Litera G

666 słów, strona 1 z 3.

g'myśli starop.

ku myśli, po myśli; pomyślnie, według życzenia. „Przypuszcza, niżli co g'myśli się dzieje.” Odprawa posłów greckich wszystkie 2 wystąpienia →

g'rzeczy starop.

do rzeczy, na temat. „— A waćpan to nigdy g'rzeczy nie odpowiesz.” Ogniem i mieczem

g'woli starop.

dla. „Zadości g'woli ani skępstwu swemu” Odprawa posłów greckich

g'woli trupom starop.

dla trupów. „Zabiorą; drugie g'woli trupom umarłym” Odprawa posłów greckich

gabinet

pokój męski do przyjmowania gości. „Cztery z niej gabinety i dwa buduary,” Satyry

gabinety

tu: zbiory naukowe. „Gdy paryżanin chce zobaczyć naturę, jedzie za miasto albo do „lasku", gdy chce nacieszyć się sztuką, idzie do galerii Luwru, a gdy pragnie zdobyć wiedzę, ma muzea i gabinety.” Lalka

gąbka

zdr. od: gęba ; buzia. „Nic, tylko przy kołysce stój i do gąbki mu podawaj.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

gabne gw.

gabnę, ujmę. „że ją lepiej gabne w pasie,” Wesele

gać gw.

materiał służący do okładania ścian domu. „Pietrka ino patrzeć z lasu, przywiezie gaci jodłowej i świerczaków, zaś Jagustynkę z Józką zarno po obiedzie pchnęłam po ziela na wianki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

gach daw., gw., daw.

zalotnik; dziś pogardl.: kochanek, uwodziciel. „Ale kiej już musi odpowiadać, to niechże i gach zarówno płaci, przeciek pospólnie grzeszyli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

gachostwo

tu: wdawanie się w miłostki; od gach (daw.): kochanek. „Gachostwa wreszcie: tak daleko możesz” Hamlet

Gad daw.

najeźdźcy napierać nań będą — hebr. גְּדוּד ( gedud ): ‘oddział, banda, zbrojna grupa’, może być także rozumiane w odniesieniu do Gada, którego plemię odziedziczyło ziemie za Jodanem. «Oddziały [Gada] przekroczyły Jordan wraz z braćmi [z innych plemion], i walczyli oni zbrojnie [razem z nimi], aż zdobyli ziemię Kanaan», zob. Raszi do 49:19. + 3 inne znaczenia „I urodziła Zilpa, służebnica Lei, Jakubowi syna.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →

gadajcieże

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; inaczej: gadajcie koniecznie. „— Gadajcieże!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

gądek

śpiewak, grajek; od „gędźba": muzyka. „Wszystko to zaciekawiało ją niezmiernie, tak jak jakaś opowieść rycerska lub jedna z takich pieśni, jakie wygłaszali u Niemców minstrele, a na Mazowszu gądkowie.” Krzyżacy

gadiuka z ros. гадюка

żmija. „— «Gadiuka!» — syknął.” Kwiaty polskie

gadzina daw., gw.

tu: zwierzęta. + 2 inne znaczenia „Przepędziła z podwórza wszelką gadzinę nie bacząc nawet, że świnie pyskają wczesne ziemniaki, a kury rozgrzebują wschodzące ogórki.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

gaić

pokrywać zielenią, zadrzewiać. „Krzaki berberysu zagaiły ich dno i ściany.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

gaj

las. „W sykomorowy ów gaj, co się ciągnie” Romeo i Julia

gajdus gw.

tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda : nicpoń, głupiec; gajdziasty : niezgrabny, ociężały. „Durny gajdusie,” Wesele

Gajusz Juliusz Cezar 100–44 p.n.e.

rzymski polityk i wódz (podbił m.in. Galię); dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej, zostając jego dyktatorem; zginął zasztyletowany przez spiskowców. „Potem zostali przyzwani Cezar i Pompejusz na czele swych wojsk, gotujących się do starcia, i widziałem Cezara tryumfującego po walce.” Podróże Guliwera

Gajusz Mariusz 157–86 p.n.e.

polityk rzymski, dowódca wojskowy i reformator armii rzymskiej; w Żywotach Plutarcha nazwany trzecim założycielem Rzymu. „Pisał pan Kisiel do księcia list pełen uwielbienia, że jako drugi Mariusz ojczyznę z ostatniej toni ratuje, pisał też o radości, jaką przybycie księcia z Zadnieprza we wszystkich sercach wzbudziło, winszował mu zwycięstw — ale w końcu listu pokazały się przycz…” Ogniem i mieczem

gala

uroczystość dworska, biesiada. „Żołnierze, co potrawy na stół w gale noszą,” Satyry

Galacz

dziś popr. Gałacz, miasto portowe we wsch. Rumunii, na lewym brzegu Dunaju, 150 km od ujścia do M. Czarnego, dostępne także dla statków morskich. „Nie wiedziała już teraz, czy to był ten chudy i brązowy, do którego przychodziły wciąż depesze z jego banku w Algierze, czy ten z Rumunii, w którego ogrodzie blisko Galacza nad Morzem Czarnym rosły gorzkie migdały.” Granica

galancie gw.

porządnie, elegancko. + 1 inne znaczenie „Poredzały dziabiąc motyczkami ziemię i kopiasto obsypując grzędy, galancie wyrosłe, ale i sielnie zachwaszczone, mlecze bowiem szły w kolano, a kacze ziela i nawet osty puszczały się gęsto kiej las.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 4 wystąpienia →

galant

mężczyzna odznaczający się wyszukaną uprzejmością. „…upców i rzemieślników oszukujących, nie ma pychy, próżności i afektacji, nie ma hultai, łotrów, złodziei, filutów, nie ma galantów, niewieściuchów, zalotników, nie ma głupców, grubianów i zuchwalców, nie ma gnuśnych próżniaków, fircyków i fanfaronów, nudnych ś…” Podróże Guliwera

galanteria z fr.

tu: dworność, elegancja względem pań. „bawi się pan galanterią.” Wesele

galanto gw.

elegancko, porządnie. „Sama się zabrała do śniegu i tak ostro, że w jakie dwa pacierze dół był przywalony i galanto oklepany.” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 6 wystąpień →

galantom z franc. galant homme

człowiek przyzwoity, bez zarzutu, w salonowym, dworskim rozumieniu tych wyrazów. „Śmieje się, zdradza, kradnie — i jest galantomem.” Satyry

galanty gw.

porządny, ładny, elegancki. „— Zdrętwiały, bo przymrozek galanty.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →

Galata

obecnie dzielnica Stambułu, kiedyś osobne miasto tureckie. „— Nie byłem, bom już w Galacie palmę męczeńską otrzymał.” Ogniem i mieczem

Galatea mit. gr.

boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei .

gałązki

u Cylkowa: pąki . „Citrus medica” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

gałązki palmowe

młoda gałązka palmy daktylowej, określana jako lulaw , której liście jeszcze się nie rozdzieliły i nadal przylegają do głównej łodygi tej gałązki. „Citrus medica” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

Galed

hebr. גַּל ( gal ): ‘kopiec, stos’, עֵד ( ed ): ‘świadek’. „I rzekł Jakub do braci swojej: „Nazbierajcie kamieni!" I wzięli kamienie, i zrobili kopiec i jedli tam na kopcu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Galen

Claudius Galenus (131–ok. 200 r.), wybitny lekarz–praktyk, badacz naukowy i eksperymentator. Dzieła jego, w których dał syntezę ówczesnych poglądów medycznych, były aż do XVII w. uważane za podstawę wiedzy lekarskiej. „Próżno krzyczy Hipokrat, próżno Galen szepta,” Satyry

galera

statek wojenny lub handlowy, z żaglami, poruszany głównie przy pomocy wioseł. „…gdzieś między Grecją, Azją i Egiptem, żyć życiem nie ludzi, ale bogów, nie znać, co to powszedniość, błąkać się w złotych galerach pod cieniem purpurowych żagli po Archipelagu, być Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, różowieć z zorzą, złocić się ze s…” Quo vadis

galeria

tu: trybuna na wyścigach. „„Oszalałem!” — mruknął Wokulski dążąc w stronę galerii.” Lalka

galeria drezdeńska i monachijska

w Dreźnie i Monachium znajdują się bardzo bogate zbiory słynnych dzieł malarstwa europejskiego. „Były tam kopie z galerii drezdeńskiej i monachijskiej, Don Quichot z rysunkami Dobrego, Hogart...” Lalka

