Litera J

527 słów, strona 1 z 3.

J'en ai assez fr.: mam tego dość. „J'en ai assez.” Nad Niemnem
j'en suis desole franc.: jestem zmartwiony, martwi mnie to. „Otóż przykro mi to bardzo, j’en suis désolé, ale ja tych uczuć i przekonań nie podzielam.” Nad Niemnem
j'y suis dans un moment fr.: przyjdę za chwilę. „J'y suis dans un moment.” Dziady, część III
j'y suis, dans un moment fr.: już idę, za moment. „J'y suis — dans un moment.” Dziady, część III
ją: słowo 'ją' dodane przez Cylkowa, nie znajduje się w oryginale. „Czemu nie powiedziałeś mi, że to żona twoja?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ja bo: bo ja (daw. szyk przestawny pozwalający nie rozpoczynać zdania od „bo"). + 1 inne znaczenie „Ja bo nieszczęsny, ja twej śmierci winny.” Antygona to słowo w 2 lekturach →
ja ci się zdaję na to: czy wyglądam ci na to. „Czy ja ci się zdaję na to, żebym miał z gęsiami do czynienia?” Romeo i Julia
ją duch Apollinowy nagarnął: Kasandra posiadała dzięki Apollinowi dar przewidywania przyszłości. „Zwykły nagarnął; nie lża, jeno jej posłuchać.” Odprawa posłów greckich
ja duszu by zhubyw ukr.: duszę bym zgubił. „Ot, ja duszu by zhubyw za nich, za Kurcewiczów, oni mi byli bracia, a stara kniahini mać, której ja w oczy jak pies patrzył!” Ogniem i mieczem
Ja Faraon: «Tylko ja nie podlegam twojej władzy», zob. Rabeinu Bachja do 41:44. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ja jeho znaju z ukr.: Znam go. „— Ja jeho znaju — rzekł.” Ogniem i mieczem
Ja ne baczyła ukr.: nie widziałam. „Ja ne baczyła.” Ogniem i mieczem
Ja nie będę gonił: w domyśle: jak ptak myśliwski, któremu podano skwarnę. „Ja nie będę gonił,” Pieśni
ja nie chcę kaduka: nie chcę otrzymać majątku Macieja, oskarżając go jako nieszlachcica o bezprawne nabycie dóbr ziemskich. Kadukiem nazywano majątek pozostawiony bez testamentu i prawnych spadkobierców lub dobra skonfiskowane wyrokiem sądu, które otrzymywał zwykle oskarżający. „„Niech będzie, ja nie chcę kaduka”.” Satyry
Ja nie winowat ros.: ja niewinny. „Ja nie winowat — — —” Noc listopadowa
Ja pyśmo widdaw z ukr.: oddałem pismo. „— Ja pyśmo widdaw, tak i pójdę; ja Kozak, mnie z Kozakami, nie z Lachami się bratać.” Ogniem i mieczem
Ja się zemściłem, lecz ona nie żyje!: po tym wersie w pierwotnej wersji utworu fragment: „Ludy, słuchajcie! Dla waszej nauki Powiem: słuchajcie i zważcie dokładnie! Wy, syny wasze, wnuków waszych wnuki Niechaj to w sercu zachowają na dnie: Co człowiek zbłądził, rażon gniewu jadem, To książę wielkim naprawi przykładem!". „Ja się zemściłem, lecz ona nie żyje!»” Grażyna
Ja słodycz miarkując goryczą: To jest słodycz bezmierną, jaką czuł z rozmowy z tym duchem, miarkował goryczą smutnych dla siebie przepowiedni, jakie jemu ten duch objawił. „Ja z moją, słodycz miarkując goryczą.” Boska Komedia
ja tiebia wiżu! ros.: widzę cię! „ja tiebia wiżu! — Po tym okrzyku rewolucjonista poznaje miejsce postoju żołnierza.” Przedwiośnie
ja tobie gród ten zachowałem: Tyrezjasz zachował Teby, gdy podczas najazdu Siedmiu na miasto poradził Kreonowi, aby tenże własnego syna (zapewne Megarcusa) poświęcił, a tą śmiercią okupił wybawienie. „Wiem, bo ja tobie gród ten zachowałem.” Antygona
Ja toho Lacha znaju, on buw u Krymu ukr.: Znam tego Polaka, on był na Krymie. „— Ja toho Lacha znaju, on buw u Krymu.” Ogniem i mieczem
Ja toho skazaty ne umiju rus.: ja tego powiedzieć nie umiem. „— Ja toho skazaty ne umiju — odrzekł po rusińsku Azja.” Pan Wołodyjowski
ja tu nic nie krzyw: ja tu nic nie [jestem] winien. „— Jak tam prosięta w ziemniaki dworskie wlezą, żeby na mnie zaś nie było, bo ja tu nic nie krzyw!” Syzyfowe prace
Ja w tym, że te dwa wesela będą: Ja tego dopilnuję, żeby te dwa wesela się odbyły. „Ja w tym, że te dwa wesela na elekcję będą!” Pan Wołodyjowski
ja z mistrzem pruskiego Zakonu: na czele Zakonu Niemieckiego czyli Krzyżaków był wielki mistrz, obierany od kapituły; po nim wielki komtur, tretzler, czyli podskarbi zakonu, marszałek, czyli hetman, i komturowie, czyli komandorowie szczególnych konwentów po miastach i zamkach. „Ale ja z mistrzem pruskiego Zakonu” Grażyna
Ja z tobą: Bóg zapewnił go o tym, gdyż Jakub obawiał się Esawa i Labana, zob. Raszi do 28:15. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ja z toboju ukr.: ja z tobą. „— Ja z toboju, Maksym!” Ogniem i mieczem
Ja, ja, chef niem.: Tak, tak, szefie. „— Ja, ja, chef, ja liczę!” Pożegnanie z Marią
ja-ć daw.: ja cię. „Ja-ć wyżej nad śmiertelnych cenię;” Odyseja
jabłoń z której owocu skosztowała Ewa: Drzewo wiadomości, które spotkamy aż na wierzchołku tej góry, w raju ziemskim. A więc: rzeczywiście pełna wiadomość będzie wam dalej, tam, wyżej udzielona; lecz to, co tu widzicie, jest tylko jej objawem. „Ta latoroślą jest tamtego drzewa».” Boska Komedia
Jabłonowski: Książę Jabłonowski, dowodzący Legią Naddunajską, umarł w Saint Domingo i cała prawie legia tam zginęła. W emigracji jest kilku weteranów pozostałych z owej nieszczęsnej wyprawy, między innymi Jenerał Małachowski. „Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy pieprz rośnie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jać starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; jać nie dbam : ja tam nie dbam. + 1 inne znaczenie „I jać uwierzę; mimo przysiąg jednak” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →
jąć daw., gw., daw.: zacząć; tu forma 3 os.lp: jęła : zaczęła. + 2 inne znaczenia „A kiej skończyli, rumor powstał; podnosili się z klęczek i Jambroż jął brać świece od katafalku i rozdawać je ludziom.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
jachać starop.: jechać. „Na dziki źwierz z oszczepem jachać niegotowy,” Pieśni
jachał daw.: dziś popr.: jechał. „Dawniej na dwory pańskie jachał szlachcic młody;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jacica z białorus.: jetica: owad zbliżony do motyla, żyjący przez jedną noc podczas godów miłosnych; łowiony przez rybaków jako przynęta dla ryb. + 1 inne znaczenie „Julek mówił, że za miesiąc będą już rybacy łowić jacicę ...” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
jad starop.: trucizna. „Gdyć przyniosę jadu garnek —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jadący: dziś popr.: jadąc. „Wartko jadący, zgonisz Hlawę i przezpieczniej wam będzie razem, a byle raz z puszczy się wydostać i w ludzkim kraju na Mazowszu stanąć, to przecie u każdego szlachcica alibo włodyki znajdziecie gościnę i pomoc, i starunek.” Krzyżacy
jadłowiec gw.: jałowiec. „Brzegiem rosły i ku środkowi wybiegały krzaki jadłowców, twardymi jagodami niby czarną, połyskliwą rosą osypane albo czerwonawą rdzawością tu i ówdzie od ciemnej zieleni na kształt krwistych plam odbijające.” Nad Niemnem
Jadwiga ok. 1374–1399: córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 koronowana na króla Polski (prawo nie przewidywało wówczas koronacji królowej), w 1386 poślubiła Władysława Jagiełłę, co dało początek unii polsko-litewskiej. „Nawet świątobliwa Jadwiga powstrzymywała, póki jej życia stało, wzniesioną nad nimi rękę swego władnego małżonka.” Krzyżacy
