Litera U

376 słów, strona 1 z 2.

u czystości stoku

żyjące w dziewiczej czystości. „u czystości stoku” Sonety krymskie

u diaska

przekleństwo: do diabła. „Jeszcze kataru u diaska dostanie.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

u did'ka z ukr.

u diabła. „Co, u did'ka!” Ogniem i mieczem

U drzwi Twoich stoję, Panie!

fragment dawnej pieśni eucharystycznej pt. U drzwi Twoich stoję, Panie! „U drzwi Twoich stoję, Panie!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna wszystkie 2 wystąpienia →

u fary

w kościele parafialnym. „— A w Łubniach była u fary szczęka wielorybia alboli też wielkoluda — dodał Wołodyjowski.” Potop

u Hebreów konieczność ofiary ...

Wedle III księgi Mojżesza, rozdz. 12 i 27, pozwolono Żydom pewne przepisane ofiary i śluby zastępować innymi. „Choć ich ofiara dość często się zmienia.” Boska Komedia

u Hopfera

dzisiejsza kawiarnia „U Hopfera" (ul. Krakowskie Przedmieście 54), której nazwa nawiązuje do tradycji Lalki , mieści się w dawnym lokalu Karola Lesisza. „Jadaliśmy wtedy u Hopfera.” Lalka

u księcia wojewody wileńskiego

u Janusza Radziwiłła herbu Trąby (1612–1655), hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego. „— Wołodyjowski u księcia wojewody wileńskiego dragonami dowodził.” Potop

u niej w domu

«Czyż Esaw nie miał kilku żon? A przechowywał ubrania u matki. Ale Esaw dobrze znał [niecne] postępki [swoich żon] i był co do nich podejrzliwy», zob. Raszi do 27:15. „I poszedł, i wziął, i przyniósł matce swojej; i przyrządziła matka jego przysmaki, jak to lubił ojciec jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

u Nowogroda Wielkiego

dziś: w Nowogrodzie Wielkim. „…ej strony prowadząc ciągłą i morderczą z Zakonem Krzyżowym wojnę, z drugiej łupiąc Polskę, wybierając opłaty u Nowogroda Wielkiego i zapędzając się aż na brzegi Wołgi i Półwysep Krymski.…” Konrad Wallenrod

u pani Tussaud

w założonym w 1835 r. przez Marie Tussaud londyńskim muzeum figur woskowych przedstawiających sławne osoby. „„Na honor — pomyślał sobie Obieżyświat, trochę zbity z tropu — u pani Tussaud widziałem osoby bardzo podobne do mego nowego pana".” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

u Partenopy

w Neapolu. „Dojedź i Partenopy, a ujźrzysz te lasy,” Fraszki

u rozbójce starop. forma

u rozbójnika, u zabójcy. „Musi je u rozbójce złotem kupować.” Odprawa posłów greckich

u rozstajnych dróg

miejsce, gdzie mitologia ludowa lokuje „złe": diabły, upiory, strachy. „Bacuj u rozstajnych dróg,” Wesele

U se! dialekt niem.-szwajc.

precz!

U Stempka

restauracja i winiarnia Antoniego Stępkowskiego (1831–1889) przy ul. Wierzbowej 9, nieopodal pl. Teatralnego w Warszawie (dawniej kamienica Dmuszewskiego), działająca pod tym adresem od 1858 r. (wcześniej przy sklepie na ul. Długiej), wspominana m.in. w Kronikach Bolesława Prusa; następnie, w międzywojniu, mieściła się tu jedna z najpopularniejszych warszawskich restauracji „Oaza". „U Stempka i w «Aleksandrynie»,” Kwiaty polskie

u Stępka

mowa o bardzo popularnym wówczas w Warszawie handlu win i delikatesów Antoniego Stępkowskiego (przy placu Teatralnym). „— Zdaje się, że jaśnie pan u Stępka...” Lalka

u strugi kijankami prały

dawniej kobiety prały odzież bezpośrednio w rzekach czy jeziorach, używając do tego celu kijów lub drewnianych przyrządów w kształcie łopatki zwanych kijankami ; uderzały nimi w praną tkaninę energicznie i zaraz spłukiwały wodą, czynność tę powtarzając wielokrotnie. „Żaba darła się jak opętana, Modraczek walił swoją trzciną tak, jakby ze trzy baby u strugi kijankami prały, a żuki, muchy, komary, wróble nawet, wszystko to uciekało z piskiem, z brzękiem, z trzepotem, żeby tylko jak najdalej uszy unieść od tego nieszczęsnego…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

u Szczęścia w mocy

zależy od Szczęścia (a więc Losu, Fortuny). „Ty pomni, że twój skarb u Szczęścia w mocy,” Pieśni

u wejścia namiotu

Abraham siedział tam, by wypatrywać wędrowców, których mógłby ugościć w swoim namiocie, zob. Raszi do 18:1.

u wiszaru

na urwisku, na nawisłym cyplu góry. „U wiszaru góry twoja wielka dusza, nieśmiertelna, co jednym rzutem niebo przelecieć miała, ot kona!” Nie-Boska komedia

u „Klukasa"

hotel „Klukas" przy daw. ul. Cegielnianej 64, którego właścicielem był Fryderyk Wilhelm Klukas (ur. 1854), powstał później, w pierwszych latach XX w., więc brytyjski aktor nie mógł w nim gościć. „A mieszkał u «Klukasa» — tam gdzie” Kwiaty polskie

Ubalda Bonifacego

Ubald della Pila i Bonifacy, arcybiskup z Imoli, oba sławni smakosze i żarłocy. „Arcybiskupie marnował dochody.” Boska Komedia

ubezpieczać się

tu: uważać się za bezpiecznego, lekceważyć niebezpieczeństwo. „I tym się nie ubezpieczaj, że kraj od nieprzyjaciela wolny.” Potop

ubezpieczony

tu: rozlokowany na zimę na bezpiecznych kwaterach, tj. nieprzygotowany do walki. „Trudno negować, jak znaczną nam przysługę oddał, bo gdyby nie owo ostrzeżenie, byłby wojewoda wileński na ubezpieczone wojska napadał i pojedynczo chorągwie znosił...” Potop

Ubi est mea caffa? łac.

Gdzie jest moja kawa? „— Ubi est mea caffa? — spytał ze zdumieniem, zwracając się do audytorium.” Popioły

Ubi haec Petra?

Gdzie ta opoka? „Ubi haec Petra? Gdzie ta skała,” Kwiaty polskie

ubiegać gwar.

unikać, omijać. „Ruchliwości wszelakiej, hałasów, tłumliwych gadań ubiegam, bo śród nich prawie bezprzytomnym się staję.” Nad Niemnem

ubieru gw.

ubioru; tu: chodzi o sutannę. „— I uniesłszy ubieru wypędzał je z pośpiechem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

Ubij, każe, ne huby, każe, neszczastływoj ukr.