Galernik

może to być nawiązanie do opracowania napisanego dla młodzieży przez Stanisławę Buraczewską na podstawie Nędzników Victora Hugo ( Galernik. Z powieści Wiktora Hugo p. t. Nędzarze , Warszawa 1908). Drugą możliwość stanowi powieść niemieckiego pisarza Gustava Nieritza (1795–1876), która ukazała się w Warszawie w 1879 r. w tłumaczeniu Emilii Lejowej. „— I Galernik, tłumaczona z francuskiego.” Bankructwo małego Dżeka

galery

dawne okręty wojenne poruszane wiosłami, zazwyczaj przez skazańców; tu w znaczeniu: ciężka kara. „Wasza niby to miłość rycersko-kościelno-romantyczna jest naprawdę obrzydliwym handlem opartym na oszustwie, które bardzo słusznie karze się dożywotnimi galerami, zwanymi małżeństwem...” Lalka

galić daw., reg.

czyhać. „Na zasadzce ukryty bohater nań galił” Iliada

galicka choroba

choroba weneryczna. „Swędzi cię od galickiej choroby skóra i medykowie ci ją drapią, czekaj, my cię lepiej podrapiemy, Zagłoby w tym głowa!” Potop

Galilaee, vicisti!

Galilejczyku, zwyciężyłeś. Słowa przypisywane cesarzowi Julianowi Apostacie (361–363 n. e.), który miał je wypowiedzieć w chwili śmierci, uznając zwycięstwo chrześcijaństwa; chciał je bowiem w czasie swego panowania stłumić i przywrócić pogaństwo zmodernizowane w duchu neoplatońskim. Zakończenie dramatu Krasińskiego wywołało wiele kontrowersyjnych komentarzy i interpretacji. Mickiewicz w kursie III swych paryskich wykładów o literaturze słowiańskiej uznał finał Nie-Boskiej komedii za szczególnie wzniosły. Kilkanaście lat później inny wykładowca literatury, Leon Zienkowicz (Tegoż, Wizerunki polityczne literatury polskiej , Lipsk 1867, t.I, s.151), w tejże scenie dostrzegł na rozkaz poety dokonaną rękami boskimi zemstę na zwycięskich masach rewolucyjnych, tak nienawistnych autorowi jako arystokracie. Tym śladem podążyła S. Skwarczyńska, krytykując zakończenie ze stanowiska postępowego katolicyzmu za w najwyższym stopniu niewłaściwe „klasowe zaangażowanie Boga" (Tejże, Leona Schillera trzy opracowania teatralne Nie-Boskiej komedii w dziejach jej inscenizacji w Polsce , Warszawa 1959, s.26). Na gruncie tych kontrowersji powstał spór o to, czy zakończenie jest organiczną częścią dramatu, czy cząstką odrębną, dodaną do wcześniej ukształtowanej całości i nieprzystającą do niej. Odczytanie koncepcji tragizmu, wpisanej w Nie-Boską komedię pozwala dostrzec organiczność wszystkich części utworu (por. przypis początkowy do Części IV). Do głosów interpretujących sens finału dramatu w latach czterdziestych XIX w. można dodać jeszcze komentarz cytowanego niem. krytyka, A. Junga. Pisał on: „Arystokratyzm (...) demokratyzm (...), krótko mówiąc: Mąż i Pankracy, szlachta i Napoleon padają tu jeden po drugim, aby z obu stron ustąpić miejsca owym liberalnym zasadom XIX wieku, które wprawdzie nie znalazły sobie jeszcze miejsca w świecie, swego organizmu światowego, ale które muszą je znaleźć wówczas, kiedy rozpoznają swój błąd w zapoznaniu religii. Albowiem tylko przez religię — to jest właściwy cel świata i najgłębszy sens naszego utworu — świat się odmłodzi, tak jak z niej wyszedł, i ona jest właśnie tą skałą, której zaprawdę nie poruszą bramy piekielne, i w niej jedynie zdrowa liberalna zasada znajduje porękę swego zwycięstwa. Ale do natury naszego utworu, do jego dantejskiego charakteru i narodowego sposobu wyrażania przynależy to, że to katolicyzm przynosi ludom wolność i nowy ustrój, czego autor taktownie niemal nie wypowiada, ale ku czemu wszystko zmierza, i co możemy określić jako element Lamenesowski [tj. w duchu pism Felicité Lamenais] w tym wspaniałym poemacie" (s. 30). „Galilaee, vicisti!” Nie-Boska komedia

Gall, Franz Joseph 1758–1828

lekarz-neurolog i psycholog austr., prowadził praktykę lekarską w Wiedniu (do 1802 r.), a następnie w Paryżu; twórca frenologii (z gr. phrēn : rozum), teorii neuropsychologicznej przypisującej różnym obszarom kory mózgu fizykalną odpowiedzialność za poszczególne zjawiska psychiczne, ale też za budowę i funkcjonowanie każdej części ciała; ukształtowaniu powierzchni mózgu miało odpowiadać ukształtowanie czaszki, więc badanie kształtu czaszki człowieka miało stanowić podstawę do wnioskowaniu o cechach fizycznych (np. organów wewn.) i psychicznych oraz zmianach chorobowych; autor (wraz z Johannem Gasparem Spurzheimem) dzieła Anatomie et Physiologie du Système nerveux (1810) zawierającego mapy frenologiczne mózgu. „Rozumiem, to systemat Galla.” Kordian

gallowglassowie

ciężkozbrojna najemna piechota szkocka. „I gallowglasów, a zmienna fortuna” Makbet

gallus łac.

kogut. „Gładkie też, bestie, aż człek ma czasami ochotę strzepnąć rękoma po bokach jako gallus skrzydłami i zapiać.” Pan Wołodyjowski

galman

ruda cynkowa. „Ciągnęły obok nich furmanki z rudą galmanu, przeróżne bryki, powozy...” Ludzie bezdomni

galon

naszywka ze złotej lub srebrnej taśmy. + 1 inne znaczenie „Sam był przebrany w strój niby wiejski, krakowski, w żupan granatowy z karmazynowym kołnierzem, lamowany srebrnymi galonami z szychu, w zuchwałą czapkę karmazynową, rogatą, z pawim piórem.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

gamajda

ciamajda, osoba powolna i przesadnie łagodna. „Całe szczęście, że Pennell gamajda i każdy z nim robi, co chce, bo inaczej miałaby za swoje.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →

gamratka daw.

kobieta lekkich obyczajów. + 1 inne znaczenie „Ślicznać ona, ni słowa, lecz gamratka szczera!"” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

gamuła daw.

osoba bezmyślna, gamoń. „Wszystkie zęby ci w gardło wepchnę, gamuło!” Nad Niemnem

gańba gw.

hańba, też: wstyd. „a jak znajdę, to pomstę na nim wywrę za to, że mi kobietę na całe życie nieszczęśliwą uczynił, a mnie w gańbie pogrążył...” Nad Niemnem

Ganges

rzeka w płd. Azji, przepływająca przez Indie i Bangladesz. „Przejechaliśmy przez pięć czy sześć rzek daleko szerszych i głębszych niżeli Nil i Ganges, nie było żadnego potoku, który by nie był większy od Tamizy, kędy jest Most Londyński.” Podróże Guliwera

ganić

strofować, krytykować. „Czy kto chwali, czy kto gani,” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Ganimedes

Ganimeda, pięknego królewicza, z wierzchołka góry Idy porwał Jowisz w postaci orła na podczaszego Olimpu. „Wzniósł Ganimeda w niebieskie zebranie.” Boska Komedia

ganz gemütlich niem.

zupełnie miło, przytulnie. „Ale w mieście wszystko już było ganz gemütlich i o zgliszczach nikt nie myślał.” Sachem

gapa gw.

