Litera D

1007 słów, strona 1 z 5.

d'antichambre fr.

z przedpokoju, przedpokojowy. „— Podejrzewam cię od dawna, że jesteś owładnięty przez wulkaniczne ognie patriotyzmu d'antichambre i dlatego mnie tam wieziesz w chwili, kiedy otoczon jestem przez mdłości.” Popioły

d'Estrées, Gabrielle 1570/1573–1599

księżna Beaufort i Verneuil, markiza Monceaux, kochanka króla fr. Henryka IV (1553–1610). „Klientela dawnego pałacu „pięknej Gabrieli" (d'Estrées) jest dwojakiego gatunku.” Ludzie bezdomni

d'Évreux, Yves ok. 1577–1632 a. 1633

historyk i odkrywca fr., autor dzieł traktującego o osobliwościach przyrodniczych Brazylii, gdzie był misjonarzem, pt. Suitte de l'histoire des choses plus mémorables advenues en Maragnan es annśes 1613 et 1614 . „Iwon d'Evreux i Pigafetta” Kwiaty polskie

D. O. M łac. Deo Optimo Maximo

Bogu Najlepszemu, Największemu; napis umieszczany na nagrobkach.

da capo wł.

od początku, na nowo. „gniewasz się, pacierz przerwałeś — da capo;” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

Da czto wy, barynia ros.

A cóż pani, do licha, przyczepiła się do moich spodni! Złe spodnie, i złe spodnie! Widzisz babę! Złe spodnie, no to złe, a co to ciebie, babo, obchodzi? „Płochije briuki, tak płochije, a tiebie, baba, czto za dieło!” Przedwiośnie

da Pan Bóg daw.

oby dał Pan Bóg, jeśli Pan Bóg pozwoli. „Tam cię ujźrzę, da Pan Bóg, a ty więc z drogiemi” Treny

da-s, eto toczno ros.

tak, rzeczywiście. „— Da-s, eto toczno!” Syzyfowe prace

dąbrowa

las liściasty z przewagą dębu. Istnieje opinia, że dąbrowa More i Szechem są tym samym miejscem, zob. Raszi do 12:6. + 3 inne znaczenia „Może bym w smutne schronił się dąbrowy;” Balladyna to słowo w 6 lekturach →

Dąbrowna

obecnie Dąbrówno, wieś w powiecie ostródzkim. „Chciał król przeprawić się przez Drwęcę i pójść krótką drogą ku Malborgowi, lecz gdy przeprawa okazała się niepodobną, zawrócił od Kurzętnika ku Działdowu i po skruszeniu zamku krzyżackiego Dąbrowna, czyli Gilgenburga, położył się tamże obozem.” Krzyżacy

Dąbrowski, Jan Henryk 1755–1818

generał, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, twórca Legionów Polskich we Włoszech, dowódca naczelny wojsk polskich w 1813 r., generał jazdy armii Królestwa Polskiego w latach 1815–1816. Początkowo służył w wojsku saskim i gwardii elektorskiej, dopiero w 1792 r., na prośbę Stanisława Augusta zwolniony z powinności wobec Fryderyka II, przeszedł do wojska polskiego; nie będąc zorientowany w sytuacji polit. Polski, zanim przyłączył się do powstańców kościuszkowskich, złożył przysięgę na wierność konfederacji targowickiej, czego o mało nie przypłacił życiem: posądzony o zdradę, stanął przed sądem wojskowym i tylko zręczności Józefa Wybickiego jako prawnika i mówcy zawdzięczał ocalenie; zapoczątkowało to przyjaźń na całe życie. „Marsz, marsz Dąbrowski,” Mazurek Dąbrowskiego

Dąbrowski, Mieczysław 1878–1958

polonista, dziennikarz i przedsiębiorca prasowy; założyciel, red. naczelny i wydawca krakowskiego dziennika „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" (tzw. „IKC", wyd. 1910–1939) oraz właścicielem największego w Polsce koncernu prasowego; redakcja (wraz z drukarnią i in. instytucjami koncernu) mieściła się od 1024 r. w reprezentacyjnym, pięciopiętrowym gmachu przy ul. Wielopole 1 na tzw. Psiej Górce w Krakowie (daw. cmentarz kalwiński), zw. Pałacem Prasy, ozdobionym neonem oraz świetlną informacją o najważniejszych wiadomościach dnia. „IKC" miał siedziby również w innych miastach na terenie całej Polski (w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Lwowie, Wilnie, Katowicach, Bydgoszczy, Grudziądzu, Sosnowcu, Lublinie, Kielcach i Zakopanem) i był kolportowany zagranicą, w tym w USA, a koncern wydawał ponadto: dziennik popołudniowy „Tempo Dnia" (od 1933), tygodniki „Światowid" (od 1924), „Na szerokim świecie" (od 1928), „Wróble na dachu" (od 1930), „Raz, Dwa, Trzy" (od 1931), „Tajny Detektyw" (1931–1934), „As" (od 1935). Mimo swego rozmachu i zamożności (Dąbrowski „zrobił kokosy" na swoim przedsięwzięciu, stąd Tuwim przyznaje mu „herb Kokos") „IKC" słynął z żenująco niskich stawek proponowanych autorom. „Marsz, marsz, Dąbrowski, herbu Kokos,” Kwiaty polskie

dąć

tu: nadymać się, puszyć się, chwalić się. „Rzekł; sarknęły Achaje, że dął tak zuchwale,” Iliada

dać [żywot]

umrzeć. „Azaby go lepiej dał w cieniu darmo potem?” Pieśni

dać dęba

uciec. „— Jeno pamiętaj, byś i ty dotrzymał, bo to niejeden chłop bywa płochy: obiecuje wiernie miłować, a zaraz ci potem dęba do innej, że go i na postronku nie utrzymasz!” Krzyżacy

dać drała

uciec. „Przecież nie chcę przypuścić, żebyś pierwszy dał drała?” Ogniem i mieczem

dać folgę

pozwolić (sobie) na coś. „A wszedłszy do swych komnat da folgę żałobie,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

dać harbuza

odmówić kawalerowi ręki panny. „Zawsze to rzecz ciekawa, dlaczego panna kawalerowi, choćby takiemu, harbuza dała.” Nad Niemnem

dać nogę

uciec. „Borowicz natychmiast rzucił w krzaki kapiszony, Szwarc śrut, a Daleszowscy bez namysłu dali nogę.” Syzyfowe prace

dać pole daw.

stanąć do pojedynku. „— To ich mistrz pod sąd odda albo każe im pole Jurandowi dać.” Krzyżacy

dać sobie rady

dziś raczej: dać sobie radę. „Jest on przebiegły i trudno dać sobie z nim rady.” Klechdy sezamowe

Dachau

niemieckie miasto powiatowe w kraju związkowym Bawaria; podczas II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny KL Dachau, Konzentrationslager Dachau. + 1 inne znaczenie „Od więźniów, powracających teraz do Polski z obozów niemieckich, z Dachau i Oranienburga, dowiadujemy się nowych szczegółów, które uzupełniają naszą wiedzę o faktycznym stanie rzeczy.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →

dacież temu wiarę

konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy dacie temu wiarę. „Dacież temu wiarę?” Podróże Guliwera

daj Grekom całość

sens: zapewnij Grekom bezpieczeństwo. „Uprzedź więc dzień okropny i daj Grekom całość.” Iliada

Daj mi dzieci

Rachel wypominała Jakubowi, że w podobnej sytuacji jego ojciec modlił się za jego matkę, zob. Raszi do 30:1.

