Litera P

2621 słów, strona 1 z 11.

p., ib., por., cf., l.c

skróty stosowane w przypisach i bibliografii naukowej: patrz, ibidem (tamże), porównaj, confer (porównaj, zobacz), loco citato (miejsce cytowane).

Pa russki umiejesz czitat' ros.

umiesz czytać po rosyjsku. „— Pa russki umiejesz czitat'?” Syzyfowe prace

pachciarski

odnoszący się do pachciarza, powiązany z pachciarzem: pachciarz : osoba dzierżawiąca pomieszczenia, budynki (np. karczmę), maszyny itp.; por. daw. pacht : dzierżawa. „— Ty, Gumowicz, akurat tyle umiesz z arytmetyki, co pachciarska kobyła...” Syzyfowe prace

pachciarz

w daw. Polsce: dzierżawca (np. karczmy, bydła, ziemi). + 1 inne znaczenie „Byli nawet ze sobą kilka dni dobrze i nawet Kazio na rachunek posagu zrealizował nowy weksel u pachciarza, gdy wtem...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

pacholczyk

zdrob. od pachołek; daw. chłopiec, służący. „Idą — w żal i z powrotem, jak te pacholczyki,” Napój cienisty

pacholę daw.

chłopiec. + 1 inne znaczenie „Niedaleko więc zaszedłszy, ujrzeli obóz cały małych dzieciątek i pacholąt gnanych na Sybir, które odpoczywały przy ogniu.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →

pachołek daw.

człowiek spełniający różne posługi lub pomocnik. „— krzyknął w pełnym galopie podróżny na swego pachołka, który rzuciwszy parę sztuk srebra pod nogi oberżysty, podążył za swoim panem.” Trzej muszkieterowie

pacholik

chłopiec. „Zaroiła się izba, bo za pannami ukazało się kilku dworzan i małych pacholików.” Krzyżacy

pachołkowi

midrasz wskazuje, że był to Iszmael, którego Abraham przyuczał do wypełniania przykazań, zob. Raszi do 18:7.

pacht

dzierżawa. „…osiem folwarków ze śliczną glebą, a w tych folwarkach, jak u Pana Boga w spiżarni, wszystkiego pełno: lasy, stawy, ogrody, pachty, młyny, dwie gorzelnie, dawniej fabryka czegoś tam była i przynosiła dużo, a choć upadła, znowu powstać może i dużo przynosić.…” Nad Niemnem

pacierz

dawniej nazwa odnosząca się również do zwyczajowej miary czasu, określanej na podstawie czasu potrzebnego do odmówienia modlitwy Ojcze Nasz i wynoszącej ok. pół minuty. + 1 inne znaczenie „Skończył wrychle jeść i wstał, bych się nieco przyogarnąć, ale takie ociążenie poczuł w sobie, takie ciągotki w kościach, taką senność, że jak stał, rzucił się na łóżko, by się z pacierz przedrzymać.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →

pacierze daw.

kręgosłup. „Którym wzdłuż krzyża wodził przez pacierze;” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

paciorecznik bot.

wysoka roślina ozdobna o długich, sztywnych pędach, dużych, lancetowatych liściach i asymetrycznych kwiatach, zebranych na szczycie pędów w kłosy, w różnych odcieniach barwy czerwonej, pomarańczowej, różowej albo żółtej. „Po parkach kwitły wszelkimi kolorami dalie i pacioreczniki, z płaskiej zieleni trawników mknęły ku górze jasnokore, wysokopienne drzewa i ostatnie gałęzie rozkładały już w samej głębi nieba.” Granica

paciorek

zdrobnienie od „pacierz", modlitwa (pochodzi od łac. Pater noster — Ojcze nasz); po paciorek (...) przychodziła : przychodziła wspólnie odmawiać modlitwę. „Jaka więc po paciorek do mnie przychodziła,” Treny

paciorki

koraliki. „Chłopi obstąpili stragany, gdzie były buty i czapki; kobiety targowały garnki i miski, dziewczęta kupowały wstążki i paciorki, dzieci piszczały na glinianych kogutkach, gryząc pierniki i czepiając się matczynych spódnic.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

pacjencja z łac.

cierpliwość. „Niemiec, Francuz, Angielczyk albo smagły Hiszpan od razu do oczu skoczy, a Polak pacjencję wrodzoną mając, siła zniesie, długo się choćby takiemu Szwedzinie szarpać pozwoli, ale gdy się miara przebierze, jak huknie w pysk, to ci się taki Szwedzina trzy razy no…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

pacta łac.: uzgodnione warunki

umowa podpisywana podczas sejmu koronacyjnego przez każdego króla wybranego poprzez wolną elekcję, począwszy od 1573 r. Pacta conventa wraz z tzw. artykułami henrykowskimi uzależniały ściśle władzę królewską od woli szlachty, zapewniając jej wszystkie dotychczasowe przywileje; zobowiązując monarchę do regularnego zwoływania sejmów, ustanawiając u boku króla radę szesnastu senatorów-rezydentów, z którymi król miał uzgadniać wszelkie decyzje polityczne; uniemożliwiając przekształcenie monarchii elekcyjnej w dziedziczną, a wreszcie zezwalając na wypowiedzenie królowi posłuszeństwa poprzez wywołanie rokoszu, gdyby król naruszał przywileje szlacheckie. Przy okazji dokument zapewniał również wolność wyznania. „— Kondeusz pacta musiałby poprzysiąc jak i każden inny, a wódz to ma być wielki, akcjami wojennymi wsławiony.” Pan Wołodyjowski

pacta conventa łac.: uzgodnione warunki

umowa podpisywana podczas sejmu koronacyjnego przez każdego króla wybranego poprzez wolną elekcję, począwszy od 1573 r. Pacta conventa wraz z tzw. artykułami henrykowskimi uzależniały ściśle władzę królewską od woli szlachty, zapewniając jej wszystkie dotychczasowe przywileje; zobowiązując monarchę do regularnego zwoływania sejmów, ustanawiając u boku króla radę szesnastu senatorów-rezydentów, z którymi król miał uzgadniać wszelkie decyzje polityczne; uniemożliwiając przekształcenie monarchii elekcyjnej w dziedziczną, a wreszcie zezwalając na wypowiedzenie królowi posłuszeństwa poprzez wywołanie rokoszu, gdyby król naruszał przywileje szlacheckie. Przy okazji dokument zapewniał również wolność wyznania. „— Carolus — rzekł — podpisze pacta conventa, jako i poprzednicy podpisywali, a po jego śmierci obierzem sobie, kogo zechcem...” Potop

pacyfikator

tu: zwolennik ugody. „On to przecie, jako Rusin z krwi i kości, pierwszy wziął na się rolę pacyfikatora w tej bezprzykładnej wojnie — on występował wszędy, w senacie i na sejmie, jako najgorętszy stronnik układów, on popierał politykę kanclerza i prymasa, on potępiał najsilniej Jer…” Ogniem i mieczem

pacyfikować

tu: uspokajać, łagodzić nastroje. „— Mości pułkowniku czerkaski — rzekł do Barabasza — powinien byś waszmość na Sicz jechać, wpływy Chmielnickiego równoważyć i pacyfikować, pacyfikować!” Ogniem i mieczem

pacyfizm z łac.

pogląd głoszący konieczność zaprowadzenia trwałego pokoju między państwami, zaprzestania wojen, militaryzmu i przemocy; pacyfizm jako ruch społeczno-polityczny powstał na pocz. XIX w., w 1848 odbył się pierwszy kongres stowarzyszeń pacyfistycznych, zaś w 1901 przyznano pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla; ruch pacyfistyczny nasilił się po krwawej i wyniszczającej I wojnie światowej. „Tutaj rozważania genewskie, pacyfizm, Paneuropa już były groźną nowoczesnością.” Granica

paczesny a. pacześny daw.

utkany z wyczesanego lnu lub konopii. „Płótno cieniuśkie, paczesne, że kupne nie byłoby lepsze...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

pada gw.

powiada. „Jedźcie, pada, Ignacy, do Obrzydłówka po wielmożnego doktora.” Siłaczka

Pada do nóg

o względy wybieranych co roku sędziów trybunalskich (tzw. deputatów) ubiegali się nawet wielcy panowie. „Pada do nóg jegomość dobrodziej” Satyry

Paderewski, Ignacy Jan 1860–1941

pianista i kompozytor, działacz niepodległościowy, mąż stanu i polityk; bezpośrednio pod wpływem Paderewskiego w ultimatum Stanów Zjednoczonych Ameryki dotyczącym podpisania traktatu pokojowego prezydent Woodrow Wilson umieścił sławny punkt trzynasty domagający się zgody stron na utworzenie niepodległego państwa polskiego, co zostało zapisane w wersalskim. „Rycerz muzyczny, Paderewski —” Kwiaty polskie

padlèc ros.