wrona lub gawron. „jeno grochowinami przytrząść i w proso wsadzić — wszystkie gapy uciekną...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →

gapie gniazdo

gniazdo wron (zwanych też gapami). „— My nie rzucalim na gruszki, ino że tam jest gapie gniazdo — ozwał się śmielszy.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

garadowoj z ros. городовой

policjant. „«Garrradowoj!” Kwiaty polskie

garbarz

człowiek zajmujący się obrabianiem skór zwierzęcych. „Jak garbarz, namaściwszy tłuszczem skórę z wołu,” Iliada

garbować skórę

preparować skórę zwierzęcą tak, by była odporniejsza na warunki pogodowe; tu przen.: pobić. „Majaczyło mi się — tak mi się zdaje — że wpadnę na niego i porządnie wygarbuję mu skórę.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

garde de corps fr.

straż przyboczna. „Załoga spędzona z rozmaitych stron, składająca się z rodowitych Francuzów, Piemontczyków, z garde de corps króla Sardynii, ze Szwajcarów, dezerterów Niemców, z „cisalpinów" i jednolitego korpusu polskiego, wynosiła zaledwie około dziesięciu tysięcy ludzi.” Popioły

garde du corps fr.

straż przyboczna. „Ja się to samo przez krwawe łzy przypatrzył wszystkiemu, gdym z garde du corps elektora przyszedł.” Popioły

gardła unosić

ratować życie, uciekać. „My z Żywca gardła unosim; Szwedzi Żywiec palą i ludzi mordują!” Potop

gardlany

dziś popr.: gardłowy. „I znów dał znak Diederichowi, lecz ów wydał dziwny, gardlany głos i pokazał zarazem na migi, że potrzebuje obu rąk, a nadto, że chce, by komtur mu poświecił.” Krzyżacy

gardłko

zdr. od: gardło; dziś: gardełko. „Całą noc prześpiewa gardłkiem swym ucieszonym.” Treny

gardło pasie

napełnia gardło (dziś mówi się: pasie brzuch). „Gardło pasie; tym czasem matka szczebiece” Treny

gardło wziąć

zabić. „Większa była złość w tym wypuszczeniu, niż żeby mu byli po prostu gardło wzięli.” Krzyżacy

gardziciel

człowiek, który czymś (lub kimś) gardzi. „gardzicielom, co wcale inszej przyjaźni i sławy żądają?” Nad Niemnem

gardzielem

dziś popr. forma: gardzielą. „Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Gargar

jeden z wierzchołków Idy. „Na poświęconym sobie wnet staje Gargarze,” Iliada

Garibaldi agituje we Włoszech

z początkiem kwietnia 1879 r. Garibaldi przybył z Caprery do Rzymu i rozpoczął działalność propagandową na rzecz wyzwolenia Triestu spod panowania austriackiego i wprowadzenia we Włoszech republiki. „Czytam na przykład w gazetach, że Garibaldi agituje we Włoszech przeciw Austrii.” Lalka

Garibaldi Józef 1807–1882

rewolucjonista włoski, przywódca walk o niepodległość i zjednoczenie Włoch. „— Masz tu — mówi Staś pokazując bogato oprawne książki — trzy historie Napoleona I, życie Garibaldiego i Kossutha, historię Węgier...” Lalka

Garis

anglosaskie nazwisko, częściej występujące w pisowni Garris . „Tylko Garis trochę będzie przeszkadzał, bo lubi się kręcić i rozmawiać podczas lekcji, ale można mu powiedzieć.” Bankructwo małego Dżeka

garłacz

broń palna, ładowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru pośredniego pomiędzy pistoletem a karabinkiem. „— Jeśli nie wyjdziem — mówił dalej Kmicic — a usłyszycie strzał w komnacie, tedy mi gruchnąć z garłaczy po straży i konia mi podawać, jak tylko wypadnę ze drzwi.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

garncówka

właśc. półgarncówka: naczynie o objętości pół garnca. „Po wyprzątnięciu mis słudzy klasztorni poczęli nalewać wino słodkie i pachnące — mężom obficie, paniom po trochu, lecz rycerskość Zbyszkowa okazała się szczególnie wówczas, gdy wniesiono pełne garncówki przysłanych z klasztoru orzechów.” Krzyżacy

garnczek

garnuszek. „Posługują jej Krasnoludki jak mogą, ten chrust nosi, ten mieszkiem ogień rozdyma, ten garnczek trzyma, sam król miłościwy głowę Półpanka unosi, a co na niego spojrzy, to mu perły jasne z oczu na ziemię lecą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

garniec

daw. jednostka objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosiła ok. 4 litry; 32 garnce składały się na korzec , 48 garncy składało się na beczkę ; korzec dzielił się na 4 kwarty (ok. 1 litr) a. 16 kwaterek (ok. ćwierć litra). „— Znajdzie się ze dwa garnce.” Placówka

garnitur

tu: przybranie, garnirunek: dekoracyjny dodatek do potrawy, podawany razem z nią na jednym talerzu. + 2 inne znaczenia „Bogutowa przyrządzała potrawy wonne, kruche, gorące, układała je malowniczo na srebrnych półmiskach w elipsie garniturów, w polewie majonezów i sosów holenderskich — długie ryby, wypukłe ptaki, chropowate pieczenie, pasztety, sałatki, pierogi, galarety i kremy…” Granica to słowo w 4 lekturach →

Garona

właśc. Garonna (fr. Garonne ), rzeka w płd.-zach. Francji, mająca ujście do Oceanu Atlantyckiego; do położonych nad nią miast należą m. in. Bordeaux i Tuluza. „Ówdzie trubadur od brzegów Garony” Konrad Wallenrod

garściami

«Nawet z jednego ziarna uzyskiwano wiele garści plonu», zob. Radak do 41:47. „I wyszedł Josef sprzed oblicza Faraona, i przeszedł całą ziemię Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

garson z fr.

kelner. „Rzuca się na krzesło, tuż przy chodniku; zjawia się garson, o coś pyta, a następnie przynosi mazagran.” Lalka

garstewka

dziś: garsteczka. „A wychodziła gospodyni na ogród pleć, albo z sierpem w pole, to się tylko od tego proga obejrzała, z bodni garstewkę prosa wzięła i sypiąc po izbie mówiła:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

garus

zupa owocowa. „Winowajca słuchał w pokorze klątw starej, wzdychał szczerze i za kurczęciem, i za sałatą, za młodymi kartoflami i garusem, poprzestał jednak na małym, zadowalając się bochenkiem żytniego chleba, niewielką faseczką masła i dzbankiem świeżego mleka.” Syzyfowe prace

garzec a. garniec

daw. miara objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosząca ok. 4 litry. „Daj klucz od skarbu, będę mierzył garcem” Balladyna

gąsior

duży, szklany baniak służący m.in. do wyrobu wina w domowych warunkach. + 1 inne znaczenie „Na rożnach się obracają pieczenie z sarny lub z dzika, pasztetniki pieką torty i piramidy cukrowe, a wino złociste z gąsiorów do pucharów leją, a jakie szczupaki na stół, na takich ot misach, niosą!” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

gąsiorek daw.

pękate naczynie z wąską szyjką. + 1 inne znaczenie „Nie mów mi na takie zimno o piwie, chyba o grzanym, ale jeśli masz gdzie przy sobie gąsiorek z winem, to daj mi dwa lub trzy łyki, a ja ci miesiąc czyśćca odpuszczę.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

gaskonada

pyszałkowatość. „— Zawsze ta gaskonada!” Trzej muszkieterowie

Gaskończyk Henryka omami

Papież Klemens V i cesarz Henryk VII. „Lecz nim Gaskończyk Henryka omami,” Boska Komedia

Gassendi, Pierre 1592–1655

filozof i matematyk francuski, profesor Kolegium Królewskiego w Paryżu; odnowiciel w duchu chrześcijańskim atomistycznej filozofii Epikura (z odrzuceniem np. koncepcji materialności duszy i odwieczności atomów); jako pierwszy obserwował przejście Merkurego na tle tarczy Słońca w 1631. „Prosiłem potem gubernatora, ażeby przyzwał Kartezjusza i Gassendiego, i namówiłem ich, żeby przedłożyli swój system Arystotelesowi.” Podróże Guliwera

gaszek

zdrobn. od: gach; kochanek. „Gaszek będzie za granicą,” Zemsta

gatunek mieszany

hebr. כִּלְאַיִם ( kilajim ): mieszne gatunki : krzyżowanie ze sobą różnych gatunków zwierząt lub roślin, także obsiewanie jednego kawałka ziemi różnymi rodzajami nasion. „Ustaw Moich przestrzegajcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

gaudeamus łac.

