Litera Z

2067 słów, strona 1 z 9.

z

u Cylkowa 'z ponad'; wprowadzono zmianę ze względu na logiczność zdania. „skaziło wszelkie ciało” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z aparaty

tu: z gotowością (do wojny), z przyborami. „«Nie poczekać mnie jeszcze z tymi aparaty!” Transakcja wojny chocimskiej

z Armodem mężny Arystoi

Harmodius i Arystogejton zabili tyrana Hipparcha. „Odlewany z Armodem mężny Arystoi;” Transakcja wojny chocimskiej

z bajki Prawda

zgodnie z poznawczą koncepcją bajki, pod jej zawoalowaną postacią wypowiadane są tylko prawdy. Bajka objawiająca się jako naga Prawda ( nuda veritas u Horacego), ponieważ prawdę mówi się bez osłonek, przedstawiana była w alegorycznych obrazach, jak np. na sztychowanym frontispisie Fables nouvelles dedié au Roi A. Houdara de la Motte'a z 1720 r., w sposób następujący: do siedzącego na tronie króla (bez korony), obok którego stoi Minerwa, zwraca się w pokłonie poeta z kaduceuszem w lewej ręce wskazując ręką prawą na unoszącą się w rozświetlonym obłoku Prawdę wyobrażoną jako nagą kobietę. W perspektywie rysunku postaci Prawdy, Minerwy i poety odpowiadające sobie wymiarami są znacznie większe od króla. „Zdarli suknie — aż z bajki Prawda, się odkryła»” Bajki i przypowieści

z barszczowych uszów

z pierożków, por. barszcz z uszkami; uszów — dziś popr. forma D. lm: uszu. „Wieniec z barszczowych uszów: o!” Beniowski

z bezpieczeństwem

o ile jest zapewnione bezpieczeństwo [raczej: jeśli ma być zapewnione bezpieczeństwo. Red. WL]. „Więc, z bezpieczeństwem praw człowieka tylko sami obywatele być swojego kraju obrońcami powinni: obrona kraju jest to ubezpieczenie praw ludzi, wolności i własności obywatelskich; więc obrona kraju nie powinna mieć nawet podobieństwa możności szkodzenia tym pr…” Przestrogi dla Polski

Z biegiem fal naszej leniwej Chijany

Chiana, zbyt leniwo płynąca rzeka w Toskanii. „Z biegiem fal naszej leniwej Chijany.” Boska Komedia

z boka starop.

dziś: z boku. „Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.” Bogurodzica

z bracią swą

ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. „Z jakąż ja twarzą bracią swą miłą przywitam?” Odprawa posłów greckich

z brameczką

za szfarką. „A kiedyż ma co pamiętać: drugiego czepek z brameczką tak uszychtuje, iż nie tylko by drobne rzeczy pamiętać miał, ale czasem zapomni na wieczerzy, co na obiedzie jadł.” Żywot człowieka poczciwego

z brzegi

dziś popr.: z brzegami. „Jakoby pokrywa ukuta z ciemności, niezmierzonej myślą, nieobeszłej wyobrażeniem, krąg z brzegi obrąbanymi zawisł nad polami i szedł na jego czoło.” Popioły

Z Chrystusowego orła zapowiedzi

Tym orłem Chrystusowym jest św. Jan, najulubieńszy uczeń Zbawiciela, któremu dozwolone było najgłębiej wzrok duchowy zatapiać w słońcu aniołów, to jest w Bogu. „Z Chrystusowego orła zapowiedzi” Boska Komedia

z chucią

z chęcią, z ochotą. „Tak jako było z chucią obiecano;” Fraszki

z ciałem rozwód bierze dusza nasza

Tu poeta wykłada stan dusz pośmiertny, wnet po rozwiązaniu się przez śmierć ciała zmysłów naszych. Z tego wykładu widzimy, że potępionych w piekle i pokutujących w czyśćcu cierpienia i męki nie są wyłącznie cielesne, że to są tylko cierpienia duszy, które się w jej pozornym ciele, to jest w jej cieniu, jak w zwierciadle odbijają. „Wnet z ciałem rozwód bierze dusza nasza,” Boska Komedia

Z ciałem tym samym, coś wziął z urodzenia

To jest z ciałem rzeczywistym, a nie pozornym, jakim wnet po śmierci oblekają się dusze. „Z ciałem tym samym, coś wziął z urodzenia!»” Boska Komedia

z cieniu

dziś: z cienia. „…o starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu krata żelazna, zasypana gruzem — z góry lunął błysk pochodni — widzę pół ryc…” Nie-Boska komedia

z cisze daw. forma D.

dziś: z ciszy. „Cicho, i widać z tej cisze,” Grażyna

Z Cyceronem

Marcus Tullius Cicero (106–43 p. n. e.), słynny mówca i mąż stanu rzymski, gorący obrońca republiki, zdemaskował spisek Katyliny (por. satyra Złość ukryta i jawna ), a oskarżając go w senacie, wygłosił słynne cztery mowy, zwane katylinarkami. „Z Cyceronem w senacie siedział Katylina.” Satyry

z cyfrą

z inicjałem. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia

z czasem

po pewnym czasie, w późniejszym wieku. „A miasto pociech, które winna z czasem była” Treny

Z czyich żeś ty sług?

z czyich jesteś sług; komu służysz. „Z czyich żeś ty sług?” Noc listopadowa

z daleka przegląda

z góry przewiduje. „Bo nie dosyć ci jest na tym, iż kto sam jako szczurek w kącie spokojem siedzi, a ni nacz się dobrego nie przygodzi, ale co z daleka przegląda pokój rzeczypospolitej, a o nim radzi, a oń się stara, i inne k'temu przywodzi.” Żywot człowieka poczciwego

z dalekaśta gw.

z daleka jesteście. „— Z dalekaśta? — spytał.” Placówka

Z Delf grodu, co się złotem lśni

Delfy sławne były ze skarbów ofiarowanych Apollinowi. „Z Delf grodu, co się złotem lśni,” Król Edyp

Z długiej okrągłą wydała się rzeka

Wedle starych i nowszych wykładaczy Boskiej Komedii , długość rzeki jest symbolem rozpromienienia się Boga na wszystkie stworzenia, a jej okrągłość jest symbolem zestrzelenia tychże promieni w Bogu, który jest ich pierwszym źródłem i końcem ostatecznym. Jeszcze jeden wykład jest taki: rzeka wzdłuż rozlana przedstawia początek i koniec czasu i przestrzeni. W takim kształcie ta rzeka przedstawia się oczom poety w chwili, nim jej wody jeszcze nie skosztował. Oczom zaś już wzmocnionym wodą tej rzeki kształt jej przedstawił się w formie okrągłej, w punkcie matematycznym, w którym nie ma ani początku ani końca. „Z długiej okrągłą wydała się rzeka:” Boska Komedia

z dobrawoli daw.

