zamiast centuriona pojawiającego się na polecenie tyrana, aby rzec „Cesarz pragnie, abyś umarł", przybywał legat, który z promiennym uśmiechem oznajmiał ci polecenie papieża: „Jego Świątob…” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
centym: drobna moneta fr. o wartości 1/100 franka. „Kokles wykrył, że pan Morrel pomylił się o siedemdziesiąt centymów na swoją szkodę i tego samego dnia odniósł mu tę nadwyżkę, którą pan Morrel wrzucił z melancholijnym uśmiechem do niemal już pustej szuflady, mówiąc:” Hrabia Monte Christo
ceny: u Cylkowa: oceny . „A jeżeliby kto pole kupne swoje, nienależące do pól dziedzicznych jego” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
ceny stu wołów: wartość przedmiotu często przeliczano na ilość zwierząt, jakie można za nie nabyć. „Że zbroję złotą, ceny stu wołów, dał z chęcią” Iliada
cenzus: podział obywateli na grupy społeczne mające różne prawa i obowiązki w państwie, w szczególności prawa wyborcze lub prawa w sprawowaniu w urzędów, zwykle ze względu na majątek, pochodzenie, płeć, wykształcenie, wyznanie. „— To taki ustrój, w którym panuje cenzus majątkowy; rządzą bogaci, a ubogi nie ma udziału w rządach.” Państwo
Ceos łac.: inaczej: Kiea, Kea; wyspa należąca do Grecji, położona na Morzu Egejskim u wybrzeży Attyki. „Mercedes przypominała z wyglądu greckie piękności z Cypru lub Ceosu o czarnych oczach i koralowych ustach.” Hrabia Monte Christo
cep: proste narzędzie służące do młócenia zboża, zbudowane z dwóch połączonych ze sobą rzemieniem lub łańcuchem kijów, z których dłuższy (dzierżak) służył jako uchwyt, a krótszy (bijak) do uderzania w zboże, ułożone na twardym podłożu; dzięki umiejętnemu uderzaniu (bijak powinien spadać płasko, a nie na sztorc) oddziela się ziarno od plew i słomy. + 2 inne znaczenia „Wczora od chłopskiego cepa” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
cepiny gw.: czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili „młodą" dokoła (por.: „to pódzies w kółecko"). „zaroz bedom cepiny,” Wesele
cepowaty: podobny do cepa , czyli drewnianego narzędzia używanego dawniej do młócenia zboża w celu wytrząśnięcia uderzeniami ziaren z kłosów. „Wtedy wąż skalny, pyton, odwinął się szybko ze skały i lunął malutkiego słonia swym łuszczastym, cepowatym ogonem.” Takie sobie bajeczki
cera: ułożenie twarzy, mina. „Filozof, jednym słowem, i miną, i cerą,” Satyry
Cerasi laurei dwa grana: dwa grany kropli laurowych; gran : dawna jednostka wagi aptekarskiej, ok. 1/16 grama (62 miligramy). Znany dawniej środek leczniczy o działaniu uspokajającym. „Chciałbym pióra i kałamarza — Cerasi laurei dwa grana etc.” Nie-Boska komedia
Cerber mit. gr.: tu: osoba pilnująca kogoś a. czegoś, a przy tym groźna i surowa; nazwa od imienia Cerbera, trzygłowego psa w mit. gr. pilnującego wejścia do Hadesu. + 3 inne znaczenia „Do czego Cerber w piekle czyni prolog” Beniowski to słowo w 4 lekturach →
Cerber, ów robak wielki: Cerber, którego poeta nazywa wielkim robakiem, z potrójną paszczą, z szerokim brzuchem, całą swą naturą przedstawia obraz grzechu, jaki w tym kręgu karę odbiera. Błoto, które Wirgiliusz rzuca mu przez paszczę, oznacza nikczemną wartość rzeczy, jakimi żarłoczni swoje żądze zaspakajają. „Cerber, ów robak wielki, gdy nas zoczył,” Boska Komedia
ceregiele: grzecznościowe, nieszczere wymawianie się od czegoś. „Ona daléj w ceregiele —” Zemsta
ceremonia: tu: przesadna dbałość o etykietę, grzeczność. „Marynarze nie dali się długo prosić, byli głodni; zapach pieczystego dolatywał ich aż tutaj, a wilki morskie nie robią ze sobą ceremonii.” Hrabia Monte Christo