Jadwiżyn daw.: forma D. lp.; dziś: Jadwigi. „I tańcował, i śmiał się biały szkielet Jadwiżyn...” Napój cienisty
jadzie: dziś popr.: jedzie. „Jadzie Jurand, jadzie, koń pod nim cisawy...” Krzyżacy
jafer: borówka (wzięte z gwary podhalańskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował język staropolski). „Za nic zamężne niewiasty mają, ale panny bardzo szanują i moc wielką im przyznają: że byle dziewka natarła człeku suszonym jaferem żywot, to kolki od tego przechodzą.” Krzyżacy
Jafet: postać biblijna z Księgi Rodzaju , jeden z synów Noego; trzej synowie Noego: Sem, Cham i Jafet, dali początek trzem grupom ludów, zamieszkujących trzy części świata i składających się na całą ludzkość; w XVII w. często prezentowany był pogląd, że szlachta to potomkowie Jafeta, a chłopi pochodzą od Chama. + 1 inne znaczenie „Wszyscyśmy bracia, panie Michale, wszyscyśmy bracia, choć jedni drugim służym, gdyż wspólnie od Jafeta pochodzimy, a cała różnica w fortunie i urzędach, do których każdy dojść może.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
jagem wom zesypoł gw.: jak wam zasypałem (nasypałem). „jagem wom zesypoł piniądze.” Wesele
jageś jesce była gw.: jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „jageś jesce była mała” Wesele
jagła daw.: kasza jaglana. „— zwoływała, rzucając na przynętę przygarściami jagły.” Chłopi, Część czwarta - Lato
jagły: kasza jaglana. „To my w stepie dzień i noc czołem do nieprzyjaciela stoim, a oni dzieżki pełne bigosu i jagieł wożą, a łyżkami w nie bębnią!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
jagnie: dziś popr.: jagnię. „Byk ślepy prędzej niźli ślepe jagnie” Boska Komedia
jagnię idący daw. forma imiesł.: jagnię idące. „Spotkał jagnię nazajutrz samopas idący,” Bajki i przypowieści
jagoda daw.: dowolny drobny owoc. + 1 inne znaczenie „A ja śród jagód chodzę obłąkana” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
jagody daw., przestarz., poet.: policzki; dziś popr. forma N.lm: jagodami. + 1 inne znaczenie „Bryzeidę ci wezmę z pięknymi jagody,” Iliada to słowo w 8 lekturach →
jagodzisko: miejsce, gdzie rosną jagody. „Po wierzchołkach sosen tłukły się wrony, kracząc i łopocąc skrzydłami; gdzieniegdzie kicały ku wodzie zające, czyniąc szelest po żółciejących jagodziskach i po opadłych liściach; czasem śmignęła po buczku chybka kuna.” Krzyżacy
Jaguś: forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej. „moja Jaguś, toś ty moja?!” Wesele
Jahela: postać biblijna Księgi Sędziów ze Starego Testamentu , wywodząca się z nomadyjskiego plemienia Kenitów, żona Chebera, zabójczyni Sisera, dowódcy armii Kananejczyków, który po przegranej bitwie z Izraelitami uciekł i skrył się w jej namiocie; gdy zasnął, Jael zabiła go, przebijając jego skroń palikiem od namiotu (Sdz 4; 5,24-27). „Bo ta ziemia Jaheli uzbrojona ćwiekiem,” Kordian
Jahorlik: rzeka w płd.-zach. Ukrainie; miasteczko i stanica wojskowa u ujścia rzeki Jahorlik do Dniestru. „Jarema ide!" — rozlegało się po całej Ukrainie, aż hen, po Dzikie Pola, do Czehryna i Jahorliku.” Ogniem i mieczem
jaje daw.: niewarte (wyjedzonego) jajka. + 1 inne znaczenie „Ale to wszytko za jaje” Fraszki to słowo w 3 lekturach →
jajków gw.: jajek. „— cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków i sporą osełkę świeżego masła.” Chłopi, Część czwarta - Lato
jak bonie dydy gw.: fraza wykrzyknikowa, mająca zapewnić słuchacza, że interlokutor mówi prawdę. „Jak bonie dydy!” Rok 1984
Jak cień tym dłuższy, gdy padnie z daleka: druga zwrotka wiersza Mickiewicza Do M... (Maryli Wereszczakówny) z r. 1822. U Mickiewicza dwa ostatnie wiersze brzmią: „Tak moja postać, im dalej ucieka, Tym grubszym kirem twą pamięć omroczy.”. „Tym grubszym kirem twą duszę zamroczy...” Lalka
Jak Czarniecki wrócim się przez morze: nawiązanie do wydarzeń z czasów potopu szwedzkiego; w grudniu 1658 r. Stefan Czarniecki wyprawił się na czele wojsk polskich do Danii, by wesprzeć ją w walce z siłami Karola Gustawa; udało mu się m.in. odbić wyspę Als, ważny punkt strategiczny, dzięki brawurowej przeprawie przez cieśninę o tej samej nazwie, oddzielającą wyspę od lądu stałego. Dzięki przywołaniu tego epizodu postać Czarnieckiego zostaje tu ukształtowana jako wzorzec wodza niewahającego się podejmować odważne decyzje i realizować swoje posunięcia z powodzeniem. W wersji pierwotnej tekstu strofa ta występowała jako druga, nie zaś trzecia i brzmiała: Jak Czarnecki [!] do Poznania Wracał się przez morze, Dla ojczyzny ratowania Po szwedzkim rozbiorze następująca po niej strofa zaczynająca się słowami „Przejdziem Wisłę (...)" stanowiła wówczas ciąg dalszy rozpoczętego tu (od słowa „jak") porównania działań wojsk polskich pod wodzą hetmana Czarnieckiego oraz legionów generała Dąbrowskiego. „Wrócim się przez morze.” Mazurek Dąbrowskiego
jak dwa lata przebiegą: gdy upłyną dwa lata. „Ty, jak dwa lata przebiegą,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
jak dwa muły sprzęg wołów prześcigną: mowa o orce w lekkiej ziemi. „Jak dwa muły sprzęg wołów prześcigną, o tyle” Odyseja
jak dwa pszczelnych roi: jak dwa pszczelne roje. „Jedną natchnięte myślą — jak dwa pszczelnych roi,” Kordian
jak faryzeusz dziękujecie Bogu: jak w przypowieści o faryzeuszu i celniku (Łk 18:10 i nast.). „Przyganiacie pijakowi, czujecie wstręt do szaleńca, mijacie obu, jak kapłan z przypowieści i jak faryzeusz dziękujecie Bogu, że nie uczynił was takimi, jak oni.” Cierpienia młodego Wertera
jak Filip z konopi: Raz na sejmie poseł Filip ze wsi dziedzicznej Konopie , zabrawszy głos, tak dalece odstąpił od materii [tematu dysputy; red. WL.], że wzbudził śmiech powszechny w Izbie. Stąd urosło przysłowie: wyrwał się jak Filip z konopi. „Wyrwawszy się Bóg wie skąd, jak Filip z konopi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jak Konstantyn, gdy go trąd kaleczył: Konstantyn Wielki prosił św. Sylwestra, ażeby go od trądu uleczył, i święty dał uczuć moc swoich celów w chwili, kiedy chrzcił cesarza. „Lecz jak Konstantyn, gdy go trąd kaleczył,” Boska Komedia
Jak kramarze na łokieć, autory na karty: na czasy stanisławowskie przypada w Polsce zjawisko występowania zawodowych literatów, usiłujących żyć z pióra. „Jak kramarze na łokcie, autory na karty,” Satyry
jak lekcyśmy byli: Poeta szedł lekko, bo czuł, że się pozbył głównego swego grzechu, to jest dumny. „Dowodząc oba, jak lekcyśmy byli!” Boska Komedia
jak mos wole gw.: jeśli masz wolę; jeśli chcesz. „Przyjdze, przyjdze, jak mos wole!” Wesele
jak mówi legenda: mowa o legendzie z Uczty Platona. „Może naprawdę, jak mówi legenda, dusze wasze stanowiły kiedyś, przed wiekami, jedną całość?...”” Lalka
jak na tej fotografii: autor pisze o swojej fotografii z czasów dzieciństwa. „Więc kiedy byłem taki, jak na tej fotografii, sam chciałem zrobić to wszystko, co tu napisane.” Król Maciuś Pierwszy