dobrowolnie. „Przyszli za nim ludzie bezpańscy z dobrawoli, nędzarze przymierający głodem, i za kawały gruntu, za budynki i gospodarski dobytek zobowiązali się do stałej daniny w pracy.” Popioły

z dobrodziejem

tj. z księdzem. „— Dufny ci on w siebie i z dobrodziejem koty drze.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

z dobrowoli daw.

z własnej woli, dobrowolnie. „I zawisł, z dobrowoli na krzyżu rozklęty.” Napój cienisty

z dobytkiem wielkim

aluzja do Ks. Wyjścia 12:36-37; Hebrajczycy pożyczyli od Egipcjan kosztowne przedmioty i zabrali je ze sobą na pustynię, uciekając z Micraimu [Egiptu]. „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z domu ojca mojego i z ziemi rodzinnej

z Charanu, z Ur Kasdim, zob. Raszi do 24:7. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Z drugiego wiatru, co od Szwabów wieje

W oryginale: del secondo Vento di Soave genero il terzo . Dante każdego z trzech panujących Hohensztaufów symbolicznie nazywa wiatrem ( il vento ), który wiejąc od Szwabów, przynosił burze, jakie zawsze zachmurzały i kłóciły spokój Włoch, jego ojczyzny. „Z drugiego wiatru, co od Szwabów wieje,” Boska Komedia

z dworzany

dziś popr.: z dworzanami. „Zróbcie znajomość z dworzany.” Krzyżacy

z dwunastą nawy daw.

z dwunastoma okrętami. „Poszedł z dwunastą nawy, i w Perkocie swoję” Iliada

z dwusiecznym grotem

z grotem z obu stron. „Kopię w dłoń przystającą wziął z dwusiecznym grotem,” Odyseja

z fin de sieclu fr. fin de siècle

z końca wieku. „On symulował filozofa i człowieka z fin de sieclu, a skończył jak prosty szajgec.” Ziemia obiecana

z flegmą

tu: flegmatycznie; powoli i spokojnie. „Tymczasem kelner hotelowy z prawdziwą angielską flegmą począł sobie pocierać drugie kolano, nie przestając powolnym głosem i przeciągłym akcentem nadwerężać i tak nadwerężonej już mojej cierpliwości.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →

z gardłem za węgłem

dla zrzucenia; [tj. żeby zwymiotować; red. WL]. „A będzie drugi trzy kroć z onym gardłem za węgłem, a jeszcze sobie dobrze gęby nie utrze, a już woła nalej drugą.” Żywot człowieka poczciwego

z góry

tu: z wierzchu. „Nie wszystko złoto, co się świeci z góry,” Monachomachia

z gruntu

w rękopisie: z grontu (dla rymu). „Uważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntu,” Transakcja wojny chocimskiej

z gwiazd zrobiła mi się w oczach kasza

cytat ze zmienioną kolejnością słów, z poematu Słowackiego Beniowski , pieśń I. „Zajrzałem raz i drugi do mojej gumowej flaszki z brandy; potem, jak mówi Słowacki „z gwiazd zrobiła mi się w oczach kasza".” Listy z podróży do Ameryki

z Harry daw.

dziś popr. forma N.: z Harrym. „Przed nim usiadł Dik, ale zamienił się z Adamsem, bo woli siedzieć z Harry na pierwszej ławce, a im wszystko jedno.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →

z Icchakiem

Sara powiedziała: «Czyż Bóg ci nie przepowiedział „Przymierze zaś Moje utwierdzę z Icchakiem, którego urodzi ci Sara" ( Ks. Rodzaju 17:21)?!», zob. Radak do 21:10. „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z jadu

ze złości. „Ten jęczy pod ciężarem; Dniestr się z jadu pieni,” Transakcja wojny chocimskiej

z jakich przypadków starop.

z tych postępków. „Boć to samo przezwisko „szlachcic" zawdży ten dekret na cię feruje, abyś się zachował jako szlachcic, aby cię nikt ni w czym winować ani cię nietrefnie z jakich twoich nieforemnych przypadków strofować nie mógł.” Żywot człowieka poczciwego

z jakim znowu na plac ogólnikiem

jaki znów ogólnik chcesz obwieścić, ogłosić wszem i wobec. „Cóż, z jakim znowu na plac ogólnikiem?” Antygona

z jastrząby

z jastrzębiami, z którymi ramię w ramię polował na gołębie. „A w insześ się myślistwo z jastrząby nie wdawał,” Fraszki

z jego pierwszymi dworzany

Pierwsi błogosławieni, wybrani Pańscy. „Oglądał z jego pierwszymi dworzany,” Boska Komedia

z kamieni

wedle interpretacji talmudycznej ( Chulin 91b) «ułożył [kamienie] jako rodzaj rynny wokół głowy, ponieważ obawiał się dzikich zwierząt, ale [kamienie] zaczęły się spierać ze sobą, ten mówił: niech na mnie ten sprawiedliwy złoży swoją głowę!, a tamten mówił: niech to na mnie złoży swoją głowę! Wnet Bóg uczynił z nich jeden kamień, dlatego [dalej] napisane jest „i wziął kamień, który był położył w głowach swoich” ( Ks. Rodzaju 28:18)», zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z Kampi, Certaldo, Figiny

Tak zwane sąsiednie okolice, które miasto Florencja w swój obwód wcieliło. „Z włóczęgów z Kampi, Certaldo, Figiny.” Boska Komedia

z każdego kąta

zewsząd. „Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,” Treny

z każdej strony

tu: pod każdym względem. „Sirót nędznych, przestrzega wczasu z każdej strony;” Pieśni

z kilką

dziś popr.: z kilkoma. „Z kilką przyjaciół siadłszy przy kominie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z kloby starop.

z karbów, z porządku. „A tak tu uważaj, co jest sława a poczciwość, ty naprzedniejsze dwa klenoty, abyś je położył na wadze z nędznym a równym pożytkiem, jeszcze k'temu wstydem a lekkością zasadzonym, sam to u siebie uważ, jeśliby daleko z kloby nie wybiły.” Żywot człowieka poczciwego

z kloby skoczył starop.

z miary wypadł. „Który, byś z nim siadł na wagę, daleko zacniejszy jest aniżli ty u Pana swego, a pewnie, żebyś daleko z kloby skoczył.” Żywot człowieka poczciwego

z klozy starop.

z kluby, z zamknięcia. „A tak, mój miły bracie, ty tak wielkie a poczciwe rzeczy obaczywszy, snać i szalony z klozy wyrwawszy się, gdyby mu to rozważnie rozwiódł, podobno się obaczył, a snać by wyrozumiał, co jest lepszego, jeśli tak błogosławionego żywota używać i z tymi dziwnymi bł…” Żywot człowieka poczciwego

z konceptem łac.