Zabij, mówi, nie gub, mówi, nieszczęśliwej. „— Jak my ją w kołyskę kładli, to rączki białe składała, a tak prosyła i prosyła: Ubij, każe, ne huby, każe, neszczastływoj!” Ogniem i mieczem

ubite i płynne

u Cylkowa: bite i zalewki .

ubliga

obelga. „Teraz my na pana podamy skargę za ubligę...” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →

ubogi starop.

nieszczęśliwy. „Uboga, a na zbójcę co raz sie miece.” Treny

ubogiej żenie starop.

forma C.lp r.ż.; dziś: biednej kobiecie. „Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,” Lament świętokrzyski

ubolewać nad Sarą, i by opłakiwać ją

«[Opowieść] o śmierci Sary następuje tuż po [opowieści o] Związaniu Icchaka. Gdy [Sara] dowiedziała się o tym, że jej syn został przygotowany do zabicia [na ofiarę] i omal nie został uśmiercony, uleciała jej dusza i [Sara] zmarła», zob. Raszi do 23:2.

ubrać kogoś pot.

postawić kogoś w trudnej sytuacji; narzucić komuś coś niewygodnego. „Zenon orientował się jedynie w tym, że pewni ludzie są „nasi" — bez jakiejkolwiek jednak ich definicji — oraz że należy „ubrać" pozostałych — też nie wiadomo, w imię czego.” Granica

ubrać mundur reg.

założyć mundur, ubrać się w mundur. „Ubierze taki siaki mundur żołnierski i wypyta, wywie się o wszystkim, a potem hajda do nieprzyjaciela.” Król Maciuś Pierwszy

ubrdać sobie coś

uroić sobie coś; wyobrazić sobie coś niedorzecznego i w to uwierzyć. „Jak co sobie ubrda w głowie,” Zemsta

ucałował go

ponieważ słowo to w tekście Tory oznaczone jest specjalnymi kropkami ponad literami, mędrcy spierają się czy pocałunek Esawa był szczery, zob. Raszi do 33:4. + 1 inne znaczenie „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

ucałował po rycersku

scena podkreśla rolę opata jako dostojnika świeckiego. „To rzekłszy, wyciągnęła ku niemu rękę, którą on, przyklęknąwszy dwornie na jedno kolano, ucałował po rycersku, a następnie przeszli razem bramę.” Krzyżacy

ućcić starop.

dziś: uczcić; uhonorować, obdarzyć. „Ućcił mię naprzód, będzie i do końca szczęścił” Odprawa posłów greckich

ućciwy starop.

dziś: uczciwy. „Wszystkim ućciwym dom mój otworzony.” Odprawa posłów greckich

ucho

tu: otwór do umieszczenia ostrza topora na trzonku. „I uch dwanaście strzałą przeszyje niemylną,” Odyseja

ucho Dionizjosa

nawiązanie do podejrzliwości i lęku o własne życie, z których słynął Dionizjos I: tyran greckiego miasta Syrakuzy, położonego na Sycylii; przen. urządzenie podsłuchowe. „Odkrył dziurę w posadzce, która tworzyła z jego pokoju coś na kształt ucha Dionizjosa, rozpostarł na ziemi dywan, ukląkł na nim, dając znak pani Bonacieux, aby również, jak on, pochyliła się nad otworem.” Trzej muszkieterowie

uchrona daw.

dziś: ochrona, schronienie. „Ona orłom siwym uchronę w domu swym daje, a pisklęta ich bezpióre w gniazdach wysokich kolebie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

uchyl gęby

otwórz usta („gęba" nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). „Nieprawie białe, jeno uchyl gęby.” Pieśni

uchylono zwodu

podniesiono most zwodzony. „A skoro wpadli, uchylono zwodu.” Grażyna

uciec nieznający podle

który uważa ucieczkę za hańbę. „A jak odyniec, uciec nieznający podle,” Iliada

uciecze daw. forma, starop. forma, forma starop.

dziś: ucieknie. „Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze,” Reduta Ordona to słowo w 3 lekturach →

ucieczka Ludwika Napoleona z więzienia

25 maja 1846 r. Ludwikowi Napoleonowi udało się uciec z francuskiej twierdzy Ham do Anglii. „W roku 1846 doszły nas wieści o ucieczce Ludwika Napoleona z więzienia.” Lalka

Ucieczko grzesznych

jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. „Ucieczko grzesznych!...” Potop

uciekać się do kogoś

powierzać się czyjejś pomocy. „«Uciekam się — rzekł Damon — Aryście, do ciebie,” Bajki i przypowieści

ucieszny daw.

przynoszący radość. + 1 inne znaczenie „Ucieszna lutni, w której słodkie strony” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

ucieszony starop.

przynoszący radość, przynoszący pociechę, uciechę. „WDZIĘCZNEJ, UCIESZONEJ, NIEPOSPOLITEJ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC,…” Treny wszystkie 3 wystąpienia →

uciułany

uzbierany. „Kulawiec na jego widok resztę niedojedzonego chleba i uciułanych w ręku okruchów wsypał z powrotem do swej płytkiej torby.” Klechdy polskie

uczciwie wychodzić

uczciwie postępować. „— Nie przez nich; oni ze mną uczciwie wychodzili.” Lalka

uczenica daw.

dziś popr.: uczennica. „Nie mówię już o botanice, zoologii, gieografii i fizyce, w których Klu-Klu była najzdolniejszą uczenicą.” Król Maciuś Pierwszy

uczepił się z tyłu samochodu

w I połowie XX w. samochody jeździły po mieście znacznie wolniej, a niegrzeczni chłopcy często wskakiwali na tylny zderzak w czasie jazdy. Zwyczaj ten był uważany za niebezpieczny i naganny. „Dżek był bardzo zadowolony, kiedy Fil krzyknął mu nagle: „pardon, merci", uczepił się z tyłu samochodu i pojechał.” Bankructwo małego Dżeka

uczta kozła

pogański obrzęd uczty kozła utrzymał się długo, do wieku XVI, u Prusów i na Żmudzi; odbywał się on w jesieni, po żniwach. W ofierze za wyznane grzechy gromady zabijano kozła, spożywano go, a resztki biesiady zakopywano, przeznaczając je duchom przodków, zarazem bóstwom ziemnym. Obrzędowi towarzyszył kapłan, wajdelota. „Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz).” Dziady, część II

uczty przygotowywane bogom

uczty takie, będące zarazem uroczystościami religijnymi zwano sellisternia a. lectisternia. „Zamężne niewiasty przygotowywały uczty bogom i nocne czuwania.” Quo vadis

uczynić kwestię

zadać pytanie. „Kapitan, człowiek rozsądny, uczyniwszy mi kwestii dla doświadczenia, czy się w odpowiedziach nie wydam, i zobaczywszy, iż wszystkie moje odpowiedzi są słuszne, zaczął mieć lepsze rozumienie o mojej szczerości.” Podróże Guliwera

uczynił Wiekuisty Sarze

Sara zaszła w ciążę. «Ten werset pojawia się zaraz po wersetach o [uzdrowieniu z niepłodności kobiet z domu Abimelecha], to uczy, że każdy kto modli się [w jakiejś sprawie] o miłosierdzie dla drugiego człowieka, a sam potrzebuje tej właśnie rzeczy, on pierwszy otrzyma przychylną odpowiedź», zob. Raszi do 21:1.

uczynność

tu: przysługi, podarki. „Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności,” Pieśni

uczytieli ros.

nauczyciele. „Ale trzeba by tak zrobić: jak uczytieli wyjdą z kancelarii i pójdą na etaż, to można iść do sekretara.” Syzyfowe prace

udać

zalecić, przemycić coś, co nie ma prawdziwej wartości; rozumy swoje przedsię udać chcemy : przecież chcemy udawać rozumnych, rozsądnych. „A my rozumy swoje przedsię udać chcemy,” Treny

udać się daw.

