Litera W

1525 słów, strona 5 z 7.

wprzód niżeliś zapragnął daw.: konstrukcja z partykułą -li i przestawną końcówką czasownika; inaczej: wprzód niż zapragnąłeś. „Spełnić wprzód jeszcze, niżeliś zapragnął?” Hamlet
Wprzód w piękne spoglądając oczy: Poeta w oczach Beatrycze jak w zwierciadle widzi odbity punkt światła, o którym niżej będzie mowa i obraca się, żeby bezpośrednio mógł go widzieć. „Zrobiłem w piękne spoglądając oczy,” Boska Komedia
Wprzód więc nim zajdą siedmiorakie gwiazdy: Litwini mieli właściwy sobie sposób oznaczania pór roku, miesięcy i godzin. Ob. Kotzebue t. I, k. 52 do 68: Schilderung der alten Preussen . Konstelacja tu wspomniana w ich języku nazywa się retis [tj. sito; red. WL]. „Wprzód więc nim zajdą siedmiorakie gwiazdy,” Grażyna
wprzód, wprzódy daw.: najpierw. „— Jeśli prędko zamrzecie, to po waszej śmierci, ale wprzód was godnie pochowam; a jeśli Pan Jezus da wam zdrowie, to w Bogdańcu ostaniecie.” Krzyżacy
wprzody starop.: wprzódy, najpierw. „To dlatego, żem chciał wprzody” Zemsta
wprzódy przestarz.: dziś: wcześniej, poprzednio. „Zaczęły iść dalej, tak samo prędko jak wprzódy.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
wrąb gw.: tu: brzeg; wgłębienie. + 2 inne znaczenia „To i pokrótce Lipce napełniły się narodem po wręby.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
wracam na Liban, do mojego domu: cytat z Ojca zadżumionych Juliusza Słowackiego. „„Wracam na Liban, do mojego domu..." Już za mną zostały Głogi, Krawczyska, Mękarzyce...” Ludzie bezdomni
wraz daw.: zaraz, natychmiast. + 1 inne znaczenie „Wraz bije owce, święte przymierza zadatki,” Iliada to słowo w 4 lekturach →
wrażać: tu w sensie: dawać. „— «Cześć i bojaźń mi wraża twa, ojcze, przytomność.” Iliada
wrazić daw.: wepchnąć, wcisnąć. + 1 inne znaczenie „Tak się w mój tron złocisty królowaniem wrażę,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
wraży daw.: niesprzyjający, wrogi. + 2 inne znaczenia „— Lecz nie widać było twarzy i nie widać było oczu, jeno słychać było wraży tętent, zgiełk i szmer w pomroczu!” Klechdy sezamowe to słowo w 6 lekturach →
wręcz ścinać się: walczyć wręcz; ścierać się w boju, operując bronią ręczną; pojedynkować się. „Lub wręcz z Polaki ścinał się żelazem!” Grażyna
wręga: prawdop. mowa nie o wrędze, a o stępce (kilu). „Postrzegłszy, maszt ten z wręgą do kupy związałem,” Odyseja
wreście daw.: dziś popr.: wreszcie. „To wreście, to wreście” Balladyna
Wrócę do ciebie: «Anioł nie ogłaszał, że powróci za rok, ale wypowiadał słowa posłania Bożego», z którym przybył, zob. Raszi do 18:10. „I rzekli do niego: „Gdzież Sara żona twoja?", a odpowiedział: „Oto — w namiocie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wrócić: tu: zwrócić, oddać. „Żony się upomina, a ja wrócić radzę,” Odprawa posłów greckich
wrócił: «[Reuben] nie był obecny, gdy sprzedawali Josefa, ponieważ był to dzień, gdy na niego przypadała kolej, by udać się do ojca i posługiwać mu», zob. Raszi do 37:29. + 1 inne znaczenie „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Wróciłem ojcze mój!: por. przypowieść o synu marnotrawnym (Łk 15:11-32). „Czyżby człowiek–ojciec mógł trwać dalej w gniewie, gdyby mu rzucił się na szyję niespodzianie przybyły syn i zawołał: — Wróciłem ojcze mój! Nie gniewaj się, że przerwałem wędrówkę, w której dłużej wytrwać miałem wedle woli twojej.” Cierpienia młodego Wertera
wróciliż: czy wrócili. „Wróciliż i tamci?” Hamlet
wróg: tu: zła siła, diabelska siła, los, fatum, być może chodzi nawet o szatana. „Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,” Treny
wrony: (o koniu) kary, czarny. „— Jeden na wronym koniu na przedzie — rzekł Zbyszko.” Krzyżacy
wrót Enaimu: hebr. פֶּתַח עֵינַיִם ( petach einajim ) dosł. ‘otwarcie oczu’. «Na rozstajach, na drodze do Timny», zob. Raszi do 38:14. „I doniesiono Tamarze, mówiąc: „Oto teść twój udaje się do Timny, aby strzyc owce swoje".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wrota kościane: w mit. gr. i rzym. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. „Która przez wrota kościane wychodzi,” Pieśni
wrota nieszczesne: były one nieszczęsne, gdyż ci którzy przez nie przechodzili byli nieszczęśliwi, gdyż pozbawieni największego dobra: życia. „Gdzie te wrota nieszczesne, któremi przed laty” Treny
wrótnie gw.: wrota, duże drzwi, brama. „…wiec, kajś znowu jazgotliwie zagęgały gęsi, to koguty się wydzierały rozgłośnie; gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła, imając się z wolna pracy codziennej — jeno u Borynów wciąż było…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
wrotny: wracający. „Bieg bieżąc, wrotne od początku świata” Pieśni
wroża starop.: wróża, wróżba. „Temu bych uczynił wrożą” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wróżbitów: hebr. חַרְטֻמִּים ( chartumim ), ‘magicy, wróżbici, astrolodzy, biegli w ryciu hieroglifów’. «Ci, którzy kierują zapytania do kości zmarłych osób», zob. Raszi do 41:8. „A oto siedem kłosów pustych i opalonych wiatrem wschodnim, wyrastało za nimi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wróżby wiosenne: Jeden historyk rosyjski w podobny sposób opisuje wróżby i przeczucia ludu moskiewskiego przed wojną 1812. „Wróżby wiosenne — Wkroczenie wojsk — Nabożeństwo — Rehabilitacja urzędowa śp.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wróżka: wróżba. „Nie dla wróżki żył augur, ale dla intraty.” Satyry
wrychle gw., daw.: niedługo. + 2 inne znaczenia „Skończył wrychle jeść i wstał, bych się nieco przyogarnąć, ale takie ociążenie poczuł w sobie, takie ciągotki w kościach, taką senność, że jak stał, rzucił się na łóżko, by się z pacierz przedrzymać.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →
wrzeciądz daw.: urządzenie służące do zamykania bramy lub drzwi od wewnątrz; zazwyczaj rodzaj żelaznej sztaby czy drąga obracającego się na sworzniu przymocowanym do ościeżnicy albo ściany, którego drugi koniec mógł być umocowywany na drzwiach. + 3 inne znaczenia „Nie złamałby bram Hektor i mocnych wrzeciądzy,” Iliada to słowo w 5 lekturach →
