Litera V

112 słów.

Va banque! fr.: o cały bank, o wszystko; formuła używana w grach hazardowych.
Va, va, je te coifferai bien fr.: Idź, idź, już ja cię ufryzuję (w domyśle: przyprawię ci rogi). „Va, va, je te coifferai bien.” Dziady, część III
Va-t'en! fr.: idź precz!
vacans łac.: wolne miejsce, wakat. „Rychło patrzeć, jak namiestnikiem cię uczynię, niech się jeno vacans otworzy.” Potop
vacat łac.; 3 os. lp. cz. ter.: wolny. „Źle wypadnie, jeśli Michałowi, gdy wróci, nie będę mógł od razu powiedzieć: tamta zaswatana, a hajduczek vacat!” Pan Wołodyjowski
vaco , vacare łac.: brakować, być pustym; tu 3.os. lp cz.ter. vacat : jest nieobsadzone, pozostaje wolne. „Nim zaś sejm następny, chęci te nasze potwierdzając, wszelką zmazę z niego zdejmie, i nim starostwem upickim, które vacat, nagrodzić go będziem mogli, prosim uprzejmie nam miłych obywatelów starostwa naszego żmudzkiego, aby te słowa nasze w sercach i umysłach…” Potop
vaco, vacare łac.: być wolny, niezajętym; tu 3 os. lp cz.ter. vacat : jest wolna, nieobjęta. „— Myli się w tym pan Sapieha — rzekł — pisząc, iż wielka litewska buława vacat; nie vacat, bo jemu ją oddaję.” Potop
vacuum łac.: pustka, próżnia. „— To już wreszcie chodźmy — rzekł Zagłoba — bo prawdę rzekłszy, vacuum w brzuchu czuję.” Potop
vademecum z łac.: przewodnik. „Z podobnym „vademecum" d'Artagnan stał się dokładną kopią bohatera Cervantesa, z którym przy naszkicowaniu portretu porównaliśmy go, jak nakazywał nam obowiązek historyka.” Trzej muszkieterowie
vadium łac.: zastaw, suma składana dla zapewnienia, że zobowiązanie będzie dotrzymane. „Bardzo porządny pan, katolik, tylko jemu nie można dawać wadium do ręki...” Lalka
vae misero mihi! łac.: biada mi, nieszczęsnemu! „Teraz z większą niż przedtem słusznością mógł powtarzać: Vae misero mihi! Wyobraźnia przedstawiła mu Ligię w ramionach Nerona i po raz pierwszy w życiu zrozumiał, że są myśli, których człowiek po prostu znieść nie może.” Quo vadis
Vae victis! łac.: Biada zwyciężonym! „Vae victis! Podmuchy myśli, jakie nigdy jeszcze nie postały w jego głowie, leciały teraz na wyścigi z wiatrami.” Popioły
Vajanský, Svetozár 1847–1916: także: Svetozár Hurban-Vajanský, właśc. Svetozár Miloslav Hurban, syn wybitnego przedstawiciela słowackiego odrodzenia, Jozefa Miloslava Hurbana (1817–1888); poeta, pisarz, publicysta, krytyk literacki, działacz narodowy i polityk; jeden z entuzjastów i propagatorów idei panslawizmu. „Trafił się nawet między siódmoklasistami „wieszcz-Polaczek", który tłumaczył rymami na rosyjskie utwory Vajansky'ego oraz innych „panslawistów" urągające Lachom, a wreszcie i sam począł w tym guście brzdąkać na swej własnej lirze.” Syzyfowe prace
Vale et me amantem redama łac.: Bądź zdrów i kochaj mnie wzajemnie. „Vale et me amantem redama.” Ogniem i mieczem
Van-Dycki: odwołanie do Antona van Dycka (1599–1641), malarza flamadzkiego, znakomitego portrecisty. „— A cóż Van-Dycki, jakże tam?” Ludzie bezdomni
vanitas łac.: marność; tu forma B lm: vanitates . „— Toż ja ciągnąc do Warszawy napotkałem go w drodze również tu jadącego i przyznał mi się, że obrzydziwszy ten świat i jego vanitates, na Mons regius się wybiera, aby w modlitwie i rozmyślaniach stroskanego żywota dokończyć.” Pan Wołodyjowski