Cerera mit. rzym.: bogini urodzaju, patronka uprawy roli. „…ad głową złotą gęstwiną włosów szła prosto i prędko, można by ją było porównać do ogromnej, silnej i w sile swojej ponętnej Cerery.…” Nad Niemnem
Ceres: rzymska bogini wegetacji roślinnej. + 1 inne znaczenie „Już żyzna Ceres wstała, co w kłosiane wieńce” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
cerkiel: dziś popr.: cyrkiel. „Układane pod cerkiel barwiste jedwabie;” Transakcja wojny chocimskiej
cerkiew: tu: świątynia. „Wieźli łupy bogate, w zamkach i cerkwiach zdobyte.” Konrad Wallenrod
cerograf z gr.: właśc. cyrograf, własnoręczne pisemne zobowiązanie. „Przy odbieraniu pieniędzy do skarbu i przy szafowaniu dawaliby i brali cerografy; a liczbę z odbierania i wydawania czyniliby wszyscy wespołek na każdy rok na sejmie, albo przed tymi, którzy by od wszystkich na to byli wysadzeni.” O poprawie Rzeczypospolitej
certacja z łac.: spór. „Musiał więc rycerz sprawę zdawać, jako jechał, jak go na Chortycy napadli i do Siczy powlekli, tylko o swych certacjach z Chmielnickim zamilczał, by się nie zdawało, że sobie chwalbę czyni.” Ogniem i mieczem
certainly ang.: na pewno. „— Certainly! To jest prawda.” Listy z podróży do Ameryki
certament: spór. „On to zaczepiał księdza Marka, który go z wielką cierpliwością zbijał, ale na koniec i cierpliwości mu nie stało zawsze jedno i jedno odpierać; ile że w każdej rzeczy świadomemu trudna sprawa wdać się w certament z takim, który tylko coś nachwytał.” Pamiątki Soplicy
Certes, et de mon mieux fr.: Oczywiście, i to jak potrafię najlepiej. „Certes, et de mon mieux.” Dziady, część III
certum quantum łac.: pewna liczba. „— Naprzód odpowiem ci jako statysta: imię Tuhaj-bejowicza mogłoby wprawdzie certum quantum Tatarów pociągnąć, gdyby się im przy tym ziemię, wolę i przywileje szlacheckie obiecało.” Pan Wołodyjowski
cerulik: właśc. cyrulik; osoba zajmująca się daw. czynnościami higienicznymi i medycznymi: goleniem, strzyżeniem, kąpielą, czyszczeniem uszu, puszczaniem krwi, rwaniem zębów itp.; balwierz. + 1 inne znaczenie „Myśleliśmy, że już po nim, ale jakoś przyszedł do siebie; a potem cerulik tameczny jak zaczął mu chleb z solą do rany przykładać, a krew puszczać z ręki: cierpiał ci on jak w czyscu, alem go jeszcze kilkanaście lat potem widział na kontraktach dubieńskich wojs…” Pamiątki Soplicy to słowo w 2 lekturach →
Cervantes, Miguel de 1547–1616: hiszpański pisarz renesansowy, autor słynnej powieści Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy (1605). + 1 inne znaczenie „Rzeczywiście, kto zna łacinę i francuszczyznę, dla tego nauczenie się mowy Cervantesa jest kwestią nie lat i miesięcy, ale paru tygodni.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
cesarz: chodzi o Napoleona Bonaparte (1769–1821) przebywającego na zesłaniu na Elbie. + 3 inne znaczenia „— Jakże się ma cesarz?” Hrabia Monte Christo to słowo w 4 lekturach →
cesarz Julian: właśc. Flavius Claudius Iulianus (331–363), cesarz rzymski (od 361), filozof i autor piszący po grecku, znany pod nadanym mu przez chrześcijan przydomkiem Apostata , tzn. Odstępca, gdyż wychowany w religii chrześcijańskiej, pod wpływem filozofii neoplatońskiej odstąpił od niej. Był ostatnim cesarzem wyznającym religię dawnych Rzymian, podjął próbę jej zreformowania, dążąc do przywrócenia jej statusu religii państwowej; aktami prawnymi starał się osłabić chrześcijaństwo. „Bo ani Marek Aureli, ani cesarz Julian zasadniczych reform nie przynieśli, a na nowych filozofów na tronie trzeba było czekać aż osiemnaście wieków po Chrystusie.” Państwo