pomysłowo, dowcipnie. „A z konceptem wszystko wszędzie.” Zemsta

z kości rodzą się rycerze

nawiązanie do mitów i baśni, w których rycerze-mściciele wyrastają z kości, kamyków lub smoczych zębów. „że z kości rodzą się rycerze,” Beniowski

z Kozaki

dziś popr. forma N. lm: z Kozakami. „…ej Rzeczypospolitej przywrócić, jeśli nie ten, który tyle zdrowia i wczasu już poświęcił, gdy ten kraj nieszczęsna domowa z Kozaki szarpała wojna; który na takowe niebezpieczeństwa poświęconą swą osobę podawał, jakich żaden monarcha w naszych czasach nie dozna…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

z kraja daw.

ze skraju, z brzegu. „— rzekł pierwszy chłopowina z kraja.” Popioły

z książęty, z kapłany

dziś forma N. lm: z książętami, z kapłanami. „Jako z pospólstwem, z książęty, z kapłany” Promethidion

Z których sie już znaczyły cnoty

z których dały się przewidzieć (wywnioskować) cnoty, z których poznawaliśmy cnoty. „Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty” Treny

z lądu

bo część bydła wypasano w miejscach bardziej sprzyjających niż górzysta Itaka. „Te się z lądu dostały morzem, na przewozie” Odyseja

z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć

mowa o piechocie łanowej, wojsku zaciężnym narodowego autoramentu, złożonym z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop

z łapy

dziś popr. forma N. lm: z łapami. „Zawiesił burkę z tygrysiemi łapy,” Beniowski

Z laską pasterską miecz spoił się siłą

Miecz: symbol władzy świeckiej, laska pasterska: symbol władzy duchownej. Dante godząc spory i zatargi od lat dwustu z górą trwające w wiekach średnich na szkodę świata chrześcijańskiego między teologami kościoła a mężami stanu średniowiecznego państwa, myśl pojednawczą w traktacie swoim De Monarchia krótko i jasno rozwija: Scilicet summo pontifice, qui secundum revelata humanum genus produceret ad vitam aeternam; et imperatore, qui secundum philosophica documenta genus humanum ad temporalem felicitatem dirigeret . „Z laską pasterską miecz spoił się siłą,” Boska Komedia

z latem

z wiekiem. „Cóż gdy dojźre i dojdzie doświadczenia z latem?” Transakcja wojny chocimskiej

z Latony zrodzone bliźnięta

Apollo i Diana, czyli słońce i księżyc, urodzone bliźnięta z Latony na wyspie Delos (Patrz Czyściec , pieśń XX, gdzie te bliźnięta Poeta nazywa: li due occhi del cielo ). „Kiedy z Latony zrodzone bliźnięta” Boska Komedia

z letka reg.

z lekka. „Koszulę także poprawiła z letka —” Beniowski

z lipowego dziupla

dziś: z lipowej dziupli. „Powiadał mi raz pradziad mego prapradziadka, że jak go taki niedźwiedź wygarnął razem z pszczołami i miodem z lipowego dziupla, to go do pół zimy u siebie pokojowcem trzymał i bajki sobie dzień i noc prawić kazał, a sam łapę tylko cmokał i w barłogu drzemał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

z ludźmi

z Esawem i z Labanem, zob. Raszi do 32:29. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z maczugą starop.

[tu:] z kijem. „…nopki w kopy znowu układają, ano im i milej, i sporzej robić, kiedy pana widzą, wszakoż nie owego, co się z nimi po polu z maczugą goni albo biczem po grzbiecie kołace.…” Żywot człowieka poczciwego

z mąki marymonckiej daw., żart.

elegancik; na warszawskim Marymoncie pracowały dawniej młyny (Zegadłowicz, jak w innych miejscach, spolszcza tu realia tekstu Goethego). „Z mąki marymonckiej panki,” Faust

z malakitu

z malachitu, półszlachetnego kamienia zielonej barwy. „Dwie z malakitu wazy, w nich dwa drzewa rosną” Kordian

z mańki zażyć daw.

pokonać podstępem (od ciosu szablą zadanego niespodziewanie lewą ręką). + 2 inne znaczenia „byś wiedział, jak to wiedźmy sprytnie z mańki zażyć!” Faust to słowo w 2 lekturach →

z mego cmentarza

Cmentarzem św. Piotra jest Rzym, gdzie był umęczony i pogrzebany. „On z mego cmentarza” Boska Komedia

z Messany... z Argu

Messana, Argos — miasta w płd. Grecji. „Nie z Messany, nie z Argu tu, zapaśnik, stoję,” Fraszki

z miecza twojego będziesz żył

«To błogosławieństwo będzie wyłącznie twoje, że będziesz żył ze swego miecza i będą się ciebie bać z powodu twego miecza, gdyż będziesz wprawny w wojowaniu», zob. Radak do 27:40. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Z mistrzem na lewo zawróciłem kroku

Wergiliusz z Dantem zawsze na lewo schodzą w kręgi piekielne; kiedy przechodzą krąg jaki, zawsze mają po lewej stronie krąg wyższy, który już przeszli, a po prawej krąg niższy, który jeszcze przejść muszą. „Z mistrzem na lewo zawróciłem kroku,” Boska Komedia

z moimi

ludźmi; załogą. „Od dnia dzisiejszego wchodzisz pan w nowy całkiem żywioł, zobaczysz pan to, czego nie widział żaden jeszcze człowiek, bo ja z moimi nie liczymy się wcale, a nasza planeta, dzięki moim staraniom, panu ostatnie ujawni swoje tajemnice.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

z nas każda jest obywatelką bożego miasta

Odpowiadają, że na ziemi nie ma żadnej ojczyzny, że ludzie na niej żyją tylko czasowo jako pielgrzymi. Obywatelami jesteśmy tylko bożego miasta, to jest nieba. „z nas każda jest obywatelką” Boska Komedia

Z naszego mostu wołał zaperzony

Poeta dlatego mówi: „z naszego mostu", że ten most, na którym stali, wraz z otchłanią pod nim powierzony był w straży tego szatana. „Z naszego mostu wołał zaperzony:” Boska Komedia

z nawrotem

z powrotem. „— Byłeś z nawrotem w Krześni?” Krzyżacy

z nią w ręku do samego Zeusa się modlił

grecka tradycja nakazywała poświęcić bogom kilka pierwszych kropel pitego wina (libacja). „Z nią w ręku do samego Zeusa się modlił.” Iliada

Z nich pierwszym wyjątkiem jest Strikka

Tu poeta ironicznie wyszydza wszystkich głośnych marnotrawców i rozgardiaszów sieneńskich. „Mówił: «Z nich pierwszym wyjątkiem jest Strikka,” Boska Komedia

z niebezpieczeństwy

dziś popr. forma N. lm: z niebezpieczeństwami. „— mówił pan Twarkowski, sędzia rosieński — jak to wraz z niebezpieczeństwy ochoty przybywa...” Potop

z niedobaczka daw.

z nienacka. „Bo skoro Osman na nich padnie z niedobaczka,” Transakcja wojny chocimskiej

z Niemcy

dziś: z Niemcami. „Giermka obaczy, który z Niemcy gadał.” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

z niemi daw., gw.

z nimi. „— Do dzieci poleciała, na zgodę idzie z niemi!” Chłopi, Część czwarta - Lato

z nienagła starop.

stopniowo. „A z nienagła ciemności nocne w światłość mieni;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

z nieobaczenia starop.