radujmy się. „„Gaudeamus, póki wolno!” Ogniem i mieczem

gaudium łac.

radość, przyjemność; tu: ucztowanie. „Za czym ściągano z wozów beczułki i ankary i następowało gaudium trwające czasem i kilka dni.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

gaudo, gaudere łac.

cieszyć się; tu 3 os. lp cz.ter. gaudet : cieszy się. „„Otwieramy przy tym (brzmiał uniwersał) benemerendi in Republica plac każdemu plebeiae conditionis, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego związku naszego okazję przystępu i nabycia honorów, prerogatyw i beneficiorum, którymi gaudet stan szlachecki..."” Potop

gauleiter

naczelnik okręgu partii hitlerowskiej lub gubernator prowincji Rzeszy. „Był raz minister zdrowia w Instytucie Higieny i minister oświaty, też był gauleiter Forster.” Medaliony

gawędzić

tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać. „Nie gawędźcie, gospodorzu,” Wesele

gawiedź

pogardliwie o grupie gapiów. + 2 inne znaczenia „…zał ćwierkanie gromady wróbli na chruścianym, grodzącym pólko, płocie; urwał tedy piosenkę swą natychmiast, aby się z tą gawiedzią nie bratać, i namarszczywszy czoło, szedł z wielką powagą, iżby ona hołota wiedziała, że mężem uczonym będąc, z wróblami kompanii…” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

gaz, pałający węglowodór

gaz ziemny, wydobywający się z głębi ziemi wraz z ropą naftową, służy do opalania i oświetlania; w Baku występuje w dużych ilościach; często zapalając się w powietrzu, tworzy ogniste słupy, zwane „wiecznym ogniem Baku". „Jedyną rzeczywistością realną i niezmienną został znowu, jak przed nieprzeliczonymi wiekami, gaz, pałający węglowodór, którego pochwycenie odpokutował ongi Prometeusz przybiciem rąk do skał Kaukazu.” Przedwiośnie

gazdoń gw.

wyraz obelżywy. „Psie gazdonie,” Wesele

gazeciarz

w I połowie XX w. nie istniała jeszcze telewizja ani Internet, wiadomości przekazywane były przez gazety, które sprzedawali na ulicach chłopcy, zwani gazeciarzami. Gazeciarze zachęcali kupujących, wykrzykując głośno tytuły najciekawszych artykułów. „Gazeciarze znają Felka, bo Felek jeszcze przed wojną sprzedawał czasem gazety.” Król Maciuś Pierwszy

gazon

ozdobny trawnik obsadzony kwiatami i krzewami. „Tęgi kasztan rozumiał tę aluzję, sam okrążał gazon i między dwiema nierównej wysokości topolami wykręcał przez otwartą bramę na folwark, o nic po drodze buksami nie zawadzając.” Granica

Gdańsk

miasto powiatowe w płn. Polsce w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim. „Rzecz na ogół dzieje się w Gdańsku.” Medaliony

gderze

dziś raczej: gdera; gderać — narzekać. „Zupełnie inny jest woźny, kiedy dzwoni na schodach albo chodzi po korytarzu i gderze na chłopców, a zupełnie inny w mieszkaniu.” Bankructwo małego Dżeka

Gdy ja ci tyle obiecuję dobra

Zapowiedziane orędownictwo trzech świętych niewiast, Matki Boskiej, św. Łucji i Beatrycze, rozprasza wszystkie wątpliwości w duszy poety, który na koniec z całą ufnością poddaje się przewodnictwu rozumu oświeconego wiarą. „Gdy ja ci tyle obiecuję dobra?»” Boska Komedia

gdy jałmużny sypie

obyczaj rozdawania jałmużny w czasie uroczystości żałobnych był powszechny zarówno na pogrzebach królewskich, jak też szlachty, zwłaszcza bogatszej; jałmużna: darowizna dla ubogich, najczęściej datek pieniężny. „Dziedzic po nim gdy jałmużny sypie.” Bajki i przypowieści

gdy jednak

słowa 'gdy jednak' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „I ujrzał ją Szechem, syn Chamora, Chiwejczyka, księcia owej ziemi, i porwał ją, i położył się przy niej, i zgwałcił ją.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Gdy jeleń wszedł w moją puszczę

zasada feudalna. „„Gdy jeleń wszedł w moją puszczę, jeleń mój".” Przedwiośnie

gdy mi wspomnień dzwon dziś dzwoni ...

fragment wiersza Leopolda Staffa Radość i smutek szczęścia i chwili z tomu Gałąź kwitnąca . „Stary żal moim jest dzwonnikiem».” Kwiaty polskie

gdy mu się ukazał

«Josef ukazał się ojcu», zob. Raszi do 46:29. «Ukazał mu się z daleka, aby powiedziano [ojcu] ‘oto Josef nadchodzi naprzeciw ciebie!’ [Jakub mógł nie wiedzieć jak Josef wyglądał w tym czasie], i zbliżał się do niego, by nie ukazać się ojcu znienacka», zob. Radak do 46:29. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

gdy obrzezano ciało napletka jego

midrasz podaje, że Abraham sam się obrzezał ( Bereszit Raba 49:2), a Talmud uczy ( Nedarim 31b) «Rabi [Jehuda ha Nasi] mówi: wielkie jest przykazanie obrzezania, ponieważ wszystkie micwy (przykazania), które wykonał Abraham, nasz ojciec, nie są uważane za pełne, dopóki się nie obrzezał, jak jest napisane: „Postępuj przede Mną, a bądź nieskazitelny” ( Ks. Rodzaju 17:1)». „I wziął Abraham Iszmaela, syna swojego, i wszystkich urodzonych w domu swoim, i wszystkich nabytych za pieniądze swoje, wszystkich płci męskiej między domownikami Abrahama, i obrzezał ciało napletka ich tegoż samego dnia, jako mówił z nim Bóg.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

gdy opata nie stało

sens: po śmierci opata. „— Sama chciała do opata, a gdy opata nie stało, cóżem miał czynić — odrzekł niecierpliwie Maćko, który nie lubił o tym mówić, bo w duszy poczuwał się do winy.” Krzyżacy

Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże

pogardliwy przytyk do zabiegów Ludwika Filipa o uznanie przez Rosję. „Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże:” Reduta Ordona

Gdy przychodzicie nie leżeć tu z nami

Cień tu mówiący mniema, że drugi cień z nim rozmawia, i dlatego wskazuje mu inną drogę na przypadek, jeśliby był wolnym od grzechu chciwości i w tym kręgu z tej skazy czyścić się potrzebował. „— «Gdy przychodzicie nie leżeć tu z nami,” Boska Komedia

gdy się omylonym widzi daw.

gdy widzi, że się omylił. „Jak człowiek, gdy się omylonym widzi,” Boska Komedia

gdy siędzie na wadze ma władze

gdy żal i rozum umieścimy na szalach wagi, rozum nie przeważy. „Żalu ruszyć nie ma władze.” Treny

Gdy sobie przypomnisz, jakimi byliśmy oba

Widać z tego wiersza, że Foreze był nieodstępnym towarzyszem Danta na wielu ucztach i biesiadach. „Duch twój obciąży jako smutek ciągły.” Boska Komedia

Gdy światło wybłyskasz z ich środka

Wszystkie światła błogosławione składające figurę orła, objawiają się teraz rozpromienione miłością i radością, jak gwiazdy po zachodzie słońca. „Płoniesz w tych światłach, wybłyskasz z ich środka,” Boska Komedia

Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże

aluzja do wojny rosyjsko-tureckiej w r. 1829, zakończonej pokojem adrianopolskim 14 września 1829; [ spiż : stop miedzi z cyną, cynkiem i ołowiem, używany do wyrobu broni siecznej, dzwonów i armat;red. WL] spiże , tu przen.: armaty. „Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże,” Reduta Ordona

Gdy w Londyn biją bomby

naloty niemieckie na Wielką Brytanię podczas II wojny światowej (kampania Blitz ) miały miejsce między 7 września 1940 a 10 maja 1941 r., głównym celem ataku, szczególnie na początku kampanii był Londyn, w czasie ataków zginęło ponad 40 tys. osób cywilnych, z czego połowę ofiar stanowili mieszkańcy stolicy kraju. „Kiedy to piszę, biją bomby” Kwiaty polskie

Gdy w Madyjanie grzmiał miecz Gedeona ...