wrzeciądze: okucia na drzwiach, służące do zamykania ich od wewnątrz (np. na skoble lub kłódki). + 3 inne znaczenia „Spadły wrzeciądze: ogromne lwisko” Ballady i romanse to słowo w 4 lekturach →
wrzeciono: przyrząd do przędzenia ręcznego w formie wałka zaostrzonego na obu końcach. + 1 inne znaczenie „W izbie siedzi babuleńka u komina, złote nici na kołowrotku przędzie, cichym głosem stare pieśni śpiewa, z cichym furkotem wrzeciono złote puszcza.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wrzekomoś zdrów starop.: rzekomo jesteś zdrów. „Wrzekomoś zdrów, a wżdy stękasz!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Wrzeszcz: część Gdańska, położona na północ od Śródmieścia. „Wystarczył mały czerwony budynek z cegły obok Instytutu Anatomicznego we Wrzeszczu pod Gdańskiem, by z ludzi zamordowanych wytapiać tłuszcz na mydło, a skórę ich garbować na pergamin.” Medaliony
wrzkomo daw.: rzekomo. „Wrzkomo poprawia, a do głębi ciśnie:” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
wrzód... szkodliwy: cierpienie. „Żywot mój, oddal ten wrzód ode mnie szkodliwy,” Fraszki
wrzosy wysokie na osiem metrów: Elisée Reclus [autor powołuje się na nazwisko znanego geografa fr., z którego prac korzystał; red. W.L.]. „Na zboczach niektórych wzgórz, które z daleka wydawały się jałowe, widzieli wrzosy wysokie na osiem metrów.” W pustyni i w puszczy
wsady gw.: wszędzie. „jesce wsady rozgaduje,” Wesele
wschodni obrządek: prawosławie. „Więc pan chorąży, choć sam Rusin i gorliwy wschodniego obrządku stronnik, zadumał się smutno.” Ogniem i mieczem
wschodnia kolej niemiecka: właśc. Pruska Kolej Wschodnia, linia kolejowa długości ok. 740 km, łącząca Berlin z Królewcem. „…ienia (posiadał glinę), wreszcie w trzecim roku wojny rozpoczął i pomyślnie poprowadził pertraktacje ze wschodnią koleją niemiecką o zakup i rozbudowę własnej bocznicy kolejowej i postawienie przy niej magazynów przeładunkowych.…” Pożegnanie z Marią
wschody daw.: dziś popr.: schody. „Schodzi po wschodach; jak te szczeble stare” Balladyna to słowo w 7 lekturach →
wściąga: zatrzymuje. „Przeszłych rzeczy nie wściąga, przyszłych upatruje” Treny
wścibstwo: w oryg. cot–quean , babski król, mężczyzna mieszający się do domowego gospodarstwa. „Co to za wścibstwo?” Romeo i Julia
wścieczony: rozwścieczony, wściekły.
wściubski: wścibski; taki, który się wściubia, tj. pcha się wszędzie nieproszony. „Zgryźliwy i nieustępliwy kulawiec narzekał wówczas na wściubską lewicę przyjaciela i bezprawną obecność jej u boku wyczuwał, niby natłok zbyteczny i ciasnotę dokuczliwą.” Klechdy polskie
wsiadać: domyślne: do łodzi Charona, umierać. „Bo ani wzwiemy, kiedy wsiadać każą,” Fraszki
Wsiadamy?: w znaczeniu: czy już wsiadamy na konie? „Wsiadamy? Czy nas półmiski trzymają?” Pieśni
wsiędzie: dziś popr. forma: wsiądzie. „Oto, szlachta litewska wtenczas na koń wsiędzie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wsiej ros.: cały. „Wsiej czas — mój los.” Noc listopadowa
wsięka: dziś popr.: wsiąka. „Radość w me serce strumieniami wsięka,” Boska Komedia
wsięknie: dziś popr.: wsiąknie. „Niechaj w te słowo wsięknie miłość, wiara,” Kordian
wsio ros.: wszystko. „pozna stróże carskiego słowa — wsio rycerni,” Noc listopadowa wszystkie 3 wystąpienia →
wsio buntowszczyki ros.: wszyscy buntownicy. „Wsio buntowszczyki uciekli.” Noc listopadowa
wsio paniw a kniaziej z ukr.: wszystko pańskie i książęce. „Teraz wsio paniw a kniaziej...” Ogniem i mieczem
wsio po russki ros.: wszystko po rosyjsku. „Tam przecie wsio po russki...” Przedwiośnie
wsioscy gw.: wiejscy; ze wsi. „a chłopi tu wsioscy już som” Wesele
wsiosko gw.: wsiowa, wiejska, ze wsi; tu: pochodząca z tej wsi. „Tu wsiosko od maleńkości, Klimina,” Wesele
wsiów: dziś popr. forma D. lm: wsi. „Zajmą-li sobie bydło, trzody, to się za jeden krowi łeb po kilka wsiów pali i zamki oblegają.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wsiowładztwo ros.: wszechwładza. „tajemnica — wsiowładztwo — komedia — skażenie!” Noc listopadowa
wsiowy: wiejski. „Słońce tylko co zaszło i całe niebo stanęło we złocie i bledziuśkich zieleniach, wiater ustał, zboża zwiesiły ociężałe kłosy, a po rosach leciały wsiowe wrzawy i jakieś dalekie przyśpiewki.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wskazał palcem idącego ducha: Cień, którego tu palcem wskazuje Gwido, jest to Arnold, poeta prowansalski. „(Tu wskazał palcem idącego ducha)” Boska Komedia
wskazał po filozofa: wezwał filozofa. „Po filozofa i temuż ukazał” Fraszki
wskazujeć: skrót od: wskazuje ci. „Wskazujeć drogę do Anglii.” Hamlet
wskróś tej przyczyny daw.: z tego powodu. „— A największa żałość chwyta mnie wskróś tej przyczyny, że on już tę dzieweczkę zaślubił, już ci była jego, a żadnej szczęśliwości nie zaznał.” Krzyżacy
wskrzesnąć: zmartwychwstać; tu w znaczeniu przenośnym. „I ja też wskrzesłem, choć niezupełnie...” Nad Niemnem
wspacznym obrotem: przez wsteczny obrót ziemi i czasu (pisze o tym Platon w Kritonie ). „Czyli wspacznym obrotem wrócił się wiek złoty?” Satyry
wspak gw.: od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności. „odmów pacierz, ale wspak.” Wesele
wsparł: tu: starł się z nim. „Więc naprzód skoczył pan Wołodyjowski ze swoją laudańską chorągwią i wsparł królewicza duńskiego Waldemara; zaś pan Kawecki Samuel i młodszy Jan stoczyli z pagórka pancerną chorągiew na najemnych Angielczyków Wikilsona — i w mgnieniu oka pożarli ich, jako szcz…” Potop
wspojźrzał starop.: spojrzał. „W zwierściadło, co powiększa, wspojźrzał człowiek mały:” Bajki i przypowieści
współcześnie: dziś w tym znaczeniu: równocześnie. „Współcześnie jak spod ziemi zjawił się Mateusz.” Placówka
współdziałać sobie: dziś: współdziałać ze sobą. „Egipt rozwijał się, dopóki jednolity naród, energiczni królowie i mądrzy kapłani współdziałali sobie dla pomyślności ogółu.” Faraon