[z] nieuwagi. „…ana widział, a on mało dba o ludzką sprawiedliwość, albo się też i sam odnosi od niej, choćby też to czynił z jakiego nieobaczenia swego, a jakożby też mogło ścirpieć ono poczciwe sumnienie twoje, aby go z tego upomionąc nie miało, pomniąc ony srogie dekreta P…” Żywot człowieka poczciwego

z nieobaczka starop.

niespodziewanie; przez nieuważność. + 2 inne znaczenia „…ako źrenice w oku swoim, tak jako Pismo tego poświadcza, a iżby i kamyki wyzbierali na drogach chodzenia ich, aby się z nieobaczka nie obraził w nogę swoję, chociaż to są wielcy stanowie jego.…” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 4 wystąpienia →

z niewiela

dziś: z niewielu. „Szlachta z niewiela rusznic z rzadka się odstrzela;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z nieznanymi godły daw. forma

dziś: z nieznanymi godłami. „rycerz z nieznanymi godły,” Balladyna

z nowu starop.

ponownie, na nowo, od nowa. + 1 inne znaczenie „A wszakoż jeśliby mu się co nie zdało, owo ja pożyczę piórka, o papir też snadnie: niechże sobie poprawi abo z nowu napisze, jako mu się nalepiej będzie zdało.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 3 wystąpienia →

z oblubieńcem

z Chrystusem. „Czuwać, zasypiać społem z oblubieńcem,” Boska Komedia

z obrazu Bern-Dżonsa

popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici ). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. „jakby z obrazu Bern-Dżonsa —” Wesele

z ócz

dziś popr. forma D. lm: oczu. „Lecz Jan Kazimierz zniecierpliwił się, z ócz poczęły iść mu błyskawice, nagle wydobył szpadę z pochwy i zawołał:” Potop

z odpowiedzi starop.

z przegróżek. „Bo patrz, iż mądry a opatrzny gospodarz, gdy postrach jaki będzie słychać o jakim ogniu albo z praktyk, albo też z odpowiedzi jakiej, o, wnet wody na dom nanosi.” Żywot człowieka poczciwego

Z ojca wielkiego w łonie bogini poczęty

ojcem Achillesa był Peleus, król Ftyi, matką zaś Tetyda, morska boginka. „Z ojca wielkiego w łonie bogini poczęty:” Iliada

z okny i krużganki

dziś popr. forma N. lm: z oknami i krużgankami. „Z płomienistemi okny i krużganki.” Beniowski

z onymi daw.

z tymi. „Bo a jako ten co sobie może dobrze począć z onymi, których obyczajów nieświadom?” O poprawie Rzeczypospolitej

z orlimi hałasy

tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu" (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami. „Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasy” Balladyna

z owąd

od tego właśnie; stąd, dlatego. „I z owąd został przyjacielem gminu.” Balladyna

z Panem Jezusem

tj. z sakramentem. „To ksiądz przejeżdżał z Panem Jezusem do Lubicza.” Potop

z partesa stąpać

stąpać wyniośle, uroczyście. „Chodzili teraz obaj z wielką powagą, wystawiwszy naprzód brzuszyny, ręce w tył, głowy zadarte, włosy wodą przymuskane gładko, sami sobie dziwiący się, a z partesa stąpający bosymi nożętami, precz wyglądając owej Wielkanocy i owego wieprzka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

z Peleja synem

z Achillesem. „Przyrzekałeś się spotkać sam z Peleja synem»?” Iliada

z pergamskiego zamku

Pergamon to historyczna kraina w Azji Mniejszej, gdzie znajdowała się Troja. „Jak słońce, z pergamskiego zamku” Iliada

z pewna

na pewno. „To z pewna wasze wieńce, uroszone” Balladyna

z pięciozębnymi widły

mowa o narzędziu do wyjmowania mięsa z ognia, prototypie dzisiejszego widelca. „Z pięciozębnymi widły.” Odyseja

Z piekła wymodlił duszę Trajana

Legenda, jakiej nie zapisała historia, powiada, że Trajan jadący na wyprawę wojenną, wśród ulicy Rzymu zatrzymanym był przez pewną wdowę z prośbą, ażeby się zemścił śmierci zamordowanego jej syna. Trajan proszącej wdowie tak odpowiedział: że wstrzyma swój pochód wojenny, o ile potrzeba będzie czasu do ukarania mordercy, ażeby jej łzom i sprawiedliwości zadosyć się stało. Święty Tomasz z Akwinu powiada, że Papież Grzegorz Wielki czytając życie Trajana, tak się wzruszył tym rysem łagodności i sprawiedliwości cesarza, że poszedłszy do kościoła i przed ołtarzem uklęknąwszy, gorącą modlitwą wyzwolenie cesarza jako poganina z potępienia u Boga wymodlił. Legenda jeszcze dodaje, że Grzegorz Wielki rzeczywiście Trajana z piekła wymodlił, z tym jednak zastrzeżeniem z nieba, ażeby się odtąd za żadnego niewiernego poganina nie modlił. „Imperatora rzymskiego Trajana.” Boska Komedia

z pierścionkiem

w domyśle: ślubnym. „Jako szwagierce — a której z pierścionkiem” Balladyna

z pierwoci daw.

od początku. „Nie zdało się z pierwoci swarów jakich wszczynać,” Transakcja wojny chocimskiej

z Pigmeolów

z Pigmejów, karzełków, z którymi wedle podań greckich żurawie prowadziły wojnę. „Mnimając, żeś ty z Pigmeolów który.” Fraszki

z pirwotku starop.

z początku. „Abowiem sąć niektóre rzeczy, które się złymi a strasznymi z pirwotku zdadzą, a potym rozmyśliwszy, w co się na potym obrócić mają, nic strasznymi nie będą.” Żywot człowieka poczciwego

Z placu skręcił w jakąś ulicę

ulicę Rivoli. „Z placu skręcił w jakąś ulicę, gdzie na prawo ciągnął się ogród oddzielony żelaznymi sztachetami i słupami, na których stały wazony, a na lewo — szereg kamienic z półokrągłymi dachami, z lasem kominów i kominków, z niekończącymi się balustradami...” Lalka

z pociechą

tu: ku uciesze. „Z pociechą męża nieraz w tym ubiorze” Grażyna

z podchłopia wyrwała

przyszła od innego mężczyzny lub podchłopię jako młodzieniec, wyrostek. „Teraz się, małpa, z podchłopia wyrwała."” Fraszki

z podniesioną twarzą rzekł

Zwykły obyczaj ślepych w chwili, kiedy mają do kogoś mówić. „Jeden z nich bliższy, z podniesioną twarzą,” Boska Komedia

z podziemu

dziś popr.: z podziemia. „Niby dusza czyscowa; z podziemu, przez dziury,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z pola

tu: z pola walki.

z Polaki daw. forma N.

dziś: z Polakami. „Lub wręcz z Polaki ścinał się żelazem!” Grażyna

z północą

z zasadami, którymi kieruje się mocarstwo północne, tj. Rosja. „co tylko na świat idziecie z północą,” Dziady, część III

z południa

dziś: po południu. „Z południa na miejscu będziemy.” Stara baśń

z pomiarą starop.