cesarz Mikuś: Mikołaj II Aleksandrowicz Romanow (1868–1918), cesarz (car) Rosji 1894–1917. „Cesarz Mikuś i jego piesek Pikuś,” Kwiaty polskie
cesarz Rudolf: ojciec Albrechta cesarza, któremu przyganiał poeta w pieśni uprzedniej, w apostrofie swojej do Włoch. „Mógł jeszcze leczyć, z których dziś umiera:” Boska Komedia
cesarz rzymski: tytuł cesarza niemieckiego. „— Za mistrzem stoją Niemcy i cesarz rzymski.” Krzyżacy
cesarz Wszechrosji: tytuł ten jako pierwszy nadał sobie Piotr I Wielki w 1721 roku, po pokoju w Nystad. „1730, został zdetronizowany w tymże samym roku, uwięziony i wreszcie zasztyletowany w 1762.; byłem cesarzem Wszechrosji; zdetronizowano mnie w kołysce; ojca i matkę wtrącono do turmy; wychowano mnie w więzieniu; niekiedy wolno mi podróżować w towarzystwie moic…” Kandyd
Cesarzowa Eugenia 1826–1920: żona Napoleona III, z domu hrabianka de Montilo de Gusman. „Panna Florentyna aż drgnęła, a pan Tomasz z wielką werwą począł opowiadać o wieczorze w Tuileriach, podczas którego na żądanie cesarzowej Eugenii tańczył z jakąś marszałkową menueta.” Lalka
cesja z łac.: dosł. ustąpienie; poświadczone urzędowo zrzeczenie się przez osobę prawną lub fizyczną praw do czegoś na rzecz innej osoby. „A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji?” Hamlet
cet liszka: cetno i licho. „Niech Pan rzuci na stół garść brzęczączek: kiedy cet, to wygrasz; kiedy liszka, to przegrasz.” Pamiątki Soplicy
cetnar daw.: jednostka masy stosowana w różnych krajach, zazwyczaj od 50 do 100 kg. + 2 inne znaczenia „cetnary niewdzięczności przeważy, przesili;” Faust to słowo w 3 lekturach →
cetno daw.: liczba parzysta. „Dlatego je lepak lichem kładę: bo jeśliby byli cetnem, a nie zgadzaliby się w osądzeniu czego, zawżdy by jednego szukać trzeba, który by się albo do tego, albo do owego zdania przychylił, którego jednak do liczby lichem idącej nie trzeba.” O poprawie Rzeczypospolitej
cetno i licho daw.: gra, w której losuje się liczby parzyste (cetno) i nieparzyste (licho), przy czym cetno oznacza wygraną, a licho przegraną. „Można grać w cetno i licho na cukierki i orzechy.” Bankructwo małego Dżeka
cette pauvre baronne fr.: ta biedna baronowa. „Cette pauvre baronne mogła rzeczywiście pragnąć więcej subtelności i delikatności w pożyciu.” Menażeria ludzka
Cezar: rzym. dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; członek I triumwiratu; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. + 1 inne znaczenie „— Tak, pewnie; w jego wieku Aleksander, Cezar czy Napoleon, którzy narobili potem sporo hałasu, nie zaszli jeszcze tak daleko jak on.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
Cezar pod grodem marsylskim nie leżał: Gdy Pompejusz z Włoch umknął, Cezar postanowił wojska Pompejusza obozujące w Hiszpanii zniszczyć wstępnym bojem. Zostawiwszy więc silną załogę przy oblężeniu Marsylii, sam z wybrańszymi legiami, nie tracąc chwili, a łamiąc cierpliwie zawady, jakie mu natura i nieprzyjaciel na każdym kroku w jego pochodzie stawiły, nie spuszczając z oka głównego celu, niespodzianie wpadł do Hiszpanii i pobił dwóch wodzów Pompejuszowych, Afraniusa i Petrejusa. „Cezar pod grodem marsylskim nie leżał,” Boska Komedia
Cezar, Gajusz Juliusz 100–44 p.n.e.: rzymski dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. „Rzym miał swego Cezara, swego Scypiona, swego Brutusa, lecz Rzym w swoich najświetniejszych dniach nie miał nigdy wodospadu o stu pięćdziesięciu stopach wysokości.” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
chabal pogardl.: kochanek. „Ostatni to raz ona przy swoim chabalu.” Odyseja