człowiek podły. „padlèc — ale mi świecisz ty sławo, urodo,” Noc listopadowa

padli przed nim na ziemię

«Cała dziesiątka [braci] a wraz z nimi i Binjamin, tak spełnił się sen o jedenastu gwiazdach, które składały pokłon [Josefowi] ( Ks. Rodzaju 37:9)», zob. Rebeinu Bachja do 44:14. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

padlina

hebr. נְבֵלָה ( newela ): padlina . „A po zachodzie słońca czystym będzie; po czym pożywać może ze świętości, bo to pożywienie jego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

padlinę

hebr. נְבֵלָה ( newela ): padlina . „Gdyż życie wszelkiego ciała we krwi jego — z duszy jego jest; powiedziałem przeto synom Israela: krwi żadnego ciała nie pożywać wam, gdyż życie wszelkiego ciała we krwi jego jest; ktokolwiek by ją pożywał, wytraconym będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

padliny

u Cylkowa: zdechliny . „Ale wszelki inny rój skrzydlaty, czworonożny — obrzydliwością będzie dla was.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 2 wystąpienia →

padło daw.

padlina. „Koniuchów natroczę, końskim padłem żyjących, roli niezwyczajnych!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

padły Niemcy

dziś popr. padli Niemcy. „Jako szarańcza pada na posiew zbożowy, aby go wyniszczyć do źdźbła, tak na te pola lechickie padły Niemcy, a ich książę chciał gwałtem naszą panią brać i sam nad nami panować.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

padnąc gaśnie

gaśnie zapadając (za horyzont), zachodząc. „Lubo padnąc, słońce gaśnie,” Treny

padnie

zachodzi. + 1 inne znaczenie „Słońce jednako i padnie, i wschodzi,” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

padnie wedle jego chęci

wypadnie po jego myśli. „Co mu też czasem padnie wedle jego chęci.” Treny

padyszach

tytuł władców tureckich i perskich. + 1 inne znaczenie „Moja kochana, żebyśmy się chcieli, ja i Michał, ze wszystkimi żenić, które całować się przygodziło, tedy trzeba by nam zaraz Mahometową wiarę przyjąć i mnie być padyszachem, a jemu chanem krymskim, co, Michale, co?” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →

Pafijej

Pafia, przydomek Wenus od miasta Pafos (jednego z głównych siedlisk jej kultu); Lais (IV w. p.n.e.) — słynna z piękności kurtyzana grecka. „Pafijej swe zwierciadło Lais poświęciła.” Fraszki

pagoda

buddyjska świątynia w kształcie zwężającej się wieży z dachem na każdym piętrze. „Minarety, świątynie, pagody, tygrysy, węże, bajaderki!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

pagody

modne w osiemnastowiecznych salonach porcelanowe figurki chińskie, poruszające głowami. „Ten ustawia pagody chińskie na kominie,” Satyry

pągwica daw.

agrafa. „Podbitą, a na złotą pągwicę spinaną” Odyseja

pain de gibier fr.

pasztet z dziczyzny. „Za chwilę Krzysztof z błyszczącymi oczyma krajał na ćwierci pain de gibier, mrugając na Rafała, żeby czasu nie tracił.” Popioły

paiża

rodzaj małej, metalowej tarczy. „Hektor wpada na czele na ten mur paiży.” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →

Pajon mit. gr.

bóg sztuki lekarskiej, później identyfikowany z Apollinem. „Tylko że zna te leki — istny ród Pajona.” Odyseja

pajuk daw., z pers.

bogato ubrany służący. „Służby tej używano tylko w domu, w pokojach; dobierano do niej ludzi wysokiego wzrostu, pleczystych, z dużymi wąsami”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki , s. 96.) + 2 inne znaczenia „Przed kolaską postępował oddział janczarów stanowiących przyboczną straż książęcą, tuż za kolaską paziowie przybrani z hiszpańska, na dzielnych koniach, dalej wysocy urzędnicy dworscy, dworzanie rękodajni, pokojowcy, na koniec hajducy i pajucy.” Ogniem i mieczem to słowo w 5 lekturach →

pakamera

pomieszczenie służące do przechowywania towarów, niewielki magazyn. „Więźniowie sami musieli rano wynosić trupy z pakamery.” Medaliony

pakłak

gruby lniany lub bawełniany materiał, z jakiego szyto worki na mąkę lub zboże. „Wszyscy ubrani w szare kapoty z samodziału albo rosieńskiego pakłaku, podbite baranami, w pasy skórzane, przy szablach w czarnych żelaznych pochwach; przez tę jednostajność ubioru czynili pozór wojska.” Potop

pakliby daw.

jeśliby. „— Pakliby który z was dwóch albo z innych ludzi rycerskich w izbie będących przeciwił się temu, iże najcudniejsza i najcnotliwsza dziewka na świecie jest panna Danuta Jurandówna ze Spychowa, tego pozywam na walkę konną albo pieszą do pierwszego klęknięcia alib…” Krzyżacy

pakta konwenta z łac.

umowa, ugoda. „Córki mi swoje chcieli w Krymie oddawać, żeby się potomstwa pięknego doczekać, a żem to był młody i paktów konwentów nie zawierałem ze swoją niewinnością, jako imć Podbipięta z Myszykiszek, więcem tam siła figlów napłatał.” Ogniem i mieczem

Paktol

rzeka w Lidii, w Azji Mniejszej, niegdyś złotodajna. Według mitologii, król Frygii Midas otrzymał od Bachusa dar zamieniania wszystkiego, czego dotknął, w złoto. Gdy jednak potrawy i napoje również za jego dotknięciem stawały się złotem, prosił Midas Bachusa, by ten odebrał mu drogocenny dar. „Zezwala łaskawie Bacchus i aby się w Paktolu, rzece lidyjskiej obmył, rozkazuje. I od tego to czasu, którego się Midas w paktolskich kąpał wodach, złote ta rzeka poczęła mieć piaski”. (F. Pomey, Pantheum mithicum , s. 65). „Wody siarką zaprawne stały się Patolem.” Satyry

Paktol a. Paktolos

rzeka w starożytnej Lidii (dziś Turcja), której piasek obfitował w złoto i srebro. „Ludzie piaskiem Paktolu węże ścieżek sieją,” Kordian

pakuły

krótkie włókna słomy lnianej a. konopnej używane do uszczelniania itp. + 1 inne znaczenie „Czasem go wiatr wydymał, jak żagle wielkiego statku; czasem rozrywał, niby kłęby pakuł; czasem pędził, jak tuman czarniawy.” Dym to słowo w 2 lekturach →

pałać

być rozpalonym, rozgrzanym. + 1 inne znaczenie „I dopiero spostrzegł, że oczy jej są nieprzytomne i błyszczące, a policzki pałają.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Pałac Luksemburski

pałac w Ogrodzie Luksemburskim w Paryżu, zaprojektowany przez Salomona de Brosse dla Marii Medycejskiej, małżonki Henryka IV; budowany w latach 1610–1630. + 1 inne znaczenie „…h, na prawo Palais Royal, bank i giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami ks.…” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Pałac Sprawiedliwości fr. Palais de Justice

zespół budynków na wyspie Île de la Cité na Sekwanie, stanowi siedzibę najważniejszych organów wymiaru sprawiedliwości we Francji. „Nie podpala się Pałacu Sprawiedliwości dla byle kogo, Eminencjo.” Trzej muszkieterowie

Pałac Towarzystwa Przyjaciół Nauk

Towarzystwo Przyjaciół Nauk stanowiło główne ognisko polskiego ruchu naukowego i literackiego w latach 1800–1831. Mieściło się w pałacu na Krakowskim Przedmieściu. Pałac został wzniesiony staraniem Stanisława Staszica w r. 1823; stąd zwany jest pałacem Staszica. Po zamknięciu Towarzystwa przez władze carskie gmach został przebudowany i zamieniony na gimnazjum rosyjskie (zniszczony w powstaniu warszawskim, obecnie odbudowany jest siedzibą instytutów Polskiej Akademii Nauk). „…ku, odwrócił się tyłem do słońca, które na dzień wychodziło spoza domu Karasia, wznosiło się nad pałac Towarzystwa Przyjaciół Nauk i kryło się za dom Zamoyskich jakby na przekór aforyzmowi: „Wstrzymał słońce, wzruszył ziemię.” Wokulski, który w tym właśnie kie…” Lalka

pałace

wśród nich i Pałac Elizejski zbudowany w w. XVIII, siedziba prezydenta republiki. „Po obu jej stronach ciągnęły się skwery i pałace, a daleko, na wzgórzu, wznosiła się ogromna brama.” Lalka

palące szkło

najprawdopodobniej: soczewka, czyli krążek szkła o odpowiednim kształcie, który ogniskuje promienie słoneczne tak, że stają się bardzo gorące i mogą rozżarzyć łatwopalny materiał. „— Dam ci za ten papier łyżwy, dwie lanki, album z markami, palące szkło i magnes.” Król Maciuś Pierwszy

pałace... jusupowskie

Jusupowowie: rosyjska rodzina książęca (w pałacu ich zamordowany został w roku 1916 Rasputin). „…zbrodni, a skończy się na wielkich i świetnych karierach nowych panów Rosji, którzy zamieszkają w pałacach carskich i jusupowskich, odzieją się w miękkie szaty i stworzą nową, czynowniczą i komisarską arystokrację, nową nawet plutokrację, lubującą się w zbytku…” Przedwiośnie

pałączasty

(o nogach) wygięty w pałąk, krzywy (częsta przypadłość u osób dużo jeżdżących konno). „…kość ramion i powagę Zawiszy Czarnego, jego kruczy włos spadający na ramiona — podziwiano krępą, kwadratową postać oraz pałączaste nogi Zyndrama z Maszkowic i olbrzymi, nadludzki niemal wzrost Paszka Złodzieja z Biskupic, i groźną twarz Bartosza z Wodzinka — i…” Krzyżacy