współka: dziś: spółka. „Ale jak trzeba było kupić na współkę śliwki albo cukierki, zawsze zwracali się do Dżeka.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
współkopaczów: dziś popr.: kopaczy. „Dopiero fizyczne przerażenie na myśl, jak to on jutrzejszy dzień przetrzyma bez sennego dziś wypoczynku, pędziło go z powrotem na pryczę, między chrapiących i cuchnących współkopaczów.” Przedwiośnie
współtowarzyszów: dziś popr. forma: współtowarzyszy. „Jednak w piwnicy, która niegdyś zawierała skarb rodzicielski, Cezary znalazł kryjówkę dla siebie i kilku współtowarzyszów.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
wspominek daw.: dar, pozwalający wspominać osobę obdarowującą. „Dajcieże mi jakowy wspominek na drogę.” Krzyżacy
wspomionąć starop.: wspomnieć. „Śmierć podjął, wspomionął” Bogurodzica
wspomniał: «[Bóg] wspomniał na to, że [w noc ślubu, Rachel] przekazała siostrze znaki rozpoznawcze (zob. komentarz do Ks. Rodzaju 29:25), oraz to, że dręczyła się myślą, by nie przypadał jej los [żony] Esawa, jeśli Jakub się z nią rozwiedzie z tego powodu, że nie dała mu dzieci, bo nawet niegodziwiec Esaw miał już taką myśl, gdy usłyszał, że [Rachel] nie ma dzieci», zob. Raszi do 30:22. + 1 inne znaczenie „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wspomniał Bóg na Abrahama: «Co wspomniał o Abrahamie, [ratując] Lota? Przypomniał sobie, że Lot wiedział, iż Sara jest żoną Abrahama, słyszał jak Abraham w Micraim nazywa ją swoją siostrą, ale nie wyjawił sekretu; ponieważ Lot miał dla Abrahama miłosierdzie, dlatego i Bóg okazał Lotowi miłosierdzie», zob. Raszi do 19:29. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wspomnieć wspomni: hebr. פָּקַד ( pakad ): ‘zwrócić uwagę, zliczyć, wspomnieć, wyznaczyć, dokonać przeglądu, nawiedzić, być wezwanym, być odliczonym’, por. ten sam czasownik użyty w Ks. Rodzaju 21:1 w odniesieniu do Sary oraz w Ks. Wyjścia 3:16. „I rzekł Josef do braci swoich: „Ja umieram; ale Bóg wspomni was i wyprowadzi was z ziemi tej, do ziemi, którą zaprzysiągł Abrahamowi, Icchakowi, i Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wspomnijcie przygodę Cerbera: Herkules za rozkazem wyższych wyroków zstąpiwszy do piekieł i uwalniając Tezeusza, Cerbera okuł w łańcuchy. Widzimy tu jasną alegorię bezowocnego i niedołężnego oporu przeciwko woli i wyrokom bożym. „Wspomnijcie swego przygodę Cerbera,” Boska Komedia
wspomnionemu: dziś popr.: wspomnianemu. „„W przeciwnym razie — pisał Wittenberg — jeśli nie zaniechacie oporu i nie zechcecie ulegać wspomnionemu panu jenerałowi, bądźcie przekonani, że surowa was czeka za to kara, która innym posłuży za przykład.” Potop
wspór: tu: spór. „Gdy się długo męczyli mniej potrzebnym wsporem,” Bajki i przypowieści
wsporzej: szybciej. „Wszystko to na złe wyszło i zgubi mnie wsporzej;” Satyry to słowo w 2 lekturach →
Wśród góry stoi starzec, jak jej mara: Obraz starca stojącego we środku góry Idy, w głównych rysach przypomina wykład widzenia Nabuchodonozora przez Proroka Daniela w rozdz. 1, w. 32. Tu poeta pod figurą starca wyobraża czas z rozmaitymi jego wiekami, jako to: wiek złoty, srebrny, miedziany i żelazny, z postępującym ich moralnym zepsuciem. Podług wyobrażenia poety figura przedstawiająca czas, stoi na wyspie Krecie, położonej na Morzu Śródziemnym, między trzema wtedy znajomymi częściami świata. Tam Rea, żona Saturna, kiedy Saturn (Kronos, co z greckiego znaczy czas) pożerał wszystkie swoje dzieci, będąc brzemienną, chroniła się do groty w górze Ida i porodziła syna Jowisza; a bojąc się, ażeby Saturn nie odkrył jej schronienia i nie pożarł jej dziecka, gdy dziecko zapłakało, kazała zawsze hałaśliwą muzyką płacz dziecka zagłuszać. Dlaczego poeta oddalił się od wzoru Daniela proroka, a przychylił się do mitu pogańskiego, sama jego piękna alegoria najlepiej objaśnia. Czas, największa potęga ziemska, ukryta przed nami, którą nieustannie czujemy, a widzieć nigdy nie możemy, stoi ukryty we wnętrznościach góry. Cała jego budowa ma swoje symboliczne znaczenie, którego czytelnik łatwo się domyśli. „Wśród góry stoi starzec jak jej mara,” Boska Komedia
Wśród gwiazd stanąłem, co idą w ślad Byka: poeta wstąpił na ósmą sferę, gdzie są gwiazdy stałe. Gwiazdy zwane Bliźnięta w znak zodiakowy Byka wstępują. Poeta urodził się w dzień, gdy słońce stało w tym znaku zodiakowym. Dlatego według swojego systemu wpływowi tych gwiazd dary i kierunek swojego ducha przypisuje. „Wśród gwiazd stanąłem, co idą w ślad Byka.” Boska Komedia
wśród Lykii skał: Apollina i siostrę jego Artemidę czczono także w Lykii w Azji Mniejszej. Artemida i nimfy z jej orszaku przebiegały z żarzącymi się pochodniami w ręku dzikie ostępy gór i lasów. „Z którymi mkniesz wśród Lykii skał.” Król Edyp
wśród przybywających: «Ukryli się [w tłumie], aby ich nie rozpoznano, ponieważ ojciec przykazał im, by nie pojawili się wszyscy razem w jednej bramie, lecz aby każdy wszedł innym wejściem [do miasta], by złe oko nie miało nad nimi władzy, wszyscy oni byli bowiem przystojni i krzepcy», zob. Raszi do 42:5.
wstała: midrasz sugeruje, że Lot był jednak świadom, gdy starsza córka wstawała, a mimo to nie pilnował się następnej nocy, aby nie pić już wina, zob. Raszi do 19:33. „Chodź, upoimy ojca naszego winem, i położymy się z nim, a zachowamy z ojca naszego potomstwo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wstań, porzuć dom i chodź za mną: jest to wypowiedź utrzymana w stylu wypowiedzi Chrystusa według Ewangelii . Pankracy zatem chce tu oddziałać na Henryka przez stylizację, która jest bliska temu obrońcy chrześcijaństwa. „Krwi, którą oba wylejem dzisiaj, jutro śladu nie będzie — ostatni raz ci mówię — jeśliś tym, czym wydawałeś się niegdyś, wstań, porzuć dom i chodź za mną.” Nie-Boska komedia
Wstań, udaj się: «Ponieważ zwlekałeś w drodze [i nie wypełniłeś swego ślubowania], zostałeś ukarany tym, że spadło na ciebie to [zdarzenie] z twoją córką», zob. Raszi do 35:1.