(o osobie) spodobać się. „— Udałeś ty mi się, pachołku, ale ci jej nie dam, bo nie tobie ona pisana, nieboże!” Krzyżacy

udać się komuś (dwa., gw

spodobać się komuś. „widać im sie szyćko udało; —” Wesele

udała mu się

spodobała. „Nie dał poznać po sobie tam u wójtów, że mu się ta myśl strasznie udała, bo jakże, gospodarz był, a nie żaden chłopak, co to ma jeszcze mleko pod nosem, a na wspominek o żeniaczce aże kwiczy i z nogi na nogę przedeptuje.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

udar

tu: uderzenie, cios. „Póty dotrwam i udar zniosę, choć jak wielki;” Odyseja

udarenie ros.

akcent. „— Sam ojciec nie ma wyobrażenia o udareniach, a będzie tu mnie uczył!” Syzyfowe prace

udarien'je ros.

akcent; ze względu na swą ruchomość sprawia sporo trudności uczącym się języka rosyjskiego. „Przechodził z klasy do klasy, tak i owak łatając braki systematycznych i porządnych studiów, jak to bywało za czasów ojcowskich, kiedy trzeba było przysiadywać fałdów dzień dnia i wszystko pilnie odrabiać do ostatniego udarien'ja.” Przedwiośnie

udawalski daw. pot.

taki, który udaje (znaczenie zawiera odcień lekceważenia i nagany). „Nie boją się wcale, tylko — udawalskie.” Bankructwo małego Dżeka

udelektować starop.

ucieszyć. „Policzcie no waćpaństwo, ilu to on pogan i heretyków w życiu zgładził, czym pewnie więcej Zbawiciela naszego i jego Najświętszą Matkę udelektował niż niejeden ksiądz kazaniami.” Pan Wołodyjowski

uderz sie

zderz się, stań do walki. „Uderz sie z poganinem, jako słusze cnemu;” Pieśni

uderzemy

dziś: uderzymy. „A kiedyś uderzemy w zmartwychwstania dzwony,” Kordian

uderzyć

tu: zadąć. „Jurand przejechał mimo, czyniąc znak krzyża, zbliżył się do przekopu i stanąwszy w miejscu, w którym nad bramą wznosił się most zwodzony, uderzył w róg.” Krzyżacy

Uderzyć o ziemię

porzucić. „Uderzyć troski o ziemię.” Pieśni

uderzyłeś błazna ton ...

jest to wyjątkowo dotkliwa krytyka; Zygmunt Krasiński, zanim porzucił wszelką krytykę szlacheckiej przeszłości, pisał o Polskiej historii i winach Polaków: „U nas było ogromne nic. Ni cnota, ni niegodziwość, ale mezzo termino: błazeństwo. Ni sroga tragedia, ni idylla niewinna, ale mezzo termino: farsa. I tak leżąc na kożuchu, pijąc małmazję i piwo, trefnując dziwnie krotofilnie — zeszliśmy do grobu. (...) O, ze śmiechu, który niegdyś rozlegał się po Polszcze całej, została nam tylko za wczesna starość. Polska lat pięćset się śmiała gardłem całym i komiczną była — przez kompensacją my dziś płaczem i czujem nieco tragiczniej!" (list do ojca z 26 I 1836). Skazą na kulturze polskiej, która dręczyła Krasińskiego był brak przejęcia się jakąkolwiek ideą, brak wzniosłości, pozostawiający ziejącą nicością pustkę, którą zasłania się błazenadą, cyrkiem, klownadą, operetką, kabaretem. „Uhonorowanie" Dziennikarza, który jest spadkobiercą tej rzewnej tradycji, laską błazeńską jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że samo ubolewanie oraz płacz nad utraconą wielkością i wzniosłością nie wystarczy, zaś w dalszych konsekwencjach prowadzi do samoośmieszenia.

udniestrzeń

neol. od nazwy rzeki Dniestr. „Modrych rozwiśleń i udniestrzeń,” Napój cienisty

udój

dojenie krów. „O wieczornym udoju był już u celu i wybrawszy sobie dogodne miejsce, przeżegnał się, zasiadł i czekał.” Krzyżacy

udrzeć łyka

zarobić nieco, skorzystać na czymś. „Może sobie udrę łyka.” Zemsta

udział

hebr. שְׁכֶם ( szchem ) dosł. ‘ramię’, tu: ‘porcja, udział dla pierworodnego’. «Ponieważ ty będziesz się trudził moim pogrzebem, ja też daję ci w dziedzictwie dodatkowy udział, gdzie ty będziesz pochowany. A gdzie to jest? W Szechem, jak jest napisane: „Kości Józefa zaś, które sprowadzili byli synowie Israela z Egiptu pochowali w Szechem” ( Ks. Jozuego 24:32)», zob. Raszi do 48:22. „I rzekł Israel do Josefa: „Oto ja umieram, a będzie Bóg z wami, i przywróci was do ziemi ojców waszych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

udzie starop. forma

ujdzie; tj. ucieknie. „Nie udzie se mną kłopota.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Ufa

miasto u podnóża Uralu; stolica Autonomicznej Radzieckiej Republiki Baszkirskiej, a nast. stolica Baszkortostanu (Baszkirii), wchodzącego w skład ZSRR, a później Federacji Rosyjskiej. „Ciotczysko całując mię wylewa łzy dlatego, że myśli o drugiej, młodszej swej córce, która wyszła za technika mieszkającego aż pod Ufą.” Ludzie bezdomni

Ufajmy wieszczym głosom On mistrzem naszym

W czasie obioru, jeśli zdania były podzielone lub niepewne, zdarzenia podobne, brane za wieszczbę, wpływały na obrady kapituły. I tak Winrych Kniprode pozyskał wszystkie głosy, ponieważ kilku braci słyszało jakoby w grobach mistrzów wołanie trzykrotne: Vinrice! Ordo laborat ,«Winrychu! Zakon w niebezpieczeństwie». „On mistrzem naszym!...»«Zgoda — krzykną — zgoda!»” Konrad Wallenrod

ufnal

gwóźdź o kwadratowym przekroju, służący do przytwierdzania podków do kopyt końskich. „Nie miał też król bliższego ode mnie konfidenta; mogłem wybierać między starostwami jako między orzechami, a rozdawać je tak łatwo jak ufnale.” Potop

ufryzowany przestarz.

ułożony w loki. „Czy ten wysoki i chudy człowiek w wytwornym ubraniu, z ufryzowanymi włosami nad białym czołem i wiszącymi u piersi binoklami w złotej oprawie wsłuchiwał się w odgłosy tego małego domu i odgadywał z nich to życie, które w nim płynęło wiecznie tym samym, pracowi…” Nad Niemnem

ugadza

dziś popr. forma: godzi. „Ugadza z łuku zewnętrznych przedmiotów,” Boska Komedia

Ugania za rogaczem ranionym z cięciwy

dla rytmu pominięte „się". „Ugania za rogaczem ranionym z cięciwy” Iliada

ugasać

dziś: zagasać a. gasnąć. „Kiedy więc wieczorne zorze ugasać zaczęły nad lasem, zaraz Marysia wyciągała najgłośniej i najcieniej, jak tylko mogła:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ugór

zaorane i nieuprawiane przez pewien czas pole. + 1 inne znaczenie „Poczciwy Krasnoludek niezmiernie dzieci lubił; puścił się tedy ku ognisku na przełaj ugorem, kierując się wprost na ów dymek i pociesznie przeskakując bruzdy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

ugwarzyć daw.

porozmawiać. „Lecz oni spieszyli się i nie chcieli wejść, choć stary Żelech ciągnął ich, bo rad łapał ludzi, aby z nimi „ugwarzyć".” Krzyżacy

Uhde, Fritz 1848–1911

niem. malarz religijny. „— No, a Uhde oprawiony?” Ludzie bezdomni

Uhry z czes.