Daj mi też łyknąć

hebr. הַלְעִיטֵנִי נָא ( hal-iteni na ): tu: „daj mi też łyknąć” od rdzenia לָעַט ( laat ): ‘połykać łapczywie’. Esaw powiedział «ja otworzę usta a ty wlej mi tam jak najwięcej», zob. Raszi do 25:30. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

daj mu pokój

daj mu spokój. „— Daj mu pokój — zawołała gniewnie matka — przecież nikomu nic złego nie robi.” Baśnie

daj pokój czemuś

porzuć coś, zaniechaj czegoś. „Daj pokój przysięgom.” Romeo i Julia

Dając nam znaki dłonią odwróconą

Znak odwróconą dłonią wskazuje tym, którym się ten znak daje, ażeby nie szli wprost naprzód, lecz obchodząc dłuższą drogą, pewniej doszli do punktu, do którego iść zamierzyli. „Dając nam znaki dłonią odwróconą.” Boska Komedia

Dajcie mi skrzydła Amfijona lotu

Amfion zbudował mury tebańskie i siedem bram tegoż miasta. W tej olbrzymiej pracy dopomagały jemu Muzy; w Muzach szukał natchnienia do pieśni, na której dźwięk same kamienie ruszały się z miejsca i wiązały się w mury. „Dajcie mi skrzydła Amfijona lotu,” Boska Komedia

dajcie mnie noża

dziś popr.: dajcie mi nóż. „To mówiłam: „Dajcie mnie noża".” Medaliony

Dajęć przodek

przyznaję ci pierwszeństwo. „Dajęć przodek w tym męstwie; sam pójdę na łoże.” Pieśni

dajmon

demon. „Kery, sine dajmony,” Noc listopadowa

Dajmonion gr.

wg gr. filozofa Sokratesa (469–399 p.n.e.) głos wewnętrzny pochodzenia boskiego, powstrzymujący człowieka przed niewłaściwymi czynami.

dajże

konstrukcja z partykułą -że, tu: wzmacniającą wymowę czasownika. „dajże go nam z tej kieski!” Wesele

dał mu dziesięcinę

«Abram dał mu dziesięcinę ze wszystkiego co miał, ponieważ [Malki-Cedek] był kapłanem», zob. Raszi do 14:20. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dał mu się ubłagać

«[Bóg wysłuchał modlitwy] jego a nie jej, ponieważ nie jest podobna modlitwa sprawiedliwego, który jest potomkiem innego sprawiedliwego, do modlitwy sprawiedliwego, który jest potomkiem niegodziwca», zob. Raszi do 25:21. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dał nura

tu w znaczeniu: umarł. „„To byłoby zabawne — myślał — gdybym ja tak w tych czasach dał nura...” Lalka

Dał ułomek kradzieży

część zysku odstąpił plenipotentowi, który umożliwił mu przeprowadzenie zyskownego interesu. „Dał ułomek kradzieży kupiec w dożywocie,” Satyry

dałbych starop. forma

dałbym. „Dałbych dobry kołacz upiec,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

daleczeć neol.

wydawać się dalekim. „Że — czy leci, czy stoi — zawsze daleczeje.” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

daléj

forma z daw. é (tzw. e pochylonym), tu o brzmieniu równym i. + 1 inne znaczenie „Za mną, knechty, daléj!»” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

Dalekim

hebr. חָלִלָה ( chalila ): 'profanacja, rzecz świecka', odwrotność świętości. «To byłoby dla Ciebie profanacją, bo wszystkie ludy powiedzą: On niszczy wszystkich: i sprawiedliwych, i złoczyńców! Tak zrobiłeś z pokoleniem potopu i z pokoleniem rozproszenia [wieży Babel]», zob. Raszi do 18:25. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

daleko

tu: znacznie. „Ale oni jechali daleko wolniej z powodu nocy, postojów i zasp śnieżnych leżących w lasach, a ponieważ wyjechali znacznie po północy, więc do myśliwskiego dworu książęcego, który leżał za Przasnyszem, na brzegu borów, przybyli dopiero o brzasku.” Krzyżacy

dalekość

odległość. „Dla mocy bożej nie ma dalekości.” Krzyżacy

dałem sprawę o sobie

wyjaśniłem swoją sytuację, swoje postępowanie; por. dziś: sprawozdanie. „Sprawę o sobie; teraz nie chcę uszu waszych” Odprawa posłów greckich

Dałeś... dowcipowi cechę

stempel, powagę, którą nadaje druk. „Dałeś łatwość naukom, dowcipowi cechę,” Satyry

dalia a. georginia

roślina ogrodowa o okazałych, wielobarwnych kwiatach. „Po parkach kwitły wszelkimi kolorami dalie i pacioreczniki, z płaskiej zieleni trawników mknęły ku górze jasnokore, wysokopienne drzewa i ostatnie gałęzie rozkładały już w samej głębi nieba.” Granica

dalibóg daw.

naprawdę, słowo daję. „— Dalibóg on!” Krzyżacy

Dalila

kochanka biblijnego Samsona, która, przekupiona przez wrogów, podstępem obcięła mu włosy, a tym samym pozbawiła siły. „Kobieta sprzeda się za osiem pistoli, dowodem Dalila.” Trzej muszkieterowie

Dalila nie obcięła włosów Samsonowi

Samson (XII w. p.n.e.), opisany w Biblii bohater izraelski, walczący z Filistynami, został obdarzony przez Boga niezwykła siłą, zaklętą w jego długich włosach. Jego kochanka Dalila, przekupiona przez wrogów, ostrzygła go i bezsilnego wydała Filistynom. Po długiej niewoli Samson, odzyskawszy część siły, zdołał zburzyć filary w budynku, w którym był więziony, grzebiąc pod gruzami siebie i wielu wrogów. „— Szczęście to, że Dalila nie obcięła włosów Samsonowi.” Potop

Daliż

dalejże. „Daliż ja po resory.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Dalmacja

kraina historyczna na Półwyspie Bałkańskim. „Niezliczone tryumfy weneckiego ludu nad Genuą, Konstantynopolem, Vicenzą, Weroną, Belluno, Padwą, Bergamo, Istrią, Dalmacją, Moreą, Kandią, Cyprem i wyspą Lemnos, nad całym carogrodzkim morzem...” Popioły

Damasceńczyk Eliezer

Eliezer pochodził z Damaszku, zob. Raszi do 15:2. «Możliwe że gdy przybył do Abrama, nosił imię Damaszek, a Abram nadał mu hebrajskie imię: Eliezer», zob. Radak do 15:2.

damasceńska szabla

broń z wyjątkowo twardej, a zarazem sprężystej stali, wyrabiana w okolicach Damaszku w Syrii. „Walecki wspiął się na palcach i oparty rękami o wierzchnią deskę ławki, pochylony naprzód, mówił coraz głośniej tonem, który ciął niby damasceńska szabla:” Syzyfowe prace

Damaszek

stolica Syrii. „…wudziestu siedmiu zawojowanych państw, władca Rusi Moskiewskiej, władca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu, Damaszku — którego cień padał przez piaski arabskie na Egipt, a przez Bosfor na Cesarstwo Greckie — tępiciel ludzkiego rodzaju, potworny b…” Krzyżacy

Damietta

miasto wschodnie, tu jest figurą bałwochwalstwa. Roma, Rzym, wzięta jest figurycznie [figuralnie; red. WL] za zwierciadło, w którym jak w ognisku odbijają najświetliściej promienie światła wiary chrześcijańskiej. + 1 inne znaczenie „Plecami stoi on ku Damijecie,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

damo, damo

jest to refren ze starej ballady. „Do widzenia, starożytna damo; damo, damo, damo, damo!” Romeo i Julia

Damon

wg Cycerona, Damon i Pytiasz mieli być żyjącymi w V w. p.n.e. dwoma słynnymi z lojalności przyjaciółmi, filozofami i zwolennikami Pitagorasa. „Wiedz bowiem, miły mój Damonie,” Hamlet

Damon , Aryst

konwencjonalne imiona nadużywane przez bardzo częste powtarzanie w utworach literackich XVII i XVIII w., zwłaszcza w sielankach dworskich oraz w satyrach i komediach. „«Uciekam się — rzekł Damon — Aryście, do ciebie,” Bajki i przypowieści

Dampier, William 1652–1715

brytyjski żeglarz, przyrodnik i korsarz; zbadał i wyrysował na mapie części Nowej Holandii (Australia) i Nowej Gwinei. „…ów z któregoś z naszych uniwersytetów do uporządkowania materiałów i poprawy stylu, tak jak za moją radą uczynił mój kuzyn Dampier ze swoją książką pod tytułem Podróż naokoło świata.…” Podróże Guliwera