wstanąli: konstrukcja z partykułą pytającą -li ; inaczej: czy wstaną. „Wstanąli to pieśniarze i ślepce” Noc listopadowa
wstąpać: wstępować. „A synowie, co w bite wstąpać mieli ślady,” Satyry
wstąpcie też: hebr. סוּרוּ ( suru ): 'odwróćcie się, skręćcie'. Midrasz uczy, że Lot ostrzegał ich, by udali się do niego okrężną drogą, gdyż mieszkańcy Sedomu są niebezpieczni, zob. Raszi do 19:2.
wstawać do dnia daw.: wstawać przed świtem. „Krzysia poczęła wstawać do dnia i chodzić do pobliskiego kościoła dominikanów w tej nadziei, że któregokolwiek ranka spotka go i rozmówi się z nim bez świadków.” Pan Wołodyjowski
Wstawaj, promieniejący jak Izis: napisy grobowe. „Niech matka twoja otoczy cię tajemnicą nieba i niech zezwoli, abyś został bogiem, o ty, ty, Ozyrys-Ramzesie."” Faraon
wstawajta gw.: wstawajcie. „— Hej, Kuba, Wojtek, wstawajta, nicponie, a duchem!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wstępnym bojem: w pierwszym starciu. „Tych bijem wstępnym bojem, z tamtymi się godzim,” Satyry
wstępują i zstępują: «Najpierw wchodzili a potem schodzili? Aniołowie, którzy odprowadzali go na Ziemi [Israela] nie opuszczali [granic] tej Ziemi i wstępowali do Niebios, a zstępowali aniołowie spoza Ziemi [Israela], aby mu towarzyszyć», zob. Raszi do 28:12. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wstręt daw.: tu: odraza, opór wobec zła. + 2 inne znaczenia „Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
wstręty czynić daw.: stawiać opór; przeszkadzać. „Gotowy wstręty czynić mi po drodze;” Grażyna
wstrząsłabym: dziś popr.: wstrząsnęłabym. „Wstrząsłabym góry, gdzie się echo kryje,” Romeo i Julia
wstrząśniony: dziś popr. forma: wstrząśnięty. „Zaiste Delos nie drżał tak wstrząśniony,” Boska Komedia
wstrzymać a. strzymać , strzymać daw.: tu: wystarczyć. „Ja wolę wziąć coś niż nic, gdyż mieszek u mnie zawsze próżny i nieraz ledwie na trzy garnce piwa dziennie wstrzyma, zaś bez pięciu lub sześciu krzywda mi!".” Krzyżacy
wstyd daw.: skromność, cnotliwość, nieskazitelność. „Której dobroć, której wstyd jest niewysłowiony.” Pieśni
wstyd twarz pali na wspomnienie korca: Jeden z członków szlachetnej rodziny Kiaramonti, zarządzający publicznymi zbożowymi spichrzami, zmniejszył korzec, jakim zboże mierzono, wyjmując z niego jedną deskę. Za to fałszerstwo skazany został na śmierć. „I ich potomkom, na wspomnienie korca,” Boska Komedia
wsypa: worek z materiału, do którego wsypuje się pierze, aby powstała pierzyna. „Wprawdzie koszula miała wszelkie pozory przestronnej wsypy na pierze; a kacabejka od upchania watą i podszycia sztywnym barchanem była tak twarda i tęga, że uderzeniem młota nie pozbawiłbyś jej upartego, raz na zawsze przyswojonego, a zgoła przypadkowego kszta…” Klechdy polskie
wsypka gw.: worek z gęstej tkaniny, który wypełnia się pierzem, aby zrobić poduszkę lub pierzynę. „Miała ci już u Kłębów na górze skrzynię, a w niej pierzynę sporą, poduszki i prześcieradła, i wsypki nowe, a wszystko czyste, nieużywane zgoła, by nie marać, zawsze mieć gotowe, no i że nie było gdzie rozłożyć tej pościeli.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wsza starop.: wszystka, cała; wszej biady : wszelkiej biedy. „Chcąc ji zbawić wszej biady,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wszak ci tu: inaczej: wszakże tu. „Wszak ci tu Wasza Miłość na czele wojsk stoi.” Noc listopadowa
Wszak i tu: znaczenie hebrajskiego wyrażenia jest niejednoznaczne. «Wypowiedź ta oznacza zadziwienie: czyż mogłam pomyśleć, że nawet tutaj, na pustkowiu, zobaczę wysłannika od Boga, po tym, jak oglądałam takich [posłańców] w domu Abrama, bo tam nawykłam do oglądania aniołów?», zob. Raszi do 16:13. «Również i tu widziałam anioła Bożego, po tym, jak Bóg ujrzał moje upokorzenie», zob. Ibn Ezra do 16:13.
Wszak ja idę na śmierć: przywilej służby ofiarniczej nie zawsze będzie należał do pierworodnych, gdyż przejmie go kiedyś plemię Lewiego, a ponadto będą istniały liczne przepisy, a nawet kara śmierci za wykroczenia w tej służbie, Esaw więc pomyślał sobie: «skoro mogę przez to umrzeć, to dlaczego miałbym pragnąć [pierworództwa]?», zob. Raszi do 25:32. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wszak nie Rzym twemu: Cicero głosił, że dla mędrca cały świat jest domem, więc wygnanie nie jest wielkim nieszczęściem; gdy jego wygnano z Rzymu, bardzo rozpaczał. „Widzeniu twemu.” Treny
wszakci daw.: przecież. „Wszakci na niego mrugałem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca wszystkie 2 wystąpienia →
wszakcim go obudził: przecież go obudziłem. „wszakcim go obudził!” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wszakom nosiła: konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: wszak nosiłam; przecież nosiłam. „A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,” Lament świętokrzyski
wszakże: tu: jednak. „Wszakże teraz, gdy jest odklęte, odsunęło się na odległość rzeczywistą.” Klechdy sezamowe
wszakżeście słyszeli: wszakże słyszeliście (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Wszakżeście słyszeli?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wszech piękniejsza / Co ich kolwiek: piękniejsza od wszystkich, co ich... „Co ich kolwiek przyniosła chwila terazniejsza.” Pieśni
wszechleśny: obejmujący cały las. „Wówczas demon zieleni wszechleśnym powiewem” Topielec
Wszechpotężnego, który cię pobłogosławi: Bóg Wszechpotężny pobłogosławi twoją ziemię deszczem i rosą, a twoje plemię potomstwem, zob. Radak do 49:25. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszedł: tu: wzeszedł. „Dawno wszedł dzień, a jeszcze ledwie jest widomy:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wszedł do namiotu Racheli: «Gdy wyszedł z namiotu Lei wrócił do namiotu Racheli, zanim przeszukał namioty służących, czemu? Bo znał ją, że lubiła szperać [wśród rzeczy]», zob. Raszi do 31:33. „I odpowiedział Jakub, i rzekł do Labana: „Bo obawiałem się, bo sądziłem, że może wydrzesz mi córki twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszedł na bardzo duży plac: Place de la Madelaine, plac Magdaleny. „Wyminął nieduży plac i wszedł na bardzo duży, obficie zasadzony drzewami.” Lalka
wszędy gw., daw., gw., daw., starop.: wszędzie. „Wszyćko tam stojało na rozcież wywarte, ale wszędy leżała niezgłębiona cichość śpiku.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
wszędyć starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; wszędy : wszędzie. „Wszędyć trzeba ludzkiej przyjaźni,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wszelako daw.: jednak. + 1 inne znaczenie „— Bo tak pomiarkowawszy wszystko, myślę wszelako, że ci głowę utną.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wszeteczeństwa: w drukach: „wszeteczności", poprawione przez Czubka na podstawie rękopisu. „— Salonów znamy śmieszności i wszeteczeństwa — Vivat!” Nie-Boska komedia