jak naoczne świadki: dziś popr.: jak naoczni świadkowie. „Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Jak po Marcinie jagoda: żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły. „Jak po Marcinie jagoda.” Wesele
Jak się trawiło Meleagra ciało: Parki przy urodzeniu Meleagra uradziły, że on dopóty żyć będzie, póki pewien kawał drewna w ogniu się nie spali. Matka Meleagra, mając ciągle na myśli tę smutną dla jej syna przepowiednię, ten kawał drewna jak najdroższy klejnot wciąż strzegła. Lecz gdy Meleager na łowach kaledońskich braci swojej matki zamordował, matka rozgniewana to tajemnicze drewno wrzuciła w ogień; i nim to drewno przepaliło się w płomieniu, syna jej podobnież wewnętrzny ogień strawił. Tym przykładem Meleagra uczy Wergiliusz Dantego, że jak Meleager za zrządzeniem wyższych potęg bez cielesnego spółdziałania w popiół się obrócił, tak i cienie, chociaż tu pokarmu nie potrzebują, mogą chudnąć i niszczeć; zwłaszcza że cień, czyli pozorne ciało, jako obraz odbity od zwierciadła, przedstawia tylko objaw duszy z jej cierpieniami. „Jak się trawiło Meleagra ciało,” Boska Komedia
Jak się wszystko dziwnie plecie: por. Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze („Chcemy sobie być radzi?"): „Wszystko sie dziwnie plecie Na tym tu biednym świecie; A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić, I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić." „Jak się wszystko dziwnie plecie...” Wesele
Jak się z jedności pięć i sześć rozwija: Wszystkie liczby rozwijają się z rozmaitej jednostki. Podobnie wszystko rozwija się z Boga, wiecznej jedności źródła, z którego wszystko, co jest, wypływa. „Jak się z jedności pięć i sześć rozwija.” Boska Komedia
Jak stary krawiec w ucho swojej igły: Poeta często używa gminnych i pospolitych porównań, które wszakże pod jego piórem stają się niepospolitymi przez jasność i trafność ich użycia. Podobnież i to porównanie duchów wpatrujących się z dołu w twarze poetów idących wyższym wybrzeżem do starego krawca wpatrującego się w ucho swojej igły w chwili, gdy nić zawleka, jest dziwnie trafne i plastyczne. „Jak stary krawiec w ucho swojej igły.” Boska Komedia
Jak straszny widok tej dziewiątej jamy: W tym dziewiątym oddziale ósmego kręgu piekła karani są ci, którzy przez oszukaństwo rozsiewali niezgodę, rozdzielali to, co przedtem było jedną całością. Rodzaj ich kary, jaki tu poeta opisuje, odpowiada rodzajowi ich występku. Spotykamy tu najpierw odszczepieńców religijnych, na których czele stoi Mahomet. „Jak straszny widok tej dziewiątej jamy.” Boska Komedia
Jak sycylijski byk żarem ziejący: Ateńczyk Perillus, sławny kotlarz, ukuł byka z miedzi i darował go Falarisowi, tyranowi sycylijskiemu; byk ten, kiedy człowiek w nim siedzący krzyknął, wydawał ryk rzeczywistego byka. Perillus myślał, że tym wynalazkiem ucieszy władcę Sycylii, gdy skazanych na śmierć przestępców zamykając we wnętrznościach byka ukutego z miedzi i piekąc ich na wolnym ogniu, słyszeć będzie krzyk ich męczarni aż do ostatniego jęku ich skonania w udanym ryku byka. Lecz Falaris był albo lepszym, albo gorszym aniżeli Perillus sobie wyobrażał. Bo tyran sycylijski na wynalazcy tej męczarni rozkazał wykonać pierwszą jej próbę. „Jak sycylijski byk żarem ziejący” Boska Komedia
jak tabaka w rogu: powiedzenie to w całości brzmi: być ciemnym jak tabaka w rogu i opisuje osobę, która zupełnie nic nie rozumie i nie wie; tabaka — sproszkowany tytoń, zażywany przez wciąganie nosem, co ma powodować przyjemny odruch kichania i oczyszczać górne drogi oddechowe; daw. pojemniki na tabakę często wykonywane były z rogów zwierzęcych. „— Proszę pani, kto w kinematografie nie zdąży przeczytać napisu, to potem siedzi jak tabaka w rogu.” Bankructwo małego Dżeka
jak w cmentarzu Ruisdala: na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu ), pt. Cmentarz żydowski , krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle. „jak w cmentarzu Ruisdala.” Wesele
Jak wszędzie wszyscy kochają się z duszy ...: Czytelnik tu i w następnych wierszach, aż do końca tej pieśni łatwo dojrzy żądło gorzkiej ironii głęboko na kraj swój zajątrzonego serca poety. „Jak wszędzie wszyscy kochają się z duszy!” Boska Komedia
Jak z różańca chalifów, rubin i granaty: muzułmanie używają w czasie modłów różańca, który u znakomitych osób z kosztownych bywa kamieni. Granatowe i morwowe drzewa, czerwieniejące się rozkosznym owocem, są pospolite na całym brzegu południowym Krymu. „Jak z różańca chalifów, rubin i granaty.” Sonety krymskie
Jak z własnym ujściem zapieniona rzeka: Rzeka tu wspomniana jest Montone, wypływająca z gór apenińskich do morza, aż do Forli nazywa się Aquacheta. „Jak z własnym ujściem zapieniona rzeka” Boska Komedia
jak zrozpaczony Germont przed Violettą: bohaterzy opery Verdiego (1813–1901) Violetta (1853), znanej dziś pod nazwą Traviata . Była to częsta pozycja w ówczesnym repertuarze operowym. „Tu osiwiałego w swoim zawodzie subiekta pchnął na twardy fotel i stanąwszy przed nim z załamanymi rękoma, jak zrozpaczony Germont przed Violettą, rzekł:” Lalka
jaka daw.: rodzaj okrycia wierzchniego. + 1 inne znaczenie „Następnie wdział jakę z białego jedwabiu, naszytą w złote gryfy, u dołu zaś szlakiem ozdobną; z wierzchu opasał się pasem pozłocistym, podwójnym, przy którym wisiał mały kord w srebro i kość słoniową oprawny.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
jaką: dziś: jakąś. „Zanimby dyrektor przejechał trzy mile gościńcem, szybkobiegacz, zdążając wprost przez pola, miał wcześniej o jaką godzinę stanąć w szkole Wiechowskiego.” Syzyfowe prace
Jakąm zaczerpnął: Jaką zaczerpnąłem. „Jakąm zaczerpnął, czytając z zapałem” Boska Komedia
jakby cejco gw.: jakby coś ważnego. „jakby cejco — choć ni ma co.” Wesele
jakby kiedy co do czego: pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki („kosy wissom nad boiskiem") z nawiązaniem do tradycji „kosynierów spod Racławic". Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach („było, jak go huknę w pysk"...). „jakby kiedy co do czego,” Wesele
jakem ją odprawiła: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak ją odprawiłam. „Za nic nie chciała się przyznać, kto ani co, ale jakem ją odprawiła, to naprawdę potem miała dziecko.” Granica
jakem wielki: jak jestem wielki. „Jakem wielki, dumny:” Konrad Wallenrod
jakem wstawił: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak wstawiłem. „…tkę i utknąwszy w rozdarciu nogą, padł razem z jeźdźcem; zaraz ich podniosłem, zasłoniłem ręką dziurę i całe wojsko, jakem wstawił, tak i na powrót zsadziłem.…” Podróże Guliwera
jakeś kradł: dziś raczej: jak kradłeś. „Pamiętasz, jakeś przekupkom jabłka z koszyków kradł.” Król Maciuś Pierwszy
jakeś się tu dostał: dziś raczej: jak się tu dostałeś. „— Jakeś ty się tu dostał?” Król Maciuś Pierwszy
jakeśmy się pobili: dziś raczej: jak się pobiliśmy. „— A pamiętasz, jakeśmy się pobili raz...” Król Maciuś Pierwszy