Palafox, José 1775–1847

hiszpański generał, obrońca Saragossy podczas oblężeń francusko-polskich w latach 1808–1809. „A jednak wszyscy jak jeden byli w danym razie posłuszni wodzowi, na jakiego z woli ludu wyrósł don José Palafox.” Popioły

Palais Royal

wspaniały pałac z XVII w., naprzeciw Louvre'u, z pięknym parkiem, niegdyś rezydencja książąt orleańskich, później siedziba Rady Państwa i słynnego teatru Komedia Francuska. „Potem idzie (wciąż ku ogonowi) na lewo Szkoła Sztuk Pięknych, na prawo Palais Royal, bank i giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami…” Lalka

Palais-Royal

pałac w centrum Paryża, 150 m na północ od Luwru, wybudowany XVII w. dla kardynała Richelieu; niekiedy nazywany także Palais-Cardinal. „— Powiedział, że przychodzi od Jego Eminencji, który bardzo panu sprzyja, i chce zabrać pana ze sobą do Palais-Royal.” Trzej muszkieterowie

pałąkowaty

(o nogach) wykrzywiony; częsta przypadłość ludzi spędzających dużo czasu na koniu. „W ogóle przypominał Zyndrama z Maszkowic, słynnego rycerza, którego Maćko i Zbyszko poznali swego czasu w Krakowie, miał bowiem równie ogromną głowę i takie same pałąkowate nogi.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

palanka

gatunek wódki. + 1 inne znaczenie „Gruntów nie wyrabiali dla niebezpieczeństwa od ordy, żywili się rybą i zbożem dostawianym z Ukrainy, pili palankę z prosa, a trudnili się rzemiosłami, dla których w zamku ich ceniono.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pałanka a. polanka

obóz kozacki. „— Będzie z ośm tysięcy, nie licząc Kozaków, co po pałankach stoją.” Ogniem i mieczem

palankin

lektyka używana na Wschodzie. „Staś oddawszy sztucer Chamisowi siadł przy niej, albowiem siodło było obszerne i mające kształt palankinu, tylko bez dachu.” W pustyni i w puszczy

pałasz

broń sieczna o długiej, prostej i szerokiej klindze; używany w Europie do XIX w., przeważnie przez ciężką jazdę. + 1 inne znaczenie „Umiejąc nieco sztukę wojenną, opisałem mu obszernie nasze armaty, karabiny, proch, kule, bagnety, pałasze.” Podróże Guliwera to słowo w 4 lekturach →

Pałata ros.

dosłownie: izba; nazwa niektórych instytucji państwowych w Rosji carskiej; tu: gubernialna izba sądowa. „Jakże mógł ośmielić się na wyznanie miłosne, jej, pannie z „domu" siedleckiego, on, biedny kancelista z „Pałaty", a nadto pochodzący z chłopów podlaskich czy tam z jakiejś drobnej zagonowej szlachty.” Przedwiośnie

palba

strzelanina. „Na ów widok powstawały nowe krzyki, nowe wiwatowania, ciskanie czapek w górę i palba z bandoletów.” Potop

palcat daw.

gruby kij; używany dawniej do nauki szermierki. + 1 inne znaczenie „Dla zabicia czasu ścinał się w palcaty z panem Wołodyjowskim, wielkim mistrzem w tej sztuce, lub dzirytem do pierścienia rzucał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Palemon

legendarny wódz rzymski, który miał założyć państwo litewskie. „Jak gdyby wszystkie ziemie Palemona” Konrad Wallenrod

Paleń 1746–1826

minister rosyjski, organizator spisku, który doprowadził do zamordowania cara Pawła I w 1801 r.. „Zrodzi się Paleń dla cara.” Dziady, część III

palestra z łac.

w Polsce szlacheckiej zgromadzenie prawników oraz ich pomocników (dependentów) i uczniów przy trybunałach. + 2 inne znaczenia „Zmieści się i palestra, i goście proszeni.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

palestrant daw.

członek palestry, czyli adwokat. + 1 inne znaczenie „Jadąc jako palestrant, to własne swe sprawy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

Palestyna

region geograficzny na Bliskim Wschodzie; obecnie obszar, położony między wybrzeżem Morza Śródziemnego a doliną rzeki Jordan, w granicach dwóch państw: Palestyny i Izraela. „— I nagle rzekła prawie szeptem: — Panicznie się boję, że pojadę do Palestyny.” Pożegnanie z Marią

paliatywa z łac. pallium : płaszcz

środek przynoszący ulgę, nieleczący choroby, ale łagodzący jej objawy. „— Co do mnie — rzekł — znam jedną tylko paliatywę, która niechybnie o wczesną śmierć przyprawia, ale chwilowo przynajmniej zaspokaja potrzebę wrażeń i daje zapomnienie...” Nad Niemnem

paliców

dziś popr.: palców. „Ma też ów samochwał pawi czub na hełmie, a ja nasamprzód takich trzy ślubował, a potem, ile paliców u rąk.” Krzyżacy

palisada

ogrodzenie z grubych, zaostrzonych u góry, drewnianych pali. „W kieszeni lewej była jakaś wielka machina płaska, uzbrojona w dwadzieścia bardzo długich zębów, podobnych do palisady przed pałacem Jego Cesarskiej Mości.” Podróże Guliwera

palisander

drewno z drzew południowo-amerykańskich (jacarandy), używane na forniry. „Sypiała w puchach, odziewała się w jedwabie i hafty, siadała na rzeźbionych i wyściełanych hebanach lub palisandrach, piła z kryształów, jadała ze sreber i porcelany kosztownej jak złoto.” Lalka

paliusz

szata liturgiczna przysługująca biskupowi metropolicie (zwierzchnikowi kościelnej metropolii, czyli archidiecezji z zależnymi od niej diecezjami). „Otrzymawszy wbrew woli króla paliusz na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, chciał je zająć zbrojną ręką, za co wyzuty z godności i wypędzon, związał się z Krzyżakami, którzy dali mu na Pomorzu ubogie biskupstwo kamieńskie.” Krzyżacy

paliwoda daw., starop., przestarz.

zawadiaka; człowiek gwałtowny, nerwowy, niepohamowany w swych reakcjach. + 2 inne znaczenia „Nagle całkiem nowe widoki otworzyły się przed oczyma młodego paliwody.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Pałkonia

żart. o Arkonii, korporacji studenckiej zał. w 1879 r. na Politechnice w Rydze, skupiającej męską młodzież akademicką narodowości polskiej, po I wojnie światowej przeniesionej do Warszawy, blisko związanej z obozem narodowym. „Draby z «Żylecji» i «Pałkonii»,” Kwiaty polskie

Pallada mit. gr.

przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny, w Iliadzie sprzyjającej Grekom. + 2 inne znaczenia „By do Pallady z modłami się zwrócić.” Antygona to słowo w 3 lekturach →

Pallada Atena mit. gr.

bogini mądrości, rzemiosł i wojny, przedstawiana zwykle w pełnym rynsztunku bojowym; stąd przydomek Pallas, Pallada: potrząsająca włócznią. „Widać w chropawej ramie okna ze sczerniałego marmuru tę głowę niewysłowionej piękności, oblicze boskie, kształt córy Diosa, Pallady Ateny.” Popioły

palladium daw.

talizman. „— Dowiódłbym ci, gdybyś zdrowie miał lepsze, że te twoje palladia były jak owa żaba Lafontena.” Popioły

Pallas mit. gr.

przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. + 1 inne znaczenie „Gdy Pallas umarł, by państwo dać jemu.” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Pallas Atena

grecka bogini mądrości, rzemiosł i wojny, przedstawiana zwykle w pełnym rynsztunku bojowym; stąd przydomek Pallas, Pallada: potrząsająca włócznią. „Blade liczko stało się teraz twarzą dziewiczą o rysach tak pięknych, jakby to z nich właśnie czerpano wzór do boskich profilów Pallady-Ateny w sztychowanych winietach starego wydania rapsodów Homera.” Syzyfowe prace

pallotyni

właśc. Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego, katolicka wspólnota księży i braci, założona przez św. Wincentego Pallottiego (1795–1850) w XIX wieku. „Zwykle ją mijał, dochodził do małego kościółka księży pallotynów (częściowo spalonego we wrześniu i odnawianego pieczołowicie a nieustannie w ciągu całego sezonu materiałami z naszej firmy), skręcał pod gnijącym murem schroniska dla bezrobotnych, mieszczącego…” Pożegnanie z Marią

Palma Nuova

chodzi o włoską miejscowość i gminę Palmanova. „Ten bezludny, zapadający się świat kamieni pełen był jeszcze wojsk republikańskich, które pod dowództwem Massény, Guyeux, Chabota, Séruriera i Bernadotte'a z wolna cofały się ku Palma Nuova, opuszczając Gorycję i Karyntię.” Popioły

palma rzymska

miara nieco większa od stopy paryskiej. „Mieć miar trzydzieści wielkiej rzymskiej palmy.” Boska Komedia

palmy

zwycięstwa. „Lecz wątpię, żebyś takiej palmy” Iliada

palmy podobne do olbrzymich wachlarzy

borassus flabelliformis . „Przed zeribą rosły pojedyncze kępy drzew, a dalej zbity i powiązany pnączami las, ponad którym wystrzelały wysoko korony jakichś dziwacznych palm, podobne jakby do olbrzymich wachlarzy albo do rozwiniętych pawich ogonów.” W pustyni i w puszczy

palmy rodzące dzikie daktyle

phoenix senegalensis . „Po przespaniu się i posiłku niektórzy Murzyni poczęli włóczyć się pomiędzy drzewami nad rzeką upatrując palm rodzących dzikie daktyle i tak zwanych łez Hioba, z których robi się naszyjniki.” W pustyni i w puszczy

palmyż

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że , skróconą co -ż ; znaczenie: palmy więc. „Palmyż teraz.” Romeo i Julia

paltot przestarz.

okrycie wierzchnie; palto. „Ale Różyc zdawał się wcale nie spostrzegać kłopotu, którego był przyczyną, i twarzą ku wieszadłom zwrócony, bardzo powoli, z pomocą lokaja paltot zdejmował.” Nad Niemnem

pałuba

jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. „przed tą pałubą słomianą” Wesele

palus, paludis łac.

bagno; tu M. lm paludes : bagna. „Febris opuściła mnie zupełnie, ile że tu wszędy wysokie i suche równie, nie takie paludes jako na Żmudzi.” Potop

Pamela

tytułowa bohaterka sentymentalnego romansu (1740) angielskiego pisarza Samuela Richardsona. „Nad nieszczęściem Pameli albo Heloisy...«” Satyry to słowo w 2 lekturach →

pamfil daw.

dama atutowa w grze w mariasza. „Aż gdy skończono powieść, pamfila położył,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pamfil a. panfil , kinal , pancerola

nazwy kart w chapance, które w układzie atutowym odpowiadały waletowi treflowemu, waletowi kierowemu i szóstce pikowej. „Zdarł pamfila z kinalem, spalił pancerolę,” Bajki i przypowieści

pamfila skinalą

waleta treflowego zamienią w atutowego (kinala). „Co pamfila skinalą, a gdy karta zmyka,” Satyry

pamiątka daw.

upamiętniający znak (dziś znaczenie węższe); nieszczęsna pamiątka : znak świadczący o nieszczęściu i upamiętniający je. + 1 inne znaczenie „Zeszły ze sceny życia politycznego i Litwa, i najsroższy jej nieprzyjaciel, Zakon Krzyżowy; stosunki narodów sąsiednich zmieniły się zupełnie; interes i namiętności, które zapalały ówczesną wojnę, już wygasły; nawet pamiątek nie ocaliły pieśni gminne.” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →

pamięć

tu: znak upamiętniający lub pamiętanie. „Żalu ciężkiego pamięć i znak nieszczęśliwy.” Treny

pamięć haniebną wuja i brata

Jakub, król wysp Majorki i Minorki, wuj, a Jakub, król Arragoński, brat Fryderyka, króla sycylijskiego. „Wuja i brata, przez których spodlony” Boska Komedia

pamiętają [ją] „tylą" dziewczynką

tzn. pamiętają, jak była „taką małą" dziewczynką. „Patrzyły rozmarzonymi oczami na tę żonę dygnitarza, mówiły, że ją pamiętają „tylą" dziewczynką, dziękowały, prosiły i przepraszały, wzruszone, że raczy sama się trudzić.” Granica

pamiętał, że pisze do Wiśniowieckiego

Samoił Weliczko, str. 79. Pisał Chmielnicki do księcia: „żeby tedi o toje, szczo sia z hetmanami koronnymi stało, on, kniaź Wiszniewiecki, ne urażałsia i gniewa swojeho k'nemu, Chmielnickomu, prostyraty ne izwolił"; [z ukr.: „żeby tedy o to, co się z hetmanami koronnymi stało, kniaź Wiśniowiecki nie obrażał się i gniewu swojego przeciw niemu, Chmielnickiemu, kierować nie raczył"; Red. W.L.]. „W Chmielnickim, lubo już po Korsuniu, lis wziął górę nad lwem, wąż nad orłem, bo pamiętał, że pisze do Wiśniowieckiego.” Ogniem i mieczem

pamiętne

podarunek dla sędziego. „Albo pamiętne, którym luby” Odprawa posłów greckich

pampasy

południowoamerykańskie stepy. „Nade wszystko lubiliśmy polować, on mi więc opowiadał, jak to w pampasach krajowcy polują na tygrysy i bawoły z pętlicami po prostu, które zarzucają na karki tych zwierząt.” Trzej muszkieterowie

Pan

duch i bóg przyrody, duch lasów, gąszczów i dolin. „Czyś ty był ojcem, o Panie,” Król Edyp

pan chcesz

dziś popr. forma grzecznościowa: pan chce. „— A cóż pan chcesz, panie ministrze, żebym ich prosił o pokój?” Król Maciuś Pierwszy

pan de Chalais 1599–1626

faworyt Ludwika XIII; oskarżony o spisek przeciwko kardynałowi Richelieu i skazany na śmierć przez dekapitację. „— Co myślicie o opowiadaniu koniuszego pana de Chalais?” Trzej muszkieterowie

pan de Tréville

pierwowzorem tego bohatera była postać francuskiego oficera, hrabiego de Troisville (1598–1672). „Mówię tu o panu de Tréville, który ongiś był moim sąsiadem, a dzieckiem już miał zaszczyt dzielić zabawy z królem naszym Ludwikiem XIII — niech go Bóg najdłużej nam zachowa!” Trzej muszkieterowie

pan Koniecpolski

Stanisław Koniecpolski (1591–1646), hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. „Powiedziałem mu to w oczy, gdyśmy z panem Koniecpolskim nieboszczykiem w Prusach byli.” Potop

pan krakowski

Stanisław Warszycki herbu Abdank (1599–1681), kasztelan krakowski, brał udział w obronie Jasnej Góry i innych walkach ze Szwedami; właściciel jedynej w Polsce ufortyfikowanej wsi, Szwedzi nie zdołali jej zdobyć; w legendach ludowych zachował się jako diabeł, chciwy i okrutny. + 2 inne znaczenia „Czuł bowiem jasno Zbyszko, że zawziętości nikt prócz Krzyżaka przeciw niemu nie żywił — i że sam surowy pan krakowski tylko jakoby z musu skazał go na śmierć.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

pan krakowski, Stanisław

Koniecpolski, Stanisław (1591–1646), hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. „Poznałem go, gdy był młodym jeszcze panięciem, na dworze pana krakowskiego, Stanisława.” Potop

pan Leon

postać ta jest literackim portretem brata pisarza, Leona Głowackiego. Starszy od Aleksandra o dwanaście lat, po ukończeniu uniwersytetu kijowskiego został nauczycielem. Uczestniczył w przedpowstańczej działalności konspiracyjnej. W r. 1861 był współzałożycielem Miejskiego Komitetu Czerwonych w Warszawie. Pod wpływem wydarzeń 1863 r. dostał pomieszania zmysłów. Zmarł w r. 1904. „Spośród tej młodzieży wyróżniał się niejaki pan Leon, chłopak jeszcze młody (nie miał nawet dwudziestu lat), piękny, a mądry...” Lalka

pan łubniański

chodzi o księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. „Mieszkańcy albo pouciekali do Chmielnickiego, albo przyjmowali pana łubniańskiego na klęczkach, z chlebem i solą, wyjąc o miłosierdzie.” Ogniem i mieczem

pan nieba

Zeus. „Na postrach ludzi Hefajst dał ją panu nieba;” Iliada

pan obraziłeś

dziś popr. forma grzecznościowa: pan obraził. „— Panie ministrze, pan obraziłeś przemysł narodowy.” Król Maciuś Pierwszy

