Litera Z

1441 słów, strona 1 z 6.

z

u Cylkowa 'z ponad'; wprowadzono zmianę ze względu na logiczność zdania. „skaziło wszelkie ciało” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z bajki Prawda

zgodnie z poznawczą koncepcją bajki, pod jej zawoalowaną postacią wypowiadane są tylko prawdy. Bajka objawiająca się jako naga Prawda ( nuda veritas u Horacego), ponieważ prawdę mówi się bez osłonek, przedstawiana była w alegorycznych obrazach, jak np. na sztychowanym frontispisie Fables nouvelles dedié au Roi A. Houdara de la Motte'a z 1720 r., w sposób następujący: do siedzącego na tronie króla (bez korony), obok którego stoi Minerwa, zwraca się w pokłonie poeta z kaduceuszem w lewej ręce wskazując ręką prawą na unoszącą się w rozświetlonym obłoku Prawdę wyobrażoną jako nagą kobietę. W perspektywie rysunku postaci Prawdy, Minerwy i poety odpowiadające sobie wymiarami są znacznie większe od króla. „Zdarli suknie — aż z bajki Prawda, się odkryła»” Bajki i przypowieści

Z biegiem fal naszej leniwej Chijany

Chiana, zbyt leniwo płynąca rzeka w Toskanii. „Z biegiem fal naszej leniwej Chijany.” Boska Komedia

z boka starop.

dziś: z boku. „Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.” Bogurodzica

z bracią swą

ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. „Z jakąż ja twarzą bracią swą miłą przywitam?” Odprawa posłów greckich

z brzegi

dziś popr.: z brzegami. „Jakoby pokrywa ukuta z ciemności, niezmierzonej myślą, nieobeszłej wyobrażeniem, krąg z brzegi obrąbanymi zawisł nad polami i szedł na jego czoło.” Popioły

Z Chrystusowego orła zapowiedzi

Tym orłem Chrystusowym jest św. Jan, najulubieńszy uczeń Zbawiciela, któremu dozwolone było najgłębiej wzrok duchowy zatapiać w słońcu aniołów, to jest w Bogu. „Z Chrystusowego orła zapowiedzi” Boska Komedia

z chucią

z chęcią, z ochotą. „Tak jako było z chucią obiecano;” Fraszki

z ciałem rozwód bierze dusza nasza

Tu poeta wykłada stan dusz pośmiertny, wnet po rozwiązaniu się przez śmierć ciała zmysłów naszych. Z tego wykładu widzimy, że potępionych w piekle i pokutujących w czyśćcu cierpienia i męki nie są wyłącznie cielesne, że to są tylko cierpienia duszy, które się w jej pozornym ciele, to jest w jej cieniu, jak w zwierciadle odbijają. „Wnet z ciałem rozwód bierze dusza nasza,” Boska Komedia

Z ciałem tym samym, coś wziął z urodzenia

To jest z ciałem rzeczywistym, a nie pozornym, jakim wnet po śmierci oblekają się dusze. „Z ciałem tym samym, coś wziął z urodzenia!»” Boska Komedia

z cieniu

dziś: z cienia. „…o starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu krata żelazna, zasypana gruzem — z góry lunął błysk pochodni — widzę pół ryc…” Nie-Boska komedia

z cisze daw. forma D.

dziś: z ciszy. „Cicho, i widać z tej cisze,” Grażyna

Z Cyceronem

Marcus Tullius Cicero (106–43 p. n. e.), słynny mówca i mąż stanu rzymski, gorący obrońca republiki, zdemaskował spisek Katyliny (por. satyra Złość ukryta i jawna ), a oskarżając go w senacie, wygłosił słynne cztery mowy, zwane katylinarkami. „Z Cyceronem w senacie siedział Katylina.” Satyry

z cyfrą

z inicjałem. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia

z czasem

po pewnym czasie, w późniejszym wieku. „A miasto pociech, które winna z czasem była” Treny

Z czyich żeś ty sług?

z czyich jesteś sług; komu służysz. „Z czyich żeś ty sług?” Noc listopadowa

z dalekaśta gw.

z daleka jesteście. „— Z dalekaśta? — spytał.” Placówka

Z Delf grodu, co się złotem lśni

Delfy sławne były ze skarbów ofiarowanych Apollinowi. „Z Delf grodu, co się złotem lśni,” Król Edyp