jakie: dziś: jakieś. „Ta dziewczyna nawykła żyć samą sałatą, mlekiem, serem i ziemniakami; nie będzie się trzeba wysadzać na wykwintny stół, na kosztowne smakołyki ani desery, jakich wymagałaby inna kobieta: a to wcale nie drobnostka, to najmniej jakie trzy tysiące franków rocznie.” Skąpiec
...jakie człowiekowi przeznaczono: pieśń autentyczna. „Ale wszyscy, którzy urodzili się, wszyscy bez wyjątku, idą na miejsce, jakie człowiekowi przeznaczono."” Faraon
jakiem: daw. forma dla r.n. i r.ż.; dziś tożsama z formą r.m.: jakim. „Sam w jakiem mieście!” Grażyna
Jakiem rymy składał: chodzi o wiersze miłosne. „Jakiem rymy składał?” Fraszki
jakiesi gw.: jakieś. „Miała na szyi postronek grubaśny, a na nogach koło pęcin poprzywiązywane jakiesi gałgany, żeby, widać, śladu nie było.” Syzyfowe prace
jakim czołem: jak śmiałeś; z jakiego powodu. „— jakim czołem?” Zemsta
jakim oni czołem: jak mieli czelność, jak śmieli. „jakim oni czołem” Balladyna
jakimi słowy: dziś popr. forma N. lm: jakimi słowami. „Rozumiał, że tylko zimną krwią i panowaniem nad sobą zdoła uwolnić Sorokę; dlatego układał sobie z góry, jakimi słowy ma przemówić do księcia, aby go skłonić i przekonać.” Potop
jakisik gw.: jakiś. „coś ty jakisik niepewny — ?” Wesele
jako daw., gw.: tu: ponieważ. + 3 inne znaczenia „O większą klęskę jako zły przyjaciel.” Antygona to słowo w 5 lekturach →
Jako Acheron i Styks z Flegetonem: Według mitu starożytnego cztery rzeki piekielne są: Acheron, Styks, Flegeton i Kocyt. „Jako Acheron i Styks z Flegetonem;” Boska Komedia
jako co uczone starop.: jakby specjalnie uczone lub: jak ktoś, kogo uczono. „Śpiewać, mówić, rymować, jako co uczone;” Treny
jako i inszym: tak jak i innym. „Podziomek napadł szafarza, iż mu ten, jako i inszym, tylko trzy ziarnka grochu na cały dzień dał, i nie dość, że go poturbował srodze, jeszcze sam na skargę do króla szedł, że mu się krzywda dzieje.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
jako każde: hebr. כְּאַחַד ( keachad ): ‘jak jeden’. «Cały Israel będzie z nim jednością», zob. Raszi do 49:16. «Jak ten, który jest jedyny/wyjątkowy wśród plemion [w pokonywaniu wrogów], czyli jak Jehuda», zob. Ramban do 49:16. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jako płomię, co w powietrze wzlata: Aż pod sferę księżycową, gdzie według fizyki owoczesnej, jeden ze czterech żywiołów, to jest ogień, ma swoją sferę własną. „I jako płomię, co w powietrze wzlata,” Boska Komedia
jako sam Faraon: «Jesteś w moich oczach ważny jak król: to jest zwykłe wyjaśnienie. A wedle midrasza [powiedział]: za [zatrzymanie Binjamina] zastaniesz w końcu dotknięty trądem, tak jak został pokarany Faraon z powodu mojej prababki Sary za jedną noc, gdy ją przetrzymał ( Ks. Rodzaju 12:17). Inne wyjaśnienie: tak jak Faraon wydaje prawo, ale nie wykonuje go, obiecuje a nie spełnia, tak i ty [możesz postąpić]», zob. Raszi do 44:18. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jako też daw.: jak również. „Potem był w garderobie wielki gwar zażartego targowania się i kupowania; potem jeszcze spora część wyjętych z szaf i komód przedmiotów, jako też część wartości rozmienionego banknotu znikły w przepaścistym kufrze stanowiącym osobistą własność panny służącej.” Dobra pani
jako to daw.: tu: na przykład. „Jako to gwiazdy z ogonem, deszcz krwawy,” Hamlet
jako wielki: cały wielki. „Wszystek świat, jako wielki, kołem objechali.” Pieśni
Jako wże na zemli i dosza ku nebesech z ukr.: Jako na ziemi, tak i do nieba. „Jako wże na zemli i dosza ku nebesech... Jeść dostaniemy, a jutro pojedziemy ku Zołotonoszy miasto iść piechotą...” Ogniem i mieczem
jako zaprzysiągł ciebie: wedle talmudycznej opowieści ( Sota 36b) «[Faraon] bał się powiedzieć mu ‘złam przysięgę’, aby [Josef] nie odrzekł: jeśli tak, to złamię również tę przysięgę, którą złożyłem tobie, iż nie wyjawię sekretu, że nie znasz języka świętego (hebrajskiego), który ja znam», zob. Raszi do 50:6. „A gdy przeminęły dni płaczu po nim, rzekł Josef do domu Faraona, mówiąc: „Jeżelim też znalazł łaskę w oczach waszych, powiedzcież Faraonowi tak:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jako żywo starop.: zawsze, póki żyję. „Jaciem twój był jako żywo, i twoim zginę.” Pieśni
jakobinizm: radykalnie lewicowe poglądy polityczne; od nazwy francuskich „jakobinów", tzn. członków klubu politycznego działającego w okresie rewolucji francuskiej. „Mój stryj był człowiekiem spróchniałym, aczkolwiek wyklął mnie i wydziedziczył za objawiony jakobinizm z werwą i życiem, ale dyplomatyka mniej więcej pod postacią sztuki odgadywania zagadek i dziś mi się przedstawia.” Popioły
jakóbiny: przenośnie: rewolucjoniści. Nazwa pochodzi od klubu rewolucyjnego z czasów rewolucji francuskiej 1789 r., którego członkowie zbierali się w kościele św. Jakuba w Paryżu. W l. 1792–1794 objęli władzę i działali w duchu konsekwentnego rewolucjonizmu burżuazyjno–demokratycznego. Plotka, którą powtarza Żona Doktora, wprowadza nowy element do dramatu. Ukazuje Męża już nie tylko w jego sytuacji rodzinnej, ale i w społecznej, przy czym czytelnik otrzymuje tu pierwszą informację, w jakim wzajemnym stosunku pozostaje Mąż i „jakobini" — rewolucjoniści. „— Patrz Pan, jaki widok na góry — ale Pan, widzę, niecierpliwy — więc to nieprawda, że jakóbinyjej męża porwali w nocy?” Nie-Boska komedia
jakobyć: aby ci. „Jakobyć szkody nieprzyjaciel twoje” Pieśni
jakokolwiek: wszystko jedno jak. „Jakokolwiek zwano” Pieśni
jakośwa daw.: jak żeśmy. „Lecz byli i tacy, którzy co do Zbyszka mieli także dobrą nadzieję: „Nie ułomek ci to jest — mówili — i jakośwa słyszeli, godnie już raz Niemcom porozwalał łby na udeptanej ziemi".” Krzyżacy
jakoześ ty blado gw.: jaka żeś ty blada; jak jesteś blada. „Maryś — jakoześ ty blado — ?” Wesele
Jakub: słowo 'Jakub' dodane [i słusznie] przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. + 1 inne znaczenie „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Jakub I Stuart 1566–1625: król Szkocji (od 1567) i Anglii (od 1603), pierwszy król Anglii z dynastii Stuartów; jego faworytem był książę Buckingham. „…ego i nieprzeniknionego, domyśliła się w nim jednego z tych ponurych purytanów, jakich spotykała tak często na dworze króla Jakuba, jak i na dworze króla Francji, gdzie pomimo wspomnienia nocy świętego Bartłomieja przebywali niekiedy, szukając schronienia.…” Trzej muszkieterowie
Jakub Rustikuci: zamożny obywatel florencki, nieszczęśliwy w wyborze żony, która dla niego była drugą Ksantypą. Zmuszony rozwieść się z żoną, z nudów wpadł w nałóg występku, który tu jest karany. „Jam Rustikuci; zaiste zła żona” Boska Komedia
Jakub z Kobylan zm. 1454: rycerz i dowódca, w latach 1425–1430 marszałek dworu wielkiego księcia litewskiego Witolda. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy
Jakub z Koniecpola zm. 1430: wojewoda sieradzki, starosta kujawski, uczestniczył w radzie królewskiej Władysława Jagiełły. „Ponieważ w szturmie brała udział chorągiew sieradzka, więc przywódca jej, Jakub z Koniecpola, wezwany był wraz z innymi do usprawiedliwienia się, dlaczego bez rozkazów dobywali miasta i nie zaniechali szturmu, chociaż król wysłał dla powstrzymania ich swego po…” Krzyżacy
Jakub z Kurdwanowa: biskup płocki w latach 1396–1425. „Prowadził kondukt sam biskup Jakub z Kurdwanowa, byli wszyscy księża i wszyscy mnisi w Płocku konwenty mający, bito we wszystkie dzwony, mówiono mowy, których nikt prócz duchownych nie rozumiał, bo je mówiono po łacinie, po czym wrócili duchowni i świeccy na u…” Krzyżacy
Jakubie, Jakubie!: powtórzenie imienia jest wyrazem umiłowania osoby, zob. Raszi do 46:2. «Przez wiele lat duch proroczy nie spoczywał na Jakubie, teraz [Bóg] zawołał go dwukrotnie, by wyczulić jego uwagę, że oto dostąpi proroctwa», zob. Radak do 46:2.
Jakżebym nie rozumiał: w oryginale jest po prostu: Do I not? „— Jakżebym nie rozumiał — odrzekł powoli, chwytając ustami powietrze; zdawało się, że te słowa zostały mu wydarte przez jakąś nadnaturalną siłę.” Jądro ciemności
jakżem: dziś raczej: jaka jestem. „— O jakżem szczęśliwa, że widzę na twych ustach ten cudowny uśmiech!” Klechdy sezamowe
jął się słabić: zaczął słabnąć. „Gdy w naszym uchu hałas jął się słabić,” Boska Komedia
jalapam: korzeń rośliny z rodzaju patatu używany jako lek przeczyszczający. „Mówiono także, że na noc „jalapam" zażywa i że tyle bitew widział, ile ma ich na kobiercach holenderską sztuką wyhaftowanych.” Ogniem i mieczem
Jalmen, Askalaf: wodzowie beoccy. „Za nim Jalmen, Askalaf, Aresowe syny,” Iliada
jałmużnik: tu: osoba zbierająca datki na cele dobroczynne. „Słysząc niemiły wyraz „szczodrobliwość", Scrooge zmarszczył brwi, potrząsnął głową i zwrócił dokumenty jałmużnikowi.” Opowieść wigilijna
jałoszka: młoda krowa niemająca jeszcze potomstwa. „— Pewno pod gołym niebem samopas gdziekolwiek stojłuje, głupiejąc jak ta jałoszka, gdy się w nic zaopatrzy?” Klechdy polskie
jałowcu: dziś: jałowca. „Zrazu ściany te miały pozór nagich, piaszczystych skał, przez niewiadome siły przyrody pogiętych w niezliczone garby i jamy, śród których gdzieniegdzie wyrastał krzak jałowcu albo cienka sośninka pochylała się nad przepaścią.” Nad Niemnem
jałowica gw.: jałówka, młoda krowa, która jeszcze nie miała potomstwa. + 1 inne znaczenie „Któryś też z komorników ciągnął za rogi jałowicę, co się była teraz na zwiesnę pognała...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
jałowicę: jałówkę, czyli krowę, która nie rodziła jeszcze cieląt. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jałowicze buty: buty zrobione z krowiej skóry. „Jakoż kniahini miała na sobie suknię ze spłowiałego cycu, kożuch na wierzchu i jałowicze buty na nogach.” Ogniem i mieczem
jałowy: tu: nie dający owoców. „Pełen olsz, topól gonnych a i wierzb jałowych.” Odyseja
jam: «Gdyż Święty Błogosławiony zapewnił mnie, że mnie wzbogaci, mówiąc „pobłogosławię cię… itd.” ( Ks. Rodzaju 12:2)», zob. Raszi do 14:23. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Jam Buonkonte, starszy syn Gwidona: Buokonte syn Gwidona z Montefeltro, gibelin, poległ w bitwie pod Kampaldino, w której zwycięski oręż gwelfów stronnictwo jego pobił i rozproszył. „Jam Buonkonte, starszy syn Gwidona.” Boska Komedia
jam był rozkazał / Grzechu tego nie żywić: Priam rozkazał, by dziecka obarczonego taką klątwą nie zachowywać przy życiu, lecz porzucić go w leśnym odludziu w górach; niemowlę przygarnął jednak pasterz Agelaos, nadał mu imię Parys i wychowywał wraz z własnymi dziećmi; dopiero gdy Parys dorósł, zjawił się na dworze Priama i Hekabe, dano mu za żonę Ojnone i żył tak jakiś czas, zanim został rozpoznany jako syn królewski przez brata Deifobosa. „Grzechu tego nie żywić; dawno to na puszczy” Odprawa posłów greckich
Jam ciebie zgoła nie pytał legł w grobie: To jest, pytał nie jak człowiek widzący tylko zmysłem widzenia, który się przez śmierć rozwiązuje. „Przestaje widzieć, gdy trupem legł w grobie.” Boska Komedia
Jam Esaw pierworodny twój: «Jam jest ten, który przynosi ci [potrawę], a Esaw jest twoim pierworodnym», zob. Raszi do 27:19. „I wszedł do ojca swego, i rzekł: „Ojcze mój!" I odpowiedział: „Oto jestem; któżeś ty, synu mój?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jam jest: dziś: ja jestem. „— Jam jest kapitan zbójów...” Klechdy sezamowe
jam nie wiedział: «Bo gdybym wiedział, nie zasnąłbym na tak świętym miejscu», zob. Raszi do 28:16. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Jam Orest: Wspomnienie pełnej poświęcenia się przyjaźni Oresta dla Piladesa. „«Jam Orest!» i znikł jak pierwszy w tej chwili.” Boska Komedia
jam Pia zginęłam w Maremie: Pia, żona Nello della Pietra. Mąż posądzający ją o cudzołóstwo zamknął ją w zamku Maremmy, gdzie wkrótce z grasującej choroby powietrznej umarła. „Jam urodzona, zginęłam w Maremie;” Boska Komedia
jam przeklęty daw.: skrót od: ja jestem przeklęty. „Ach jam przeklęty!” Balladyna
jam sama coś mało od niewolnice rozna: sama mało różnię się od niewolnicy. „Od niewolnice rozna, przymówkom dotkliwym” Odprawa posłów greckich
Jam się łakomstwem brzydził za żywota: Jak w piekle łakomcy i rozrzutnicy w jednym kręgu są karani, podobnie i w czyśćcu jedni i drudzy pokutują społem w jednym kręgu. I rozrzutników dręczy jak chciwców pragnienie złota, z tą tylko różnicą, że pierwsi zwykle tego pragną, czego sami zatrzymać nie umieją. „Jam się łakomstwem brzydził za żywota,” Boska Komedia
Jam sprawy nie zaspał: konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika, inaczej: ja nie zaspałem; Jam sprawy nie zaspał : nie zlekceważyłem (a. nie przegapiłem) sprawy. „Jam sprawy nie zaspał” Hamlet
Jam syn, zaiste, niedźwiedzicy matki: Tu jest aluzja do familii Orsinich, z której pochodził ten papież. „Jam syn, zaiste, niedźwiedzicy matki” Boska Komedia
Jam też nie z soli wyrósł ani z roli: słowa te miał wypowiedzieć Czarniecki, kiedy tytuł hetmana wielkiego przypadł Jerzemu Lubomirskiemu; jest to aluzja do źródeł bogactwa i wpływów Lubomirskich: żup solnych i rolnictwa, czemu Czarniecki przeciwstawiał własne zasługi wojskowe. „— Jam też nie z soli wyrósł ani z roli, jeno z tego, co mnie boli — ozwał się Czarniecki — a boleli mnie Kozacy, którzy mi tę oto gębę przestrzelili, a teraz boli mnie Szwed, i albo tę bolączkę przetnę, albo sam od niej sczeznę, tak mi dopomóż Bóg!” Potop
jam tu przyszła gw., daw.: konstrukcja z przechodnią końcówką czasownika; inaczej: ja tu przyszłam. „Jam tu przyszła nie po to, bym się sama ostała»...” Napój cienisty
jam uratowała: dziś raczej: ja uratowałam. „— Jam ci uratowała życie.” Klechdy sezamowe
jam was oszukał: ja was oszukałem (konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika). „Jam was oszukał: wracam z Grenady;” Konrad Wallenrod
jam zwołał: ja zwołałem. „A jam was zwołał tutaj przed innymi,” Antygona
jamais fr.: nigdy.