Pan świętobliwy

król Zygmunt August. „Pan świętobliwy, któremu nie miała” Pieśni

Pan święty

Święty Piotr. „Gdy tak Pan święty ze mną rozumował,” Boska Komedia

pan Wojski

Wojski ( tribunus ) bywał niegdyś z urzędu opiekunem żon i dzieci szlachty w czasie pospolitego ruszenia. Od dawnego czasu urząd ten bez obowiązków stał się tytularnym. W Litwie jest zwyczajem, iż osobom poważnym nadaje się przez grzeczność jakikolwiek tytuł dawny. Mianują na przykład sąsiedzi przyjaciela swego Oboźnym, Stolnikiem lub Podczaszym. Rząd rosyjski zabraniał podobnych tytułów i pragnąłby je śmiesznością okryć, a wprowadzić na ich miejsce tytułowanie podług rang swojej hierarchii, do której Litwini dotąd wielki wstręt mają. „Słudzy czekają, nim się pan Wojski ubierze,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pan z swą panią i rodziną całą

Św. Franciszek z ubóstwem i swymi współzakonnikami. „Tak pan z swą panią i rodziną całą,” Boska Komedia

Pan-Dziad z lirą

tak właśnie zjawia się Wernyhora w Śnie srebrnym Salomei , z lirą, w płaszczu dziadowskim (tu jest jednak w typowym „stroju polskim"). Księżniczka mówi u Słowackiego: „Ten koń, z lirą grającą u siodła, I z dumkarzem zapomnianym (...)". Wernyhora zaś zapowiada: „Aż kiedyś — gdy na godzinie Stanie miesiąc o północy, To koń znowu z siodła skinie Mego ducha na kurhany, Taj znów zagra dziad z powagą (...)". „Pan-Dziad z lirą...” Wesele

pan-em

skrócone: panem jestem. „— teraz pan-em złotej tajemnicy;” Balladyna

pana

tu: męża. „Że sobie swym posagiem pana nie kupiła?” Treny

pana Pociej

Alexander hrabia Pociej, wróciwszy po wojnie do Litwy, wspierał rodaków udających się za granice i znaczne sumy przesłał do kasy Legionów. „Bronić pana Pocieja, który odbieżany” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pancerny

tu: okryty pancerzem. „A świecą mocno, muszą być pancerni.” Grażyna

Pandar

jeden z drugoplanowych bohaterów Iliady Homera. „— Bądźże mi Pandarem!” Ogniem i mieczem

pandekty

zbiór fragmentów z pism prawników rzymskich sporządzony na rozkaz cesarza bizantyjskiego Justyniana, zatwierdzony przez niego w r. 533, włączony do obowiązującego kodeksu praw. „Co to kradną z pandektów?” „On z nich nic nie kradnie”.” Satyry

Pandemos mit. gr.

„należąca do całego ludu", przydomek Afrodyty jako opiekunki wolnej miłości. „A przecież nie była to Pandemos, nie była nawet żona Hefajstówa ani kochanka Anchizesa, a tylko jasny i dobry symbol życia, córka nieba i dnia...” Ludzie bezdomni

Pandora mit. gr.

pierwsza kobieta, wysłana na ziemię jako kara dla Prometeusza.

panegirysta

osoba przesadnie wychwalająca kogoś; twórca panegiryków, tj. utworów pochwalnych. „Zeszli Prawdę satyryk i panegirysta.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

Panem et circenses! łac.

zawołanie ludu o chleb i igrzyska. „— Panem et circenses!...” Quo vadis

panem owego ogrodu

w tym znaczeniu Werter będzie jedynym jego gościem. „Niebawem stanę się panem owego ogrodu.” Cierpienia młodego Wertera

panem postanowiłem go

«To było siódme [w kolejności] błogosławieństwo, [które wypowiedział dla Jakuba], a tu wymienia je jako pierwsze? Raczej tak oto powiedział [Icchak do Esawa]: cóż za pożytek przyjdzie ci z błogosławieństwa? Cokolwiek nabędziesz będzie należało do [Jakuba], gdyż „panem postanowiłem go nad tobą”, a to, co nabywa niewolnik, należy do jego pana», zob. Raszi do 27:37. „Gdy usłyszał Esaw słowa ojca swojego, krzyknął krzykiem wielkim, i gorzkim niezmiernie, i rzekł do ojca swojego: „Pobłogosław i mnie, ojcze mój!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Paneuropa z gr.: wszech-Europa

koncepcja zjednoczenia polityczno-ekonomicznego państw europejskich we wspólnotę o charakterze federacyjnym, opracowana i propagowana od 1922 przez austriackiego dyplomatę Richarda Coudenhove-Kalergiego; w celu promowania tej idei w 1926 powołano Unię Paneuropejską, organizowano kolejne Kongresy Paneuropejskie (1926, 1930, 1932, 1935), ruch miał swoją sekcję także w Polsce. „Tutaj rozważania genewskie, pacyfizm, Paneuropa już były groźną nowoczesnością.” Granica

panewka

w dawnej broni palnej zagłębienie w tylnej części lufy, na które sypano proch; skrzesana przez strzelającego iskra padała na proch, który zapalał się i przenosił ogień dalej, przez zapał (otwór prowadzący do lufy) do ładunku umieszczonego w lufie, powodując jego odpalenie. „…nia od kółka przy okiennicy, przekonał kilkoma słowami giermka o potrzebie pojechania naprzód, obejrzał starannie proch na panewce pistoletu, wziął szpadę w zęby i poleciał jak potępieniec drogą prowadzącą do obozu!…” Trzej muszkieterowie

Pani Barska

Cześnik tak nazywa szablę, której używał w czasie konfederacji barskiej (1768–1772). „He, he, he, Pani Barska!” Zemsta

pani de Chevreuse 1600–1679

francuska arystokratka i awanturnica. „Ty chodzisz do pani d'Aiguillon i umizgujesz się do niej; bywasz także u pani Bois-Tracy, krewnej pani de Chevreuse, i powiadają, iż bardzo posunięty jesteś w łaskach u tej pani.” Trzej muszkieterowie

pani Olimpu mit. gr.

Hera, żona Zeusa, władcy bogów olimpijskich. „Lecz tym zuchwalstwem pani Olimpu” Iliada

panią swojej będąca postaci

panując nad sobą. „Lecz panią swojej będąca postaci,” Grażyna

paniątko

tu: dziecko. „Z gęby czyste paniątko, ale chłop pleczysty...” Krzyżacy

paniczów

dawna forma mianownika l. poj. rodzaju męskiego przymiotników dzierżawczych (pozostałość tzw. rzeczownikowej odmiany przymiotnika) kończyła się na -ów; dziś: panicza. „Jeszcze śniadania nie ma na stole, a gość, taki gość, paniczów największy przyjaciel, czeka!” Przedwiośnie

Panie

«Zwrócił się do najważniejszego spośród nich […]». Midrasz wyjaśnia, że «zwrócił się tu do Boga, [który przed chwilą mu się ukazał], aby Ten zaczekał na niego, gdy Abraham pobiegnie, by ugościć wędrowców», zob. Raszi do 18:3.

panie Branecki

Branicki lub Branecki Franciszek Ksawery (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny, współtwórca konfederacji targowickiej wraz z Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim; podczas powstania kościuszkowskiego zaocznie skazany na śmierć jako sprzedawczyk i zdrajca narodu. „Hej, panie, panie Branecki,” Wesele

Panie, nie jestem godzien

przytoczenie fragmentu tekstu liturgii mszy, wypowiadanego przez wiernych w najbardziej podniosłym jej momencie: przemienienia chleba (hostii) w ciało Chrystusa. „— Panie, nie jestem godzien...” Doktor Piotr

paniej starop. forma

dziś popr.: pani. „Mówił mi także, że każdy rycerz śluby jakoweś czyni, że będzie swojej paniej służył...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

panis , piscis , crinis

wyrazy łacińskie: chleb, ryba, włos — wyjątki w gramatyce łacińskiej; są to rzeczowniki rodzaju męskiego, choć mają końcówkę –is, właściwą rzeczownikom żeńskim. „Chociaż i dziś jeszcze dostaję bicia serca na widok greckich liter albo łacińskich wyjątków: panis, piscis, crinis...” Lalka

panis bene merentium łac.