Vanitas vanitatum! łac.: marność nad marnościami (Koh 1,2). „Vanitas vanitatum! Miałżebym, jak przypuszczasz, zawrócić sobie głowę?” Trzej muszkieterowie
Vanity Fair ang.: Targowisko próżności , tytuł powieści Williama Makepeace'a Thackeraya (1811–1863). „«Vanity Fair» lub imieniny” Kwiaty polskie
„Variétés": teatr „Rozmaitości", wystawiał sztuki lekkiej treści, operetki, wodewile, farsy itp. „Był raz w teatrze „Variétés" na ul.” Lalka
Vater unser, der Du bist im Himmel: „Ojcze nasz, któryś jest w niebie"; pierwsze słowa modlitwy zaczerpniętej z Ewangelii i wspólnej wszystkim wyznaniom chrześcijańskim. „— Vater unser, der Du bist im Himmel...” Placówka
Vauban, Sébastien le Prestre de 1633–1707: francuski inżynier wojskowy, architekt, urbanista, ekonomista, polityk, reformator i filozof; marszałek Francji. „Niezdobyta zapewne w czasach katapult i baszt na kołach, może nawet w epoce marszałka Vaubana, Mantua była osłoniona jedynie wysuniętymi fortami Miglioretto, del Thé i szańcami przedmostowymi Pradelli ze strony zachodniej i południowej.” Popioły
vel łac.: lub. „…u; obiecywał w zysku skarby niezmierne, twierdził, że w całym świecie zaledwie jest kilka kościołów, które by częstochowskiemu vel jasnogórskiemu w bogactwach sprostać mogły, Sadowski zaś w następujący sposób oponował:…” Potop
velarium łac.: zasłona. „Tymczasem miło jest posłuchać szumu fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu kroków zdrzemnąć się w czerwonym świetle, przecedzonym przez purpurowe, na wpół zaciągnięte velarium.” Quo vadis
velarius łac.: niewolnik zajmujący się zasłonami i kotarami. „…nak znaleźć żadnej rzeczy, która by raziła jego smak — i właśnie zwrócił się z tą uwagą do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunął kotarę dzielącą atrium od tablinum i w głębi domu ukazał się nadchodzący śpiesznie Aulus Plaucjusz.…” Quo vadis
Venedico: rodem Bolończyk, ujęty pieniężnym datkiem piękną siostrę swoją Gizolę zaślubioną z Nicolo degli Alighieri nakłonił, ażeby się zdała na wolę margrabiego d'Este. „Poznaję ciebie, witaj Wenediko” Boska Komedia
veni, vidi, vici łac.: przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem. „Veni, vidi, vici!” Pan Wołodyjowski
veni, vidi, vici! łac.: przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem; słowa Cezara o szybkim zwycięstwie w bitwie pod Zelą. „Gdybyś przynajmniej tak jak on mógł napisać: veni, vidi, vici! — rozumiałbym jeszcze lakonizm.” Quo vadis
Venus Genitrix mit. rzym.: Wenus Rodzicielka, matka Eneasza, babka Askaniusza, rzekomego protoplasty rodu julijskiego, a więc i Cezara. „Moje żarty nie przeszkadzają mi też myśleć czasem, że naprawdę jest tylko jedno bóstwo, odwieczne, wszechwładne, twórcze — Venus Genitrix.” Quo vadis
verba veritatis łac.: słowa prawdy. „— A co to za verba veritatis usłyszeliście dziś z księdzem Żabkowskim od Muchowieckiego?” Ogniem i mieczem
verboten niem.: zabronione. „— Verboten — szczeka się przez zęby, sycząc głośno.” Pożegnanie z Marią
Verdun: miejscowość, w pobliżu której rozegrała się jedna z największych bitew I wojny światowej (1916). „Atakują Verdun, atakują Pociejów,” Bal w operze
verfluchte niem.: przeklęty. „Człowiek taki jak ja nie potrzebuje waszych verfluchte świadectw.” Lord Jim
verfluchter niem.: przeklęty. „Verfluchter!...” Placówka