jamory gw.: amory, miłostki. + 1 inne znaczenie „Bych się jeno Antkowi nie zachciało nowych jamorów...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
Jampol w obwodzie chmielnickim, w obwodzie winnickim: miasto (dziś miasteczko) w zach. części Ukrainy, należał niegdyś do rodów magnackich, m.in. do Zamoyskich, Koniecpolskich i Potockich. + 1 inne znaczenie „Dopiero w pobliżu Jampola weszli rycerze w kraj wojną jeszcze nie tyle zmordowany i już mając wywczasy lepsze i spyży obfitość, szli śpiesznymi pochodami ku Zbarażowi, do którego w pięć dni od wyruszenia z Suchorzyniec dojechali.” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →
jamszczyk ros.: woźnica. „Już po raz pierwszy, wnet po ślubie, jadąc przez Moskwę pani Barykowa (Jadwiga z Dąbrowskich) wsławiła się była pośród polonii rosyjskiej rozmową z jamszczykiem.” Przedwiośnie
Jan Dawid Michaelis: teolog w Getyndze, wydał tłumaczenie Pisma Św. Starego Testamentu z objaśnieniami. „…ieniami, to ją denerwowało i przeszkadzało jej w głębokich dociekaniach porównawczych nad dziełami Kennikota, Semlera i Michaelisa.…” Cierpienia młodego Wertera
Jan Farurej z Garbowa: rycerz, brat Zawiszy Czarnego. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy
Jan I Olbracht 1459–1501: król Polski w latach 1492–1501, w 1497 r. zorganizował wyprawę pospolitego ruszenia przeciko Turcji i pod Koźminem na Bukowinie (dziś płd. Ukraina) poniósł klęskę, którą miało przypłacić życiem ok. 5000 szlachty polskiej. „— A pamiętacie waćpanowie dzieje Jana Olbrachta?” Potop
Jan II Kazimierz Waza 1609–1672: król Polski i wielki książę litewski w latach 1648–1668, syn króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki, arcyksiężniczki austriackiej, przyrodni brat Władysława IV Wazy. „— Potrzeba nam króla wojownika, toteż jeśli Bóg pozwoli, byśmy dali nasze kreski na elekcji, damy je za królewiczem Karolem, któren więcej od Kazimierza ma wojennego animuszu.” Ogniem i mieczem
Jan II Raciborski, zwany Żelaznym ok. 1365–1424: książę raciborski od ok. 1380. „Aż tu Jaśko, książę raciborski, z nienawiści ku księciu Przemkowi zbójów pod przewodem Czecha Chrzana na nich nasadził.” Krzyżacy
Jan III Sobieski 1629–1696: król Polski w latach 1674–1696, pokonał armię turecką w bitwie pod Wiedniem (1683). „Takie wzruszenia winny poprzedzać dzieła Warneńczyka, Chodkiewicza, Sobieskiego...” Popioły
Jan Jerzy Sulzer 1720–1779: profesor akademii berlińskiej. Główne jego dzieło nosi tytuł Allgemeine Theorie der schönen Künste (1771–1774). „…różności począwszy od Batteux do Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Heynego o studium antyku.…” Cierpienia młodego Wertera
Jan Joachim Winckelmann 1717–1768: autor dzieła Dzieje sztuki starożytnej , które stało się podstawą właściwego odczucia i zrozumienia sztuki starożytnej. „…zwrócił się do mnie, rozłożył swój kramik naukowy, mieszczący różności począwszy od Batteux do Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Heynego o studium antyku.…” Cierpienia młodego Wertera
Jan Kropidło ok. 1364–1421: syn księcia strzeleckiego Bolka III, sprawował kolejno urzędy biskupie w wielu diecezjach. „Za Anną Danutą rozparł się wygodnie na szerokim krześle były arcybiskup gnieźnieński Jan, książę pochodzący z Piastów śląskich, syn Bolka III, księcia opolskiego.” Krzyżacy
Jan Luksemburski 1296–1346: król Czech od 1310, zginął w bitwie pod Crécy. Źródła podają, że był wtedy niewidomy, a walczył przywiązany do dwóch rycerzy. „— Widzisz — rzekł — uczyniłem więcej, niżeśmy uradzili: bo król Jan Luksemburski, chociaż był ślepy, stanął jeszcze do walki i zginął z chwałą, a Jurand nie stanie już i zginie jak pies pod płotem.” Krzyżacy
Jan Salomon Semler 1725–1791: teolog w Jenie. Główne jego dzieło nosi tytuł Abhandlung von freier Untersuchung des Kanons (1771–1775). „…ły na nie kamieniami, to ją denerwowało i przeszkadzało jej w głębokich dociekaniach porównawczych nad dziełami Kennikota, Semlera i Michaelisa.…” Cierpienia młodego Wertera
Jan się rzezał w koszu: ośmieszająca kara: winny, zawieszony w koszu nad rzeką lub błotem, chcąc się uwolnić musiał przeciąć sznury i wpaść wraz z koszem do wody. „Mikosz kota przeciągnął, Jan się rzezał w koszu;” Fraszki
Jan z Oleśnicy zm. 1413: wielkorządca Litwy, starosta krakowski. „A prawili pod on czas o wojnie i o tym, że Jaśko z Oleśnicy, którego król Władysław po Mikołaju z Moskorzowa do Wilna wysłał, szuka skrzętnie w Polsce rycerzy.” Krzyżacy
Jan z Tarnowa 1367–1433: wojewoda krakowski od 1409. „…ócz nich byli w tej radzie wielcy wojownicy i statyści: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa i wojewoda krakowski Jaśko z Tarnowa, i poznański Sędziwój z Ostroroga, i sędomierski Mikołaj z Michałowic, i proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy M…” Krzyżacy
Jan z Tolomei 1272–1348: włoski teolog i założyciel kongregacji oliwetanów, stanowiącej odłam zakonu benedyktynów. Tolomei to nazwisko, nie jak w przypadku wymienionych wcześniej nazwa miasta; bardziej znany pod zakonnym imieniem Bernard. „Niechaj święty Benedykt z Nursji, święty Maurus, święty Bonifacy i święty Benedykt z Aniane, a także i Jan z Tolomei, patronowie nasi w światłości wiekuistej żyjący, obdarzą cię zdrowiem, szczęściem i niechaj błogosławią cię po siedem razy dziennie, przez wszy…” Krzyżacy
Jan Złotousty a. Jan Chryzostom ok. 350–407: biskup Konstantynopola, pisarz i słynny kaznodzieja, teolog; święty prawosławny i katolicki. „— Dobrze powiedział — zawołał Aramis — nieczęsto mówisz, Atosie, lecz gdy się odezwiesz, to już jak święty Jan Złotousty.” Trzej muszkieterowie
janczar z tur.: pieszy żołnierz turecki a. służący w stroju tureckim. „A co to za gości prowadzisz do księcia?" — Pan Michał nie odpowiadał, chcąc zwłoki uniknąć i tak doszli aż do głównego korpusu zamkowego, w którym janczarowie książęcy, przybrani w kolczugi i olbrzymie białe czapki, straż trzymali.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
janczary: groźna piechota turecka, tworzona z poturczonych dzieci chrześcijańskich. + 1 inne znaczenie „Dzwonią janczary i echo ich odbija się w kniei jak zuchwałe wzywanie do boju.” Popioły to słowo w 3 lekturach →
janczarzy a. janczarowie z tur.: żołnierze piechoty tureckiej. „Gdy husaria szła pod Lubomirskim do ataku na janczarów, to mołojcy w swoim okopie rzucali czapki w górę i krzyczeli, aż ziemia drżała, do Sahajdacznego: „Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty!".” Ogniem i mieczem
jangrest gw.: agrest. „— Gęsi pod jangrestami ostawiłem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
janielski gw.: anielski. „…adził, że już w końcu poczuł się niby w czas Podniesienia, kiej dusza gdziesik się wzniesie i płynie klęczący na jakieś janielskie ogrody, na jakieś nieba i raje pełne szczęśliwości.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
Jankes: określenie Amerykanina, czasem używane jako pogardliwe, szczególnie przez Brytyjczyków w stosunku do zbuntowanych Amerykanów podczas amerykańskiej wojny o niepodległość (1775–1783).