Węgry. „Spuściwszy wóz, aliż Uhry” Fraszki

uiścić

spełnić. „Gdy w naw zbawieniu nasze chęci się uiszczą,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

ująć tu forma 3 os. lp r.m.: ujął

zjednać. + 1 inne znaczenie „Mistrz chce sobie króla ująć i niczego mu nie odmówi.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

ująć w kluby daw.

wziąć w ryzy, zdyscyplinować. „Po miastach powiatowych ćwiczono piechotę, a ponieważ chłopi w ogóle chwycili za broń, zatem i ludzi nie brakło, trzeba było tylko ująć w kluby i w regularną komendę owe kupy niesforne, często dla własnego kraju niebezpieczne.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

ujął

zmniejszył. „Serdeczną żałość ujął, która tak ujmuje” Treny

ujął chciwości

poskromił chciwość. „Kto ujął chciwości;” Pieśni

Ujazd

gmina miejsko-wiejska w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. „„Tak jak krześcijany wsi Lipiec, gminy Tymów, Ujazda...".” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Ujejski, Kornel 1823–1897

poeta późnego romantyzmu pol., autor m.in. tomu wierszy Skargi Jeremiego (wyd. anonimowe w Paryżu, datowane Londyn 1847), który za życia autora doczekał się siedmiu wydań; biblijna stylizacja jeremiady posłużyła Ujejskiemu do wyrażenia patriotycznej rozpaczy po upadku rewolucji krakowskiej 1846 r.; pochodzący z tego tomu Chorał (inc. Z dymem pożarów... ) stał się hymnem manifestacji w Warszawie poprzedzających powstanie styczniowe. „Rzekłbyś, że pisał go Ujejski:” Kwiaty polskie

ujeść daw.

ugryźć. „Wykręciwszy się z tyłu, w szyję go ujada;” Iliada

ujmować

chwytać. „Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,” Treny

ujrzą tę księgę otwartą

Księga, w której Bóg ich grzechy zapisał. Poeta dalej tę myśl rozwija, że sąd historii powszechnej jest na obraz i podobieństwo Sądu Ostatecznego. „W chwili gdy ujrzą tę księgę otwartą,” Boska Komedia

ujrzał miejsce ono

«Ujrzał obłok unieruchomiony nad górą», zob. Raszi do 22:4.

ujście wielkiej rzeki

mowa o rzece Kongo. „Minęło z górą trzydzieści dni, nim zobaczyłem ujście wielkiej rzeki.” Jądro ciemności

ujzoł gw.

ujrzał.

ujźrzę forma starop.

ujrzę. „Tam cię ujźrzę, da Pan Bóg, a ty więc z drogiemi” Treny

«Ukamienować młodzieńca!» wołali

Ukamienowanie św. Szczepana. „«Ukamienować młodzieńca!» wołali.” Boska Komedia

ukaz z ros., ros.

rozporządzenie; tu: dotyczące reformy uwłaszczeniowej z r. 1864. + 2 inne znaczenia „Wytrąbił ukaz, rycerstwo zgromadził,” Grażyna to słowo w 4 lekturach →

ukazać się

dziś popr.: pokazać się. „Narażając się każdej chwili na zgubę, przechował u siebie chłopców do czasu, gdy mogli znów ukazać się w obozie, nie wzbudzając podejrzenia.” Medaliony

ukazał mu się

Bóg odwiedził osłabionego Abrahama w trzecim dniu po obrzezaniu, tak jak należy iść z wizytą do chorego, zob. Raszi do 18:1. Trzeciego dnia po obrzezaniu ból jest największy, por. Ks. Rodzaju 34:25.

ukaźny z ros.

wykonany według rozkazu; tu: służący do wykonania kary (chłosty). „i jakby ukaźne łozy,” Noc listopadowa

ukląc

dziś: uklęknąć. „— Ksiądz gotował cię do pierwszej spowiedzi — i chciał ukląc przed tobą, jak przed obrazkiem.” Nie-Boska komedia

układł się

dziś popr.: ułożył się. „amen..." — układł się na łóżku, które pod nim zgrzytnęło.” Placówka

układła

dziś popr. forma: ułożyła. „— Żebym tak świnię skrobał zgrzebłem, jak ciebie bronami, nie tylko spokojnie by się układła, ale jeszcze chrząknęłaby na podziękowanie.” Placówka

układli się

dziś popr.: ułożyli się. „Sami rodzice z Jędrkiem i Magdą układli się pokotem na klepisku w izbie, ale zasnąć nie mogli.” Placówka

układny daw.

bardzo uprzejmy, niekiedy przesadnie. + 1 inne znaczenie „Dobrowolne, układny, skromne i wstydliwe.” Treny to słowo w 2 lekturach →

ukłon trafić

naśladować ukłony. „Każdego ukłon trafić, wyrazić postawę,” Treny

Ukochana sylweta!

Werter ma na myśli sylwetkę Loty, którą sam narysował; por. list z 20 lutego. „Ukochana sylweta! Zapisuję ci ją w spadku i proszę, byś ją szanowała.” Cierpienia młodego Wertera

ukojić starop.

tu: uspokoić. „Nikt go nie może ukojić;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Ukołysany, marzył o wilku żelaznym

Podług tradycji, wielki książę Gedymin miał sen na Górze Ponarskiej o wilku żelaznym i za radą Wajdeloty Lizdejki założył miasto Wilno. „Ukołysany, marzył o wilku żelaznym,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ukontentowanie z łac.

zadowolenie, radość. „— Ona, jako to dziewka z wielkiej krwi i górnej maniery, żadnego nie pokazowała ukontentowania, zgoła na niego nie patrząc, dopieroż gdy o waszmość panu mówić książę Bogusław począł, zaraz w niego utkwiła oczy.” Potop to słowo w 2 lekturach →

ukos

tu: pokos. „Zebrano róże i przerabiano je na olejek; sprzątnięto zboża i drugi ukos koniczyny.” Faraon

ukrasić

upiększyć. „Sympatycznymi kwiaty poukraszam” Balladyna

ukrócić

zmniejszyć, powstrzymać. „A ten nieuśmierzony we mnie żal ukróci.” Treny

ukrzepić daw.

wzmocnić. „Lud mieszkanie rycerza balami ukrzepił,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

ukształtował

hebr. וַיִּבֶן ( wajiwen ) dosł. 'zbudował', od בָּנַה ( bana ): 'budować'.

ukusić starop.

ukąsić, ugryźć. „A Adam mie w jebłce ukusił,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ukwapliwy starop.