[z] umiarkowaniem. „Terazejszych z bojaźnią bożą a z poczciwą na wszem pomiarą zawżdy a z wesołą myślą używa, sumnienie przeźroczyste ustawicznie w sobie czuje i rozumie, przyjaźni poczciwej a sobie równej używa.” Żywot człowieka poczciwego

z pośrodka

spośród, spomiędzy. „Na brzęk jego zrywa się Poniński: on jeden z pośrodka tak wielkiego kraju w dzień, wtenczas, kiedy na niego patrzyli wszyscy, bieży na miejsce spisku.” Przestrogi dla Polski

z postanowniejszego baczenia starop.

z dojrzalszej uwagi. „Które i z dawniejszego ćwiczenia, i z postanowniejszego baczenia więcej się teraz przygodzić mogą niżli w onych płochych młodościach naszych.” Żywot człowieka poczciwego

z postawą starop.

[tu:] z nadętością. „…kołnierzmi przed tobą stało, a iżciby czterzej ręcznik dzierżeli, a ty abyś jedno chrapał, spluwał, na stroną poglądał, z postawą mówił, a ludzie abyć się jedno dziwowali, a ośmiawszy, aby cię szli szacować z onych sprośnych postaw i obyczajów twoich.…” Żywot człowieka poczciwego

z powicia ślub uniosłem

tzn. jeszcze w powiciu, w dzieciństwie ślubowałem, zobowiązałem się. Częsty był w owych czasach zwyczaj, że rodzice ślubowali w imieniu nieletnich dzieci. „A z powicia ślub uniosłem,” Zemsta

z powinną głową daw.

posłusznie. „Oto on, Jurand, na którego wspomnienie drżeli pograniczni komturowie, jechał teraz na ich rozkaz z powinną głową.” Krzyżacy

z powodu

u Cylkowa: 'gwoli': uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „gdyż obawiam się go, aby nie przyszedł, i nie pobił mnie, matki wraz z dziećmi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

z powodu mnóstwa

Cylkow użył sformułowania „dla mnóstwa”; dosł. niepoliczalne z powodu ogromnej ilości

z pożartku starop.

żartem, żartobliwie. + 1 inne znaczenie „…zegali, nie upornie, ale z przypadku, a pięknymi słowy, nie jawnie, ale po cichu, i to z daleka nań zaszedszy, a jakoby z pożartku jakiego.…” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →

z pozoru starop.

z wyglądu. „Nowa karczma nie była ciekawa z pozoru.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z pracą

z trudem, mozołem. „Jeśli mają wziąć flotę, niech ją wezmą z pracą” Iliada to słowo w 2 lekturach →

z praktyk starop.

z czarów. „Bo patrz, iż mądry a opatrzny gospodarz, gdy postrach jaki będzie słychać o jakim ogniu albo z praktyk, albo też z odpowiedzi jakiej, o, wnet wody na dom nanosi.” Żywot człowieka poczciwego

z praw człowieka

bo równowaga, która jest zamiarem Stwórcy, byłaby naruszona przez uznanie nierówności prawnej i ujęcia jednym możliwości posiadania, gdy przyznaje się ją innym. „Równość, wolność i własność są najpotrzebniejszym i najprostszym wnioskiem z praw człowieka.” Przestrogi dla Polski

z przejźrzenia starop.

z postanowienia, z przeznaczenia. „Co z przejźrzenia Pańskiego od wieku mu płynie.” Pieśni

z przodku daw., starop.

z początku. „Tego było z przodku zabraniać dzieciom i młodzieńcom, tego się każdy wiek, każde pogłowie, każdy stan ma strzec; to z miast i z rzeczypospolitych społem i z tymi, co to wymyślają, ma być wykorzeniono.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →

Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną

pomszczą klęskę z r. 1444. „Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną.” Transakcja wojny chocimskiej

z przygody

przypadkiem. „I owszem, częstokroć się i na tych oburzają, którzy ani ich drażnią, ani im żadną rzeczą przyczyny do wzruszenia dają; czego doznawamy w ludziach rozgniewanych, którzy jad gniewu swego na tych naprzód wyrzucają, co się im z przygody naprzód natrafią.” O poprawie Rzeczypospolitej

z przyjacioły

z przyjaciółmi. „Tutaj zamieszkam z przyjacioły moimi nad potokiem dzwoniącym o skałę.” Cierpienia młodego Wertera

z przyłaja

z boku (por.: na przełaj). „W placu stawia; sam za nim, jakoby z przyłaja,” Transakcja wojny chocimskiej

z przypadku starop.

łagodnie, zręcznie, w porę. „…ńskiej, i stanu pańskiego, trzeba tego pilnować, aby w każdym uniesieniu nadobnie pana przestrzegali, nie upornie, ale z przypadku, a pięknymi słowy, nie jawnie, ale po cichu, i to z daleka nań zaszedszy, a jakoby z pożartku jakiego.…” Żywot człowieka poczciwego

z przyrodzenia daw.

z natury. „…ledwie zdołał wrócić do izby i przynieść ciepłą lisiurę; nie próbował jednakże młodego pana wstrzymywać, gdyż mając z przyrodzenia rozum tęgi, wiedział, że wstrzymywanie na nic się nie przyda, a mitręga może okazać się zgubną.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

z psim okiem

w języku Homera oznacza to: bezwstydny. „Bezczelniku z psim okiem!” Iliada

z ptaszki daw. forma N. lm

z ptaszkami. „Była tam i wiewiórka wychowana z ptaszki,” Bajki i przypowieści

z pułnocy

daw. ortografia; dziś: z północy. „Wiatry z pułnocy wstają,” Pieśni

z rąk Mocarza Jakuba, stamtąd

od Pasterza — Jakub mówi tu do Josefa: «Kto obdarzył cię [tą mocą]? Bóg, który jest Mocarzem Jakuba, Bóg, który był mi Pasterzem aż po dziś dzień, i który szczodrze żywił mnie w Micraim», zob. Raszbam do 49:24. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z rejestru

według ścisłych reguł zachowania się. „Gdzie z rejestru patrzą, co przystoi;” Pieśni