Verne, Jules 1828–1905: pisarz fr., autor głośnych powieści fantastycznych i przygodowych. „Uczniowie młodsi czerpali stamtąd opisy wypraw Mayne-Reida, Fenimora Coopera, Juliusza Vernego itd., starsi — utwory Łomonosowa, Karamzina itd., itd.” Syzyfowe prace
versatur ibi quaestio: unde sit malum? (łac.) — rozważa się tam pytani: skąd pochodzi zło? „Te proste słowa: versatur ibi quaestio — unde sit malum?...” Popioły
Verstand niem.: rozum. „Rozmawiali z nim wprawdzie, ale za to wydrwiwali go niemiłosiernie, brali go na kawały, wysyłali do apteki po Verstand, puszczali mu w nos finfy, gdy zasypiał itd.” Syzyfowe prace
vestiplica łac.: niewolnica (służąca) układająca szaty. „…polerowane stalowe zwierciadła i grzebienie, dwie zaś, wprost do bóstw podobne greckie dziewczyny z Kos, czekały jako vestiplicae, aż przyjdzie chwila posągowego układania fałd na togach panów.…” Quo vadis
veto łac., z łac. veto : nie pozwalam: sprzeciw; położył veto na część jej funduszów: zabronił jej tą częścią rozporządzać. + 1 inne znaczenie „Otóż jej małżonek, baron, położył veto na pewnej części jej funduszów, bez których kupno nie może mieć miejsca...” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Vevey: miasto w Szwajcarii, nad Jez. Genewskim, ośrodek turystyczny i wypoczynkowy. „Ostatecznie było niewątpliwe, że ta urocza Romana z Giezłowskich Biecka, obecnie pani Niewieska, znalazła się w Vevey bez męża i że znowu tam ktoś był.” Granica
Vexilla regis prodeunt inferni: co znaczy: Oto zbliżają się sztandary piekielnego króla. Słowa te (początek hymnu śpiewanego w Wielki Piątek) w tekście oryginału są po łacinie. „«Vexilla regis prodeunt inferni” Boska Komedia
via łac.: droga; tu: przez. „Do pani dziedziczki w kwestii tak czysto folwarcznej droga prowadziła jedynie via plenipotent.” Ludzie bezdomni
vice-rex łac.: wicekról, zastępujący króla. „Uwielbiam ja wojenny geniusz i rycerski animusz waszej książęcej mości, ale przecie nie mogę brać za złe ani vice-rexowi, ani kanclerzowi, ani regimentarzom, że tę wojnę domową starają się układami zahamować, boć się to bratnia krew w niej leje, a z obopólnej…” Ogniem i mieczem
vicit łac.; 3 os. lp: zwyciężył. „Vicit Zagłoba!” Pan Wołodyjowski
victor łac.: zwycięzca. „— Oto przybywa victor prawdziwy!” Potop
victus łac.: zwyciężony. „— Gdzie tam victor, chyba victus.” Potop
vicus łac.: część Rzymu, osiedle. „Apostoł, stara kobieta i pacholę udali się wzdłuż i w górę rzeki, starzec zaś niższego wzrostu, Ursus i Ligia wsunęli się w wąski vicus i uszedłszy jeszcze ze sto kroków, weszli do sieni domu, w którym były dwa sklepy: jeden oliwny, drugi ptasznika.” Quo vadis
videant consules łac.: niech baczą konsulowie; początek senackiej formuły wzywającej konsulów do wprowadzenia stanu wyjątkowego. „Videant consules!...” Quo vadis
Vigaccio: najprawdopodobniej chodzi o Vigasio, miejscowość w prowincji Werona. „Batalion polski (pierwszy) pod szefem Dembowskim zasłaniał cofanie się prawego skrzydła ku Vigaccio, a generał-adiutant Kosiński osłaniał lewe skrzydło na drodze ku Nogarze.” Popioły
Vilagos: miejscowość w Siedmiogrodzie, gdzie wojska węgierskie pod dowództwem gen. Görgoya poddały się Paskiewiczowi (13 sierpnia 1849). „Od tej chwili sztandary z trzema rzekami, częściej chodziły przed nieprzyjacielem aniżeli za nieprzyjacielem, dopóki wreszcie pod Vilagos nie opadły z drzewców jak liście na jesieni.” Lalka