Dan

dany, sporządzony (o zapisie w dokumencie, liście itp.). + 2 inne znaczenia „I dała mu Bilhę, służebnicę swoją, za żonę; i poszedł do niej Jakub.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →

dań daw.

danina, dar. „— Ba — rzekł Zbyszko — po ślubowaniu modliłem się do Pana Jezusa, by mi Niemców przysporzył, i dań mu obiecałem, więc gdym pawie pióra, a przy nich opończę z czarnym krzyżem ujrzał, zaraz jakowyś głos zawołał we mnie: „Bij w Niemca, bo to cud!".” Krzyżacy

Dan wężem na drodze

podczas wędrówki przez pustynię plemię Dana było ostatnim zastępem, a także w Ziemi Israela zamieszkiwali oni przy granicy, jako pierwsi stykali się z napadającym wrogiem i powstrzymywali go od wdarcia się w głąb, stąd porównanie do kąsającego węża na drodze, zob. Bechor Szor do 49:17. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Danae mit. gr.

zakochany Zeus przedostał się do niej, zamkniętej w wieży, w postaci złotego deszczu. „Gdybym był Zeusem, otoczyłbym ją chmurą, jak on otoczył Io, lub spadłbym na nią dżdżem, jak on spadł na Danae.” Quo vadis

Danae W grobowej skryta komorze

Danae została zamknięta przez ojca Akryzjosa w podziemnym lochu, by nie urodziła złowróżbnego syna. Tu ją jednak zapłodnił złotym deszczem Zeus i urodziła słynnego Perseusza. „W grobowej skryta komorze.” Antygona

Danaida

rzeźba Augusta Rodina z 1885 roku, przedstawia jedną z pięćdziesięciu córek Danaosa, które w noc poślubną zabiły swoich mężów, za co zostały skazane na wieczne męki w Tartarze. „Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu, przez które w momencie otworzenia toczyła się za jego głową ciżba gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum gipsów.” Sklepy cynamonowe

Danaidy mit. gr.

córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. „Danaid zbyteczne trudy.” Wesele

Danaje

Grecy (dosł.: mieszkańcy Argos, założonego przez Danaosa). „Boga wojny uczniowie, Danaje!” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

Danajowie

Grecy. „Tak wszędzie biega Hektor, wściekły na Danaje,” Iliada

Dandolo, Henryk ok. 1107–1205

doża Wenecji w latach 1192–1205. „— Żołdak francuski zerwał z masztów twoje szkarłatne chorągwie, wiszące w chwale od czasów Henryka Dandolo, roztrącił skrzydlatego lwa...” Popioły

Daniel

jeden z proroków Starego Testamentu , bohater Księgi Daniela , wysoko urodzony Izraelita, pozostawał w niewoli babilońskiej na dworze Nabuchodonozora II i Baltazara, a następnie na dworze perskim. Na skutek intryg wtrącony do jaskini lwów, gdzie przeżył dzięki modlitwie i boskiej pomocy. „Ale ty, mężem będąc, uczyniłabyś to samo, więc i mnie odpuścisz, iżem cię, jako Daniela, samą w jaskini lwów porzucił.” Potop

Daniel stołem królewskim pomiata

Daniel prorok, będąc małym chłopięciem, przypuszczony był do stołu i wina królewskiego na dworze Nabuchodonozora. Ale on z trzema innymi spółdworzanami wina ze stołu królewskiego nie pijał, ażeby nieczystym napojem ust nie pokalać. Za co im Bóg w nagrodę dał bystry rozum i mądrość. Daniel zadziwiał szczególnie jasnym i proroczym snów wykładem. „Daniel stołem królewskim pomiata,” Boska Komedia

Danijela

Daniela; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Nadmienia o niej Danijela księga” Boska Komedia

dank daw.

podziękowanie. „Odysa i przy łasce Zeusowej dank zyszcze.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

Dans la loge Saint-Jean fr.

W loży świętojańskiej. „— Dans la loge Saint-Jean.” Popioły

Dans quelle loge avez-vous été reçu? fr.

W której loży został pan przyjęty? „— Dans quelle loge avez-vous été reçu?” Popioły

dans une loge grillée fr.

w loży teatralnej. „Jeżeli gdzie bywa, to chyba w teatrze, i to dans une loge grillée.” Popioły

Danserka

tancerka, partnerka do tańca. „Danserką moją została pewna ładna, przeciętna zresztą panienka tutejsza i postanowiliśmy, że weźmiemy powóz i pojedziemy razem z kuzynką mej damy na miejsce zabawy, zabierając po drodze Karolinę S.” Cierpienia młodego Wertera

Danta daw.

dziś popr. forma B.: Dantego; Dante Alighieri (1265–1321): filozof i polityk, jeden z najwybitniejszych poetów włoskich, autor poematu Boska Komedia , uważanego za szczytowe osiągnięcie średniowiecznej literatury wł., przedstawiającego wizję wędrówki poety przez trzy sfery świata pozagrobowego: Piekło, Czyściec i Raj. „oto duchy Danta.” Kordian

Dante Alighieri 1265–1321

poeta wł., polityk, uznawany za ojca języka wł. Najsłynniejszym jego dziełem jest Boska Komedia , zawierająca obrazy Raju, Czyśćca i Piekła, przy czym w kręgach piekielnych poeta umieścił swoich przeciwników politycznych. Kiedy frakcja białych w partii gwelfów, z którą Dante był związany, przegrała walkę polityczną z partią czarnych, musiał on opuścić rodzinną Florencję i resztę życia spędził na wygnaniu; zmarł w Rawennie. „Coś ty Italii zrobił, Alighieri,” Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie

Dante innej rany

Słowa Beatrycze. „Łzy twe zachowaj na ból innej rany».” Boska Komedia

dantejski

przymiotnik od imienia Dantego Alighieri (1265–1321), jednego z najwybitniejszych poetów włoskich, autora poematu Boska Komedia ; poemat przedstawia wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe: Piekło, Czyściec oraz Raj i jest uważane za szczytowe osiągnięcie europejskiej literatury średniowiecznej. „…j tworzę fantastyczną legendę, z ciszy wiekowej wydobywam chóry prorockie — i na spotkanie twojej czarnej, piorunowej, dantejskiej chmury prowadzę lekkie, tęczowe i ariostyczne obłoki, pewny, że spotkanie się nasze w wyższej krainie nie będzie walką, ale tylko…” Balladyna

dar

hebr. בִּרְכָתִי ( birchati ): dosł. ‘moje błogosławieństwo’, w znaczeniu ‘mój podarunek’. W odpowiedzi tym, którzy twierdzą, że słowo to nie oznacza ‘podarunku’ i że Jakub oddał tu Esawowi błogosławieństwo, można przytoczyć wersety, gdzie Bóg potwierdza błogosławieństwo dla Jakuba ( Ks. Rodzaju 35:11-12), jak również to, że Icchak zaznaczył „błogosławionym będzie” ( Ks. Rodzaju 27:33), i ponownie błogosławił Jakuba, gdy ten udawała się do Charanu. Wreszcie «napisane jest „I nalegał nań, i przyjął”, a gdyby było tak [jak mówią], Esaw wziąłby to bardo chętnie, gdyż uważał, że Jakub zabrał mu błogosławieństwo podstępem», zob. Rosz do 33:11. Rosz: Aszer ben Jechiel (1250-1327), rabin, talmudysta, ważny kodyfikator prawa, znany jako Rosz lub Rabenu Aszer, urodził się w Niemczech a zmarł w Toledo. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Dardana... lud

Trojanie (ich protoplastą był Dardanos). „By Dardana zupełnie lud” Iliada

dardanelski

od: Dardanele (cieśnina między Półwyspem Bałkańskim w Europie a Azją Mniejszą); przymiotnik występujący w żart. i pogard. określeniu osioł dardanelski oznaczającym osobę tępą, ograniczoną umysłowo. „Ta stara broń, prawdopodobnie zabytek archeologiczny, była przywieziona z domu przez dardanelskiego Szwarca.” Syzyfowe prace