dosł. chleb dobrze zasłużonych, przen. nagroda za dotychczasowe zasługi, owoce pracy. „Stokroć mniej zasłużeni pożywali już panem bene merentium, dochodzili do honorów, urzędów, starostw.” Pan Wołodyjowski

Pankiewicz, Józef 1866–1940

polski malarz, grafik i pedagog. „Mówiło się, że to zawodowo, gdyż handlował fałszywymi Corotami, Noakowskimi i Pankiewiczami.” Pożegnanie z Marią

Pankracy: Nic

tylko pięć kul w twoich piersiach — W wyd. BN kwestia ta jest przypisana Przechrzcie, co stanowi oczywisty błąd, nie tylko ze względu na treść wypowiedzi, ale choćby i dlatego, że postać ta już opuściła scenę. „Tu szpiegów nie ma, a potem cóż?...” Nie-Boska komedia

panna

hebr. נַעֲרָה ( naara ): ‘młoda dziewczyna’. „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

panna czci

panna posiadająca cześć. „Zacnie skłamała: panna czci bez końca” Pieśni

panna młoda bot.

ludowa nazwa hodowlanej odmiany begonii (begonia stale kwitnąca). „Nisko stały garnki, szklanki i talerze, a na najwyższej desce pod oknem dwie doniczki z kwitnącą „panną młodą", która nie lubi za dużo światła.” Granica

panna na respekcie

kobieta niezamężna, szlachcianka, pozostająca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawców. „— Słyszałem i ja o tym, ale owo dlaczego pytam: jest na respekcie u siostry mojej jedna panna, która się Borzobohata-Krasieńska nazywa...” Potop

panna respektowa

niezamężna kobieta, mieszkająca na stałe u bogatego krewnego lub u pracodawcy oraz będąca na jego utrzymaniu. + 2 inne znaczenia „Oczy te należały do Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, panienki respektowej księżny Gryzeldy, najpiękniejszej dziewczyny z całego fraucymeru, bałamutki wielkiej, za którą przepadali wszyscy w Łubniach, a ona za nikim.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

panna wysokiego urodzenia

Maryla Wereszczakówna, pochodząca z zamożnej rodziny ziemiańskiej. Z woli rodziców Wereszczakówna wyszła za mąż za hr. Wawrzyńca Puttkamera. Nieszczęśliwa miłość Mickiewicza do Wereszczakówny pozostawiła silne ślady w jego twórczości (poezje liryczne, IV część Dziadów ). „Bo on, tak jak i ja, kochał pannę wysokiego urodzenia, która mogła stać się nagrodą nie rozumu, nie pracy, nie poświęceń, nawet nie geniuszu, ale...” Lalka

panneau fr.: płaszczyzna

dekoracyjna płaszczyzna (malowidło, tkanina, płaskorzeźba) na ścianie, suficie, boazerii, meblu. „— Panneau na ścianie, malowane” Kwiaty polskie

Panno Mądra

jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. „— Panno Mądra!” Potop

Panno Można

jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii.

Panno święta w Ostrej świecisz Bramie

Wszyscy w Polszcze wiedzą o obrazie cudownym N. P. na Jasnej Górze w Częstochowie. W Litwie, słyną cudami obrazy N. P. Ostrobramskiej w Wilnie, Zamkowej w Nowogródku, tudzież Żyrowieckiej i Boruńskiej. „I w Ostrej świecisz Bramie!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Panopeus

miasto w Fokidzie na granicy Beocji. „Panopej przechodziła, do Pyto w podróży.” Odyseja

panorama

rozległy obraz wewnątrz okrągłego budynku, dający widzom złudzenie rzeczywistości. „To służąca, to drwal, jejmość w kapturze, to chłopak od szewca, to jegomość w rogatywce szli w jedną i drugą stronę jak figury w ruchomej panoramie.” Lalka

Panorama Racławicka

wielki olejny obraz, namalowany na płótnie rozpiętym w okrąg w budynku specjalnie zbudowanej rotundy, przedstawiający panoramę wybranych epizodów bitwy pod Racławicami (1794), stworzony w latach 1893–1894 przez zespół malarzy pod kierunkiem Jana Styki i Wojciecha Kossaka; eksponowany we Lwowie, wystawiony po raz pierwszy podczas odbywającej się tam Powszechnej Wystawy Krajowej (1894); od 1964 we Wrocławiu. „Powolne koleje wojny okręciły się wokół dworu w Boleborzy sposobem dekoracyjnym, zaledwie łudząco podobnym do rzeczywistości — jak okropna Racławicka Panorama.” Granica

panoszyć się

bogacić się, wychodzić na panów. „Z szelągów się, nie złota, ubodzy panoszą.” Satyry

panował wtedy Lech

nawiązanie do legendy o trzech braciach: O Lechu, Czechu i Rusie , którzy wyruszyli ze swoimi współplemieńcami w poszukiwaniu ziemi obfitej w pożywienie. W trakcie wędrówki bracia rozdzielili się. Najdłużej wędrował Lech, który w końcu dotarł do pięknej i bogatej krainy, dzisiejszej Wielkopolski, i postanowił się na niej osiedlić. Zauważył orle gniazdo na czubku drzewa i na jego pamiątkę nazwał nowo budowaną siedzibę, Gnieznem. „Jeszcze nad tym tu krajem panował wtedy Lech, który ufundował miasto Gniezno na tym miejscu, gdzie gniazda białych ptaków znalazł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

panowie Rada

zwrot staropolski na oznaczenie senatu. „Przy nim książęta i panowie Rada;” Ballady i romanse

Panowie szlachta! Bije grom!

cytat z wiersza Carmagnola Antoniego Słonimskiego, jednego z utworów prezentowanych w kawiarni artystycznej „Pod Picadorem", istniejącej od 29 listopada 1918 r., początkowo na ul. Nowy Świat 57 w Warszawie, a następnie w podziemiach Hotelu Europejskiego i będącej miejscem spotkań i prezentacji twórczości uformowanej ok. 1916 r. wokół czasopisma „Pro Arte et Studio" grupy literackiej „Skamander" (w której skład wchodzili Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński i Jan Lechoń). „BIJE GROM! — — —” Kwiaty polskie

panowież to nie dopomożecie

konstrukcja z partykułą -ż ; inaczej: czy panowie nie dopomogą. „A panowież to nie dopomożecie ich znaglić do pośpiechu?” Hamlet

Pański

tu: Boski; (pochodzący od) Pana Boga. „Choć o tym dawno w Pańskim pisano Zakonie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

panslawizm z gr.

ruch polityczny w XIX w., dążący do zjednoczenia wszystkich narodów słowiańskich; jedna z najważniejszych odmian panslawizmu propagowała przywództwo Rosji carskiej wśród zjednoczonych Słowian. „Niektórzy z „maleńkich uczonych" zanurzali się samochcąc w tak zwany panslawizm, nabijali sobie głowę ogromnymi dziełami różnych zakazanych Czechów, czytali stuwiorstowe utwory poetyckie uwielbiające caryzm, a z tego materiału snuli na piśmie monita pouczające…” Syzyfowe prace

państwa multańskie

Mołdawia i Wołoszczyzna, księstwa naddunajskie, zhołdowane za Władysława Jagiełły Polsce, która jednak utraciła tu wszelkie wpływy na rzecz Turcji od czasu klęski cecorskiej (1620). „Odbieramy Inflanty i państwa multańskie,” Satyry

państwo

tu: status wielkiego pana. „Pan znaczniejszy, gdy państwem wzgardzę, niżbych wszytki” Pieśni

Państwo Środka

Chiny. „Na brzegach roiły się salangany, których gniazda są ulubioną potrawą mieszkańców Państwa Środka.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Pant

ojciec Euforba i Hyperenora. „Nie mają tej wściekłości, co Panta” Iliada

pantalony daw.

spodnie. „W kurtkach, w butach stryflastych, w pantalonach białych:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Panteon

okazała budowla (z drugiej połowy XVIII w.), pierwotnie kościół Św. Genowefy, później groby zasłużonych. W Panteonie jest pochowany Wolter, Rousseau, Hugo, Zola i inni. Z kopuły Panteonu (wys. 80 m), wznoszącego się na górze Św. Genowefy, rozciąga się malowniczy widok na Paryż. + 1 inne znaczenie „w Cyrku, w Panteonie?” Kordian to słowo w 2 lekturach →

Pantera ...