Janów Podlaski: obecnie polska gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie bialskim; gmina Janów Podlaski, o obszarze zbliżonym do dzisiejszego, została utworzona pod okupacją hitlerowską w 1940 roku w Kreishauptmannschaft Biala-Podlaska (w ówczesnym powiecie bialskim). „I przenieśli się do Janowa Podlaskiego.” Medaliony
Jantoś gw.: Antoś. „— Pódzi, Jantoś, pora spać...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
Janus mit. rzym.: jedno z najważniejszych bóstw staroitalskich, bóg początków i momentów przejścia, utożsamiany niekiedy z bogiem poranków, Matutynem; od jego imienia pochodzi łac. nazwa miesiąca rozpoczynającego rok, stycznia: Ianuarius; patron umów i sojuszów; opiekun drzwi, bram i mostów; miał władzę nad przeszłością i przyszłością, niebem i ziemią; przedstawiany był zwyczajowo z dwiema twarzami, jego atrybutami były klucze i laska. „Podobną Janusowi, dwulicemu bogu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Janusz I Starszy (Warszawski) ok. 1346–1429: książę mazowiecki, lennik Władysława Jagiełły. „— Księżna Anna Danuta — mówił jeden z mieszczan — toć to Kiejstutówna, żona Janusza Mazowieckiego.” Krzyżacy
Janusz Radziwiłł herbu Trąby 1612–1655: hetman wielki litewski, wojewoda wileński. „Ale czasu swego kwitnęła jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta laudańska do największej doszła wziętości, gdyż przed niewielą laty, czyniąc pod Łojowem przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielką się sławą pod wodzą Janusza Radziwiłła okryła.” Potop
Japet mit. gr.: jeden z Tytanów, strącony do Tartaru za bunt przeciwko Zeusowi. „Gdzie Kronosa z Japetem jaskinia odległa” Iliada
jar: wydłużone zgłębienie terenu o wąskim dnie i stromych zboczach. + 2 inne znaczenia „Lecz na ziemi z biegiem czasu wszystko się zmienia: rzeki wysychają i na ich miejscu zjawiają się jary lub doliny, wyspy zaś urastają we wzgórza.” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →
jard: ang. miara długości, wynosząca 3 stopy, czyli ok. 0,91 metra. „Rzadki dym rozwiał się, pień został już wyminięty; patrząc naprzód, widziałem, iż o jakie sto jardów dalej będę mógł wykręcić od brzegu, ale było mi tak jakoś dziwnie ciepło i mokro w nogi, że musiałem spojrzeć na podłogę.” Jądro ciemności
Jardenu: hebrajska nazwa rzeki Jordan. „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Jarema ukr.: Jeremi. „…im będąc, nie chciał wśród możnych krewnych zostawać i wszedł na służbę księcia Michała Wiśniowieckiego, ojca przesławnego „Jaremy".…” Ogniem i mieczem
Jarema ide! ukr.: Jeremi idzie! „„Jarema ide! Jarema ide!" — rozlegało się po całej Ukrainie, aż hen, po Dzikie Pola, do Czehryna i Jahorliku.” Ogniem i mieczem
Jaremie ne zderżysz z ukr.: Jeremiemu nie dasz rady. „— Jaremie ne zderżysz — mruknął ponuro Stepka.” Ogniem i mieczem
jarka: tu: owca. „Jarki zaś po obórkach dawały znać bekiem,” Odyseja
Jarmolińce: miasteczko w zach. Ukrainie. „— Aż pod Jarmolińce, jeśli będzie wolna droga.” Ogniem i mieczem
jarmułka z tur.: okrągła czapeczka bez daszka, noszona przez Żydów. + 1 inne znaczenie „Niedługo już trzeba będzie zapuścić pejsy i włożyć jarmułkę...”” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Jarosław Pierwszy Mądry 978–1054: wielki książę kijowski. „— Synowie Jarosława Pierwszego Mądrego?” Syzyfowe prace
Jaroszewicz, Władysław 1887–1947: urzędnik państwowy II Rzeczypospolitej, piłsudczyk; inspektor policji, po przewrocie majowym mianowany Komisarzem Rządu na m.st. Warszawę w randze wojewody (1926–1939), któremu podlegała m.in. policja i cenzura; towarzysko związany ze skamandrytami. „I — nie bał się Jaroszewicza,” Kwiaty polskie
jarszy: żywszy. „Bo żywe światła miecąc blaski jarsze,” Boska Komedia
jary daw.: mocny. „— Pewnie, żem jeszcze jary.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
jarzębowy: jarzębinowy. „A on zatknął ich jarzębowym kołkiem i księżom franciszkanom na przedaż do Wilna przyniósł, którzy dali mu z chęcią dwadzieścia skojców, aby nieprzyjaciół imienia Chrystusowego zgładzić.” Krzyżacy
jarzmem nie tkniętych: nie używanych do prac gospodarskich. „Dwanaście rocznych cielic i jarzmem nie tkniętych,” Iliada
jarzmiący neol.: zakładający jarzmo, tzn. narzucający swoją władzę, niewolący; jarzmo : drewniana rama umieszczana na szyjach wołów, aby trzymać je razem podczas pracy, symbol zniewolenia. „Czerlon, w oczach Karola mogący wszystko, nie chciał ani wielkości, ani władzy, wspaniały i jarzmiący marzył o umniejszeniu siebie jak o szczęściu.” Granica
jarzmo: rodzaj prostej uprzęży. + 2 inne znaczenia „Do niego piękna Hebe złote jarzmo wiąże,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
jarzyć się: błyszczeć, świecić. „Księżyc jarzył się nad czarno-złotym jeziorem.” Klechdy sezamowe
jasełka: widowiska teatralne na temat Bożego Narodzenia, wzorowane na średniowiecznych misteriach franciszkańskich. + 1 inne znaczenie „Stojąc na ławce, wydawała się małym dzieckiem, ale zarazem przecudnym, jakby jakowaś figurka z kościoła albo z jasełeczek.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Jasiński, Jakub 1761–1794: gen. podczas insurekcji kościuszkowskiej, dowodził powstaniem w Wilnie; zginął podczas Rzezi Pragi 4 listopada 1794 r. broniąc Warszawy przed wojskami Suworowa. „Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jaskini: u Cylkowa: 'pieczarze'; uzasadnienie korekty: prawdopodobnie pomyłka bo w całym dokumencie Cylkow tłumaczy to słowo jako 'jaskinia'. „Uczynili z nim tedy synowie jego, jako im był przykazał:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jaskinią: dawna forma B. r.ż., częsta u Mickiewicza; dziś: (w) jaskinię. „I co noc w swą jaskinią powraca w rozpaczy.” Dziady. Widowisko, część I
Jaśko z Tęczyna: syn Jędrzeja z Tęczyna, wojewody krakowskiego i sandomierskiego, kasztelan krakowski. „Nie mógł się napatrzyć młody rycerz wspaniałej postaci Jaśka z Tęczyna, kasztelana krakowskiego, w której łączyła się surowość z powagą i prawością; podziwiał mądre i stateczne twarze innych rajców lub potężne oblicza rycerskie, z włosami równo przyciętymi nad…” Krzyżacy