Dardanie

Trojanie. „Nigdy Grekom Dardanie nie dostali kroku,” Iliada

Dardanin

Trojańczyk. „Z jego woli Dardanin” Iliada

Dardanowie

Trojanie (nazwani tak od swojego przodka, Dardanosa). „Gładki Parys wśród pysznych Dardanów się chroni.” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Dardańska Brama

brama w murach Troi. „Że mu Dardańskiej Bramy” Iliada

dardański

trojański. „Byłyby srodze zbite dardańskie narody” Iliada

daremnić daw.

udaremniać. „Daremnią całą sztuki swojej biegłość.” Makbet

Daremnie wyciągam ku niej ramiona

słowa te są parafrazą zwrotów biblijnych, a mianowicie słów Psalmów (Ps. 88:10) i Pieśni nad pieśniami (PnP 3:1). „Daremnie wyciągam ku niej ramiona rankiem, kiedy budzę się z gnębiących, przykrych marzeń, daremnie nocą szukam jej w łóżku swoim, gdym uległ złudzie szczęsnego, niewinnego snu, jakobym siedział wraz z nią na łące, trzymał za rękę i okrywał jej dłoń pocałunkam…” Cierpienia młodego Wertera

darma mowa starop.

daremna mowa. „Darma, mistrzu, twoja mowa,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

darmo

na darmo, daremnie, na próżno. + 1 inne znaczenie „Inszy to darmo po drogach miotali,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

Darmo nie upuszczając namniejszej godziny

pozwalając czasowi mijać bez rezultatu. „Darmo nie upuszczając namniejszej godziny.” Treny

darmojad starop. forma

dziś: darmozjad. „Darmojadów za nimi, którzy ustawicznym” Odprawa posłów greckich

darń

gęsto splecione rośliny na powierzchni ziemi. „Wstążka zmarłej dziewczyny na znajomej darni,” Napój cienisty

darnina

warstwa ziemi z korzeniami traw. „Potem na wale wzniósł częstokół i począł zgromadzać budulec na ściany zameczku, bale dębowe tak grube, że trzech chłopów jednego objąć nie mogło, i modrzewiowe, niegnijące ni pod glinianą polepą, ni pod przykryciem z darniny.” Krzyżacy

darty orzeł

orzeł o dwóch głowach, dziobami odwróconych od siebie. „Hipolit chwycił lejce z rąk Jędrka i zaprosił Cezarego, żeby usiadł tyłem do niego, w postawie „dartego orła".” Przedwiośnie

Darwin

miasto w Australii, leżące na jej płn. wybrzeżu. „Pomiędzy superpaństwami rozciąga się bowiem, nienależący do żadnego z nich, nieregularny czworobok z rogami w Tangerze, Brazzaville, Darwin i Hongkongu; żyje tam mniej więcej jedna piąta populacji całego globu.” Rok 1984

Darwin, Karol , ang. Charles Robert Darwin 1809–1882

angielski przyrodnik, twórca teorii ewolucji biologicznej, zwanej darwinizmem, która tłumaczy przemiany ewolucyjne regulowane doborem naturalnym i walką o byt; autor dzieła O powstawaniu gatunków (1859). „…pani Kolichowskiej z jej pierwszego małżeństwa, zawdzięczający swe imię chrzestne kultowi ojca dla dwóch Karolów, Marksa i Darwina, przeleżał lata wojny nieruchomo na łóżku Rolliera w podniebnym szwajcarskim sanatorium i wyciągnięty, zestawiony, na wylot przeg…” Granica

darwinista

zwolennik darwinizmu , teorii ewolucji sformułowanej w 1859 r. przez brytyjskiego uczonego Karola Darwina, zgodnie z którą rozwój jest powolnym procesem przemian, dokonujących się dzięki doborowi naturalnemu oraz dostosowywaniu się do środowiska. „— Obarecki, refleksjonista, marzyciel, wielki leniuch, zresztą przyszła sława; panna Stanisława Bozowska, nasza „darwinistka"...” Siłaczka

dary

dziś popr. forma N.lm.: darami. „I wielkiego Achilla ułagodził dary...” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Daszkiewicz, Cyprian 1803–1829

członek Zgromadzenia Filaretów; pochodził z Podlasia, uczeń szkół białostockich i Uniwersytetu Wileńskiego, prawnik i historyk; w procesie filaretów skazany na zesłanie wgłąb Rosji; od roku 1826 przebywał w Moskwie, gdzie zmarł w grudniu 1829 r. śmiercią samobójczą; w okresie moskiewskim swego życia przyjaźnił się blisko z Mickiewiczem, był nieszczęśliwie zakochany w Karolinie Jaenisch, poetce i malarce, zaręczonej z Mickiewiczem w l. 1827–1829. „CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI” Dziady, część III

dat skrót od łac. datum

dano (tj.: oddano list posłańcowi). „Dat. w Czarnolesie dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII.” Odprawa posłów greckich

dataria z łac. datare : datować

władza w kurii rzymskiej zajmująca się sprawami łask, rozdzielaniem pomniejszych beneficjów i potwierdzaniem aktów prawnych wydawanych przez stolicę apostolską. „Z kardynałem, prezesem dataryji biura.” Kordian

Daura

córka Armina. „Ciemna jest łożnica twoja o Dauro, ciężki jest sen twój w mogile!” Cierpienia młodego Wertera

Dautmergen

miejscowość i gmina w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. W 1944 r. założono tutaj obóz koncentracyjny, którego więźniem był m.in. Tadeusz Borowski. „Wolał zdechnąć niż pójść do szpitala, pamiętał bowiem szpital z małego kacetu Dautmergen.” Pożegnanie z Marią

David d'Angers, Jean Pierre 1788–1856

rzeźbiarz fr., znakomity portrecista; wykonał m.in. znany z licznych reprodukcji medalion z podobizną Mickiewicza. „Po obejrzeniu medalionów Davida d'Angers, z których kilka wniosło do serc obecnych coś jak gdyby modlitwę, wycofano się z muzeum na dziedziniec, a stamtąd na ulicę.” Ludzie bezdomni

David, Jaques-Louis 1748–1825

francuski malarz, nadworny artysta Napoleona Bonapartego. „Podziwiałem z zachwytem salon z fryzami i malowidłami, wykonanymi przez uczniów Davida, stylobates en plâtre sur les bas-reliefs przez de Moitte'a, meble w stylu greckim według de Perciera...” Popioły

dawać baczenie daw.

uważać. „Ale i w puszczach dawaj na się baczenie, bo tam teraz różne złe bożki mieszkają, które tamtejszy naród czcił, nim do krześcijaństwa nie przystał.” Krzyżacy

dawać nurka

wyrażenie myśliwskie: ustępować, cofać się przed niebezpieczeństwem; tu: spuszczać z tonu. „Z każdym słowem daje nurka —” Zemsta

dawał mu serce

serce dzwonu; zawieszony w środku dzwonu ciężar, który wprawiony w ruch uderza o ściany dzwonu, wydobywając zeń dźwięk. „To dzwonnik naprawiał dawno zepsuty dzwon na starej wieży i dawał mu serce.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dawić starop.

tu: dławić, dusić. „Dawisz wszytki prze lutości,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →

Dawid

słynna rzeźba Michała Anioła, znajdująca się we Florencji. „Czy w Fidiaszu, Dawidzie, czy w Szopenie, —” Fortepian Chopina

Dawno by w nich był, by nie dla przysięgi

dawno by je przeczytał, gdyby nie przysięga. „Dawno by w nich był, by nie dla przysięgi;” Fraszki

dawno liś się urodziła starop. konstrukcja

konstrukcja z partykułą -li oraz z przestawną końcówką czasownika; inaczej: czy dawno się urodziłaś. „Dawno liś się urodziła?” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

dawność praw.

termin oznaczający prawo do posiadania z tytułu zasiedzenia. „A u niej żadna dawność nie pomoże.” Pieśni

dawny skórzany gabinet

tj. obite skórą meble, stanowiące wcześniej wyposażenie gabinetu. „Szczególnie ciasny był salon, do którego wcielono cały dawny skórzany gabinet rejenta z wielkim biurkiem i futrem niedźwiedzim na dywanie.” Granica

dbo gw.

dba. „akurat Żyd o nich dbo.” Wesele

De barba Moysis łac.