Z długiej okrągłą wydała się rzeka

Wedle starych i nowszych wykładaczy Boskiej Komedii , długość rzeki jest symbolem rozpromienienia się Boga na wszystkie stworzenia, a jej okrągłość jest symbolem zestrzelenia tychże promieni w Bogu, który jest ich pierwszym źródłem i końcem ostatecznym. Jeszcze jeden wykład jest taki: rzeka wzdłuż rozlana przedstawia początek i koniec czasu i przestrzeni. W takim kształcie ta rzeka przedstawia się oczom poety w chwili, nim jej wody jeszcze nie skosztował. Oczom zaś już wzmocnionym wodą tej rzeki kształt jej przedstawił się w formie okrągłej, w punkcie matematycznym, w którym nie ma ani początku ani końca. „Z długiej okrągłą wydała się rzeka:” Boska Komedia

z dobrawoli daw.

dobrowolnie. „Przyszli za nim ludzie bezpańscy z dobrawoli, nędzarze przymierający głodem, i za kawały gruntu, za budynki i gospodarski dobytek zobowiązali się do stałej daniny w pracy.” Popioły

z dobrodziejem

tj. z księdzem. „— Dufny ci on w siebie i z dobrodziejem koty drze.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

z dobrowoli daw.

z własnej woli, dobrowolnie. „I zawisł, z dobrowoli na krzyżu rozklęty.” Napój cienisty

z dobytkiem wielkim

aluzja do Ks. Wyjścia 12:36-37; Hebrajczycy pożyczyli od Egipcjan kosztowne przedmioty i zabrali je ze sobą na pustynię, uciekając z Micraimu [Egiptu]. „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z domu ojca mojego i z ziemi rodzinnej

z Charanu, z Ur Kasdim, zob. Raszi do 24:7. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Z drugiego wiatru, co od Szwabów wieje

W oryginale: del secondo Vento di Soave genero il terzo . Dante każdego z trzech panujących Hohensztaufów symbolicznie nazywa wiatrem ( il vento ), który wiejąc od Szwabów, przynosił burze, jakie zawsze zachmurzały i kłóciły spokój Włoch, jego ojczyzny. „Z drugiego wiatru, co od Szwabów wieje,” Boska Komedia

z dworzany

dziś popr.: z dworzanami. „Zróbcie znajomość z dworzany.” Krzyżacy

z dwunastą nawy daw.

z dwunastoma okrętami. „Poszedł z dwunastą nawy, i w Perkocie swoję” Iliada

z dwusiecznym grotem

z grotem z obu stron. „Kopię w dłoń przystającą wziął z dwusiecznym grotem,” Odyseja

z flegmą

flegmatycznie; powoli. „patrząc jej w oczy z flegmą” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

z Harry daw.

dziś popr. forma N.: z Harrym. „Przed nim usiadł Dik, ale zamienił się z Adamsem, bo woli siedzieć z Harry na pierwszej ławce, a im wszystko jedno.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →

z Icchakiem

Sara powiedziała: «Czyż Bóg ci nie przepowiedział „Przymierze zaś Moje utwierdzę z Icchakiem, którego urodzi ci Sara" ( Ks. Rodzaju 17:21)?!», zob. Radak do 21:10. „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z jakim znowu na plac ogólnikiem

jaki znów ogólnik chcesz obwieścić, ogłosić wszem i wobec. „Cóż, z jakim znowu na plac ogólnikiem?” Antygona

z jastrząby

z jastrzębiami, z którymi ramię w ramię polował na gołębie. „A w insześ się myślistwo z jastrząby nie wdawał,” Fraszki

z jego pierwszymi dworzany

Pierwsi błogosławieni, wybrani Pańscy. „Oglądał z jego pierwszymi dworzany,” Boska Komedia

z kamieni

wedle interpretacji talmudycznej ( Chulin 91b) «ułożył [kamienie] jako rodzaj rynny wokół głowy, ponieważ obawiał się dzikich zwierząt, ale [kamienie] zaczęły się spierać ze sobą, ten mówił: niech na mnie ten sprawiedliwy złoży swoją głowę!, a tamten mówił: niech to na mnie złoży swoją głowę! Wnet Bóg uczynił z nich jeden kamień, dlatego [dalej] napisane jest „i wziął kamień, który był położył w głowach swoich” ( Ks. Rodzaju 28:18)», zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z Kampi, Certaldo, Figiny

Tak zwane sąsiednie okolice, które miasto Florencja w swój obwód wcieliło. „Z włóczęgów z Kampi, Certaldo, Figiny.” Boska Komedia

z każdego kąta

zewsząd. „Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,” Treny

z każdej strony

tu: pod każdym względem. „Sirót nędznych, przestrzega wczasu z każdej strony;” Pieśni

z kilką

dziś popr.: z kilkoma. „Z kilką przyjaciół siadłszy przy kominie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z konceptem łac.