Gdy Gedeon ciągnął z wojskiem na Madianitów, rozkazał jemu Pan Bóg, ażeby tych tylko brał z sobą na wojnę, którzy ręką ze źródła Harod wodę czerpać będą: tych zaś, którzy przyklękną nad źródłem dla wygodniejszego czerpania wody, ażeby za sobą zostawił. Z całego wojska trzystu tylko to próbę umiarkowania wytrzymało. I tych trzystu zwyciężyło niepoliczone wojsko Madianitów ( Księga Sędziów , rozdz. 7). „Gdy w Madyjanie grzmiał miecz Gedeona».” Boska Komedia

Gdy wierzyć Muzie elizejskim lesie

Tym błogosławionym, który tu mówi, jak dowiemy się niżej, jest Kaciagwida, prapradziad poety. Jego miłość i radość przez porównanie podobne są z miłością i radością Anchizesa, gdy spostrzegł żyjącego swojego syna Eneasza na Polach Elizejskich (Patrz: Eneida , księga IV, w. 680). „Spotykał syna w elizejskim lesie:” Boska Komedia

Gdy zań trzej z trzema zwiedli pojedynek

Horacjusze i Kuracjusze [trzej bracia Horacjusze i trzej bracia Kuracjusze, którzy pojedynkiem między sobą rozstrzygnęli wojnę między Rzymem a miastem Alba Longa; red. WL]. „Gdy zań trzej z trzema zwiedli pojedynek.” Boska Komedia

Gdy zdrowie w cale

gdy zdrowie jest zachowane w całości, tj. nie nadszarpnięte chorobą. „Gdy zdrowie w cale.” Fraszki

gdyby

jakby, jak gdyby to był (wianek). + 1 inne znaczenie „Były tam prześliczne ptaki, gdyby żywe, osobliwe zwierzątka, gospodarskie przyrządy srebrnie i złoto połyskujące itp.” Dobra pani to słowo w 2 lekturach →

gdyby był nie przemógł

forma cz. zaprzeszłego: gdyby wcześniej nie przemógł. „Była wątpliwa i gdyby był wyższy” Hamlet

gdyby go nie było stać

u Cylkowa: gdyby go nie stało ; uwspółcześnienie. „I niech przyniesie pokutę Wiekuistemu za grzech swój, którego się dopuścił, samicę z trzody; owcę albo kozę jako ofiarę zagrzeszną, a rozgrzeszy go kapłan z grzechu jego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 2 wystąpienia →

gdyby ja tylko kochałem

dziś popr.: gdybym tylko ja kochał. „O, gdyby ja tylko kochałem,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

Gdyby nie światłość pisma wam święcąca ...

Samo Pismo Święte najbardziej upokarza pychę rozumu, kiedy człowiek bez daremnych szperań rozumowych wierzy w to, co nam to pismo objawia. „Gdyby nie światłość Pisma wam święcąca,” Boska Komedia

gdyby zdołał kto zliczyć

«Tak jak nie można policzyć prochu, tak i twojego potomstwa nie będzie można zliczyć», zob. Raszi do 13:16. „Gdyż całą ziemię, którą widzisz, tobie ją oddam, i rodowi twojemu na wieki.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

gdyby została wdową albo rozwódką

Raszi wyjaśnia: gdy była wdową lub rozwódką po mężu, który nie należał do rodu kohenów i nie miała z nim dzieci, zob. Raszi do 22:13 [1 i 2].

Gdybym mówił brząkająca

początek Hymnu o miłości św. Pawła (1 Kor 13:1). „— Gdybym mówił językami ludzkimi i anielskimi, a miłości bym nie miał, byłbym jako miedź brząkająca...” Quo vadis

gdybym sobie nie był pozwolił

przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość; dziś: gdybym sobie nie pozwolił. „Ten tom byłby zapewne jeszcze raz tak obszerny, gdybym sobie nie był pozwolił na opuszczenie wielu miejsc opisujących wiatr, przypływ i upływ morza, meteorologiczne postrzeżenia i ruchy okrętowe w czasie burzy, a wszystko to w stylu żeglarskim.” Podróże Guliwera

gdyć starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć. „Gdyć przyniosę jadu garnek —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

gdym po chwili oczy otworzył

dziś raczej: gdy po chwili otworzyłem oczy. „Gdym po chwili oczy otworzył, nie było już śladu mego państwa!” Klechdy sezamowe

gdym się uczuł

dziś raczej: gdy się poczułem. „Łzy trysnęły mi z oczu, gdym się uczuł nagle do połowy zmarmurowiałym królem niemych, bezradnych i bezsilnych ryb, błąkających się bez celu w zaklętych falach czarno-złotego jeziora!” Klechdy sezamowe

gdym wargami wygarniał

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: gdy wargami wygarniałem. „Gdym wargami wygarniał z podanej mi dłoni” W malinowym chruśniaku

Gdym zbiegł od Cyrcy

Cyrce, czarownica, która przemieniła współtowarzyszy podróży Ulissesa w wieprze. Sam Ulisses cudownym zielem obronił się od tej przemiany, lecz zakochał się w niej szalenie, a czarownica przytrzymała więźnia kochanka cały rok na swojej wyspie. „«Gdym zbiegł od Cyrcy, jej więzień niestety!” Boska Komedia

gdyś był żywy

dziś raczej: gdy byłeś żywy. „Muszę pierwej ciebie uleczyć zupełnie, abyś mógł mówić jak dawniej, gdyś był żywy.” Klechdy sezamowe

Gdyśmy już byli w zrębach ciemnej studni

W lochu tej studni zdrajcy rozmaici karani są pogrążeniem ich na wieczność w bryłach piekielnego lodu. Najdalej są oni od Boga, źródła wszelkiego ciepła, światła i życia. Nawet łzy ich marzną, skrucha nie ma tu siły uśmierzającej. Lody powstają z rzeki Kocytu, którą tworzą odpływy gorącego Flegetonu, zlodowaciałe wskutek ruchu skrzydeł Lucyfera. Krąg ten dziewiąty podzielony jest na cztery oddziały: pierwszy, najbliższy nazywa się Kaina , od bratobójcy Kaina tak nazwany, gdzie są karani ci, co zdradzili bliźnich swoich, a szczególnie swoich krewnych. Po nim następuje oddział Antenora , gdzie spotykamy zdrajców ojczyzny, tak nazwany od trojańskiego Antenora, którego obwiniają, że brał udział w kryjomym porwaniu Palladium tegoż miasta. Trzeci oddział nazywa się Ptolomea od Ptolomeusza, króla Egiptu, który zdradził zaufanie wielkiego Pompejusza i prawo gościnności w czasie, kiedy był jego gościem. Oddział zaś czwarty nazywa się Judeki a od Judasza, który zdradził i zaprzedał Chrystusa Pana. „Gdyśmy już byli w zrębach ciemnej studni,” Boska Komedia

Gdyśmy wpłynęli do morskiego gardła

Cieśnina Gibraltar, która prowadzi pomiędzy słupami Herkulesowymi. Septa , wybrzeże Mauretanii, kraju północnej Afryki. „Gdyśmy wpłynęli do morskiego gardła,” Boska Komedia

gdyż

tu: skoro.