wszeteczeństwo daw., starop.: rozwiązłość, nieprzyzwoitość, rozpusta. + 2 inne znaczenia „Było ohydnym gniazdem wszeteczeństwa.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
wszetecznica: hebr. קְדֵשָׁה ( kedesza ) dosł. ‘poświęcona’. «Poświęcona temu i gotowa do nierządu», zob. Raszi do 38:21. „Jehuda zaś posłał koźlątko przez przyjaciela swego Adulamitę, aby odebrać zastaw z ręki kobiety; ale nie znalazł jej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszetecznicą: tu w znaczeniu: kobiety, która nie ma nikogo, kto by ją chronił, zob. Raszi do 34:31. „Trzody ich, rogaciznę ich, i osły ich, i co było w mieście i co na polu, zabrali.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszyćko gw.: wszystko. „Wszyćko tam stojało na rozcież wywarte, ale wszędy leżała niezgłębiona cichość śpiku.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Wszyscyśmy synowie jednego człowieka: «Był to przebłysk świętego [proroczego] ducha, gdyż wliczyli ze sobą także Josefa, bo i on był synem ich ojca», zob. Raszi do 42:11. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszystek daw.: cały. „Jedzie do miasta jęcząc, krwią wszystek oblany,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
wszystka daw.: cała. „I może na tym polega cała różnica; może wszystka mądrość i wszystka prawda, i wszystka szczerość skupiają się właśnie w owej nieuchwytnej chwili, kiedy przekraczamy próg niewidzialnego.” Jądro ciemności
wszystkę daw. forma: wszystką; całą.
wszystki gw.: tu: cały. „— Cheba takiej drugiej nie ma na wszystkim świecie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
wszystkie gw.: wszyscy. „— Masz rozum, pierwszyś teraz we wsi, to cię wszystkie posłuchają.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
Wszystkie nasze dzienne sprawy: modlitwa wieczorna, pieśń religijna, napisana przez Franciszka Karpińskiego (1741–1825). „Aż Hanka zaśpiewała rozdygotanym, zduszonym głosem Wszystkie nasze dzienne sprawy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wszystkiego: «Wszystkie smaki, których pragnąłem spróbować, zakosztowałem w tej [potrawie]», zob. Raszi do 27:33. „I odpowiedział: „Jam syn twój, pierworodny twój, Esaw".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wszystkiemi: dziś popr. forma N.lm.: wszystkimi. „Dźwignął Odyseusz siłami wszystkiemi,” Iliada
wszystko daw.: dziś: całe (bydło). „Podniosła się; jasne jej włosy zdawały się chwytać wszystko pozostałe światło i lśnić złotem.” Jądro ciemności
wszystko błoto: całe błoto. „wszystko błoto — zadyszczone; —” Wesele
Wszystko jednak zrozumiałem: Rzecki miał rzeczywiście pewne podstawy, by w Colinsie dopatrywać się emisariusza politycznego. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej Anglia wysyłała do Królestwa swych agentów, ażeby pobudzać Polaków do powstania. Inspiracja ta padła jednak na grunt nieprzychylny; jedynym jej rezultatem był rychło (w marcu 1873) wykryty spisek warszawskiej młodzieży akademickiej z Adamem Szymańskim na czele. „Wszystko jednak zrozumiałem, gdy na drugi dzień przyszły telegramy o...” Lalka
wszystko woła z białorus.: ciągle woła. „Tak wszystko woła: — „Niestety!” Ballady i romanse
Wszystko... minie jako polna trawa: W Księdze Izajasza czytamy: „Wszelkie ciało to jakby trawa, a cały wdzięk jego to niby kwiat polny. Trawa usycha, więdnie kwiat" (Iz 40:6-7). „Wszystko to minie jako polna trawa;” Fraszki
wszystkokrotnej: wszystko uśmierzającej, wszystko skracającej, kładącej wszystkiemu kres. „Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej.” Treny
wszytek starop.: cały. „Mgleję wszytek i bladzieję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wszytkę starop.: całą. „Wszytkę swą moc wzjawiła;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wszytki starop., starop. forma: wszystkich; wszytki w żywocie zaniszczę : zniszczę, zgładzę wszystkich, którzy żyją. + 1 inne znaczenie „Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.” Lament świętokrzyski to słowo w 3 lekturach →
wszytki kąciki: wszystkie zakamarki, całą przestrzeń domu. „Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała.” Treny
wszytko starop.: wszystko, całe. „Nade wszytko stworzenie więcszy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 3 wystąpienia →
wtedym zrozumiała: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wtedy zrozumiałam. „Dopiero wtedym zrozumiała, jakeś mnie zwiódł.” Granica
Wtem nam się góra pokazała w dali: Według wykładu jednych komentatorów Dante przez tę górę chciał wyrazić czyściec; według drugich: chciał przez tę górę wyrazić fantastyczną wyspę Atlantis w Oceanie Atlantyckim. Może pragnął przestrzegać przed zbyt śmiałymi wyprawami morskimi. A może chciał wyrazić tę prawdę, że pragnienie wiedzy dążące poza granice umysłowi ludzkiemu zakreślone, gotuje zgubę człowiekowi. „Wtem nam się góra pokazała w dali,” Boska Komedia
Wtem stanął starzec szlachetny ...: Tym starcem szlachetnym jest Katon, strażnik czyśćcowy. „Wtem stanął starzec szlachetny i woła:” Boska Komedia
Wtem wąż, i za to odtąd wężów lubię: Poeta polubił węże, odkąd widział, jak jeden z nich ducha bluźniącego Bogu ukarał. „Wtem wąż, i za to odtąd wężów lubię,” Boska Komedia
wtenczas: dziś popr.: wtedy. „Właśnie wtenczas myśliwi smycze zatrzymali,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wtenczas działa, kto pił wód tych dwoje: Ci tylko przypomnieniem swoich dobrych uczynków rzeczywiście mogą być orzeźwieni, którym przypomnienie złych wad i skłonności już nie będzie dogryzać. „On wtenczas działa, kto pił wód tych dwoje.” Boska Komedia
Wtenczas ujrzałem cały otwór jamy: W siódmym oddziale kręgu ósmego karani są złodzieje, widzimy ich pod postacią wężów i gadów, to pod postacią człowieka, za lada dotknięciem przemieniają swoje postaci, jeden w drugiego kształty przechodzi, a każdy broni się od przyobleczenia się w kształty nieswojskie; nawzajem radzi sobie szkodzą i wzajem się nienawidzą. W tej i następnej pieśni poeta zadziwia czytelnika bogactwem swojej fantazji, która po głębszej rozwadze nie wyda się wszakże tylko próżną grą wyobraźni, ale najlogiczniej zastosowaną do charakteru występku, jaki się tu karze. Wiadomo jest, że choć złodzieje łączą się z sobą w złym zamiarze, udzielają sobie nawzajem swych wiadomości i praktyk i tak niejako przemieniają się jeden w drugiego, przecie lada większa korzyść waśni ich, w razie potrzeb jeden drugiego nie szczędzi i na ofiarę poświęca. Że potępieni są wzajemnym narzędziem swojej kary w piekle, nic w tym dziwnego; zdarza się to między złymi ludźmi i na ziemi. „Wtenczas ujrzałem cały otwór jamy” Boska Komedia