skwapliwy, śpieszący się, niecierpliwy. „Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy,” Treny

ul na wyroju

ul podczas rozdzielenia roju na dwie części, z których jedna ma opuścić ul wraz z młodą królową i założyć ul nowy; rozdzielaniu się roju pszczół towarzyszy wzmożone brzęczenie pszczół i szum. „— Sam chan i sułtan Gałga, który z nami u Podhajec paktował — mówił dalej pan Nowowiejski — chcą paktów dotrzymać; ale Budziak szumi już jako ul na wyroju; białogrodzka orda również się burzy; ci nie chcą ni chana, ni Gałgi słuchać...” Pan Wołodyjowski

uładzić

dojść do porządku. „Zabawili czas jakiś w Płocku, aby się z dziedzictwem i z testamentem opatowym uładzić, a potem, zaopatrzeni w należyte dokumenta, ruszyli dalej, niewiele wypoczywając w drodze, która była łatwa i bezpieczna, gdyż upał osuszył błota, pozwężał rzeki, a gościńce…” Krzyżacy

ułakomić się starop.

połakomić się. „Ewa się ułakomiła,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ułańska lanca

broń ułanów, żołnierzy lekkiej jazdy, składająca się najczęściej z długiego drewnianego drążka zakończonego wąskim, ostrym grotem. „…e nadworną uczynił, dawszy im piękne hełmy z dzwonków polnych na głowy, a szable z mieczyka, co kwiatem ognistym jak ułańską lancą z czerwoną chorągiewką wystrzela wysoko spośród liści wąskich a długich, jak miecze.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ułapi

złapie. „…sz, stojąc u jej łoża jak potępieniec, w głębokim poczuciu, że nie możesz nic pomóc, mimo całego swego majątku, a strach cię ułapi za trzewia, tak, że oddałbyś wszystko, byle tej ginącej istocie ludzkiej dać najdrobniejszą ulgę i wlać w nią iskrę bodaj otuchy?…” Cierpienia młodego Wertera

ułapić daw.

schwytać, złapać. „— Królu miłościwy, złodziej jak wiatr w polu, sto dróg ma przed sobą, a kto go ułapi?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

uławiała

może powinno być: ułatwiała. „— Drogę mi uławiała, a powrót utrudniła".” Klechdy polskie

ulęgałka

owoc dzikiej gruszy nadający się do spożycia po uleżeniu się. + 1 inne znaczenie „Ale książęta też na gruszach polnych nie rosną niby ulęgałki, a i książęcy dwór każdemu jak karczma otworem nie stoi.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

ulem z arab.

uczony, duchowny. „Z chwilą gdy tylko rozwinięto wielką chorągiew proroka i rozwieszono buńczuki na serajowej bramie i wieży seras-kieratu, a ulemowie poczęli głosić wojnę świętą, poruszyło się pół Azji i cała północ Afryki.” Pan Wołodyjowski

ulewem

dziś popr. forma N.lp: ulewą. „Nagłym wzdęte ulewem” Iliada

ulgnąć daw.

ugrzęznąć. „Kilku wpadło w bór, ale jeden ulgnął przy ruczaju i tego zdusili powrozem Żmujdzini.” Krzyżacy

ulica de la Ferronnerie

ulica w 1. dzielnicy Paryża; 14 maja 1610 podczas przejazdu powozem przez tę ulicę w wyniku ciosów zadanych nożem zginął Henryk IV. „— Wasza Eminencja chce mówić o uderzeniu nożem przy ulicy de la Ferronnerie?” Trzej muszkieterowie

ulica Elektoralna

ulica w zachodniej części Warszawy, do II wojny światowej zamieszkiwana przeważnie przez ludność żydowską. „Wokulski wybiegł z domu adwokata i wsiadłszy w dorożkę kazał się wieźć w stronę ulicy Elektoralnej.” Lalka

ulica Miła

znajdowała się w północno-zachodniej części Warszawy, w dzielnicy żydowskiej, obok Nalewek. „Mieszkał zaś w dzielnicy oddalonej, już zgoła żydowskiej, przy ulicy Miłej, w domu ponurym, obdartym z tynku, o schodach tak brudnych, ścianach wejścia zakopconych czadem lamp gazowych tak dalece, że, zaiste, trzeba było anielskiej dobrotliwości serca, ażeby p…” Przedwiośnie

ulica Oboźna

ulica w śródmieściu Warszawy, w czasie wojny zupełnie zniszczona, obecnie odbudowana. „Idąc przez ulicę Oboźną, przypomniał sobie furmana Wysockiego, któremu koń padł, i zdawało mu się, że widzi cały szereg wozów, przed którymi leżą padłe konie, cały szereg rozpaczających nad nimi furmanów, a przy każdym gromadę mizernych dzieci i żonę, która pi…” Lalka

Ulica szeroka, wysadzona drzewami

bulwar Kapucyński. „Ulica szeroka, wysadzona drzewami.” Lalka

ulica Żelazna

w zachodniej części Warszawy (w czasie wojny poważnie zniszczona). „Mówiła, że muszę być ladaco, i dała nam kartkę na pud węgla z Żelaznej ulicy.” Lalka

ulicznik

chłopak lub młody mężczyzna nieuczący się, niemający stałego zajęcia, większość czasu spędzający na ulicach w grupie podobnych sobie osób. „Aladyn był tak leniwy, że pracy unikał i dzień cały spędzał na gonitwach i zabawach z ulicznikami.” Klechdy sezamowe

ulik

młody, pełnotłusty śledź pochodzący z połowów dalekomorskich, konserwowany w mocno stężonej solance. „W pieprzonym occie ulik w dzwonka” Kwiaty polskie

Uliss

Odyseusz, ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei , która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi, wspomagany przez Atenę. „że Pallas, że wróżka Ulissa” Noc listopadowa

Ulisses mit. gr.

Odyseusz, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. „Mężny on w potrzebie bywa jako Achilles, ale woli Ulissesa iść śladem.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

Ulisses a. Odyseusz

bohater Iliady i Odysei Homera, słynny ze sprytu król Itaki, przeklęty przez Posejdona, boga mórz, podróżował przez 10 lat po świecie, nie mogąc trafić do domu. „— To człek chytry jak Ulisses.” Ogniem i mieczem

ułomek daw.

słabeusz. „Lecz byli i tacy, którzy co do Zbyszka mieli także dobrą nadzieję: „Nie ułomek ci to jest — mówili — i jakośwa słyszeli, godnie już raz Niemcom porozwalał łby na udeptanej ziemi".” Krzyżacy

ułomić gw.

złamać. „A to gałąź się ułomiła i buch!” Krzyżacy

ułomy w okienkach

prawdopodobnie chodzi o lufciki, małe okienka dające się osobno otwierać. „Nuż ułomy w okienkach przecierać, słonko przez nie do chaty puszczać, tę złotą jasność po kątach roznosić, to aż wszystko pachniało dokoła!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ulów

dziś popr.: uli (od M. lp: ul.). „Które pasiecznik zlewa w jednych ulów ściany...” Kordian

Ulrich

cukiernia i kawiarnia zał. przez Michała Ulrichsa w 1896 r. przy ul. Piotrkowskiej 97. „Pod Meisterhaus i pod Ulricha,” Kwiaty polskie

Ulrich von Jungingen 1360–1410

wielki mistrz zakonu krzyżackiego, zginął w bitwie pod Grunwaldem. W momencie przedstawianym w książce wielkim mistrzem zakonu był jego brat, Konrad. „Wychodziliśmy jeszcze w pole przeciw Ulrykowi z Jungingen, bratu mistrzowemu, który jest wójtem sambijskim.” Krzyżacy