Chabran, Joseph 1763–1843: francuski generał. „To był generał Chabran.” Popioły
chachaica daw.: zawierucha. „Zdało się, że ta kurna zagroda stanęła na wiatrowisku, gdzie się zbiegają z czterech stron świata zamiecie, chery, zawiewy i chachaice.” Popioły
Chadzkiewicz, Ignacy ok. 1760–ok. 1821–1825: wojskowy, awanturnik, szuler i agent. „Niech się Chadzkiewicz wygada!” Popioły
chaimka: określenie Żydówki. „Wolałam, żeby mnie nazywano chaimką, żeby się ode mnie Polacy odsuwali!” Pożegnanie z Marią
chaîne fr.: łańcuch; tu: figura taneczna. „— Chaîne z lewej strony!” Placówka
chaja daw., pot.: wicher. + 1 inne znaczenie „Jako po ślepej chai i okropnej burzy” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
chałat pot.: tu: luźne, zniszczone okrycie, np. fartuch; zarazem symboliczne nawiązanie do tradycyjnego płaszcza, noszonego przez Żydów z Europy Wschodniej. + 2 inne znaczenia „Po ścieżce, pod niedużymi zielonymi drzewami, chodzili ludzie w jednakowych niebieskawych chałatach.” Granica to słowo w 3 lekturach →
Chaldea: dawna nazwa terenów Babilonii, tj. środkowej i południowej Mezopotamii; kapłani chaldejscy słynęli w starożytności ze znajomości astronomii i astrologii. „— Jeżeliś jest w samej rzeczy Beroes (tu schylił głowę), wielki prorok Chaldei (znowu schylił głowę), dla którego nie ma tajemnic na ziemi ani w niebie, racz powiedzieć słudze twemu: która gwiazda jest najdziwniejsza?” Faraon
chalif: kalif; następca Mahometa, tytuł najwyższych władców świeckich i duchownych w swiecie muzułmańskim. „Jak z różańca chalifów, rubin i granaty.” Sonety krymskie
Chalkis: miasto i rzeka w Elidzie. „Że wnet Kruny ominą i Chalkisu wody.” Odyseja
Châlon: miejscowość w śr.-wsch. Francji, leżąca nad rzeką Saoną. „— Jest w Châlon, prawda?” Hrabia Monte Christo
Chałubiński Tytus 1820–1889: wybitny lekarz i przyrodnik, znany jako „odkrywca" Zakopanego. „No, ale to przejdzie, bo właśnie onegdaj zaprosiłem na konsylium Chałubińskiego i Baranowskiego i ci mi powiedzieli, że bylem się szanował, będę zdrów...” Lalka
cham: hebr. rdzeń חָם ( cham ): 'gorący'. W potocznym rozumieniu Cham został przeklęty przez Boga za nieprzystojne zachowanie, chociaż faktycznie przeklęty został tylko jego syn Kanaan. W kulturze polskiej słowo cham oznacza prostaka, człowieka niekulturalnego, dawn. także chłopa (w przeciwieństwie do szlachty). + 2 inne znaczenia „Uzbrajam chamy i lecę do Gnezna” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an: właśc. Ramessisu Chaem-Uaset Meri-Amon Neczer-Heka-Junu („Syn-Re, Który-ukazał-się-w-Tebach, Umiłowany-przez-Amona, Bóg-Władca-Heliopolis”), pełne imię faraona Ramzesa XI, dawniej przez egiptologów uważane za imię Ramzesa XIII, którego istnienie jest dziś negowane. „Bądź więc pozdrowiony, panie i władco świata, i — niech żyje wiecznie jego świątobliwość faraon Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an!...” Faraon
chambertin: gatunek czerwonego wina francuskiego z Burgundii. „Gdy Zenon, ciepły i senny od paru kieliszków chambertina, wrócił do siebie na górę, Justyna czekała na niego.” Granica to słowo w 2 lekturach →
chambres garnies fr.: pokoje umeblowane do wynajęcia. „Z dołu, z wąskiego dziedzińca, na który wychodziła większość okien chambres garnies, gdzie się w przeddzień zatrzymał, wlokły się już w górę na skrzydłach ciepła rozprażone wapory.” Ludzie bezdomni wszystkie 2 wystąpienia →
chameleon: hebr. תִּנְשָׁמֶת ( tinszamet ): rodzaj nieczystego ptaka, sowy lub rodzaj jaszczurki , być może kamaleon . Według Rasziego: kret. W innych przekładach: kamaleon.