z rytmu

ze zdolności poetyckich. „Równie z rytmu jak z oręża” Zemsta

z rządem

w wydaniu z 1816 r.: z nierządem. „Przeciwnie, naród z rządem feudalnym, czyli z szlacheckim, dzisiaj żadnym sposobem utrzymać się nie może: musi być dzielonym i zginąć, bo od rządu feudalnego do rzeczypospolitej porządnej despotyzm jest średnią drogą, bo jeszcze nadto wiele mamy uprzedzenia, j…” Przestrogi dla Polski

z Schillera

przekład Adama Mickiewicza powstał w kwietniu 1820 r. w Kownie; poeta zmienił imiona osób występujące w oryginale: król Franz (w tłumaczeniu polskim nie pada jego imię), dama imieniem Kunigund (tu: Marta), rycerz Delorges (tu: Emrod). „(z Schillera)” Ballady i romanse

z siebie nic nie waży

sam nie stanowi żadnej wartości. „I choć na kształt liczmanów z siebie nic nie waży,” Satyry

z Signy i Agugliony

Okolice Florencji. „Gawiedzią z Signy i Agugliony,” Boska Komedia

z stali

dziś popr.: ze stali. „Lub ten pistolet, wąż z stali,” Życie snem

z stanem miejskim

pierwsze wyraźne wystąpienie wspólne w w. XIII zakończone przyznaniem osobnego przedstawicielstwa miastom w r. 1265 (Izba oddzielna); przejście ostateczne przedstawicieli szlachty ziemskiej do wspólnej z przedstawicielami miejskimi Izby Gmin w r. 1332. „Gdyż tam najpierwej poznała swoje polityczne niebezpieczeństwo szlachta i wcześnie związała się z stanem miejskim i chłopskim.” Przestrogi dla Polski

z stolca

[tu:] z wysokości, z krzesła, które zasiada. „Azaż nie widzisz albo nie słyszysz, iż przed progiem twoim już jako odźwirny stoi ustawicznie nędzny a prętki upadek twój, gdyż Pański dekret nigdy nieomylny nie jest, gdzie obiecuje złożyć zawżdy pysznego z stolca, a podwyższyć pokornego.” Żywot człowieka poczciwego

Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare

w większych domach szlacheckich ozdabiano pułap belkami, wypełniając barwnymi ornamentami kwadraty powstałe przy skrzyżowaniu. Nowa moda wprowadza sufit gładki, ozdobiony malowidłami często o tematyce mitologicznej. „Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

z stopniów ostatnich

z najwyższych stopni, wiodących do siedziby mądrości. „Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony” Treny

z strasznych

dziś popr.: ze strasznych. „Że z strasznych gwiazd twych kolei” Życie snem

z swej

dziś popr.: ze swej. „Jutro z swej otchłani” Życie snem

z świętym Mateuszem

apostoł Mateusz był z zawodu celnikiem (poborcą ceł). „Zaczął sławne rzemiosło z świętym Mateuszem,” Satyry

z Sybilli cechu

sens: spośród wróżbitek. „rozsądna; — ją najbardziej lubię z Sybilli cechu;” Faust

z szczerym

dziś popr.: ze szczerym. „Z szczerym pozwól przywiązaniem,” Życie snem

z sześcią synami daw.

dziś: z sześcioma synami. „Potem z sześcią synami wstąpił do nowicjatu, we dwa lata z nimi razem uczynił uroczyste śluby i umarł braciszkiem w wieku bardzo podeszłym, a w tak wielkiej świętobliwości, że jego ciało słynie dotąd cudami.” Pamiątki Soplicy

z szybkością trzynastu węzłów na godzinę

węzeł : jednostka prędkości morskiej, wynosząca milę morską (ok. 1,8 km) na godzinę. „Party siłą wiatru i swoich czterechset koni parowych, pędził z szybkością trzynastu węzłów na godzinę.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

z tą koroną

chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek" (z listu L. Rydla do Vondračka). „jak cię widzę z tą koroną,” Wesele

Z tą plamą, co mi życie truje

wzmianka dotyczy sporego znamienia (tzw. myszki) na lewym policzku, które było przyczyną prześladowań ze strony rówieśników w dzieciństwie i powodem strapień w młodości. „Z tą plamą, co mi życie truje?” Kwiaty polskie

z tak niewczesnego chyżu

z tak niewygodnego domu. „(Żal, strach, wstyd, ból, że go z tak niewczesnego chyżu” Transakcja wojny chocimskiej

Z taką więc ciszą i z taką powagą

Słowacki, Beniowski , pieśń IV. „Wejdziemy niegdyś w elizejskie bory...” Listy z podróży do Ameryki

Z takich powodów

w wydaniu z 1816 r.: Z tych i wielu innych powodów. „Z takich powodów Rzeczpospolita powinna równie, jak starostwa, tak i dobra stołowe między obywateli podzielić z prawem wiecznej dzierżawy, czyli dziedzictwa.” Przestrogi dla Polski

z takiego kamerdunu gwar.

takim tonem. „Z takiego kamerdunu?” Syzyfowe prace

Z takim łoskotem ze stromej skał ściany

Strumień z łoskotem spadający i krwawy w kręgu, gdzie są gwałtownicy, ma tu swoje głębokie znaczenie. „Z takim łoskotem ze stromej skał ściany,” Boska Komedia

z Tatary

dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. „— Jutro z Tatary ruszam!” Potop wszystkie 14 wystąpień →

z tęgich żył

cięciwy wykonywano z włókien roślinnych, jedwabiu, końskich włosów lub żył zwierzęcych.

Z tego trudno sie zdzierać

od tego trudno się uchylić, wymówić. „Z tego trudno sie zdzierać; pocznimy, co chcemy:” Treny

z tej samej przędzy winą się

są z tej samej przędzy uwite (skręcone, utkane); przen. podobne, o podobnej strukturze. „Winą się, dla nich ten rym i przeklęcie!” Beniowski

z tejże miary

takimi samymi (czyli również nieszczęśliwymi). „Czaem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem” Treny

z to daw.

na to, tyle. „Nie mają z to odwagi, chociaż w polu gołem” Transakcja wojny chocimskiej

z tobąśmy przeżyli

przeżyliśmy z tobą (przykład ruchomości końcówki fleksyjnej czasownika). „Z tobą, mój luby, z tobąśmy przeżyli” Konrad Wallenrod

z trafunku

przypadkiem; por.: traf. „Czy jakoś na obliczu przetarł się z trafunku:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z trefunku starop.