Ulrich, Hozer (

nazwiska właścicieli cieszących się renomą i ulokowanych w reprezentacyjnych częściach Warszawy kwiaciarni. „Sam Nowakowski przy nim zero!” Kwiaty polskie

ulster

rodzaj męskiego wełnianego kaftana. „O trzy stopy ode mnie siedział na krześle, na pokładzie, agent zapięty w ulster po szyję i spał.” Jądro ciemności

ultimatum z łac. ultimus : ostatni

ostateczna propozycja, żądanie. „Moje ultimatum jest takie: po pierwsze nie jestem już Felkiem, tylko baronem Feliksem fon Rauch.” Król Maciuś Pierwszy

ultimus inter pares łac.

ostatni z równych sobie. „Będę ultimus inter pares,” Poezja

Ułuda

fikcja, wymysł. „I po tym samym niebie — z tamtej ułud strony —” Napój cienisty

ułupić

złapać. „To jajeczko ptasie gdzie zdybał, to wróblątko z tej gromady, co się na bliskiej topoli wywiodła, ułupił, to trzcinką wydrążoną parę kropel miodu z osiego gniazda dobył, a wszystko dla starego króla.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ułus

osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, ogół ludności podporządkowanej jednemu z chanów. + 1 inne znaczenie „Szkołą były mu wycieczki na Dzikie Pola po trzody i tabuny tatarskie, zasadzki, bitwy, wyprawy przeciw brzegowym ułusom, do Białogrodu, na Wołoszczyznę lub czajkami na Czarne Morze.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

umajony

ozdobiony kwiatami. „Następnie ruszyli do Spychowa; ale nie położyli Danusi na wóz, tylko nieśli ją na przedzie orszaku na umajonych noszach.” Krzyżacy

umarł Terach

jeśli przeliczy się lata życia Abrama i Teracha, widać, że Terach żył jeszcze długo po tym, gdy Abram wyruszył w drogę. «Czemu Tora wspomina najpierw śmierć Teracha, a potem to, że Abram wyruszył? Aby sprawa [podróży] nie była powszechnie znana, by ludzie nie mówili, że Abram nie okazał ojcu szacunku: zostawił go na starość i odszedł. Dlatego Tora określa go jako zmarłego, jako że złoczyńcy jeszcze za życia zwani są martwymi, a sprawiedliwi nawet po śmierci określani są jako żyjący», zob. Raszi do 11:32. „A była Saraj niepłodna, nie miała dzieci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

umarły wał

wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem). „Ani przestąpić umarłego wału.” Balladyna

umartwienie

tu: zmartwienie. „Ale choć z umartwieniem, zostawił go w polu.” Iliada

umartwieniem ducha

hebr. מֹרַת רוּחַ ( morat ruach ) dosł. ‘gorycz duszy’. Niektórzy odczytują w tym wyrażeniu także rdzeń słowa ‘sprzeciw, bunt’, jak w Ks. Powtórzonego Prawa 21:18, zob. Raszi, Ibn Ezra, Radak do 26:35. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

umbaja

wielka trąba z kła słoniowego. „— Gdy usłyszysz po południu głos umbaji, bądź wraz z dziećmi na placu modlitwy, na który prorok udaje się codziennie, by budować wiernych przykładem pobożności i utwierdzać ich w wierze.” W pustyni i w puszczy

umbrelką

zasłona na lampę. „Doktór siedział przy lampie z zieloną umbrelką i pilnie przeglądał stos papierów.” Lalka

umerlaków

dziś popr.: umarlaków. „Nieraz w nocy wysuwał się z szopy, śmierdzącej żywymi kandydatami na trupów nie gorzej od umerlaków — i bezmyślnie zapatrzywszy się w dal, przepędzał czas.” Przedwiośnie

umią

dziś popr.: umieją. „Co wśród modłów o pensje umią żebrać dzielnie,” Świętoszek

umieć alfę z betą

być uczonym; znać język grecki. „Jest coś umieć alfę z betą” Fraszki

Umieją... kornet czynić kapeluszem

modą ówczesną kobiety nosiły kornety, rodzaj wysokich czepców, kapelusze natomiast spotykało się tylko u mężczyzn. „Umieją mądre kornet czynić kapeluszem.” Satyry

umiem żyć, poprzestając na małym

entuzjazm dla życia sielskiego był charakterystyczny dla epoki, w której ogromną rolę odgrywała twórczość Jana Jakuba Rousseau — autora utworu pod tytułem Emil, czyli o wychowaniu , w którym głosił hasła powrotu do natury. „Znasz z dawien dawna mój sposób zagospodarowywania się, budowania sobie w jakimś zacisznym miejscu chałupki i wiesz, jak umiem żyć, poprzestając na małym.” Cierpienia młodego Wertera

Umiera się w byle jakim miejscu życia

aforystyczne zdanie, które pojawia się po raz pierwszy w Dziennikach autorki pod datą 3 kwietnia 1910, na wiadomość o śmierci Jadwigi Szczawińskiej-Dawidowej, organizatorki tajnego Uniwersytetu Latającego, którego kursantką była Nałkowska w młodości. „Umiera się w byle jakim miejscu życia.” Granica

umierając starop. forma imiesłowu

umierające. „Żem widział umierając miłe dziecię swoje.” Treny

umiłowałem go

hebr. יְדַעְתִּיו ( jedatiw ) dosł. 'poznałem go'. Tu należy to rozumieć jako wyraz uczuć, zob. Raszi do 18:19. „Abraham to rozkrzewi się w naród wielki i potężny, a błogosławić się nim będą wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

umizgi daw.

miłosne starania, zabiegi o uzyskanie przychylności osoby kochanej, upragnionej. + 1 inne znaczenie „Zrazu mu Klytajmestra za umizgi one” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

umkła

dziś popr.: umknęła. „Trzykroć umkła mi z ręku i znikła jak marne” Odyseja

umknąć

tu: odebrać. „— Jednemu Bóg przysporzył szczęścia — odrzekł Charłamp — a drugiemu umknął.” Pan Wołodyjowski

umknąć czci

postąpić niehonorowo. „— Wolno było tobie zapomnieć, boś ślubów dopełnił — odrzekł Maćko — ale nie daj Bóg, abym ja przysiędze i czci własnej umknął.” Krzyżacy

umny z ros. умный

mądry. „I słusznie mrużył oczko «umne»;” Kwiaty polskie

umorzyć starop.

uśmiercić. „Nagle by mię umorzyła” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →

Umrzeć

zasnąć... — słynne zdanie Hamleta opisujące śmierć jako sen, zasypianie; motyw ten odnajdujemy w całej literaturze europejskiej, również np. we fraszce Jana Kochanowskiego Do snu : „Śnie, który uczysz umierać człowieka...". „I na tym koniec.” Hamlet

umurzany

brudny, pobrudzony. „Nawet na jaszczurce onej skóra taka czysta, że się w niej słońce przejrzy, a chłopaczyska moje umurzane tak, że można by rzepę na nich siać".” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

umyjcie nogi wasze

Lot, który nauczył się reguł gościnności u swego stryja Abrahama, wiedział, że nie jest w zwyczaju, by najpierw mieli przenocować, a potem umyć nogi (zob. Ks. Rodzaju 18:4). «Ale tak sobie Lot pomyślał: jeśli przyjdą ludzie Sedomu i zobaczą, że oni umyli nogi, oskarżą mnie: to ci ludzie są u ciebie w domu już dwa czy trzy dni, a ty nam nic nie powiedziałeś?! Dlatego doszedł do wniosku: lepiej, gdy zostaną tu z pyłem na nogach, żeby wyglądało, że właśnie przyszli», zob. Raszi do 19:2.