wtomiast: zamiast tego. „Wtomiast woleli u nas obrać sobie leże,” Odyseja
wtór gw., daw.: akompaniament. + 1 inne znaczenie „Odcięła się cosik Filipka, ale mogła to utrzymać wtór z takim pyskaczem i ozornicą?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
wtóry daw.: dziś raczej: drugi. + 2 inne znaczenia „W męża, co legł już, wtórym godzisz ciosem,” Antygona to słowo w 4 lekturach →
wtórząc: tu: powtarzając. „Trzy razy wtórząc: — «Przyjdź w godowym stroju,” Boska Komedia
wtórzyć: wtórować; tu: powtarzać dźwięki. „Echa mu wtórzą.” Konrad Wallenrod
wtrajać gw.: zjadać. „Jak zaczęli wtrajać,” Kwiaty polskie
Wulkan mit. rzym: w mitologii rzymskiej bóg ognia i opiekun kowalstwa. + 2 inne znaczenia „Wtedy zdało się jej, że z wyżyn szczęśliwego Olimpu zstąpiła do beznadziejnej otchłani Wulkana, gdzie cyklopowie kują pioruny mogące zdruzgotać sam Olimp.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Wurmser, Dagobert Sigmund von 1724–1797: austriacki feldmarszałek i generał. „— Było dwa tysiące sześćset ogółem wiary, w Mantui pod Wurmserem siedzącej.” Popioły
WXMć: skrót od tytułu: Wasza Książęca Miłość. „„Sam WXMć w drodze bądź ostrożnym, a o tych frantach konfederatach, którzy się przeciw mnie zbuntowali i na Podlasiu grasują, dla Boga pomyśl WXMć, żeby ich rozproszyć, żeby do króla nie szli.” Potop
Wy: Najpierw w Rzymie wprowadzony był zwyczaj do pojedynczej osoby w znak uszanowania przemawiać: Wy. Landino zapewnia, że już za jego czasów ta forma mowy wyszła z użycia. Tym „Wy" pozdrawia teraz poeta swojego prapradziada w dowód głębokiego uszanowania. Ale Beatrycze, która, najprawdopodobniej, że o świeckich rzeczach toczy się rozmowa, dlatego stoi na stronie, uśmiechem zwraca uwagę poety, że tu użycie tego „Wy" jest niestosowne: jak w romansie rycerskim wspomnianym w znanym z Piekła ustępie Franczeski z Rimini, służebnica przy pierwszym pocałowaniu kochanka przez Ginewrę, kaszlem swoją panią ostrzegła. „Od Wy, co pierwszy Rzym użył w swej mowie,” Boska Komedia
wybadywałżeś: czy wybadywałeś; czy wypytywałeś. „Wybadywałżeś go jakim sposobem?” Romeo i Julia
wybełtać: tu: wybełkotać. „Lecz i słowa wybełtać nie mógł, mimo chęci,” Odyseja
wybiegać się: tu: uciec. „Kto z nich przed mą włócznią zdoła się wybiegać,” Iliada
wybiegł: «Dlaczego pobiegł i po co pobiegł? „A stało się to, gdy ujrzał kolczyk i naramienniki…” ( Ks. Rodzaju 24:30) pomyślał sobie: to bogaty człowiek! I to jego pieniądze przyciągnęły uwagę Labana», zob. Raszi do 24:29. „Dziewica zaś pobiegła, i opowiedziała w domu matki swojej o rzeczach tych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wybieży daw. forma: wyjdzie. „Wybieży z dala od swych towarzyszy,” Konrad Wallenrod
wybija: jak klin klinem. „Przypadkami wybija, czasem weselszemi,” Treny
wybiórka a. selekcja: w gwarze obozowej: wybieranie spośród chorych lub inwalidów kandydatów do zagazowania. „A wiesz, Beker, powiem ci coś na odchodnym: dziś będzie na lagrze wybiórka.” Pożegnanie z Marią
wyboczyć daw.: zboczyć, skręcić. „Ale łańcuch ów zatrzymywał się, słuchał, wietrzył — zawracał i znów słuchał; wyboczył ku sieciom i poczuwszy nawrotników, znów puścił się ku myśliwym, chrapiąc, zbliżając się coraz ostrożniej, ale coraz bardziej, póki wreszcie nie rozległ się szczęk żelaznych…” Krzyżacy
wybór: pierwszeństwo, wyróżnienie. „Dawać pismom stąd wybór, iż je każą palić,” Satyry
wybór nowego papieża: 20 lutego 1878 r., po śmierci Piusa IX, został papieżem kardynał Joachim Pecci jako Leon XIII, znany później ze swych wystąpień przeciw ruchowi socjalistycznemu. „W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszł…” Lalka
Wybór poezyj nam przedstaffia: Leopold Staff, Wybór poezyi. Z portretem autora , Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów 1911. „Wybór poezyj.” Kwiaty polskie
wybrać: tu: wykopać, wybierając ziemię odpowiednim narzędziem. „Bojąc się jednakże Hlawy, pobrali, w niedostatku łopat, widły i topory dla wybrania dołu w ziemi i poszli.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Wybrałem sobie znajomego z Lukki: Buonadżinta rodem z Lukki, wspomniany wyżej w tej pieśni, był, jak się później dowiemy, dość miernym poetą. On przepowiada Dantemu, że kiedyś, będąc wygnańcem, odwiedzi miasto Lukkę i tam wpadnie mu w oczy młoda dziewczyna na imię Gentuka, w której się zakocha. „Wybrałem sobie znajomego z Lukki:” Boska Komedia
wybrany gw., starop.: wyborny, odpowiedni. + 2 inne znaczenia „Co najpierwsi gospodarze dźwignęli trumnę, a nawet sam dziedzic jął wspierać w pośrodku — i ponieśli ją żółtymi drożynami wskroś okwieconych mogił, traw i krzyżów, za kaplicę, kaj w gąszczach leszczyn i bzów czekał już grób świeżo wybrany.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
wybrzeże: tu: brzeg „Za rzadko rozstawionymi i gładkimi pniami przebłyskiwał w płaskich brzegach płynący tu Niemen i ukazywało się gdzieniegdzie przeciwległe wybrzeże, okryte, jak okiem sięgnąć, gładkim, wilgotnym pastwiskiem.” Nad Niemnem
wybuchliwy daw.: wybuchowy, tu: porywczy. „Dwa wybuchliwe temperamenty, dwie rozdrażnione dusze: ojca i syna, starły się z sobą i scenę tę wykrzesały.” Nad Niemnem
wybudował lub dokończył wielu świątyń: dziś popr.: wybudował lub dokończył wiele świątyń. „Panował przeszło trzydzieści lat, dał narodowi głęboki spokój i wybudował lub dokończył wielu świątyń.” Faraon
wycelił: dziś popr. forma: wycelował. „On mi z rąk flintę wyrwał, wycelił, wystrzelił:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wyceny: u Cylkowa: oceny . „niechaj dołoży część piątą do wyceny” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 5 wystąpień →
wychędożyć daw.: oczyścić, uporządkować; por. daw. chędogi : czysty, schludny. „A teraz, Jakubie, trzeba wychędożyć karocę.” Skąpiec
wychod starop.: wychodek, toaleta. „Szeląg dam od wychodu, nie zjem, jeno jaje:” Fraszki
wychodząc witaliśmy gwiazdy: Każda część Boskiej komedii kończy się słowem: gwiazda , która tu jest symbolem naszego nieśmiertelnego ducha wchodzącego coraz wyżej do najwyższego dobra i wiekuistej prawdy, jakimi są: Niebo i Bóg! Myśl ta w tym symbolu ukryta głównym jest celem i ostatnim wyrazem tej arcy chrześcijańskiej epopei Dantowskiej. „W końcu wychodząc, witaliśmy gwiazdy.” Boska Komedia
Wychodźcie z łodzi, oto wrota: Tu wchodzi poeta w krąg szósty, gdzie są karani pierwsi ustawodawcy rozmaitych odszczepieństw religijnych. Duchy zbuntowane przeciwko Bogu z wielkim gniewem bronią przystępu do bramy podróżnemu, którego tu rozum prowadzi. Chciałyby nawet sam rozum na swoją stronę przyciągnąć, zaiste na to, ażeby go uwięzić, a tym samym odjąć podróżnemu jedynego jego przewodnika. „Krzyknął: «Wychodźcie z łodzi, oto wrota!».” Boska Komedia
Wychodzi: objaśnienie to dodał Czubek na podstawie rękopisu.