Pantera, lew i wilczyca, są to symbole trzech grzechów głównych, co zwykle każą trzy pory wieku człowieka: młodość, wiek dojrzały i starość. Pantera oznacza rozpustę zmysłową, lew pychę, a wilczyca łakomstwo czyli chciwość. „Biegła okryta skórą cętkowaną;” Boska Komedia

pantercza daw.

dziś popr.: panterza, przym. od wyrazu „pantera". „Ani ich ogolone twarze i głowy, ani wyleniała skóra pantercza nie imponowały mieszkańcom.” Faraon

pantomima

widowisko teatralne, w którym treść sztuki przekazywana jest tylko poprzez gest, mimikę, taniec. „Po czym następuje pantomima.” Hamlet

pantomina z gr.

przedstawienie o akcji dramatycznej, wyrażanej za pomocą mimiki, gestów i ruchów ciała. + 1 inne znaczenie „— Cóż to, panie, mają znaczyć pańskie pantominy?” Lalka to słowo w 2 lekturach →

panu

w wyd. I, II i III: „panie". Czubek objaśnia, że w kopii pierwszą wersję: „panu" poprawiono na: „panie", skąd błąd przeszedł do edycji drukowanych. Skażony tekst poprawił Tarnowski, za nim Czubek i następne wydania. „Mów panu, co czujesz.” Nie-Boska komedia

...panujący nad dziewięcioma narodami

nagrobek autentyczny. „…on-Ra, przybrany za syna przez Horusa, a spłodzony przez Hormacha, król Egiptu, władca Fenicji, panujący nad dziewięcioma narodami."…” Faraon

pany się mianować

nazywać się panami. „Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować,” Odprawa posłów greckich

Papieńka! ros.

Tatusiu! Tatusiu! Tu mnie obrażają! „Mienia zdieś obiżajut!” Przedwiośnie

papier mâché fr.

masa papierowa, używana do wyrobu opakowań i dekoracji. „Trajkotał o przygotowaniach do Tygodnia Nienawiści — jego szczególny entuzjazm wzbudzała szeroka na dwa metry kopia głowy Wielkiego Brata z papier mâché, przygotowywana na tę okazję przez zastęp Szpiegów, do którego należała jego córka.” Rok 1984

papier welinowy

luksusowy papier, bardzo gładki i cienki. „Błysnął francuskiej książki papier welinowy;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

papier-maché

masa z rozdrobnionego papieru połączonego z klejem lub gipsem, służąca m. in. do wykonywania masek bądź kukieł. „Pozwoliłem mówić dalej temu Mefistofelesowi z papier-maché i zdawało mi się, że gdybym chciał, mógłbym przebić go palcem i nie znalazłbym w środku nic — chyba może trochę sypiącego się brudu.” Jądro ciemności

papieros

dziś popr. forma B.: papierosa. „Gdy wjechaliśmy w las, poprosiłem konwojenta o papieros.” Medaliony

papierowe czasy

okres dewaluacji pieniędzy papierowych, drukowanych w nadmiarze przez rząd rosyjski w czasie wojny z Turcją. „Jakie to imponujące w papierowych czasach i — jakie to dorobkiewiczowskie...” Lalka

papista

katolik, zwolennik papieża. „— A wasza książęca mość nie zna papistów?” Potop

Pappe satan! pappe satan! aleppe

wers rozpoczynający Pieśń VII części Piekło w Boskiej Komedii Dantego; pełni on funkcję inwokacji skierowanej do Szatana, formułę przyzywającą władcę piekieł albo niezrozumiałe przekleństwo, którym Pluton wita przybyszów (Dantego i Wergiliusza) w czwartym kręgu piekielnym, przeznaczonym dla skąpców i rozrzutników. Z trzech słów składających się na ów wers „satan" jest jedynym rzeczywiście istniejącym i rozpoznawalnym wyrazem; pozostałe są zniekształcone i różnie interpretowane. „Pape" może być kojarzone ze znaczeniem „ojciec", zaś „aleppe" niektórzy badacze uznają za zdeformowane „alef", czyli nazwę pierwszej litery hebrajskiego alfabetu.

Papuasi

tubylcy Nowej Gwinei oraz innych wysp Oceanii. „Potrafi to samo byle obywatelka z rodu Kafrów czy Papuasów.” Ludzie bezdomni

par

opar, para. „Par obficiej wyszedł z nozdrzy końskich.” Pan Wołodyjowski

par excellence fr.

w pełnym znaczeniu tego słowa. „Zwolennicy panslawizmu, rusofile par excellence, bali się ze względu na skutki czytywać Buckle'a ostentacyjnie albo lekceważyć spowiedź.” Syzyfowe prace

par exemple

na przykład. „Par exemple — nic o tym powiedzieć nie mogę — gdyż — mój panie — ja nic o tym nie wiem!” Lord Jim

par force fr.

siłą. „Do tego wziął się par force.” Ludzie bezdomni

par le moulinet fr.

młyńcem; z użyciem okrężnego zamachu bronią. „Uczył się tylko jeszcze pod Tudelą od mistrza Gajkosia najtrudniejszych napaści par le moulinet, zadawanych z wysoka, sponad głowy, kiedy się lancę trzyma lekko między palcami, a cała moc cielesna i siła ciosu spoczywa w palcu wskazującym.” Popioły

parademarsz z niem.

parada wojskowa. „Z trzaskiem parademarsz odchodzi.” Kwiaty polskie

paradny

tu: uroczysty. + 1 inne znaczenie „I leżał se tak paradnie w onej trupiej cichości Maciej Boryna — człek sprawiedliwy i mądry, chrześcijan prawy, gospodarz z dziada pradziada i pierwszy bogacz we wsi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

paradoks

sąd wyrażający myśl sprzeczną (czasem tylko pozornie) z ogólnie uznanymi zasadami. „Robi się więcej, niżby sądzić można z daleka, z wysokości takich czy innych paradoksów.” Ludzie bezdomni

paradyz daw., z fr.

najwyższe i najtańsze miejsca dla widzów na najwyższym balkonie w teatrze. + 1 inne znaczenie „Pod stropem zaś, na paradyzie,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

parafanały z łac.

właśc. paraphernalia; majątek osobisty żony, wniesiony przez nią w małżeństwo, ale nie zaliczający się do posagu; najczęściej stroje, meble i biżuteria. „…, on zaś kazał im za każdą po talarze dawać, chociaż w sakwach dość było pusto, bo wszystkie pieniądze, nawet klejnoty „parafanały" królowej poszły na wojsko.…” Potop

parafianin daw.

człowiek zacofany, ograniczony. „W dniu, kiedy znalazł się tam d'Artagnan, zebranie było imponujące, zwłaszcza dla parafianina przybyłego z prowincji; co prawda był on Gaskończykiem, a w owych czasach szczególniej jego ziomkowie nie tracili przy byle czym swej junackiej fantazji, lecz wejście…” Trzej muszkieterowie

parafianka daw.

tu: kobieta z prowincji. + 1 inne znaczenie „Wolę już ja być głupią parafianką, gęsią, owcą, a takiego wielkiego świata nie znać!” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

paragon przestarz.

współzawodnictwo, rywalizacja. „Nie chcę ja w paragon wchodzić z panem Zagłobą, którego przygody Dydonę samą i jej wdzięczny fraucymer w największy podziw wprawić by mogły, ale gdy sami waćpaństwo żądacie casus cognoscere meos, nie będę się ociągał, aby zacnej kompanii nie ubliżyć.” Pan Wołodyjowski

paragraf

dziś: akapit. „Tylko że pierwszy jego paragraf wydaje mi się teraz złowróżbny w świetle późniejszych informacji.” Jądro ciemności

parala

paraliż. „Parala mnie trzaśnie...” Potop

paralelka

równoległa klasa w szkole. „Z łaski dawano mu jeszcze gospodarstwo w jakiejś paralelce, co nabawiało go mnóstwa kłopotu, ale czyniło kilkaset rubli.” Syzyfowe prace

paralusa daw.

paraliż; do paralusa: do cholery, do diabła. „Trzecie pismo wyśle się do Chowańskiego, by sobie szedł do paralusa, a nie, to go ze wszystkich miast i zamków wykurzymy.” Potop

paralusz gw.

paraliż. „Najmądrzejszy w całej gminie, żeby mnie paralusz tknął!” Placówka

parantela z łac. parens , parentis : rodzic płci męskiej lub żeńskiej, przodek, z łac.

pokrewieństwo, powinowactwo, zwł. ze znanym rodem; wyraz najczęściej używany w lm: parantele. + 3 inne znaczenia „a jaka parantela...” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →

parapety (z fr. parapet , wł. parapetto

osłona piersi) — występy w murach obronnych osłaniające walczących. „Dwa miesiące nas trzymali, a nędzny rząd armat i lada jakie parapety.” Nie-Boska komedia

Paras

hebr. nazwa Persji. „Trzeci raz powtórzy się on za pięćset lub sześćset lat od strony Asyrii i ludu Paras, który mieszka na wschód od Chaldei.” Faraon

paraszytowie z gr. paraschistes

przygotowujący zwłoki zmarłych do balsamowania i pochówku. „— Owszem, teraz zejdzie, bo poszedł po niego błazen pierwszej królowej i obiecał, że zaprowadzi go do karczmy, gdzie piją paraszytowie, otwieracze ciał zmarłych.” Faraon

parbleu fr.

dalibóg. „— To nie ulega wątpliwości — parbleu!” Lord Jim

parbleu! fr.

rodzaj przekleństwa; do diaska! „Parbleu! Tłum taki...” Lord Jim

parch

strup na skórze wywołany chorobą grzybiczą; tu: daw. pogardliwe określenie osoby narodowości żydowskiej. „A Sarze i jej ojcu Gedeonowi ja mogę wypłacać przez tego parcha Azariasza...” Faraon

pardon fr., fr.: przepraszam; proszę o darowanie

tu: poddaję się, proszę o darowanie życia. + 2 inne znaczenia „pardon krańcowy idealizm!” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

Pardon ma jeunesse! fr.