O brodzie Mojżesza. „De barba Moysis, De castratis,” Kwiaty polskie

De bibliotheca Adami łac.

O bibliotece Adama. „De bibliotheca Adami,” Kwiaty polskie

de Bois-Robert 1592–1662

francuski poeta i dramaturg; jego twórczość cenił kardynał Richelieu. „Powiesz mu także, że ogłoszę doniesienia de Bois-Robert i margrabiego de Beautru o spotkaniu się księcia z królową u pani konetablowej owego pamiętnego wieczoru, gdy ta pani wydawała bal maskowy.” Trzej muszkieterowie

De cantu cygni łac.

O łabędzim śpiewie. „De cantu cygni, De cornutis,” Kwiaty polskie

De carminibus figuratis łac.

O wierszach obrazkowych; carmina figurata to wiersze ułożone graficznie tak, żeby powstały kształt odpowiadał tematowi wiersza. „De carminibus figuratis,” Kwiaty polskie

De castratis łac.

O kastratach. „De barba Moysis, De castratis,” Kwiaty polskie

De cornutis łac.

O rogach. „De cantu cygni, De cornutis,” Kwiaty polskie

de domo łac.

z domu. „matka zasię, Wojniłłowiczówna de domo, cioteczna siostra Kulwiecówny, także była charakterna.” Potop

de facto łac.

w rzeczywistości, faktycznie. + 1 inne znaczenie „Dialektycznie można dowieść, że jest możliwe takie nasze zachowanie się, ale sam postępek de facto — nie jest możliwy.” Ludzie bezdomni to słowo w 4 lekturach →

de gaze argentée fr.

ze srebrzystej gazy. „Dalej szeleszczą suknie bramowane futrem en lapin de Moscovie, głowy półokryte, w tokach de gaze argentée, w turbanach à pointe mameluck, w szatach lewantyńskich i egipskich.” Popioły

de grubis niby po łacinie

ordynarnie, grubiańsko; tu: na całego. „Toteż zawarli przyjaźń od serca, sztamę de grubis.” Przedwiośnie

De jure ventris łac.

O prawie brzucha. „De jure ventris, Ligno crucis,” Kwiaty polskie

de la Rotonde, du Grand Balcon

popularne kawiarnie paryskie. „…łowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, hale i konserwatorium muzyczne, bydłobójnie i teatry, giełdę, Kolumnę Li…” Lalka

de lana caprina łac.

(spór) o kozią wełnę, czyli o rzecz błahą. „de lana caprina.” Ludzie bezdomni

De matrimoniis incantatis łac.

O małżeńskim oczarowaniu. „De matrimoniis incantatis,” Kwiaty polskie

de morte prologus łac.

wstęp o śmierci. „Gospodzinie wszechmogący,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

de nihilo łac.

o niczym. „Zajęli atłasowe miejsca, pogrążyli nogi w miękkościach dywanu i toczyli rozmowę de nihilo, to jest o przedmiotach nie mających najmniejszej wartości.” Ludzie bezdomni

de nomine łac.

z nazwy. „Ziemia była de nomine Rzeczypospolitej, ale pustynna, na której pastwisk Rzeczpospolita Tatarom pozwalała, wszakże gdy Kozacy często bronili, więc to pastwisko było i pobojowiskiem zarazem.” Ogniem i mieczem

de novo łac.

od nowa. „— przepisz to de novo,” Zemsta

de omni re scibili łac.

o wszystkim, co można wiedzieć. „Podczas wieczerzy, do której w jednym z sąsiednich pokojów we czworo zasiedli, Rafał znalazł się obok starego plenipotenta i musiał wdać się z nim w rozległy dyskurs de omni re scibili.” Popioły

de porositate corporum łac.

o porowatości ciał. „Miał właśnie wyłożyć zebranym dowodzenie de porositate corporum.” Popioły

De profundis łac.

z głębin, otchłani; słowa te rozpoczynają Psalm 130 . „— Ucisz się pani nareszcie, śpiew twój smutny jak De profundis, a połączony z przyjemnością stania na warcie staje się nie do wytrzymania.” Trzej muszkieterowie

De profundis clamavi!

incip. Ps. 130; w polskim tłumaczeniu: „Z głębokości wołałem!".

de publicis łac.

o sprawach publicznych. „To wiem de publicis, ale wiem też jeszcze i coś innego, od czego radość wstąpi waćpaństwu w serca i o czym dotąd nie mówiłem dlatego, że chciałem, abyśmy w kupie o tym radzili; byłem też dotąd niezdrów, bo mnie fatygi obaliły i od tego zbójeckiego wiązania w k…” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

de revenir bientôt fr.

żebym szybko wracał. „Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,” Dziady, część III

de velours bleu fr.

z niebieskiego aksamitu. „Pięciuset mężów w białych spódnicach do samej ziemi, w płaszczach tajemniczego kształtu, a szkarłatnego koloru, w turbanach de velours bleu!” Popioły

dęba daw. forma D. lp rodz. m.

dziś: dębu. „Pytała dynia dęba, jak też długo wzrastał?” Bajki i przypowieści

dębek

dziś popr.: dąbek. „Stał sobie ten dąb, wtedy jeszcze młody dębek, w cichej dąbrowie, a niedaleko, wśród cieniu lip i brzęku pszczół, widać było jasną, modrzewiową chatę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Debora

«Skąd Debora w domu Jakuba? Stąd, że Riwka obiecała Jakubowi: „poślę i zabiorę cię stamtąd” ( Ks. Rodzaju 27:45) i posłała do niego Deborę do Paddan-Aram, by go stamtąd wezwać. I zmarła [Debora] w drodze [powrotnej]». Midrasz uczy, że tak naprawdę Jakub dowiedział się tam o śmierci matki, a Tora nie mówi wprost o śmierci Riwki, gdyż fakt ten nie był nagłaśniany, by ludzie nie przeklinali jej jako matki Esawa, zob. Raszi do 35:8. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

debrza

wąska, płytka, dolina w kształcie litery V, o stromych, nierównych zboczach, wypłukana przez wody okresowe; z czasem osady mogą ją spłycać i wyrównywać jej zbocza, przekształcając debrzę w dolinę wciosową, parów lub wądół. „Byle minąć zgróz kilka i debrz.” Napój cienisty

december z łac.

grudzień. „Kto tego nie wie, będzie mi może przyganiał, żem to w nowembrze chciał mnichem zostawać, a w decembrze do stanu małżeńskiego się zabieram.” Pan Wołodyjowski

deces

manko, niedobór pieniędzy; dosł.: zgon. „Pamiętam, kiedym służył u pana w Krzeszowie (będzie temu sześć roków), a rychtyk tacy sami przeszli przez pola z tykami, to zara na jesień wójt zrobił w kasie deces i cała gmina musiała się za niego składać.” Placówka

dech żywota

hebr. נִשְׁמַת חַיִּים ( niszmat chajim ): 'dech żywota'; samo słowo נְשָׁמָה ( neszama ) to: 'oddech (człowieka), tchnienie ducha (Bożego), oddychająca istota', jest to także jedno ze słów hebrajskich oznaczających 'duszę'.

decorum, decori łac.

tu: przyzwoitość. „Zresztą — mówił dalej — mogłabyś jej którą ze statecznych niewiast do kompanii dodać, to i decorum byłoby zachowane.” Potop

decus et praesidium łac.

chluba i obrona. „Mąż też to wielki jest pan Grodzicki, prawdziwe Rzeczypospolitej decus et praesidium.” Ogniem i mieczem

decus, decoris łac.