umyjecie nogi wasze

«Myślał, że są to poganie, którzy czczą proch na swoich stopach, a bardzo uważał na to, by nie wnosić do swego domostwa nic, co byłoby związane z bałwochwalstwem. Ale Lot, który nie dbał o to, zaproponował [wędrowcom] najpierw nocleg, a potem obmycie nóg (zob. Ks. Rodzaju 19:2)», zob. Raszi do 18:4.

umyka pierza

przez umknięcie ocala pierze, umyka z pierzem, tj. ratuje się. „A ta nieboga ledwe umyka pierza.” Treny

umykać starop.

tu: uciekać od czegoś, unikać. „Umykać rogów trzeba, bo wonczas już próżno” Odprawa posłów greckich

umywalnię

hebr. כִּיּוֹר ( kijor ): misa, kocioł, miednica .

un , deux fr.

raz, dwa. „jak to chasses — un, deux — un, deux” Moralność pani Dulskiej

un homme de bois fr.

dosł. drewniany człowiek (tj. twardy jak drewno, niewrażliwy na ból). „Dla Pana mam un homme de bois —” Dziady, część III

un regard aussi bête fr.

tak głupie spojrzenie. „Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête?” Dziady, część III

un singulier hasard fr.

wyjątkowy przypadek. „To jest dziwny przypadek, un singulier hasard.” Dziady, część III

Una

imię pochodzenia irlandzkiego, występujące najczęściej w pisowni Úna , rzadziej Oona i Oonagh . „Dopiero Una wyrzuciła pierścionek przez okno, Rosa oddała i jeszcze nawymyślała, że daje i wymawia.” Bankructwo małego Dżeka

unanimitate łac.

jednomyślnie, jednogłośnie. „Unanimitate byśmy go królem obrali!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

unaszać się daw.

unosić się. „Słuchał melodii, którą budziło jej przyjście, i unaszał się sam ponad sobą jak duch.” Popioły

uncja

jednostka masy używana w krajach anglosaskich, ok. 30 g. „Bardzo dobrze pamiętał tamten bezcenny, maleńki kawałek czekolady — dwie uncje (wtedy jeszcze posługiwali się uncjami) na ich troje.” Rok 1984

unctuarium łac.

pomieszczenie w łaźni służące do masażu i namaszczania ciała. „— Opowiem ci ją w unctuarium.” Quo vadis

Und morgen die ganze Welt

fragment popularnej piosenki nazistowskiej napisanej przez Hansa Baumanna. Cytowany wers brzmi: „ Denn heute da hört uns Deutschland Und morgen die ganze Welt " (z niem.: „Więc dziś słyszą nas Niemcy, a jutro cały świat). „— Und morgen die ganze Welt... — śpiewają na całe gardło.” Pożegnanie z Marią

une fille sans naissance fr.

dziewczyna bez urodzenia i ogłady, takie kompletne nic. „une rien du tout... Nie wiadomo nawet, co Różyc zrobi, gdy się z nią ożeni, i jak ją w świecie będzie mógł pokazać...” Nad Niemnem

„Une page d'amour" fr.

Kartka miłości , powieść Zoli, wówczas nowość wydawnicza. W dalszym ciągu Prus wspomina o bohaterce powieści Helenie Grandjean, w której kocha się pan Rambaud. „Panna Izabela siedzi w swoim gabinecie i czyta najnowszą powieść Zoli: Une page d'amour.” Lalka

une peau mieux tannée fr.

skórę lepiej wygarbowaną. „Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!” Dziady, część III

unglückliche Fratze mit vielen Konsonanten niem.

zwrot niedający się dosłownie przetłumaczyć, określający w dosadnym, humorystycznym skrócie wrażenie, jakie wywierały na obcokrajowcach melancholiczna fizjonomia Krzywosąda ( die Fratze : grymas) oraz twarde brzmienie jego rodowitego języka ( mit vielen Konsonanten : z wieloma spółgłoskami). „Z czasem ta ściśle etnograficzna nomenklatura przeistoczyła się w mniej określoną: „unglückliche Fratze mit vielen Konsonantem", ale też wówczas Krzywosąd tylko swojej braci pozował, i to nie inaczej jak na koniu.” Ludzie bezdomni

Ungra warszawskie kalendarze

„Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy", ukazujący się w l. 1846–1915 periodyk (rocznik) wydawany przez Józefa Ungra (1817–1874), drukarza i księgarza warszawskiego. „Ungra warszawskie kalendarze,” Kwiaty polskie

unguentum łac.

maść. „Pobiegła nawet żwawym truchcikiem do spiżarni za wielką kuchnią, żeby tę maść przygotować według starego przepisu, który się nazywa po łacinie unguentum, a który jeszcze ojciec — świeć Panie nad jego duszą!” Przedwiośnie

Unia

zbiorcze określenie amerykańskich stanów, które pozostały w składzie Stanów Zjednoczonych Ameryki podczas domowej wojny secesyjnej (1861–1865), z powodu ich wygranej używane także jakiś czas po wojnie na określenie całego państwa. „— A ja wam powiadam, że Joe Smyth jest męczennikiem, że jego brat Hyram jest nim również i że prześladowania Proroków przez rząd Unii przyczynią się do męczeństwa Bringhama Younga!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

unia podlaska

mowa o oporze ludności grecko-katolickiego (unickiego) wyznania na Podlasiu przeciw prawosławiu, narzucanemu jej przemocą przez rząd carski od roku 1875. Prześladowania unitów trwały aż do ukazu tolerancyjnego w roku 1905. „Pamiętała każde jego słowo owoczesne, cichą rozmowę o unii podlaskiej, o męczeństwie, katowaniach, przymusach.” Przedwiośnie

unicorn

jednorożec. „Kynocephale, unicorny,” Kwiaty polskie

uniemożebniać daw.

dziś: uniemożliwiać. „Wobec mającego wkrótce nastąpić w domu jej zebrania śmiertelnie lękała się na ten dzień właśnie dostać migreny, chrypki, newralgii, żołądkowej niedyspozycji, czegokolwiek słowem takiego, co by jej fatygę przyjmowania gości uniemożebniło.” Nad Niemnem

uniesiono

tu: uprowadzono. „Medeą nie za naszych czasów uniesiono.” Odprawa posłów greckich

uniesła gw.

uniosła. „Hanka, jeno rozwiesiwszy przeprane szmaty na płocie, poleciała budzić swoich, ale tak byli jeszcze śpikiem zmorzeni, że co która głowa się uniesła, to zaraz padała ciężko, niczego nie miarkując.” Chłopi, Część czwarta - Lato

uniesłszy gw.

uniósłszy. „— I uniesłszy ubieru wypędzał je z pośpiechem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

uniósł

tu: uprowadził, porwał. „Uniósł od męża i przez bystre morze” Odprawa posłów greckich

univira łac.

kobieta zamężna tylko raz. „Jest przy tym univira, a więc między naszymi cztero— i pięciokrotnymi rozwódkami jest zarazem Feniksem...” Quo vadis

uniwersał

ogłaszany publicznie ważny list królewski, odezwa. „Przez taki uniwersał urzędnicy sekretarzy stanu zyskali dla siebie znaczne sumy.” Podróże Guliwera