Gdzie był ostatni klasztor Złych Tłumoków

Ostatni oddział kręgu ósmego poeta nazywa klasztorem Złych Tłumoków, prawdopodobnie bez głębszej myśli, bo duchy są tam jak wszędzie w piekle zamknięte jak mnichy za furtą klasztorną. „Gdzie był ostatni klasztor Złych Tłumoków,” Boska Komedia

gdzie dwie rodzin sobie życzy

daw. składnia, dziś: gdzie dwie rodziny sobie życzą. „Że gdzie dwie rodzin związku sobie życzy,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

gdzie obrały

gdzie mają miejsce. „…bo jakkolwiek podziw słusznym jest dla bohaterów hołdem, jednakże gdzie obok męstwa eksperiencja i bystry rozum sedes sobie obrały, tam ludzie i dla własnej korzyści odprawować zwykli pielgrzymki.…” Pan Wołodyjowski

gdzie pod dawny mur bystry Tyber bieży

w Rzymie. „Albo gdzie pod dawny mur bystry Tyber bieży.” Fraszki

Gdzie prąd przeciwnych ruchów się potrąca

poeta z Beatrycze wznoszą się na słońce, które, jak wyżej nadmieniliśmy, wtenczas stało w znaku Barana, a Baran i Waga są dwoma punktami, gdzie się krzyżują ekwator [tj. równik; red. WL] z zodiakiem. A jako gwiazdy stałe kołują w swoich kręgach, które z ekwatorem, jak słońce i planety kołujące też w swoich osobnych kręgach, z zodiakiem równolegle krążą. Poeta mówi, że tam ruch przeciwny a podwójny jeden drugiego potrąca. „Gdzie prąd przeciwnych ruchów się potrąca:” Boska Komedia

gdzie siedem razy na dzień dzwony biją

sens: gdzie odprawiana jest liturgia godzin, tj. modlitwa obowiązkowo odmawiana siedem razy na dzień przez osoby ze święceniami duchownymi. „— To mi i dziwno — ozwała się pani Ofka, wdowa po Krystynie z Jarząbkowa — że Walgierz Wdały, o którym zakonnicy prawili, może się w Tyńcu pokazować, gdzie siedem razy na dzień dzwony biją.” Krzyżacy

Gdzie skały między dwoma Włoch brzegami ...

Góry Apenińskie. „Tak wysokimi jeżą się garbami,” Boska Komedia

gdzie stąpię

stąpnę, postawię stopę. „Gorące umiłowanie żywej przyrody, wypełniające po brzegi serce moje, przenikające mnie taką rozkoszą, że świat otaczający wydawał mi się rajem, jest mi dzisiaj udręką, prześladowczym demonem, kroczącym za mną wszędzie, gdzie stąpię.” Cierpienia młodego Wertera

Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja

formuła wypowiadana podczas ceremonii zaślubin przez kobiety rzymskie. „Oto usłyszałby z jej ust sakramentalne: „Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja", i byłaby na zawsze jego.” Quo vadis

Gdzie złote góry i nasze turnieje?

aluzja do zaprzysiężonych przez Henryka Walezego zobowiązań finansowych na rzecz Polski i obietnicy sprowadzenia piechoty gaskońskiej oraz do uroczystości przy wjeździe Henryka do Krakowa. „Gdzie ony złote góry nieprzebrane?” Pieśni

gdzieby starop.

jakżeby, niepodobna by. „Gdzie by też tak kamienne ten Bóg serce nosił,” Treny

gdzieś czasu zmarnował tak wiele

Kassela na początku jubileuszu postanowionego w roku 1300 przez papieża Bonifacego VIII w Rzymie, na którym znajdował się i Dante, zszedł z tego świata. Poeta, który swą pielgrzymkę poetyczno-religijną rozpoczął na początku wiosny tegoż roku, zapytuje, dlaczego on o trzy miesiące później tu przychodzi, ponieważ ten czas ubiegły między jego śmiercią a początkiem oczyszczenia się z grzechu uważa za stracony. Jak i gdzie w tym przeciągu czasu znajdują się dusze, poeta wyraźnie nie oznaczył. „Lecz ty gdzieś czasu zmarnował tak wiele?»” Boska Komedia

gdzieś światami

gdzieś daleko. „Mój Boże, dostaniesz pan, dostaniesz; mówiły mi, że gdzieś światami mają jakiś mająteczek, który panu tym samym przypadnie.” Skąpiec

gdzieś szukał

tu: gdzie szukałeś. „Bo możesz dziesięć razy zaglądać w to samo miejsce i nie ma, a potem jest nagle tam, gdzieś szukał.” Bankructwo małego Dżeka

Gdzieś to przepadło

oby przeniknęło. „Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło,” Pieśni

gdzieściś

gdzieś. „Aż jednego razu znaleźli się tacy ludzie, którzy samemu królowi donieśli, jakie to dziwy dzieją się gdzieściś, w kraju litewskim, w najgęstszej puszczy nad samym brzegiem Niemna.” Nad Niemnem

gdziesik gw.

gdzieś. „A każden zapatrzył się gdziesik i jakby widział przez oczy, zaszklone łzami, ojców swoich, dziadów i pradziadów, niesionych tam, na smętarz, już widny przez grube pnie topoli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

gdzież się schronię

w znaczeniu: «dokąd ucieknę przed boleścią ojca?», zob. Raszi do 37:30. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Gedeon XIV w. p.n.e.

postać biblijna, zwycięski wódz i sędzia izraelski. „Radziwiłła zwano Gedeonem litewskim, Samsonem, zbawcą.” Potop

gędźba starop.

akompaniament muzyczny do recytacji lub śpiewu; również samo granie lub śpiewanie. + 1 inne znaczenie „Otóż i gędźba.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

gędzić daw., gw.

rozmawiać, opowiadać. „…z nagła we zboża i skłębiał je, mącił, wzburzał do dna i przepadał znowu nie wiada kaj, a rozkolebane zagony długo jeszcze gędziły i cichuśko, jakby się skarżąc na wisusa.…” Chłopi, Część czwarta - Lato

gędziebny daw.

muzyczny (od „gędźba", muzyka). „Łacno brzęczącą strunę na gędziebnym drzewie” Odyseja

gefrejter

dawny stopień wojskowy, odpowiednik starszego szeregowca. „Przyjechałem do Tarnin pierwszy raz, gdym już był gefrejterem.” Popioły

Geldria

prowincja Holandii położona pomiędzy rzekami IJssel, Moza i Ren. „— To krewny hrabiego Geldrii, wielkiego dobrodzieja Zakonu i z rodu Zakonowi zasłużonego.” Krzyżacy

gemacht? niem.

zrobione?

gemajn daw., z niem. gemein : zwykły

szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu; tu pogard.: żołnierz. + 1 inne znaczenie „Ja ci sam podam sposób: uderz jutro w bitwie na pana Sapiehę, a ja pojutrze tego gemajna wypuszczę i tobie winy przebaczę...” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

gemajna daw., z niem. gemein : zwykły

częściej: gemajn, szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu. „Odtąd pilnie będę zważał, jaką mi każden gemajna twarz pokazuje...” Potop

gemma

kamień szlachetny lub półszlachetny zdobiony reliefem, używany jako ozdoba lub pieczęć. „Lecz po pewnym czasie przemówił — i otworzywszy oczy jął rozpytywać o pogodę, a następnie o gemmy, które jubiler Idomen obiecał mu przysłać na dzień dzisiejszy do obejrzenia...” Quo vadis

Gendre, Aleksiej Andriejewicz 1776–1830

generał major Armii Imperium Rosyjskiego, członek sztabu Wlk. Ks. Konstantego, funkcjonariusz przybocznej tajnej policji księcia; zginął w czasie ataku na Belweder w noc wybuchu powstania listopadowego, zakłuty bagnetami przez członków sprzysiężenia podchorążych. „Miasto się pali.” Noc listopadowa

genealogia

rodowód. „Zawiadomienie na brystolu, litografowane morowo, z tytułami i genealogiami.” Przedwiośnie

Général, ce sont vos paroles? fr.

generale, to pańskie słowa? „Général, ce sont vos paroles?” Dziady, część III

genialny felieton

Bez obłudy , „Głos" 1891 nr 18. „A ten oto Marian Bohusz napisał tego dnia genialny felieton.” Przedwiośnie

genialny geometra

mowa o Karolu Marksie. „…tu, ukazujące się oczom ludzkim w czynie najpotężniejszym od zarania świata a wysnutym z logicznych przesłanek genialnego geometry, który inaczej niż wszyscy dotychczas, niż najpotężniejsi z tyranów, podzielił i pomierzył okrąg ziemi swym systemem triangulacji…” Przedwiośnie

genijusz

dziś: geniusz; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „O genijuszu, bądź po mojej chęci!” Boska Komedia

genijusza

geniusza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Zwraca ster łódka mego genijusza,” Boska Komedia

genijuszów

geniuszów; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „I byłem szósty z genijuszów chóru.” Boska Komedia

genijuszu

dziś: geniuszu; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „«Jeżeli własna genijuszu siła” Boska Komedia