chluba, ozdoba. „Cóż to sobie, chmyzie, myślałeś, że ci się pozwolę do Birż odprowadzić w kompanii zacnych ludzi i Szwedom w paszczękę nas wrazić, największych mężów, decus tej Rzeczypospolitej?” Potop

Dedal mit. gr.

architekt i wynalazca, skonstruował m. in. labirynt dla Minotaura. Ojciec Ikara. „Ryje i cudny taniec, który Dedal” Iliada

deest łac. desum , deesse

jest niobecny, brakuje. „— Mości panie starościcu, daję ci do herbu i nazwiska przydomek: Deest!” Potop

DEF

żart słowny: kolejne po ABC litery, tworzące skrót od nazwy oddziału tajnej policji zajmującej się zwalczaniem opozycji: „defensywa". „A B C («DEF» podobno,” Kwiaty polskie

defensor patriae łac.

obrońca ojczyzny. „— Defensor patriae!” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

definitorium łac.

kolegium doradzające przełożonemu klasztoru; tu: miejsce zebrań rady klasztornej. „Ksiądz Kordecki wezwał natychmiast na naradę do definitorium zakonników i szlachtę.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

defraudacja

sprzeniewierzenie; także przemyt przez granicę. „— Tego jeszcze brakowało, ażeby aresztowali mnie za defraudację.” Lalka

dęga

poprzeczna sztaba u wrót lub wierzei, służąca do ich zamykania. „Koniec tej dęgi przytwierdzało się śrubą, która przewiercając odrzwia, wychodziła na zewnątrz i mogła być zamknięta na mutrę, wkręcaną nań owym kluczem dopiero co skradzionym.” Popioły

dęgi

pręgi. „W czerwonych dęgach ciało na grzbiecie się wzdyma,” Iliada

dei Sospiri wł.

chodzi o Most Westchnień w Wenecji. „Codziennie pozdrawiał ulubiony swój most dei Sospiri.” Popioły

Deifobos

syn Priama, króla Troi, i Hekabe; brat Hektora, po śmierci Parysa poślubił Helenę, zabity Menelaosa. + 1 inne znaczenie „Bierze twarz Deifoba, jego głos udaje:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

dej z arab.

daw. oficer w tur. wojsku janczarów lub tytuł namiestników w Algierii i Tunisie; dej fezki to namiestnik Fezu, dużego miasta w Maroku. „Dej mi go przysłał fezki...” Kordian

Dejanira mit. gr.

żona Heraklesa; zazdrosna o męża podarowała mu szatę nasyconą krwią centaura Nessosa, zabitego niegdyś przez Heraklesa; krew centaura, rzekomo mająca zapewniać wierność, była palącą trucizną; szata wżarła się w ciało herosa, który aby skrócić swoje męczarnie, zbudował stos pogrzebowy i rzucił się w płomienie. „Nie myślał o tym wcale, co będzie czynił później; chodziło mu jedynie o chwilę bieżącą, o zdarcie koszuli Dejaniry.” Popioły

dejciez gw.

dajecież. „Dejciez pokój, panie wójcie.” Wesele

dejze gw.

dajże. „Dejze pokój —” Wesele

deka daw.

mostek, środkowa kość przedniej ściany klatki piersiowej. „Jeden ohydnie rozpłatał mu brzuch, a drugi złamał dekę piersiową.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

Dekameron

sławne dzieło literackie Giovanniego Boccaccia, XIV-wiecznego pisarza włoskiego; złożone ze stu nowel, które w ciągu dziesięciu dni opowiada sobie dla zabicia czasu dziesięcioro szlachetnie urodzonych mieszkańców Florencji. Głównym tematem tych narracji jest miłość w jej rozmaitych odmianach — małżeńska i cudzołożna, zmysłowa i platoniczna, tragiczna i idylliczna. Całość stanowi wspaniały opis obyczajów panujących we Włoszech okresu Renesansu. „Zdawało się, że pan Teodor do końca życia będzie sobie w wolnych chwilach odczytywał to tę, to inną stronicę Dekamerona (mądre bowiem księgi rozdał na pamiątkę niewyspanym telegrafistom), gdy oto niespodziewanie zjawił się demon niepokoju...” Doktor Piotr

dekiel

tu: czapka korporancka. „Komersów w deklach sztab wałkoni,” Kwiaty polskie

deklaracja

tu: oświadczyny „„...Przez którą deklarację i owa dzisiejsza konfidencja zgoła jakowejś poczciwości nabierze, i jutro nowych będę mógł zaraz sobie pozwol..."” Pan Wołodyjowski

deklinacja z łac.

odmiana wyrazu przez przypadki i liczby. „Każdy powtarzał w myśli wyjątki, uprzytomniał sobie końcówki deklinacyjne i przepowiadał drewniane sentencje tłumaczenia.” Syzyfowe prace

dekokt

napój leczniczy lub magiczny. „— Ostrzegłem ją też, o czym wszyscy wiedzieli, że medyk książęcy przygotowywał jakieś bezoary i dekokta odurzające.” Potop

dekret z łac.

termin prawny oznaczający wyrok zwierzchności. + 2 inne znaczenia „Po dwudziestu dekretach, trzynastu remisach,” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

delator z łac.

oskarżyciel, denuncjator. „Pierwszy będę delatorem!” Ogniem i mieczem

delegowany

z Towarzystwa Dobroczynności do udziału w kweście. „— Proszę cię, panie Wokulski — rzekła prędko — siądź tu na chwilę, bo delegowany nas opuścił.” Lalka

delia starop., daw.

wierzchnie okrycie, element stroju szlacheckiego od XVI w., rodzaj luźnego, długiego płaszcza z szerokimi rękawami lub bez rękawów, noszonego na żupan, zwykle podszytego futrem; tu forma zdrobn.: delijka. + 2 inne znaczenia „— Delię, kołpak i buławę!” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

deliberacja z łac.

rozmyślanie, rozważanie. „— Nie przeszkadzaj mi w deliberacji — odrzekł pan Zagłoba — bo przeciw tobie rozsądzę.” Pan Wołodyjowski

deliberacje daw., gw.

rozmyślania. „…tóreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje i szły przez niego kiej te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami; ale już się im nie dał w niewolę, a na…” Chłopi, Część czwarta - Lato

deliberować daw., gw., z łac.

rozważać, rozmyślać, dyskutować. + 1 inne znaczenie „…szcze gdziesik po drodze przyklękał, kto i ten pacierz mówił za pomarłe, kto zaś jeno się błąkał wśród mogił i smutnie deliberował; a drugie ruszali ociągliwie ku chałupom, obzierając się wyczekująco, gdyż kowal z Hanką spraszali poniektórych na ten chleb żało…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

Delicki władco, o Peanie

Apollo urodzić się miał na wyspie Delos, a zwano go także Peanem (Paian), co oznacza boga niosącego pomoc i zbawienie. „Delicki władco, o Peanie,” Król Edyp

delija daw.

delia, rodzaj okrycia wierzchniego noszonego przez szlachtę; płaszcz, opończa. + 1 inne znaczenie „Czy delija u kołnierza” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

delikatne

hebr. רַכּוֹת ( rakot ) od רַךְ ( rach ): ‘delikatny, słaby, miękki’. Oczy Lei osłabły od płaczu, gdyż «myślała, że przypadnie jest los [żony] Esawa i płakała, bo wszyscy mówili: Riwka ma dwóch synów a Laban ma dwie córki: starsza dla starszego, a młodsza dla młodszego», zob. Raszi do 29:17. „Powiedzże mi jakie ma być wynagrodzenie twoje?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

delikwent

klient, petent, interesant; także: winowajce, podsądny, więzień, skazaniec; tu: żartobliwie. „…owiadających sobie w myśli genealogie książęce, nazwy ich włości, daty ich skonu — raptem wymawiał nazwisko któregoś z delikwentów i od razu ciskał mu pytanie:…” Syzyfowe prace

delineo , delineare łac.

narysować. „— Przecie muszą być zakopane w jakimś wyraźnym miejscu, które wskazać słowy albo delineare na papierze łatwo.” Potop

delirium łac.