Wychodzi krwawy ze smutnego lasu: Przez ten las poeta rozumie Florencję. „Wychodzi krwawy ze smutnego lasu,” Boska Komedia
wychowańców: wychowanków. „I swoich wychowańców lamenty toliły.” Treny
wyciąć daw.: tu: wykonać coś sprawnie, z finezją. „Tedy pewnego wieczoru wyciąłem do nich po angielsku mowę z gestami, z których ani jeden nie uszedł sześćdziesięciu parom oczu patrzących we mnie, i następnego dnia wyprawiłem hamak jak się patrzy na czele karawany.” Jądro ciemności
wyciąć kozła: wyrażenie myśliwskie: kozła wycina ptak trafiony w powietrzu. „Wytnie kozła pod obłokiem.” Zemsta
wyciąg w zad gw.: wyciągnij w tył. „Lewą nogę wyciąg w zad,” Wesele
wyciągać: tu: wyśpiewywać. + 1 inne znaczenie „I nuż jedna przed drugą wyciągać:” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
wyciągli: dziś popr. forma: wyciągnęli. „Już w rząd długi wyciągli się sznurem” Noc listopadowa
wyciągnął... rogi: naciągnął łuk. „W poły trzymał, wyciągnął, acz z bojaźnią, rogi” Fraszki
wyciągnęli: «Bracia wyciągnęli [Josefa] z dołu i sprzedali go Iszmaelitom, Iszmaelici Midjanitom, a Midjanici do Micraim [Egiptu]», zob. Raszi do 37:28. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wycieczki: midrasz uczy, że Icchak poszedł tam po śmierci Sary, by sprowadzić Hagarę do Abrahama, aby ten ją poślubił, zob. Raszi do 24:62. „I tak puścili Riwkę, siostrę swoją oraz jej karmicielkę, i sługę Abrahama i ludzi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wycior: szczotka do wycierania armaty po wystrzale. „Jedni z naszych chwycili za koła armaty, drudzy ściągali woźnicę z siodła; Katz przebił bagnetem konia z pierwszej pary, a kanonier austriacki chciał zwalić go w łeb wyciorem.” Lalka
Wyciskałeś talerze, wyciskasz stołki: rzucałeś talerzami, rzucasz stołkami. „Wyciskałeś talerze, wyciskasz i stołki.” Pieśni
wyciski: odciski, ślady. „Jakkolwiek przeszedł tą drogą poprzednio cały oddział, jednakże doświadczony Maćko znalazł bez trudu na stratowanej ziemi wyciski olbrzymich kopyt idące w kierunku powrotnym i tak począł mniej biegłej w wojennych sprawach młodzieży rzecz objaśniać:” Krzyżacy
Wycliffe, John ok. 1329–1384: angielski teolog, profesor teologii w Oksfordzie, głoszący poglądy, jakie później przejęła reformacja. „Bogdajbym niesłusznie mniemał, że heretycką nauką Wiklefa zarażon.” Krzyżacy
wycniół sie gw.: przecknął, obudził się. „juzem sie wycniół ze spania” Wesele
wycug: dożywotnie utrzymanie, jakie powinny zapewnić dzieci rodzicom, po przepisaniu przez nich majątku na dzieci. + 2 inne znaczenia „— wykrzyknął prawie głośno — póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę i do waju na wycug nie pójdę...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →
wyćwiczonych: hebr. חֲנִיכָיו ( chanichaw ): ‘wyszkoleni/wyćwiczeni, jego wychowankowie’, od rdzenia חָנַךְ ( chanach ): ‘szkolić, edukować, wychowywać’. Ludzie, których Abram ćwiczył wielokrotnie do walki, zob. Ibn Ezra do 14:14. Ale midrasz poucza, że słowo to odnosi się do Eliezera, sługi Abrama, którego Abram ćwiczył do spełniania Bożych przykazań, zob. Raszi do 14:14. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wycyganić: wyłudzić, uzyskać za pomocą oszustwa; słowo wycyganić w sposób stereotypowy i krzywdzący łączy przynależność do grupy etnicznej (Cyganie, dziś raczej: Romowie) z zachowaniami przestępczymi (oszustwo, kradzież). „Całe życie skądś te pieniądze bierze, zawsze coś wycygani, do domu, jak się należy, nie przyjdzie, w szynku gdzie pije.” Granica to słowo w 2 lekturach →
wyczerpnąć: dziś popr.: wyczerpać. „Iżbyś rzekł, że wyczerpnąć” Iliada
wyczerpniony: dziś popr.: wyczerpany. „z środków wyczerpnionych” Boska Komedia
wyczha: w słownictwie łowieckim jest to okrzyk zachęcający psy do rzucenia się na zwierzynę. „«Wyczha, wyczha!» i z psami znikli w kłębach pyłu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wydać się: wyjść za mąż. „a dzisiok, jak sie Jaga wydała” Wesele
Wydalcie: czyli: wyprowadźcie.