Geniusz

duch z klechdy Rybak i geniusz . „Rybak stał się bogaty tak, jak mu to Geniusz przyobiecał.” Klechdy sezamowe wszystkie 2 wystąpienia →

genus humanum łac.

rasa ludzka. „— Pytanie waścine jest nie do rzeczy, bo gdyby wszyscy podobne śluby czynili, tedyby genus humanum zaginąć musiało.” Ogniem i mieczem

geomanta gościniec nieb szary

Geomancja, tak zwana sztuka wróżenia z punktów na piasku lub na papierze. Tu, według słów poety, geomanta oznacza punkt na niebie, który jeśli się zetknie w godzinie zmroku po zachodzie słońca z gwiazdą stojącą najbliżej od Wodnika, staje się dla niego wróżbą wielkiego szczęścia, to jest, fortuna major . „Gdy geomanta swoje szczęście czyta” Boska Komedia

geometra nie znajduje szukanej zasady

To jest: kwadratury koła, nad wyszukiwaniem której daremnie łamią głowy matematycy. „I nie znajduje szukanej zasady,” Boska Komedia

Gerajstos

przylądek na wyspie Eubei. „Do Gerajstu zawiniem.” Odyseja

Gerar

miasto filistyńskie, por. Ks. Rodzaju 26:1.

gereński

od Gerenii w Messenie, miejsca wychowania Nestora. „Gereński witeź, sławny Nestor, rzecz pochwycił:” Odyseja

Geri del Bello

po matce krewny Dantego; zabił go Sachetti; śmierci jego trzydzieści lat po popełnionym morderstwie pomści jego synowiec. „Geri del Bello, po imieniu krzyknął,” Boska Komedia

Gerion

O Gerionie, patrz pieśń XVII Piekła . „Gdym cię na barki wsadził Geryjona,” Boska Komedia

gerydon fr. guéridon

mały stolik, zazwyczaj okrągły, przeznaczony do odkładania drobiazgów. „— Nie zawołasz — przerwał Felton, zasłaniając sobą dzwonek umieszczony na gerydonie inkrustowanym srebrem — strzeż się, milordzie, albowiem znajdziesz się w ręku Boga mściciela!” Trzej muszkieterowie

gęsi siodłate

o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach, a innym na grzbiecie. „Ale od jednej chaty śpieszy na łączkę pod bór małe stadko gęsi: cztery białe, a znów trzy siodłate.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

gęsi surowcowe

odlew surowego żelaza w formie zwanej „gęsią". „…słupów złączonych, które leżąc na grubych osiach dźwigały ciężar żelaza, przewłóczył z miejsca na miejsce bryły „gęsi" surowcowych, podobne do zastygłych skib grudy, płaskie sztaby żelaza, proste albo zwinięte jak wstążki relsy, drągi ogromne części mostów, kr…” Ludzie bezdomni

gęsie

dziś popr. B.lp: gęsi. „ani ćwierć tej mocy nie było we mnie, kiedym gęsie pasła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

gęślarz

grający na gęślach , tj. instrumencie strunowym używanym w Słowiańszczyźnie (po białorusku: husli ). + 1 inne znaczenie „Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz).” Dziady, część II to słowo w 2 lekturach →

gęśle muz.

ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. „Między dworzanami dwóch było rybałtów, jeden z lutnią, drugi z gęślikami u pasa.” Krzyżacy

gęśli a. gęśle

instrument smyczkowy, zazwyczaj dwu- lub trzystrunowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec w kształcie owalnego pudła z krótką szyjką. „A przy tym w złote gęśli albo w lutnią grają.” Pieśni

gęśliki

zdrobn. od: gęśle ; archaiczny instrument smyczkowy. + 1 inne znaczenie „Ale jak my zaczęli jeden z drugim i dziesiątym na gęślikach grać, alboli pod oknem, alboli pod progiem, to się ludzie odsłuchać nie mogli naszej kapeli, takie z niej wesele szło, taka radość, takie śpiewanie w sercu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

Gesner, Conrad 1516–1565

przyrodnik, lekarz i leksykograf szwajcarski, autor m.in. pięciotomowego ilustrowanego dzieła Historia animalum (wyd. 1551–1587) poliglota, humanista, bibliofil, komentator i wydawca dzieł starożytnych. „I mógłbym tutaj, za Gesnerem,” Kwiaty polskie

gest z łac.

ruch, znak. „Był to gest radości.” A... B... C... to słowo w 2 lekturach →

gesta daw. forma M i B lm.

dziś popr. forma: gesty. + 1 inne znaczenie „Jak groźne gesta!” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Gestapo z niem. Geheime Staatspolizei

tajna policja w nazistowskich Niemczech. „…uważyć, że tendencję do skracania wyrazów przejawiały w szczególności państwa i organizacje totalitarne — przykłady: nazi, Gestapo, Komintern czy Agitprop.…” Rok 1984

gestapowiec

funkcjonariusz gestapo, policji politycznej III Rzeszy. „— Była we mnie taka ciekawość jak w gestapowcu.” Medaliony

gestapówka

funkcjonariuszka gestapo, policji politycznej III Rzeszy. „Gestapówki chodziły, pilnowały i śmiały się z nas, że marzniemy.” Medaliony

gestykulować

rękami wymachiwać, potrząsać. „Gestykulował popędliwie.” A... B... C...

gęstymi pułki

dziś: gęstymi pułkami (popr. forma N.lm); tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gęstymi pułki lecą stada szpaków,” Boska Komedia

gęstymi włosy

dziś popr. N.lm: (...) włosami. „Jan, krępy, silny człowiek, z głową nastrzępioną twardymi jak szerść a jak las gęstymi włosy, tylko co wrócił od roboty, twarz i ręce umył w konwi z wodą i zdjąwszy mularski fartuch swój gliną i wapnem oblepiony, w kamizelce i rękawach grubej koszuli zasiadł p…” Dobra pani

gęszcz

dziś: gęstwina. „Stuletnia może sapieżanka gałęzie swe już bezpłodne, ale nieprzeniknioną gęszczą listowia okryte kładła na oknach i ścianie domu, którego okiennice i narożniki, na biało pomalowane, wesoło zza niej wyglądały.” Nad Niemnem

geszefciarz

pogardliwie: człowiek ustawicznie goniący za zyskownymi, a nie zawsze uczciwymi interesami. „Jak to znać geszefciarza i parweniusza...” Lalka

geszeft z niem.

interes, handel (przeważnie nieuczciwy). + 1 inne znaczenie „— Dla geszeftu...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

getry

tu: rodzaj ochraniaczy z filcu lub grubego sukna, zakładanych na buty przez mężczyzn w XIX i na pocz. XX w. w celu ochrony nóg przed zimnem. „W jego monoklu, getrach, kremowych, nienawistnych rękawiczkach.” Granica

giąć parole

tu: grać w karty na pieniądze; zagiąć parol odnosi się do sytuacji w grze, kiedy postawiono na jakąś kartę, a ta wygrała, wówczas stawiając na nią po raz drugi i podwajając stawkę, zaginano róg tej karty. „A mój pan drogi gnie sobie parole,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

giaur z pers. gaur : wyznawca zoroastryzmu, czciciel ognia, z tur., pogard.

pogardliwe określenie nadawane przez muzułmanów innowiercom, zwł. chrześcijanom; niewierny. + 1 inne znaczenie „«Patrzcie, o giaury!” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →

Gib her niem.

daj mi to. „— Gib her — spokojnie mówi esesman, nadstawiając otwartą teczkę, pełną złota i barwnej, obcej waluty.” Pożegnanie z Marią

Gichon

dokładna identyfikacja jest niepewna, wedle niektórych opinii jest to Nil, zob. Józef Flawiusz Antiquitates Iudaicae ( Dawne dzieje Izraela ) 1:1:3. „Saadia ben Josef Gaon (882/892–942), rabin, filozof, komentator Biblii, badacz języka hebrajskiego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

gidia

osoba wysoka i chuda, o niezgrabnym wyglądzie. „Oto zjawiła się w pobliżu chlewików i kurników panna-podlotek, jakaś wysmukła i wiotka gidia pensjonarska.” Przedwiośnie