zaburzenia świadomości połączone z bredzeniem i halucynacjami; (pot.) szaleństwo. + 3 inne znaczenia „— Choremu przystoi leżeć spokojnie — mówił — aby mu humory do głowy nie biły, od czego delirium przychodzi.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Delorme, Marion 1613–1650

francuska kurtyzana znana z romansów z ważnymi mężczyznami; uważa się, że jej kochankiem był m.in. kardynał Richelieu. „…ródkowo, a potem już wyraźnie obmawiać kardynała, opowiadała o stosunkach miłosnych ministra z panią d'Aiguillon, z Marion Delorme i jeszcze z kilkoma paniami znanymi ze swobodnego życia.…” Trzej muszkieterowie

Delos został gniazdem położnym Latony

Latona, unikając zawiści Junony, schroniła się na wyspę Delos, gdzie Jowiszowi w jednym połogu urodziła dwoje bliźniąt, Dianę i Feba, to jest księżyc i słońce. Trzęsienie ziemi poprzedziło ten wypadek. „Gdy został gniazdem położnym Latony,” Boska Komedia

delożować

eksmitować, usunąć się a. usunąć kogoś z jakiegoś miejsca. „Nie dość, że mnie delożowali stróża, jeszcze takie coś wymyślają.” Moralność pani Dulskiej

Dembowski, Ludwik Mateusz 1768–1812

oficer polski, później francuski generał dywizji; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej w 1792 i insurekcji kościuszkowskiej, następnie żołnierz Legionów Polskich we Włoszech pod dowództwem Jana Henryka Dąbrowskiego. „Batalion polski (pierwszy) pod szefem Dembowskim zasłaniał cofanie się prawego skrzydła ku Vigaccio, a generał-adiutant Kosiński osłaniał lewe skrzydło na drodze ku Nogarze.” Popioły

dementia praecox łac., daw. med.

otępienie wczesne, schorzenie psychiczne polegające na przedwczesnym osłabieniu funkcji intelektualnych, utracie spójności myśli i uczuć oraz częściowym lub całkowitym zerwaniu kontaktu z rzeczywistością; pojęcie historyczne, wprowadzone do medycyny pod koniec XIX w., obecnie nieużywane, zastąpione terminem schizofrenia. „— Dementia praecox — teraz nazwana schizofrenią — zawsze prawie występuje we wczesnym wieku, często jest dziedziczna.” Granica

demeszka

szabla ze słynnej z twardości stali damasceńskiej, wyrabianej w Syrii, w mieście Damaszku. „Lecz demeszkę przecie wolę.” Zemsta

Demeter mit. gr.

bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. + 1 inne znaczenie „Demeter, a plewami bielą się klepiska:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Demetra a. Demeter mit. gr.

bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. „— Widomy kształt Demetry zwanej „Pelasgis", to jest niby to osoby, ducha tego, czym jest rodzenie się z ziarna.” Popioły

demi-sezonik

płaszcz wiosenny. „Tą drogą szedł właśnie prędkim krokiem młody człowiek w eleganckim demi-sezoniku i jasnym kapeluszu.” Ludzie bezdomni

demiurg z gr.

twórca, boski budowniczy świata. „…szechmocny, gdy więc teraz usłyszał jeszcze, że jest on wszechdobrem i wszechprawdą, mimo woli pomyślał, że wobec takiego Demiurga Jowisz, Saturn, Apollo, Juno, Westa i Wenus wyglądaliby jak jakaś marna i hałaśliwa zgraja, w której broją wszyscy razem i każdy…” Quo vadis

demony

tu ogólnie: bóstwa. „A gorzej demony” Odyseja

Demostenes 384–322 p.n.e., ok. 385–322 p.n.e.

słynny mówca ateński, przywódca partii demokratycznej, obrońca niepodległości Grecji przed panowaniem macedońskim. + 2 inne znaczenia „Już to Stach w przyjmowaniu teoryj pana Leona był bardzo ostrożny; ale młody chłopak umiał wszystkich przekonywać jak Demostenes.” Lalka to słowo w 3 lekturach →

denar

fr. moneta srebrna, 1 funt (liwr) liczył 240 denarów.) „przynosi rocznie osiemnaście funtów, sześć susów i osiem denarów, chociażby się tylko pobierało jeden od dwunastu.” Skąpiec

denigrować daw.

oczerniać kogoś. „Mnie stu akuzatorów denigruje, żem Niemiec, bom się u Maurycego Bellegarde'a i u mądrego Blüchera od fahnjunkra uczył, jak ślepo słuchać rozkazu, jak szyk sprawiać i jak wojsko wieść do batalii.” Popioły

Denker niem.

myśliciel. „Denkerem z jaskiniowym przodkiem,” Kwiaty polskie

denuncjant

donosiciel. „…estwie Tribnia, przez krajowców zwanym „Langden", gdzie przez długi czas bawiłem, lud składa się po większej części z denuncjantów, świadków, szpiegów, oskarżycieli i przysięgających, jako też innych płatnych służalców ministrów i ich zastępców.…” Podróże Guliwera

Deo gratias łac.

Bogu niech będą dzięki; słowa zebranych wiernych w rozesłaniu, końcowej części katolickiej mszy w języku łacińskim (tzw. ryt trydencki), odprawianej powszechnie od 1570 r. do soboru watykańskiego II (1962–1965). „— «Deo gratias»” Kwiaty polskie

departamenty

tu: w znaczeniu części. „No i wówczas z rozmaitych departamentów mózgu i z rozmaitych dziedzin wiedzy tworzy się jedna całość.” Lalka

depcą

dziś częściej: depczą. „Lokaje byli trochę źli, że im dzieciaki depcą pokoje — i muszą potem sprzątać i froterować.” Król Maciuś Pierwszy

depcąc nogami

prymitywny sposób prania w strumieniu. „Kładą, depcąc nogami, piorą na wyprzody.” Odyseja

dependent daw.

praktykant u adwokata lub notariusza. + 2 inne znaczenia „Przez otwarte drzwi na lewo widać było szafy zapełnione aktami, trzech dependentów szybko piszących i kilku gości z waszecia, z których jeden miał fizjognomię kryminalną, a reszta bardzo znudzone.” Lalka to słowo w 3 lekturach →

depesza

telegram. „Staś obliczał, że może im to zająć dwa dni, i pokazało się, że obliczenia jego były trafne, gdyż trzeciego dnia wieczorem otrzymał od ojca, już z Medinet, następującą depeszę: „Namioty przygotowane.” W pustyni i w puszczy

deposito łac. depositum

przedmiot złożony na przechowanie; tu: przechowalnia. „Po opłaceniu należności za przechowanie wydano im z charkowskiego deposito kwit z pieczęcią czerwoną, wielkości uczciwego spodka.” Przedwiośnie

dépôt fr.

skład, magazyn. „Tam i oni w tym Kaliszu mieli mieć swoje dépôt.” Popioły

deprekować z łac. deprecatio : uroczyste przeprosiny

przeprosić publicznie; termin z języka prawn., przeprosiny takie były zwykle odczytywane w kościele, w obecności zgromadzonych świadków. + 1 inne znaczenie „Musi mnie deprekować, albo pojedynek!»” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →

deptak

maszyna wykorzystująca koło wprawiane w ruch przez ludzi bądź zwierzęta. „Echo roznosiło odgłos młotów i dłut krzesających kamienne kule, huczenie młynów i deptaków, rżenie koni, szczęk zbroi i oręża, dźwięk trąb i piszczałek, nawoływania i rozkazy.” Krzyżacy

deputacja daw., z łac.

przedstawicielstwo, poselstwo. + 1 inne znaczenie „Po nabożeństwie goście rycerscy, którzy się już byli zjechali na spodziewane uroczystości, szlachta oraz deputacje kupieckie udały się na zamek; cechy i bractwa wystąpiły z chorągwiami.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

deputat z łac.

przedstawiciel, wysłannik. „— Z Białegostoku trzeba będzie do niego deputatów od wojska wysłać.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

der Kaffee war ja immer gut niem.