villa regia łac.: pałac królewski. „Po czym pokazał jeszcze towarzyszom pałac Ossolińskich i Koniecpolskich, który ogromem prawie Radziejowskiemu był równy, wreszcie wspaniałą villa regia, a wtem słońce zaszło i mrok nocny począł nasycać przestworze.” Potop
Vinum non habent łac.: Wina nie mają: słowa Maryi do Zbawiciela, gdy zapraszała go na gody kananejskie, chcąc przed nim uniewinnić gościnny kłopot gospodarza ( Ewangelia świętego Jana). „Vinum non habent i przeszedł za nami,” Boska Komedia
vinum rubrum łac.: czerwone wino. „Łyknęła vinum rubrum z butli...” Kwiaty polskie
vir łac.: mężczyzna; bohater; od tego wyrazu pochodzi też łac. słowo virtus : odwaga, męstwo. „— Vir to jest incomparabilis — mówił — któren nie tylko Kurcewiczównę Bohunowi wydarł, ale ją przez środek obozów Chmielnickiego i Tatarów przeprowadził, potem zaś razem z nami z wielką swoją sławą najchwalebniej pod Konstantynowem stawał.” Ogniem i mieczem
vir incomparabilis łac.: mąż niezrównany. „vir incomparabilis!” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
vir molestissimus łac.: mąż niezmiernie uciążliwy, uprzykrzony. „Nużyli się śmiertelnie, szli w chłodzie, głodzie i zmartwieniu, a ów — vir molestissimus — wisiał ciągle nad nimi, jako chmura gradowa wisi nad łanem zboża.” Potop
virgo magna łac.: dosł. wielka dziewica, westalka, która mogła darować życie idącemu obok niej skazańcowi. „Idź do świątyni Westy i zażądaj, aby virgo magna znalazła się wypadkiem koło Tullianum w chwili, gdy będą wyprowadzali więźniów na śmierć, i rozkazała uwolnić tę dziewczynę.” Quo vadis
viribus unitis łac.: wspólnymi siłami. „Niech, gdy ciężkie czasy nadejdą, wspomną na nas i nie desperują nigdy, bacząc na to, że nie masz takowych terminów, z których by się viribus unitis przy boskich auxiliach podnieść nie można.” Potop
virtus łac.: męstwo. „Macież wy w sobie zawzięte męstwo tamtych ludzi — virtus niezłomną, która może być omylną jako rachuba, lecz jest niewątpliwie wielką próbą naprawy ludzkości?” Przedwiośnie
Virum non cognosco: „Jakże to się stanie, gdy ja męża nie znam?": słowa wyrzeczone przez Maryję w chwili, gdy anioł zwiastował jej, że porodzi syna (św. Łukasz, rozdz. 1). „Chór w głos wykrzyknął: «Virum non cognosco».” Boska Komedia
vis armata łac.: siła zbrojna. „A czyż nie była to właśnie vis armata?” Ogniem i mieczem
vis armata, raptus puellae łac.: przemoc, porwanie panny. „Vis armata, raptus puellae i rebelia; to niby kat, szubienica i stryczek.” Ogniem i mieczem
vis-à-vis fr.: naprzeciw. „Znał ów taniec jeszcze z Warszawy, wiedział tedy, że tańcząc na vis-à-vis, będzie miał możność obcowania z nią w pewnych chwilach.” Popioły
Vitaliano: sławny lichwiarz rodem z miasta Padwy. „Wiedz, że mój były sąsiad Witaliano” Boska Komedia
vitare łac.: omijać, unikać. „Tylko jednych Tatarów vitare nam należy, bo oni by waćpannę jako pachołka młodego w jasyr wzięli.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
vite fr.: szybko. „— Vite, vite!” Popioły
viva bandeira nacional port.: niech żyje sztandar narodowy. „Viva Bandeira Nacional!” Kwiaty polskie
viva vruzeiro port.: niech żyje krzyż. „Viva Cruzeiro!” Kwiaty polskie
vivant łac.: niech żyją. „— Vivant wiśniowiecczycy!” Ogniem i mieczem