Unterscharführer

najmłodszy stopień podoficerski w SS. „Pies jest rasy doberman, o brązowym podgardlu, a ta dziewczynka to córka Unterscharführera, gospodarza w Harmenze.” Pożegnanie z Marią

upad starop.

upadek; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Ze wszystkich stworzeń, choć swój upad zwlekał,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

upadkowi

zwątpieniu, rozpaczy. „Zagródź drogę do serca upadkowi swemu,” Treny

upadł starop.

tu: odpadł. „Upadł ci jej koniec nosa,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

upału

według opowieści talmudycznej ( Bawa Mecia 86b), Bóg uczynił ten dzień wyjątkowo gorącym, «aby wędrowcy nie trudzili Abrahama, ale gdy ujrzał, że Abraham smuci się tym, iż nie nadchodzą goście, przyprowadził do niego aniołów pod postacią ludzi», zob. Raszi do 18:1.

upamiętać się

dziś popr.: opamiętać się. „To rzekłszy, spojrzał na nią znacząco, jakby przypominając jej, że jest pachołkiem, a ona upamiętała się i umilkła.” Krzyżacy

upatrując

podpatrując. „Upatrując, ale wzrok śmiertelnej źrzenice” Treny

upatrywać tu forma 3 os. lp: upatruje, daw.

wyglądać, oczekiwać zobaczenia, wypatrywać. + 1 inne znaczenie „A serce swej pociechy darmo upatruje.” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

Upiór

to zjawa Jakuba Szeli; ukazuje się ona Dziadowi, który niedawno uparcie wracał do myśli o „krwawych zapustach", drażniąc ojca panny młodej, co wydał córki za „panów" z miasta. Jakub Szela (1737–1866), chłop ze Smarzowej niedaleko Tarnowa, stanął 20 lutego 1846 r. w Tarnowskicm Jasielskiem na czele żywiołowego „poruszenia chłopskiego" przeciw szlachcie, sprowokowanego przez administrację austriacką w Galicji dla rozbicia przygotowań do powstania narodowego. Później władze austriackie stłumiły chłopski sprzeciw wobec powrotu do pańszczyzny, a sam Szela musiał przenieść się z Galicji (w 1848 r.) na Bukowinę, gdzie otrzymał 30-morgową posiadłość od rządu cesarskiego, ale pozostawał pod nadzorem policyjnym.

upiry

upiory. „Nie tylko w Pana Boga — i w upiry wierzył.” Bajki i przypowieści

Upita lit. Upytė

w XVII w. miasteczko, dziś wieś, położona ok. 12 km na płd. zachód od Poniewieży. „Gasztowtowie siedzieli w Pacunelach; panny ich słynęły pięknością, tak iż w końcu wszystkie gładkie dziewczęta w okolicy Krakinowa, Poniewieża i Upity pacunelkami nazywano.” Potop wszystkie 8 wystąpień →

upłaz

poziome lub lekko nachylone spłaszczenie w obrębie ściany skalnej lub stoku pomiędzy częściami stoku (poniżej i powyżej upłazu) o znacznie większym nachyleniu; upłaz daje możliwość przejścia między stromiznami. + 1 inne znaczenie „W dali ujrzał niewielką osadę, ku której spływała z połogiego upłazu knieja, zatrzymując się z nagła, jakby ucięta tuż przy uprawnych polach.” Księga dżungli to słowo w 2 lekturach →

upleciony

schwytany, opleciony. „Kiedym ja waszym sidłem upleciony.” Pieśni

uploteczki starop.

wstążki do włosów, które się wplata we włosy. „I uploteczki wniwecz, i paski złocone -” Treny

upłyniony

ten, który upłynął, przeminął. „Płacząc na moje upłynione lato,” Boska Komedia

upokoić

uspokoić. „Zamknąć i zemdlonego upokoić ciała.” Treny

upominki

przekazał im wiedzę o rzeczach nieczystych lub wedle innego wyjaśnienia «[bogactwa], które otrzymał z powodu Sary oraz inne dary, które mu ofiarowano, wszystko to dał im, ponieważ nie chciał czerpać z tego korzyści», zob. Raszi do 25:6.

upornie

dziś: uporczywie. + 1 inne znaczenie „Że Witołd znowu stawiąc się upornie” Grażyna to słowo w 3 lekturach →

upowszechnion

dziś popr.: rozpowszechniony. „To rzekłszy, podał mu list Żmujdzinów do królów i książąt, który bardzo był wszędy upowszechnion, a de Lorche wziął go i zaczął przebiegać oczyma przy blasku ognia.” Krzyżacy

uprawiającym

u Cylkowa 'uprawiaczem'.

uprażnienia ros.

wypracowania. „Na zebrania niedzielne przychodzili również i wolnopróżniacy, choć wypracowania pisane polskie budziły w nich abominację bynajmniej nie mniejszą niż dawniej uprażnienia rosyjskie.” Syzyfowe prace

uprzątnąwszy głowę

wyprowadziwszy się z głowy. „Niech, uprzątnąwszy głowę,” Pieśni

Uprzedzam cię

tj. odchodzę wcześniej. „Uprzedzam cię, udaję się do naszego wspólnego ojca, użalę się przed nim, on mnie pocieszy i ukoi, potem przyjdziesz ty, wybiegnę naprzeciw ciebie, pochwycę w ramiona i już nie rozłączymy się nigdy, objęci wieczystym uściskiem w obliczności Boga...” Cierpienia młodego Wertera

Uprzedzić wszytki rodziców swych sługi starop.

uprzedzić w wykonywaniu posług służbę swych rodziców. „Uprzedzić było wszytki rodziców swych sługi.” Treny

uprzykrzyć sobie

znudzić się, zmęczyć się czymś. „Prędko uprzykrzy sobie święte łoże” Hamlet

Ur-Kasdim

[dosł. 'ogień Chaldejczyków'], zazwyczaj tłumaczone jako Ur Chaldejskie, od królestwa Chaldei istniejącego od ok. X w. pne na terenie południowowschodniej Mezopotamii, a od VII wieku obejmującego już cały obszar Babilonii (państwo nowobabilońskie). Imperium chaldejskie upadło w 539 r. pne po przegranej wojnie z persami pod wodzą króla Cyrusa II Wielkiego. „I żył Nachor, po spłodzeniu Teracha, sto dziewiętnaście lat, i spłodził synów i córki.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

uradzić

wymyślić, dojść do wniosku. „Najbardziej bije Hektor, bo sobie uradził,” Iliada

urągać

naśmiewać się z kogoś. + 1 inne znaczenie „Urągać się z mych boleści.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

urąganie

wymyślanie, wyzywanie komuś, okazywanie komuś głośno i publicznie niezadowolenia, pogardy itp. „Oprócz takich byli jednakże i szczerzy entuzjaści, umysły krytyczne, badawcze, samodzielne, z właściwą młodzieży furią i namiętnością przyswajający sobie urąganie tej polskości, wśród której wzrośli.” Syzyfowe prace

urągowisko

wyśmiewanie się, wyszydzanie. + 1 inne znaczenie „Złośliwym tylko jest urągowiskiem.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Uranija

Urania; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Niech Uranija z sióstr swych gronem całem” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.