kawa była przecież zawsze dobra i przy obiedzie najadał się do syta... Dlaczego więc to zrobił?... „Warum hat er denn das getan?...” Lalka

„Der Stürmer"

rasistowski, antysemicki tygodnik, organ propagandy nazistowskiej wydawany w Norymberdze w l. 1923–1945 pod red. Juliusa Streichera, członka NSDAP, organizatora bojkotów i pogromów Żydów. „Szturmowców, stürmerowskich «clerków»;” Kwiaty polskie

dereń

gatunek krzewu. „Miejsce zaś było dobrze osłonięte i dobrze wybrane, całe bowiem widły rzeczne i zewnętrzne brzegi były porośnięte częścią zwyczajnym dereniem, częścią świdwą.” Pan Wołodyjowski

deresz z węg.

tu: koń niezdecydowanej maści, białej pomieszanej z żółtą lub brunatną. + 1 inne znaczenie „Dalej, dalej na deresza:” Zemsta

dereszowaty

o maści konia, o koniu: barwy czarnej lub brązowej z domieszką białych włosów. + 1 inne znaczenie „Wczoraj dzianeta dereszowatego próbując, pojechał do Wołmontowicz; przejechał jeno drogą, ale widział siła sikorek, bo z nieszporów wracały.” Potop to słowo w 2 lekturach →

derka

zniszczony koc. + 1 inne znaczenie „Prawnik — najmilszy z towarzyszy — miał ze względu na pokaźną ilość lat i cnót jedyną poduszkę na pokładzie i leżał na jedynej derce.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

derkacz

ptak średniej wielkości z rodziny chruścielowatych, o charakterystycznym głosie, w Polsce dość rzadko spotykany, bardzo płochliwy. + 1 inne znaczenie „Derkacze ozwały się po łąkach, przepiórki na stepach; czasem dochodziły jakieś dziwne, dalekie odgłosy ptaków czy zwierząt nocnych.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

derwisz

żebrzący mnich muzułmański żyjący w ascezie. + 2 inne znaczenia „Pewien derwisz uczony rano i w południe” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

des relations extérieures fr.

sprawy zagraniczne. „…apuścić się w knieję zdrad, matactw, oszustw, podejść takiego na przykład Talleyranda-Périgord, ministra des relations extérieures waszej rzeczypospolitej, poznawać je, psuć w sposób równie dowcipny, jak straszliwy dla całych krain, dla dziesiątków lat.…” Popioły

Desideras diabolum łac.

pożądasz diabła. „—Desideras diabolum, nieszczęsny!” Trzej muszkieterowie

desiderat łac. forma 3. os. lp. cz. ter.

pożąda, pragnie, oczekuje. „— Sama pewnie by tak nie postąpiła — mówił sobie pan Michał — a mając duszę wielką, niechybnie i w innych tej wielkości desiderat.” Pan Wołodyjowski

desiderat aquas łac.

pragnie wody. „Nie tak spragniony jeleń desiderat aquas, jako my jego.” Ogniem i mieczem

desiderata łac.

żądania. „Mnie chodzi jeszcze o jedną rzecz: mianowicie, żeby wasza dostojność nie pomyślała sobie tak: „Swoje własne desiderata w gębę mu włożyłem, wmówiłem w niego, że to on z własnego rozumu invenit księcia Michałową kandydaturę, krótko mówiąc: ugniotłem kpa w ręku,…” Pan Wołodyjowski

Desna

rzeka w Rosji i na Ukrainie, najdłuższy lewy dopływ Dniepru; położony jest nad nią Czernihów. „Tymczasem pewnej nocy przyjechał do taboru pan Suchodolski z Bodenek, z tamtej strony Desny.” Ogniem i mieczem

despekt daw., z łac.

uchybienie, obelga. + 2 inne znaczenia „— Dlatego, że to despekt dla szlachcica, mośćbrodzieju.” Popioły to słowo w 3 lekturach →

desperacja z łac.

rozpacz. „Periculum w tym tylko, by teraz sub onere desperacji czegoś nie uczynił albo nie postanowił, czego by potem sam żałował.” Pan Wołodyjowski

desperować z łac., przestarz.

rozpaczać. „Każdy desperuje z początku, a potem i godzi się z takim losem, jaki mu Bóg czy diabeł nasyła.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Dessalin 1758–1806

haitański polityk, cesarz Haiti jako Jakub I. „Kapitan jeneralny Leklerk, podszczuwany przez naczelników murzyńskich, co jeszcze w służbie pozostali, takich jak Dessalin, ten sam, co się potem za cesarza wyspy Haity pono ogłosił — postanowił szerzyć wśród nieprzyjaciela postrach morderstwami.” Popioły

dessous fr.

spodnia bielizna. „— Daliśmy, moje dziecko, nie lada przedstawienie z naszych dessous...” Przedwiośnie

deszczarnia

studnia z wodą deszczową. „Słońce, co chwiejnie skacząc, źdźbli się w łzach deszczarni.” Napój cienisty

deszczka starop.

deseczka; tu: trumna. „Jużci zgotowana deszczka;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Deterdingi

nawiązanie do Henriego Deterdinga, holenderskiego finansisty, poplecznika Hitlera, tutaj: politycy.

dętka

tu: kolorowy lub srebrnobiały koralik z dmuchanego szkła. „Dziura do wspomnianych nabytków dołączył jeszcze kupione na jarmarku pończochy białe, trzewiki skórkowe, pierścionek z granatem i trzy bicze barwistych dętek.” Klechdy polskie

detyna ukr.

dziecko. „Sierotom taka była opieka zapewniona, że przezywano je na Zadnieprzu „książęcymi detynami".” Ogniem i mieczem

Deukalion mit. gr.

syn Prometeusza, chcąc odrodzić ludzkość po potopie rzucał za siebie kamienie, z których powstawali ludzie. „Gdy myślę o tych kobietach, które mnie teraz otaczają, i o tobie, wydaje mi się, że z kamieni Deukaliona musiały powstać różne, zgoła do siebie niepodobne gatunki ludzi, i że ty należysz do tego, który się zrodził z kryształu.” Quo vadis

deus ex machina łac.

nagłe i niespodziewane rozwiązanie (określenie zaczerpnięte z dziejów dramatu i teatru greckiego). „— Nie o tym mówię, że Polacy są Polakami, lecz o istotnym defekcie, jeżeli w rozważaniach filozoficznych i socjologicznych wynika deus ex machina: — Polska.” Przedwiośnie

Deus, venerunt gentes psalmodyję słodką

Psalm 79, poczynający się od słów: „Boże, poganie weszli w dziedzictwo twoje". Słowa te w tekście jak i w przekładzie są po łacinie napisane. „Płacząc, poczęły psalmodyję słodką.” Boska Komedia

dewizka

łańcuszek przy zegarku wraz z jakąś ozdobą czy figurką. „Zegarmistrz słuchał obojętnie, bawiąc się dewizką.” Mendel Gdański

dezabil z fr.

ranny albo nocny strój. „Drzwi się otwarły i weszła do sali jadalnej panna Karusia we własnej osobie — ale w jakimże dezabilu!” Przedwiośnie

Dezorganizacja nie może się zreorganizować

w korespondencji Krasiński często stosował tę formułę zarówno do stanu własnego zdrowia, jak do współczesnego mu stanu stosunków społecznych. „Dezorganizacja nie może się zreorganizować.” Nie-Boska komedia

diabeł

po niemiecku nazwisko „Kurtz" oznacza „krótki"; w polskich opowieściach ludowych jako imię diabła pojawia się słowo „Kusy", mające to samo znaczenie. „Ale jakoś to wszystko nie przywodziło mi na myśl żadnego obrazu — tak jakby mi ktoś powiedział, że tam, w głębi, jest anioł lub diabeł.” Jądro ciemności

diabła Bohomolec dał w swojej postaci

mowa o dziele Jana Bohomolca Diabeł w swojej postaci z okazji pytania, jeśli są upiory (Warszawa 1772), zwalczającym powszechne jeszcze wówczas przesądy i zabobony. „Nim diabła Bohomolec dał w swojej postaci,” Satyry

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.