chameleont: dziś: kameleon. „Ani z chameleontem jaką barwę zoczy,” Transakcja wojny chocimskiej
chamera gw.: chmura. „Deszcz ze śniegiem, chamerami przelatujący, powlekał grudę na drogach łańcuchem oknisk i kałuż, śliskich jak lód.” Popioły
Championnet, Jean-Étienne 1762–1800: francuski generał okresu rewolucji; uczestnik wojen pierwszej i drugiej koalicji; w 1799 zajął Neapol i ogłosił powstanie Republiki Partenopejskiej; po śmierci gen. Jouberta 15 sierpnia 1799 objął naczelne dowództwo nad Armią Italii. „Po Joubercie — Championnet generał, a gdy ten umarł — Massena.” Popioły
Champollion, Jean-François 1790–1832: językoznawca, poliglota i archeolog francuski, uznawany za twórcę nowoczesnej egiptologii, w 1822 r. pierwszy odczytał hieroglificzne pismo egipskie. „Tych letnisk Champolliony nowe,” Kwiaty polskie
chamsin: gwałtowny, gorący i suchy wiatr pustynny wiejący w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim, pojawiający się najczęściej od kwietnia do czerwca. Porywy chamsinu wywołują burze piaskowe i pyłowe. „Nie można bezkarnie chodzić po urwiskach gór wschodnich, bo lada chwilę spadniesz; ani błądzić po zachodniej pustyni, gdzie krążą lwy zgłodniałe i zrywa się wściekły chamsin.” Faraon
chan: tytuł panującego w niektórych krajach Wschodu; też: osoba, której przysługuje ten tytuł. + 1 inne znaczenie „„Tatarowie ci mają nieustraszonego wodza i Chana nad sobą, który się zwie Lis Wielki, a ukrywają się w leśnych norach, skąd ich ludność miejscowa wykurza armatnim dymem".” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
chan a. chana: karawanseraj, zajazd (w krajach muzułmańskich). „W jednym zrujnowanym chanie,” Beniowski
Chandernagore: miasto w płn.-wsch. Indiach, znane ze swego przemysłu włókienniczego, wchodzące w skład Indii Francuskich (czyli fr. posiadłości kolonialnych na Półwyspie Indyjskim). „Na fotelach tych barwy ciemnej i ponurej rzucone były w nieładzie bogate tkaniny o żywych kolorach, barwione słońcem Persji albo utkane przez niewiasty z Kalkuty i Chandernagoru.” Hrabia Monte Christo
chandra ros.: przygnębienie, zły nastrój. + 1 inne znaczenie „— Bo to, widzi pani, już ja dziś z twarzy stryja widzę, że go jutro chandra schwyci.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Changamier, Nicolas 1793–1877: fr. generał; zyskał sławę za swój udział w interwencji fr. w Hiszpanii i podczas podboju Algierii. „Czy zginął Changamier?” Hrabia Monte Christo
Chanisko: zgrubienie od słowa chan . „Przyjazny zawsze Polsce był Chanisko;” Beniowski
Chanocha: w innych przekładach jako Henoch .

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.