przypadkiem. „A jakoż tu poczciwym żywotem zwać, mój miły bracie, takie dziwne a wymyślne obżarstwa: a on chodząc chrapi, sapi, pod ławę wlezie, ani wie, jeśli jest albo jeśli był człowiekiem, aż mu się to z trefunku trefi, iż się wżdy kiedy kęs oczy rozlepią.” Żywot człowieka poczciwego

z twarz

dziś popr. D. lm: z twarzy. „Znać z twarz powagę!” Monachomachia

z twojego powodu

u Cylkowa 'gwoli tobie'. „przeklętą niech będzie ziemia” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z tych pisarzów

autorzy pism polemicznych, często oszczerczych, których podczas Sejmu Czteroletniego ukazywało się bardzo wiele, i które miały na celu podniecenie opinii przeciwko przywódcom politycznym. „Nie jestem z tych pisarzów, którzy, zamiast przekonywania i oświecenia, czernią się wspólnie; zamiast hydzenia występków w ogólności, wygadują na siebie porozumienia najstraszniejszych zbrodni; zamiast wiązania, łączenia wszystkich Polaków w dzisiejszej okolic…” Przestrogi dla Polski

z tylum zawracał

z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „z tylum już zawracał dróg” Wesele

z uboczy daw.

z boku. „Ja wszystko widziałem z uboczy;” Grażyna

z ukazu

z reformy uwłaszczeniowej z 1864 roku. „…ch donatariuszów, zjechał był właśnie do folwarku od dawien dawna dzierżawionego przez mego ojca, ażeby, wskutek wynikłych z ukazu zamian gruntów, przyłączyć z lasów rządowych do obszaru dworskiego znaczny płat boru.…” Echa leśne

z umęcenia gw.

ze zmęczenia. „z umęcenia, a kręcom sie,” Wesele

z umysłu

dziś: z rozmysłu, celowo. + 2 inne znaczenia „«Z umysłu pracujących szacunek roboty!” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

z upadnieniem

w razie upadku. „Przeto z upadnieniem stanu rolniczego zginą wszystkie inne stany.” Przestrogi dla Polski

z ust moich / Duch nie mój

przez wieszczkę przemawiał sam bóg, Apollo. „Duch nie mój użyteczen i zmysły wszytki” Odprawa posłów greckich

z uszyma puść do domu

staropolskie przysłowie: „Ze złego targu — z uszyma do domu" o znaczeniu: z awantury (bójki) wyjść możliwie cało. „Z uszyma puść do domu, jako z targu złego!” Fraszki

z Wagi

na zodiaku. Od Wagi zaczynają się znaki zodiaku zimowe. „Już też rok był na schyłku, już wypadszy z Wagi,” Transakcja wojny chocimskiej

z Wałachy

z Wołochami. „Właśnie był Raduł taki pospołu z Wałachy,” Transakcja wojny chocimskiej

z waszecia

zaściankowo lub drobnomieszczańsko „Przez otwarte drzwi na lewo widać było szafy zapełnione aktami, trzech dependentów szybko piszących i kilku gości z waszecia, z których jeden miał fizjognomię kryminalną, a reszta bardzo znudzone.” Lalka

z waszecia go traktować

zwracać się do niego: waszeć, jak do prostego szlachcica. „Dziwno im było, że to już pan Babinicz, nie pan Kmicic, że go mają z waszecia traktować, a najbardziej ruszał na to ramionami i wąsami stary Soroka, który, patrząc jak w tęczę w groźnego pułkownika, mruczał do Biłousa:” Potop

z wiatry

dziś popr. forma N.lm: z wiatrami. „Stamtąd po stepach żeglujące z wiatry” Grażyna

z wielką biedą

z dużym trudem. „— Z wielką biedą ledwo umknęliśmy — rzekł kolczysty-zadzierzysty.” Takie sobie bajeczki

z wielkiego bursztyna

tj. z bursztynowej fajki. „— śmiał się adwokat ciągnąc dym z wielkiego bursztyna.” Lalka

z Wielkopolany

dziś popr. forma N. lm: z Wielkopolanami. „Piotr Opaliński, wojewoda podlaski, z Wielkopolany i Mazurami od Krakowskiego i Wisły zmierzał.” Potop

z wikla

dziś popr.: z wikliny. „Wićmi zaś z wikla boki obwarował statku” Odyseja

z własnych bark

dziś popr. forma D.lm: (...) barków. „— Rzeczony Heep obdarzał mnie swym zaufaniem o tyle, o ile potrzebne mu to było do strącenia z własnych bark odpowiedzialności za piekielne iście przedsięwzięcia.” Dawid Copperfield

z Włoszczowej

dziś popr.: z Włoszczowy. „Felczer z Włoszczowej krew mi puszczał kilkakroć, ale i to nie przyniosło zdrowia.” Popioły

z wnątrza

z wnętrzności. „Dam ci, żebym miał sobie z wnątrza wypruć.” Placówka

z wpadłymi bokami

dziś popr.: z zapadłymi bokami. „W ślad szła wilczyca z wpadłymi bokami,” Boska Komedia

z współbraćmi

dziś dla ułatwienia wymowy: ze współbraćmi. „…porze, ruszał prosto do Nowostoczny, prując fale niby łódź torpedowa i spędzał tam całe lato na bohaterskich walkach z współbraćmi o lepsze, bliższe morza miejsce na skałach.…” Księga dżungli

z wyjątkiem

u Cylkowa: 'wyjąwszy o'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie niezręczności. „I ustanowił go nad domem swoim, a wszystko, co posiadał, oddał w ręce jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z wylaniem daw.

wylewnie; serdecznie, dając wyraz uczuciom. + 3 inne znaczenia „Lecz ona, nie zważając na to, dziękowała jej z wylaniem, a poczciwa Peggotty gadała dalej po swojemu:” Dawid Copperfield wszystkie 5 wystąpień →

Z wyspy, skąd blisko do miasta Kajety

Miasto Gaeta wzięło swoją nazwę od Kajety, mamki Eneasza. „Z wyspy, skąd blisko do miasta Kajety,” Boska Komedia

z wzorku

z doświadczenia. „Bo lekarze tak mówią; ale syty z wzorku,” Satyry

z zachowu

z zamkniętego miejsca. „I z jednego zachowu” Ballady i romanse

z zamorskimi straszydły

dziś popr. forma N. lm: z zamorskimi straszydłami. „I takiego to pana zdrajcy opuścili, a poszli z zamorskimi straszydły się kumać.” Potop

z zatoki połową

w połowie zatoki. „Tylko z zatoki połową” Ballady i romanse

z zawias

dziś popr.: z zawiasów (tu odmiana słowa w r.ż.: ta zawiasa). „W mig wysadzono drzwi z zawias.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

z zbudzeniem

dziś popr.: ze zbudzeniem. „Póki z zbudzeniem rozbicie” Życie snem

z zdania wspólnego

za obustronnym porozumieniem. „»Trafia się — rzekli krewni — że z zdania wspólnego” Satyry to słowo w 2 lekturach →

z żebra swego kości

nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama. „Zamiast straconej z żebra swego kości.” Balladyna

z zejściem gwiazdy

błąd, winno być: z wzejściem gwiazdy (mowa o Wenus, zwanej gwiazda poranną). „Z zejściem gwiazdy, świecącej najjaśniej w błękicie,” Odyseja