Vivant! łac.: Niech żyją! „— Vivant! — huknęła kompania.” Popioły
vivarium łac.: zwierzyniec. „— To lwy ryczą w vivariach...” Quo vadis
vivat łac.: niech żyje. „Vivat Wołodyjowski, pierwszy kawaler, ozdoba wszystkiego wojska!” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
Vivat Carolus Gustavus rex łac.: niech żyje król Karol Gustaw. „Vivat Carolus Gustavus rex!” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Vivat Carolus rex! łac.: Niech żyje król Karol! „— Vivat Carolus rex! — zawołali oficerowie.” Ogniem i mieczem
Vivat Czarniecki, dux et victor łac.: niech żyje Czarniecki, wódz i zwycięzca. „— Vivat Czarniecki, dux et victor!” Potop
vivat defensor patriae łac.: niech żyje obrońca ojczyzny. „vivat defensor patriae!" Wojska zbliżają się coraz więcej; już twarz wodza można rozpoznać.” Potop
Vivat Jeremi victor! łac.: Niech żyje Jeremi zwycięzca! „— Vivat Jeremi victor! — powtórzyło tysiące głosów, a wtem kasztelan kamieniecki zbliżył się i dał znak ręką, że chce mówić.” Ogniem i mieczem
Vivat Joannes Casimirus łac.: niech żyje Jan Kazimierz. „— Vivat Joannes Casimirus!” Potop
Vivat Joannes Casimirus rex łac.: niech żyje król Jan Kazimierz. „Vivat Joannes Casimirus rex!...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
vivat Joannes dux łac.: niech żyje wódz Jan. „— Vivat Joannes dux!” Pan Wołodyjowski
Vivat Joannes victor !!! łac.: niech żyje Jan zwycięzca!!! „— Vivat Joannes victor!!!” Pan Wołodyjowski
Vivat Polonus, unus defensor Mariae łac.: Niech żyje Polak, jedyny obrońca Marii. „«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae».” Dziady, część III
Vive l'Empereur! fr.: Niech żyje Cesarz! „— Vive l'Empereur!” Popioły
Vive la Pologne! fr.: Niech żyje Polska! „— Vive la Pologne! — usiłował krzyknąć Cedro, padając bez sił w swój barłóg.” Popioły
Vive valeque! łac.: Żyj i bądź zdrowy! „— Vive valeque! — wołał Zagłoba.” Ogniem i mieczem
vivo , vivere łac.: żyć; tu 3.os. lm tr.rozkaz. vivant : niech żyją. „— Vivant dwie pary!” Potop
vivo, vivere łac.: żyć; tu 3.os. lp tr.rozkaz. vivat : niech żyje.
voilà fr.: proszę bardzo, otóż to. + 1 inne znaczenie „— oko ludzkie — Voilà!” Lord Jim
voilà! fr.: wykrzyknik w rodzaju: otóż to!; masz tobie! itp. „— Voilà! Na zawsze...” Ludzie bezdomni
voir donner la question fr.: przyglądać się przesłuchaniu. „Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question,” Dziady, część III
Voiture, Vincent 1597–1648: francuski poeta, związany z dworem Ludwika XIII. „— A zresztą — mówił dalej Aramis, szczypiąc się w ucho, aby zróżowiało, jak trząsł rękami, ażeby zbielały — a zresztą, na ten temat ułożyłem wiersz, który w zeszłym roku przedstawiłem panu Voiture, a podobał mu się nieskończenie.” Trzej muszkieterowie
volapük a. wolapik: sztuczny język opracowany w 1879 r. w oparciu o łacinę, niemiecki, francuski i angielski przez niem. księdza katolickiego Johanna Martina Schleyera, który pracując w Litzelstetten, natchniony przez Boga, postanowił stworzyć język ogólnoświatowy (nazwa pochodzi od ang. world : świat i speak : mówić); volapük okazał się zbyt zawiły i nie został spopularyzowany. „Mają volapük swój Chimery” Kwiaty polskie
volens nolens łac.: chcąc nie chcąc. „Poszedłem volens nolens.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