jaskrawie: jaskrawo. „i ten pas mój błyszczący jaskrawie” Ojciec zadżumionych
jaśnia gw.: jasność. „Niebo się rozlewało z wolna światłościami, zniżając się coraz barzej nad światem, że już kajś niekaj wydzierały się na jaśnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieś pola szare, przesiąkłe rosą, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
jaśnie daw. forma: dziś popr.: jasno. „widzę to jaśnie.” Potop to słowo w 2 lekturach →
jastrząb: hebr. נֵץ ( nec ): sokół , według Rasziego krogulec . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Jastrzębiec: herb szlachecki Skrzetuskich. „Niech z tego Jastrzębca godne rodzica Jastrzębczyki się rodzą!” Ogniem i mieczem
jasyr daw., z tur.: niewola; także ludność wzięta do takiej niewoli. + 2 inne znaczenia „„...Drugiego dnia podróży mojej zaszedłem do nieszczęsnej krainy, którą Tatarowie napadłszy, wybili, wydusili lub uprowadzili w jasyr wszystkie koguty i kokosze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 4 lekturach →
jaszcz daw.: skrzynia na dwóch kołach do przewozu amunicji. + 1 inne znaczenie „Z lamusów klasztornych zakonnicy i pachołkowie wynosili kule, które układano w stosy przy armatach; wytaczano jaszcze z prochem, rozwiązywano snopy muszkietów i rozdawano je między załogę.” Potop wszystkie 5 wystąpień →
jaszczurka: hebr. צָב ( caw ): jaszczurka , być może żółw . Według Rasziego: ropucha.
jaszczyk: wóz do przewożenia amunicji artyleryjskiej. + 1 inne znaczenie „Jadący przed nami szwadron zatrzymał się; dwie armaty i dwa jaszczyki galopem popędziły naprzód, kilku jezdnych pocwałowało na najbliższe wzgórza.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
jat', je ros.: litery daw. alfabetu rosyjskiego; w starej cyrylicy były najczęściej mylone: ѣ (jat' nieistniejąca od 1918 r.) i е (czyt. je), zaś ostatecznie jat' zlała się z je. „Głowa mu od myślenia pękała, czy w danym wypadku należy pisać jat' czy je, pamięć robiła ciężko i bezmyślnie, a ponieważ pedagog nie mógł wskazać dostatecznych zasad pisania bez poprzedniego wyłożenia gramatyki, więc biedny Marcin umieszczał na stronicy po trz…” Syzyfowe prace
jatagan z tur.: broń biała, krótsza od szabli, używana od XVI w. przez Turków, Arabów i Persów. + 2 inne znaczenia „Zmieniła się tylko broń: zamiast kosą albo jataganem walczą rublem.” Lalka to słowo w 4 lekturach →
Jawa: wyspa w płd.-wsch. Azji. „Wszystkie strony zdają sobie zatem sprawę, że niezależnie od tego, ile razy Persja, Egipt, Jawa czy Cejlon przejdą z rąk do rąk, tylko bombom wolno przekraczać najważniejsze granice.” Rok 1984
Jawi mi się: następuje przedstawienie wizji. „Jawi mi się moc ogromna.” Cierpienia młodego Wertera
jawnym wzgorszeniem zaraża i truje: jako przeciwstawienie obłudnego świętoszka pokazuje tu Krasicki młodego franta, pozbawionego wszelkich norm etycznych, szermującego nadto hasłami antyreligijnymi. „Ale jawnym wzgorszeniem zaraża i truje,” Satyry
jawohl niem.: tak jest.
Jawohl! niem.: tak jest! „— Jawohl! — wrzaśnięto nierówno i indywidualnie, aczkolwiek z dobrą wolą.” Pożegnanie z Marią
jaworowych: hebr. עַרְמוֹן ( armon ) identyfikowane w innych przekładach jako platan lub kasztanowiec. „I rzekł Laban: „Oto niechaj będzie podług słów twoich!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jąwszy się: od: jąć się czegoś, zabrać się za, wziąć do czegoś (tu: do pracy). „Odmieńmy obyczaje, a jąwszy się pracy,” Satyry
jawu: dziś: jawy. „Pański syn ma pomieszanie zmysłów, połączone z nadzwyczajną drażliwością nerwów, co niekiedy sprawia, że tak powiem, stan snu i jawu zarazem, stan podobny do tego, który oczewiście tu napotykamy.” Nie-Boska komedia
jąż daw.: którą. „Słysz modlitwę, jąż nosimy,” Krzyżacy
jaż bym mógł: (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż ; znaczenie: czy ja mógłbym, czyż ja mógłbym.
jaż bym się zemścił: czyż ja bym się zemścił. „I jaż bym się zemścił,” Hamlet
Jaż bym zakrwawił: konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ; znaczenie pytania retorycznego: czy ja bym zakrwawił; czyż ja bym zakrwawił. „Jaż bym tron nieskalany Polaków zakrwawił?” Kordian
jąż nosimy starop.: którą zanosimy. „Słysz modlitwe, jąż nosimy,” Bogurodzica
jaże gw.: aż, dopiero. + 1 inne znaczenie „Zaś w chałupie zaspali ździebko z powodu niedzieli, jaże dopiero Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosi…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 27 wystąpień →
Jaże ne hirszy z ukr.: Przecież nie jestem gorszy. „— Jaże ne hirszy.” Ogniem i mieczem
Jazon mit. gr.: według Ksiąg Machabejskich (księga 2, rozdz. 4) ofiarował królowi Antiochowi wielką sumę pieniężną, ażeby zostać najwyższym kapłanem i uzyskać pozwolenie królewskie na otwarcie domów gier w jego państwie; sam przyczynił się do wzrostu pogaństwa. + 3 inne znaczenia „Jak Jazonowi złote obciąć runo,” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
jaźwiec: borsuk. „Okopali nas naokoło jako jaźwca w jamie.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
jazyjskie Argos: chodzi o miasto Argos na Peloponezie. „To wszyscy z jazyjskiego Argos jutro rano” Odyseja
je tu daw., gw.: według opowieści talmudycznej ( Bawa Mecia 86b), Abraham wybrał trzy cielaki, «aby nakarmić każdego z trzech [gości] ozorem cielęcym z musztardą», zob. Raszi do 18:7. + 3 inne znaczenia „A gdy już zbudowali dom i każdy się zajął swoją pracą, oprócz ludzi, którzy chcieli, aby je nazywano mądrymi i zostawali w bezczynności, mówiąc: oto myślimy o zbawieniu ojczyzny, ujrzeli raz wielką gromadę ptaków czarnych, lecącą z północy.” Anhelli to słowo w 6 lekturach →
je jure fr.: przysięgam. „Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table,” Dziady, część III
je m'en vais fr.: odchodzę. „je m'en vais...” Ludzie bezdomni

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.