Z zeszytem roli Roxany w ręku

jako sceniczna postać aktorki odgrywającej rolę Roksany w tragedii Racine'a Bajazet . „Z zeszytem roli Roxany w ręku, poważna, może wzruszona, ale spokojna, zbliżyła się na przód sceny.” Listy z podróży do Ameryki

z ziemie forma starop.

z ziemi. „Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,” Treny

z złota

dziś popr.: ze złota. „Pierzchnie, ujrzy pałac z złota,” Życie snem

z żyły

dziś popr. forma N. lm: z żyłami. „W tę rękę z trzema czerwonemi żyły.” Beniowski

z żyzności

u Cylkowa: 'zdala od żyzności'; uzasadnienie korekty: błąd Cylkowa, słowa 'zdala' nie ma w tekście hebrajskim, a ojciec obiecuje tu Esawowi, że otrzyma urodzajną ziemię, co sugerują również komentarze. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z żyzności ziemi

«Ziemia, która przypadnie ci w dziedzictwie i na której osiądziesz, będzie należała do ziem najżyźniejszych, a będzie to góra Seir», zob. Radak do 27:39. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z „wilczym biletem"

z podaną do powszechnej wiadomości złą opinią uniemożliwiającą przyjęcie w innym, podobnym miejscu nauki a. pracy. „Wkrótce przyszedł do klasy Rutecki, skazany na długą kozę, z wieścią, że mały za zgodą matki, a w zamian za wypędzenie z „wilczym biletem" — dostanie rózgi...” Syzyfowe prace

Z. K., S. K., E. K

aluzja do krytyka Stanisława Ropelewskiego, który napisał ostrą recenzję Trzech poematów Słowackiego i podpisał się Z.K. Aluzją tą w Beniowskim poczuł się Ropelewski tak dotknięty, że wyzwał Słowackiego na pojedynek, stchórzył jednak i przeprosił poetę.

Z... łez poranku

z kropli rosy. „Z przezroczystych łez poranku” Dziady, część II

za

hebr. לְנֹכַח ( lenochach ) dosł. ‘na przeciw’. «On stał w jednym kącie [pokoju] i modlił się, ona zaś stała w drugim kącie i modliła się», zob. Raszi do 25:21. + 1 inne znaczenie „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →

za a. aza starop.

czy, czyż, czyżby; za po polsku nie rozumiesz : czy nie rozumiesz po polsku. „Za po polsku nie rozumiesz?” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

za cały śledź

dziś popr. forma B. lp: za całego śledzia. „Pamiętasz, jak ona nas zawsze oszukuje: dolewa wodę do wódki i za kawałek śledzia liczy tak, jak za cały śledź.” Król Maciuś Pierwszy

Za caria, za wieru i za otieczestwo z ros.

za cara, za wiarę i za ojczyznę. „I za otieczestwo».” Kwiaty polskie

za co

czemu, dlaczego. „Lecz za co nagle i niezwykłej pory?” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

Za co dziękuję świętej białogłowie

Dzięki Beatrycze. „Za co dziękuję świętej białogłowie,” Boska Komedia

za cóż

tu: dlaczego, dlaczegóż. „Za cóż dotychczas w Litawora wieży” Grażyna wszystkie 3 wystąpienia →

za czasem

z czasem. „Wielkiego morza, aż za czasem skały” Pieśni

za czasów Księstwa Warszawskiego

Ustawa Księstwa Warszawskiego , wprowadzona przez Napoleona w 1807 r., zniosła poddaństwo chłopów, nie zwalniając ich jednak od pańszczyzny; nie zmieniła w rzeczywistości położenia wsi polskiej: w praktyce obszarnicy obracali ją na swoją korzyść, usuwając z lepszych gruntów chłopów pańszczyźnianych dla poszerzenia własnych folwarków. „Taki stan emancypacji przeżywali chłopi mojego dziadka Józefa za czasów Księstwa Warszawskiego, kiedy zdjęto im z nóg kajdany, ale razem z butami.” Ludzie bezdomni

za czasów szwedzkich

tj. w czasie najazdu szwedzkiego na Polskę (1655–1660). „I bardzo zaufanym osobom pokazywał dwa stare dyplomy, z których jeden odnosił się do jakiegoś Modzelewskiego, kupca w Warszawie za czasów szwedzkich, a drugi do Millera, kościuszkowskiego porucznika.” Lalka

za czasu

w czas; póki czas; zawczasu. „Za czasu, panowie,” Odprawa posłów greckich

za czym daw.

w związku z czym; dlatego. + 2 inne znaczenia „— Za czym mówcie!” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

za diabła stoi starop.

[jest] nic niewarty. „Więc pozłoty rozliczne, ony kury pozłociste, ony orły, ony zające, a potrawa w pośrzodku za diabła stoi, ona zaprzała a śliska, daleko by lepsza i smaczniejsza była, kiedy by ją z polewanego garnka ciepło na półmisek wyłożył.” Żywot człowieka poczciwego

za drwinki wezmą

potraktują jako drwinę. „Za drwinki wezmą nagłość tej odmiany.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

za dumną chlubę

za przechwałki, obnoszenie się ze swoim czynem. „Twoja mi krew odpowie, i za dumną chlubę.” Iliada

Za Fryderyka kapica znajoma

Opowiadano, że cesarz Fryderyk II przestępców politycznych, obwinionych o obrazę majestatu, kazał obwijać w opony ołowiane rozpalone żarem, w których ich ciała z wolna gorzały. „Za Fryderyka kapica znajoma” Boska Komedia

za gardła wydawali starop.

na śmierć [wydawali]. „Usłyszysz tam, jako skóry z jednych łupili, co niesprawiedliwie sądzili, a stołki z nich działali i inne sędzie na nich sadzali, jako synom własnym oczy łupili, jako je za gardła wydawali, jako też i sami z siebie sprawiedliwość czynili.” Żywot człowieka poczciwego

za jaje

za nic, czyli za rzecz wartości jaja (w XVI w. jaja były wyjątkowo tanie). „Śmierć nam za jaje.” Treny

Za Jasiem do Śląska

pieśń ludowa spotykana w Wielkopolsce, Małopolsce, na Mazowszu i na Śląsku. „Ubogiej sierocie".” Krzyżacy

za jeden dzień

dziś: w jeden dzień; w ciągu jednego dnia. „Więcej za jeden dzień niż w zagrodzie za życie całe.” Stara baśń

za jedną drogą

jednocześnie. „Więc tamże już za jedną drogą” Treny

za karetą

„u kozła tylniego wisiał stopień [...] na paskach rzemiennych, po którym lokaje na kozioł wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków, na tym stopniu plac swój za karetą mieli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów , s. 531). Obowiązkiem hajduków w czasie podróży było otwieranie drzwi karety i ustawianie przed nią stopnia. Zgodnie z ówczesną modą na egzotykę do dobrego tonu należało mieć służącego Murzyna. „Przecież laufry przed końmi, Murzyn za karetą.” Satyry

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.