Volenti non fit iniuria łac.: chcącemu nie dzieje się krzywda. „— Volenti non fit iniuria — dodał Zagłoba.” Ogniem i mieczem
volksdeutsch a. folksdojcz: etniczny Niemiec, osoba pochodzenia niemieckiego, zamieszkująca poza granicami Niemiec, nieposiadająca niemieckiego obywatelstwa. „— W Oświęcimiu krzyczeli, że oni nie są polityczni, i co trzeci chwalił się, że ma wujka volksdeutscha, tu znów im źle, bo jeść mało dają.” Pożegnanie z Marią
Vorarbeiter: w gwarze obozowej: starszy więzień w komandzie. „Vorarbeiterom należą się z urzędu dwie pełne miski zupy z kartoflami i mięsem, wygrzebanej z dna kotła.” Pożegnanie z Marią
Vorburg niem.: podzamcze. „— Zważcie, wasze moście — rzekł Niemiec — że to wszystko, co ku północy widzicie, jakkolwiek za łaską Bożą nie do zdobycia, jest tylko Vorburg: i utwierdzeniem nie może się porównać ani ze Średnim Zamkiem, do którego was prowadzę, ani tym bardziej z Wysokim.” Krzyżacy
Vorwärts! niem.: Naprzód! „—Vorwärts! — zawołał Osiński.” Ogniem i mieczem
votum łac.: ofiara, dar, obietnica: tu: poparcie. „— Ja pierwszy votum za tym daję, aby mu dyktatura została powierzona.” Potop
Vous danserez, j'espère fr.: Spodziewam się, że pan zatańczy. „Vous danserez, j'espère.” Dziady, część III
Vous n'aimez pas devenir historique fr.: Pan nie lubi historii? ha, ha, satyryk powiedziałby, że boisz się przejść do historii. „Aurait dit, że boisz się devenir historique.” Dziady, część III
vous osez fr.: pan się ośmiela. „I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną?” Dziady, część III
Vous serez invités à la cour fr.: będziecie zaproszeni na dwór. „Vous serez invités à la cour.” Noc listopadowa
vox humana łac.: dosł. głos ludzki; jest to nazwa jednego z 74 rejestrów słynnych organów w katedrze we Fryburgu w Szwajcarii. „Przeraźliwy, jakiś stłumiony, a sięgający do samego serca, prawdziwie głos na trwogę — miał w sobie coś z ludzkiego jęku, niby owa vox humana w organie fryburskiej katedry.” Ludzie bezdomni
vox populi łac.: głos ludu, opinia publiczna. „Po prostu zrobił swoje ślepy, głuchy i nic niewiedzący vox populi: jest jakaś szopka na porządku dziennym, gadają, że tylko mandryl na nią iść może — więc się nie idzie, i cała parada.” Syzyfowe prace
voyez-vous fr.: patrz pan. „— a, voyez-vous,” Dziady, część III
Voyez... voyez, quel oeil hagard fr.: Patrz no... patrz, jaki błędny wzrok. „Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard;” Dziady, część III
Vraiment: c'est une dame. Je deviens Polonais (fr.) — Naprawdę — to jest dama. Staję się Polakiem. „Je deviens Polonais — i chcę bić, jak cham.” Noc listopadowa
Vraiment, c'est un malheur fr.: To doprawdy jest nieszczęście. „Vraiment, c'est un malheur.” Dziady, część III
vulgo łac.: pospolicie, zwykle, powszechnie (zwany). „Ów Jacek, vulgo Wąsal — nazwiska nie wspomnę...” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
vulnera, vincula, exilium łac.: rany, łańcuchy, wygnanie. „W cóż się obróciły troski nasze, męki, vulnera, vincula, exilium?” Popioły
vulnerum łac.; tu forma B. lm: vulnera: rana. „Za to, że mi chciała vulnera goić, niewdzięcznością ją nakarmiłem...” Pan Wołodyjowski
vulpes astuta łac.: przebiegły lis. „O vulpes astuta!” Ogniem i mieczem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.