Giedymin ok. 1275–1341

lit. Gediminas, wielki książę litewski w latach 1316–1341, założyciel dynastii Giedyminowiczów, twórca mocarstwowej potęgi Litwy, dziad Jagiełły. „I Giedymina, kiedy na Ponarskiej Górze,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

gield z niem.

pieniądze. „Widzisz, moja pani Borowisiu, co do gieldów, to cię nie będziemy obdzierać, nic się nie lękaj...” Syzyfowe prace

giełda

monumentalny gmach, wzniesiony w XIX w. „…Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, hale i konserwatorium muzyczne, bydłobójnie i teatry, giełdę, Kolumnę Lipcową i wnętrza świątyń.…” Lalka

giemza

wyprawiona kozia skóra; tu (pot.): klapa, śmierć. „I tak, i tak giemza — mówił dalej kierownik, patrząc w ziemię, na szprychy koła i na błoto pod kołami.” Pożegnanie z Marią

Gieras 1885–1956

aktor, tancerz, monologista, jeden z najpopularniejszych aktorów kabaretowych i rewiowych dwudziestolecia międzywojennego, występował w kabaretach warszawskich: „Renaissance", „Bagatela", „Venus", „Żywa Mucha", „Komedia", „Praskie Miniatury", „Miraż", „Czarny Kot", „Argus", „Qui pro Quo", „Morskie Oko", „Band", „Cyrulik Warszawski" i „Wielka Rewia"; występował również w filmie, grając charakterystyczne role drugoplanowe, m.in. w Królowej przedmieścia , Ada! To nie wypada! , a tekże w ekranizacjach powieści Dołęgi-Mostowicza Znachor i Doktór Murek . „Madziarka — Łoskot — Pikuś — Gieras.” Kwiaty polskie

Gierdawy

obecnie miasteczko w obwodzie kaliningradzkim, 3 km od granicy z Polską. „Aż wybuchła ta wojna i w Gierdawach powiedział mi wójt von Heideck, że wojenne prawo inne i że glejty wydane w czasie pokoju nic nie znaczą.” Krzyżacy

giermak szary

zwykły strój szlachecki. „Szczęśliwe czasy, kiedy giermak szary” Fraszki

giezłeczko starop., zdr. od: giezło

koszula z białego płótna; giezłeczkoć (...) dała : giezłeczko ci dała (skrócone). „Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę,” Treny

giezło daw., przestarz.

luźna koszula, także śmiertelna. + 1 inne znaczenie „We drzwiach ukazał się ślepy Wasyl, a obok niego Helena ubrana w białe giezło, blada sama jak giezło, z oczyma rozszerzonymi z przerażenia, z otwartymi usty.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

giezło a. gzło gw.

koszula lub prześcieradło, okrywające zmarłego. „…stym powietrzu, spadając na trawy, na kępy łozin jasnozielonych, na cierniowe krze, całe w białościach kwiatów kieby w tych gzłach przenajświętszych.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Gifrejter z niem.

nazwa stopnia wojskowego: starszy szeregowy. „Śmierci Gifrejtera” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Giganci mit. gr.

synowie Gai-Ziemi, poczęci z krwi Uranosa, spokrewniony z bogami szczep dzikich olbrzymów, który przegrał walkę o władzę nad światem z bogami olimpijskimi. „Giganty rządził, które do szczętu wygubił,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

giltować z niem. gilten : brać pod uwagę

liczyć się; zaliczać. „Giltuje, gdy się w szkło zaklepie.” Kwiaty polskie

gilza

bibułka papierosowa. „Ożywił się nawet; dzięki jego usilnej agitacji wszyscy prawie optymaci obrzydłowscy, z wyjątkiem krzykliwych, prawda, ale też nielicznych konserwatystów, zaczęli palić papierosy w gilzach niesklejanych, zaszczytnie znanych pod godłem „nieszkodliwych piersiom".” Siłaczka

gimnazjum realne

gimnazjum przygotowujące do zawodów praktycznych. Program uwzględniał przede wszystkim matematykę, nauki przyrodnicze, języki nowożytne i rysunki. „— Był tu jeden profesor z gimnazjum realnego, obejrzał pompę i powiedział, że na nic się nie zda, ale że chłopak zdolny i powinien uczyć się.” Lalka

gindżał a. kindżał

rodzaj długiego noża lub sztyletu, prostego lub zakrzywionego, element uzbrojenia oddziałów kozackich. „…ż nie używano w wieku ówczesnym; obok nich kopie polskie i dziryty wschodnie; siecznego oręża też dosyć, od szabli aż do gindżałów i jataganów, których głownie migotały różnymi kolorami jak gwiazdki w blasku ognia.…” Ogniem i mieczem

Ginie w płomieniach i dymu obłokach

Litwini w ciężkiej chorobie lub w wielkiem nieszczęściu zwykli byli żywcem palić się w domach. Najpierwszy ich król i arcykapłan Wajdewutas i jego następcy na stosach dobrowolną śmiercią pospolicie żywot kończyli. Takowe samobójstwo w mniemaniu ich bardzo zaszczytnem było. „Ginie w płomieniach i dymu obłokach.” Grażyna

Giovanelli, Federico Maria 1726–1800

włoski duchowny rzymskokatolicki, ostatni patriarcha Wenecji wybrany w czasach Republiki Weneckiej. „W parę tygodni później złota księga płonie u podnóża drzewa wolności, doża chroni się do swego domu, a patriarcha Giovanelli asystuje przy ceremonii zniszczenia ustaw Wenecji i zanosi do Boga modły...” Popioły

Gipsem wymarmurzony

ozdobiony gipsowymi sztukateriami. „Gipsem wymarmurzony gabinet od stroju.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Girajów dziedzina

dynastia chanów tatarskich, panująca w Krymie od r. 1479, kiedy sułtan turecki Mahomet II osadził na tronie Mengli–Gireja. „Jeszcze wielka, już pusta Girajów dziedzina!” Sonety krymskie

girydon

stolik okrągły o jednej nodze. „Ten perskie gerydony, ów japońskie skrzynie,” Satyry

git żyd.

dobrze.

giwer a. gwer

broń; tu: miecz a. rapier. „Mój giwer już dobyty: zaczep ich, ja stanę z tyłu.” Romeo i Julia

giwer gwer daw.

karabin. „Niech każdy za giwer bierze” Noc listopadowa

giwera

karabin. „giwery w rzędów dwa pod ścianą.” Noc listopadowa

gladiator

zapaśnik w starożytnym Rzymie, walczący na publicznych igrzyskach. „— A mnie posąg triumfującego gladiatora — melodyjnym głosem dodała panna Florentyna.” Lalka

gładka

tu: piękna. „Gładka była i możnego rodu, nad wszystkie inne panny księżnie miła i sama księżnę miłująca.” Krzyżacy

gładki daw., starop.

ładny, piękny, urodziwy. „Gładki Parys wśród pysznych Dardanów się chroni.” Iliada to słowo w 4 lekturach →

gładkość starop.

piękno, uroda. „Nie dufaj temu, kto gładkość miłuje,” Pieśni

Gładkość wprawdzie ale dzierżą obyczaje

sens fragmentu: uroda sprawia, że człowiek się zakochuje (staje się sługą miłości), ale miłość utrzymuje się dzięki zasadom. „Ale dzierżą obyczaje.” Pieśni

gładysz daw., przestarz.

człowiek układny i urodziwy (gładki). + 1 inne znaczenie „Wszakże ten obcy gładysz nie byłby zwiódł przecie” Odyseja to słowo w 3 lekturach →

glamać gw.

mlaskać. „Nikto się nie ozwał, póki pierwszego głodu nie zapchali, tęgo pracując, że ino w onej uroczystej cichości spożywania glamania się rozchodziły, przysapki a bulgoty gorzałki, bo Hanka nie żałowała nikomu, sama jeszcze przyniewalając do picia.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

glanc z niem.

niem. blask, połysk. „— Na glanc...” Nasza szkapa to słowo w 2 lekturach →

Glauk

syn władcy Likii, potężny sprzymierzeniec Trojan.

Glaukos

przodek Glaukosa walczącego w wojnie trojańskiej. „plemienia: z niego Glauk” Iliada

Glaukus

rybak z Eubei, według podania mitologicznego po zakosztowaniu morskiego ziela, przemienił się w morskiego boga. „W morskiego boga cudownie się wciela.” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.