wydalenie: tu: oddalenie się, wyjście. „Umiał on wszelkie przeszpiegi, znał na pamięć usposobienie każdego z profesorów i na tej znajomości psychologicznej fundował swe nabieranie belfrów, ściągania wszelkiego rodzaju, podpowiadanie i sposoby wydaleń z klasy na wagary.” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →
wydalił: czyli: usunął. „aby żył na wieki” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wydawać: tu daw.: wydawać lekcję, czyli odpowiadać przy tablicy. „— Czy mamusia wydawała?” Król Maciuś Pierwszy
[wydawać] plecenia: u Cylkowa: 'polecać'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'rozkazywać, nakazywać'. „Nabywszy pole i jaskinię, która w nim od synów Cheta".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wydawanie lekcji daw.: odpowiadanie na ocenę z materiału z poprzednich lekcji a. zadanego do nauki w domu. „Codziennie ktoś upoważniony, a więc pan Majewski, inspektor, dyrektor, Mieszoczkin — rewidował jego tornister, wszyscy udzielali mu admonicji surowszych niż innym, a do wydawania lekcji powoływano go bez ustanku.” Syzyfowe prace
wydążyć daw.: zdążyć, nadążyć. „Strasznych, podobnych do uderzeń burzy jego ciosów nie mógł już Krzyżak pochwycić ni im wydążyć.” Krzyżacy
wyderkaf daw., z niem. Wiederkauf: forma pobierania zakazanych wówczas przez Kościół odsetek od pożyczki, udzielonej właścicielowi nieruchomości, spłacanych dochodem z tej nieruchomości; tzw. kupno renty. „…y szwedzkich oficerach, w nadziei uzyskania starostw, skonfiskowanych majętności prywatnych i kościelnych, i rozmaitych wyderkafów.…” Potop
wydłabić starop.: wydławić; wydusić. „Z każdego duszę wydłabię:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wydobyła „Drugą książeczkę" Promyka: Druga książeczka do wprawy w czytaniu , opracowana dla użytku dzieci wiejskich przez autora elementarzy i propagatora oświaty ludowej Konrada Prószyńskiego (1851–1908), publikującego pod pseud. Kazimierz Promyk. „Dziewczyna owinięta w zapaski wydobyła Drugą książeczkę Promyka i zaczęła dosyć płynnie czytać.” Syzyfowe prace
wydostarczyć: wystarczyć. „Nie powinien dlatego, gdy zysk wydostarczyć” Satyry
wydróżcie forma starop.: wyżłóbcie, wyryjcie, wydrążcie. „A na nim tę nieszczesną pamiątkę wydróżcie:” Treny
wydział: rozdział. „A że szczodrym wydziałem łaski swoje mierzy,” Satyry
wydział przyrodniczy w uniwersytecie: warszawskim, przekształconym ze Szkoły Głównej (1869). „Przecież skończyłem wydział przyrodniczy w uniwersytecie i mechaniczny w politechnice...” Lalka
wydziele: dziś popr. forma Ms.lp: wydziale (tj. dziedzinie, dziedzictwie). „Choć mocny, niech spokojny siedzi w swym wydziele!” Iliada
wydzierać się gw.: wyłaniać się. „Niebo się rozlewało z wolna światłościami, zniżając się coraz barzej nad światem, że już kajś niekaj wydzierały się na jaśnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieś pola szare, przesiąkłe rosą, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wydzierać się na wolę: wyrywać się na wolność. „Spomniał sobie, jak to jeszczek niedawno wydzierał się na wolę, do tych pól, jak mu to dusza dziw nie uschła z tęsknicy!” Chłopi, Część czwarta - Lato
wydziw gw.: zdziwienie. „— krzyknęła tamta z wydziwem niemałym.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wydziwować się: nadziwić się. „Czego naocznym bywszy świadkiem, a wydziwować się takiemu rycerskiemu animuszowi nie mogąc zgoła, ku wiecznej pamiątce potomnych rzecz tę zapisuję.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wyekskuzować z łac., z łac. excuso , excusare: wytłumaczyć, usprawiedliwić. „Zechciej mnie przed księciem hetmanem wyekskuzować...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
wyekspediować z łac.: wyprawić, wysłać. „Posiłki szwedzkie nadeszły wreszcie w liczbie ośmiuset koni, ciężkich rajtarów; trzysta piechoty i sto lżejszej jazdy wyekspediował Pontus wprost do tykocińskiego zamku, chcąc na wszelki przypadek mieć w nim własną załogę.” Potop
wyfasować: pobrać a. wydać z magazynu wojskowego żywność, umundurowanie, broń itp. „…y znakomicie truł wszy w ubraniach i ludzi w komorze gazowej, a tylko bloki odgrodzone od nas hiszpańskimi kozłami nie „wyfasowały" jeszcze ubrań, to jednak i ci, i tamci chodzili nago: upał był okropny.…” Pożegnanie z Marią
wygalonowani: w liberii obszytej galonami, czyli złotą lub srebrną taśmą. „Cała ta ludność, między którą ostrożnie przesuwali się wygalonowani lokaje, damy do towarzystwa, ubogie kuzynki i łaknący wyższych posad kuzyni, cała ta ludność obchodziła wieczne święto.” Lalka
wygalowany: ubrany na galowo. „…cy z przeróżnymi prośbami, szlachta z prowincji, pragnąca być przyjęta w poczet muszkieterów, i służba wszelkiej barwy, wygalowana, przynosząca panu de Tréville listy od swoich panów.…” Trzej muszkieterowie
wygarnirowany: przyozdobiony. „W suto wygarnirowanych kornetach lub nowożytniejszych czepkach, często nawet w prostych chustkach na głowach, w luźnych kaftanach i staroświeckich mantylach, z szerokimi kołnierzami u szyi i rękami pomarańczową prawie barwą odbijającymi od śnieżnych wygarnirow…” Nad Niemnem
wygasnęły: dziś popr.: wygasły; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Słysząc, jak świetne wygasnęły rody,” Boska Komedia
wygląd: u Cylkowa: 'wejrzenie'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w tym wersecie 'wejrzenie' mogłoby zostać odczytane w znaczeniu 'spojrzenie'. Także: uwspółcześnienie. „I pożarły krowy chude i liche siedem krów pierwszych, zdrowych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyglądalim cię gw.: wyglądaliśmy cię; wypatrywaliśmy cię. „— Wyglądalim cię jak kania deszczu!” Chłopi, Część czwarta - Lato
wyglądały głowy róg na czole: Tych siedmioro głów zwierząt symbolem jest siedmiu grzechów głównych, jak widzimy w Objawieniu św. Jana. „Gdy czterem sterczał jeden róg na czole.” Boska Komedia
wygnańce: dziś popr. forma M. lm: wygnańcy. „Tak mówił Szaman i nie śmieli mu odpowiedzieć wygnańce; lecz przyrzekli z Ludem Sybirskim chować przymierze.” Anhelli
wygnańcy barscy: po upadku konfederacji barskiej (1768–1772) na Syberię zostało zesłanych ponad 14 tys. konfederatów, resztę przymusowo wcielono do armii rosyjskiej. Konfederacja barska — zbrojny związek polskiej szlachty, zorganizowany w Barze na Podolu przez szlachtę polską, niezadowoloną z praw narzucanych Polsce przez Imperium Rosyjskie, a popieranych przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, m.in. z prawa o równouprawnieniu innowierców. „Był to jeden z wygnańców barskich...” Anhelli
wygodała gw.: wygadała; powiedziała. „Przeciem ci już wygodała.” Wesele
wygodzi daw.: spełnić czyjeś życzenia, zrealizować czyjeś potrzeby. „Każdy z synów moich ci wygodzi,” Odyseja

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.