Przepraszam, stokrotnie przepraszam, byłem bardzo zajęty. Co widzę, menuet? Doskonale sformowane grupy! To mi przypomniało dni mojej młodości! „Cela m'a rappelé les jours de ma jeunesse!” Dziady, część III

Pardon. C'est vrai fr.

Przepraszam. To prawda.

Pardonnez moi fr.

proszę wybaczyć. + 1 inne znaczenie „W bitwie rapierami okrutnie bodli i powiadali o nich, że co który człeka przebódł, to mu mówił: Pardonnez moi!” Potop to słowo w 2 lekturach →

pardwa

średni ptak łowny z rodziny kurowatych. „Położono na ogniu gotowe ćwierci baranie; zdjęto też z koni kilka dropiów upolowanych w czasie dnia, kilka pardew i jednego suhaka, którego pachoł wnet zaczął obłupywać ze skóry.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

parentela daw.

pokrewieństwo. „Nie wyrówna z imienia ani z parenteli” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

parfors z fr., fonet.

siłą, przemocą. „Wieczorem przyszedł po schodach, ale go, jak mówiła, „parfors wypchła z kuchni".” Granica

pargamin

dziś popr.: pergamin. „Wziął pargamin, w ręku zważył;” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

pargaminowy

pergaminowy, tzn. przypominający kartę księgi, a zarazem czoło starca. „Pargaminowym świecić będzie czołem.” Kordian

parias

członek najniższej kasty w Indiach; ogólnie: najbardziej pogardzany i krzywdzony członek społeczeństwa. + 1 inne znaczenie „Ale kupiec — jest pariasem...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

pariasi

członkowie najniższej klasy społecznej w Indiach; w przenośni: ludzie wzgardzeni, nędzarze. „Jakież katusze znosiły kobiety tego klanu pariasów, gdy w ich potomstwo uderzały krosty albo to straszniejsze, co ściśnie w gardle i zadusi nieletnie dzieciątko, niczym bezlitosna kuna, ćkórz, wytracający całe kurniki ptasich piskląt.” Przedwiośnie

parień ros.

chłopak, młodzieniec. „Na szczęście biuro składu przyjmującego na przechowanie ręczne pakunki było otwarte i tenże parień, który walizkę przyjął, siedział przy otwartym okienku.” Przedwiośnie

parions fr.

załóżmy się. „Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie.” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

Paris fr.

Paryż, stolica Francji; Paris IX-e (fr.): Paryż, dzielnica IX. „Listy adresuje się: Münich, Lausanne, Paris IX-e — i wreszcie: Nice (Alpes Maritimes).” Granica

Parka mit. rzym.

jedna z trzech bogiń przędących i przecinających nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry. „I byłby pewnie nadszedł ostatni kres jego, pewno już Parka w nożyce nić jego żywota schwyciła, którą potem w Okrzei przecięła, gdyby nie Silnicki, pacholik szlachecki, któren jak błyskawica na watażkę się rzucił i wpół go chwycił, nim szablą został przeszyty.” Ogniem i mieczem

Parker

firma produkująca pióra wieczne, długopisy i artykuły piśmiennicze; marka piór wiecznych posiadająca patent od 1889 r. „Magicznym drążkiem firmy Parker!” Kwiaty polskie

Parki mit. gr., mit. rzym.

personifikacja przeznaczenia, trzy boginie, które przędły i przecinały nić ludzkiego losu, odpowiednik Mojr w mit. gr. + 3 inne znaczenia „Parki niełaskawe” Balladyna to słowo w 5 lekturach →

Parki a. Mojry mit. gr.

uosabiające przeznaczenie trzy córki Nocy; dwie młodsze, Kloto i Lachezis, przędły nić ludzkiego życia, którą w godzinie śmierci przecinała najstarsza z nich, Atropos. „Zasypane tabaką, wychudłe, nędzne, siwe, potworne, z czerwonymi oczami, były jak Parki odprawiające tajemnicze misterium swoje.” Ludzie bezdomni

parkotać a. perkotać , a. pyrkotać pot.

wydawać specyficzny odgłos przy gotowaniu. „Zajrzała do parkocących garnków i wróciła na dawne miejsce, modląc się półgłosem na koronce, że to na książce nie umiała.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

parkur

tor przeszkód do ćwiczeń lub zawodów jeździeckich w skokach. „Hrabinie prowadzą konia (skoki na parkurze), założyli szpaki do bryczki (spacer z dziećmi), hrabina jest na tenisie (francuski książę).” Granica

parlamentariusz

poseł wojenny, który z białą flagą symbolizującą pokojowe zamiary idzie do wrogów, aby w imieniu swoich towarzyszy broni zaproponować rozmowy. Według prawa wojennego nie wolno go zabijać. „Probowano wysłać parlamentariusza.” Król Maciuś Pierwszy

parlamentarz

dziś: parlamentariusz, posłaniec wojenny, który z białą flagą symbolizującą pokojowe zamiary idzie do dowództwa wrogich wojsk, aby omówić możliwości zawieszenia broni lub kapitulacji jednej ze stron. „Wyślą parlamentarza i kiedy przekonają się, że to jedynie żart, będziemy już daleko.” Trzej muszkieterowie

parlamentowy daw.

parlamentarny. „To było wszystko, czego się od pana mego dowiedziałem z rady parlamentowej, ale nie powiedział mi jednej okoliczności, która się mnie osobiście tyczyła i której opłakanych skutków wkrótce doznałem, jak to czytelnik w stosownym miejscu wyczyta.” Podróże Guliwera

parlance z fr.

mowa, przemówienie; tu: powiedzonko. „Moc przygaduszek i parlance'ów,” Kwiaty polskie

Parle-moi rispondero Io

wypowiedź w kilku językach, po francusku, niemiecku, angielsku oraz hiszpańsku (właśc. caballeros ) i włosku: „Mów więc do mnie po francusku, biedny kapucynie! Ja mogłem w wielkim świecie zapomnieć łacinę, ale ty, jako święty, powinieneś mieć dar języków. Może mówisz po niemiecku? Co tam trwożnie mamroczesz? Co to jest? Panowie, ja odpowiem". „What it is, — Cavalleros, rispondero Io.” Dziady, część III

Parmenides z Elei ok.540–ok.470r. p.n.e.

filozof gr., uczeń Ksenofanesa, twórca teorii bytu jako tożsamego z prawdą, wiecznego (bez początku i końca), stałego, jednego i niepodzielnego. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

Parnas

geogr. pasmo górskie w środkowej Grecji; w mit. gr. siedziba Muz, opiekunek poszczególnych sztuk i patronującego im Apolla. + 3 inne znaczenia „Gdzie Parnas szczytem dwugłowym wystrzela,” Antygona to słowo w 4 lekturach →

parno

wilgotno, gorąco i duszno; jak gdy powietrze nasycone jest parą a. oparami. „W powietrzu parno okrutnie, słońce praży z nieba, aż Gasio język wywiesił i głośno dyszy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

parob daw., gw.

robotnik rolny. „Kwietniowy dzień dźwigał się leniwie z legowisk mroków i mgieł jako ten parob, któren legł spracowany, a nie wywczasowawszy się do cna, zrywać się ano musi nade dniem, by wnetki imać się pługa i do orki się brać.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

parobek

daw. najemny robotnik pracujący, na czas określony lub na stałe, w zamożnych gospodarstwach rolnych lub w folwarkach. „Chaty były zamożne, świeżo wybielone, z kominów ulatywał dym siny, w podwórkach skrzypiały studzienne żurawie, parobcy poili konie i porykujące bydło, a kupki dzieci bawiły się hałaśliwie na wysadzonej topolami drodze to „w gonionego", to znów „w chowanego".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

paroch

proboszcz, pleban. „Zapalono całą jedną stronę rynku, cerkiew i dom parocha.” Ogniem i mieczem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.