pomysłowo, dowcipnie. „A z konceptem wszystko wszędzie.” Zemsta

z Kozaki

dziś popr. forma N. lm: z Kozakami. „…ej Rzeczypospolitej przywrócić, jeśli nie ten, który tyle zdrowia i wczasu już poświęcił, gdy ten kraj nieszczęsna domowa z Kozaki szarpała wojna; który na takowe niebezpieczeństwa poświęconą swą osobę podawał, jakich żaden monarcha w naszych czasach nie dozna…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

z kraja daw.

ze skraju, z brzegu. „— rzekł pierwszy chłopowina z kraja.” Popioły

Z których sie już znaczyły cnoty

z których dały się przewidzieć (wywnioskować) cnoty, z których poznawaliśmy cnoty. „Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty” Treny

z lądu

bo część bydła wypasano w miejscach bardziej sprzyjających niż górzysta Itaka. „Te się z lądu dostały morzem, na przewozie” Odyseja

z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć

mowa o piechocie łanowej, wojsku zaciężnym narodowego autoramentu, złożonym z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop

Z laską pasterską miecz spoił się siłą

Miecz: symbol władzy świeckiej, laska pasterska: symbol władzy duchownej. Dante godząc spory i zatargi od lat dwustu z górą trwające w wiekach średnich na szkodę świata chrześcijańskiego między teologami kościoła a mężami stanu średniowiecznego państwa, myśl pojednawczą w traktacie swoim De Monarchia krótko i jasno rozwija: Scilicet summo pontifice, qui secundum revelata humanum genus produceret ad vitam aeternam; et imperatore, qui secundum philosophica documenta genus humanum ad temporalem felicitatem dirigeret . „Z laską pasterską miecz spoił się siłą,” Boska Komedia

z Latony zrodzone bliźnięta

Apollo i Diana, czyli słońce i księżyc, urodzone bliźnięta z Latony na wyspie Delos (Patrz Czyściec , pieśń XX, gdzie te bliźnięta Poeta nazywa: li due occhi del cielo ). „Kiedy z Latony zrodzone bliźnięta” Boska Komedia

z lipowego dziupla

dziś: z lipowej dziupli. „Powiadał mi raz pradziad mego prapradziadka, że jak go taki niedźwiedź wygarnął razem z pszczołami i miodem z lipowego dziupla, to go do pół zimy u siebie pokojowcem trzymał i bajki sobie dzień i noc prawić kazał, a sam łapę tylko cmokał i w barłogu drzemał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

z ludźmi

z Esawem i z Labanem, zob. Raszi do 32:29. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z malakitu

z malachitu, półszlachetnego kamienia zielonej barwy. „Dwie z malakitu wazy, w nich dwa drzewa rosną” Kordian

z mańki zażyć daw.

pokonać podstępem, oszukać. „Chcąc męża z mańki zażyć, tak mówiła pani.” Odyseja

z mego cmentarza

Cmentarzem św. Piotra jest Rzym, gdzie był umęczony i pogrzebany. „On z mego cmentarza” Boska Komedia

z Messany... z Argu

Messana, Argos — miasta w płd. Grecji. „Nie z Messany, nie z Argu tu, zapaśnik, stoję,” Fraszki

z miecza twojego będziesz żył

«To błogosławieństwo będzie wyłącznie twoje, że będziesz żył ze swego miecza i będą się ciebie bać z powodu twego miecza, gdyż będziesz wprawny w wojowaniu», zob. Radak do 27:40. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Z mistrzem na lewo zawróciłem kroku

Wergiliusz z Dantem zawsze na lewo schodzą w kręgi piekielne; kiedy przechodzą krąg jaki, zawsze mają po lewej stronie krąg wyższy, który już przeszli, a po prawej krąg niższy, który jeszcze przejść muszą. „Z mistrzem na lewo zawróciłem kroku,” Boska Komedia

z nas każda jest obywatelką bożego miasta

Odpowiadają, że na ziemi nie ma żadnej ojczyzny, że ludzie na niej żyją tylko czasowo jako pielgrzymi. Obywatelami jesteśmy tylko bożego miasta, to jest nieba. „z nas każda jest obywatelką” Boska Komedia

Z naszego mostu wołał zaperzony

Poeta dlatego mówi: „z naszego mostu", że ten most, na którym stali, wraz z otchłanią pod nim powierzony był w straży tego szatana. „Z naszego mostu wołał zaperzony:” Boska Komedia

z nawrotem

z powrotem. „— Byłeś z nawrotem w Krześni?” Krzyżacy

z nią w ręku do samego Zeusa się modlił

grecka tradycja nakazywała poświęcić bogom kilka pierwszych kropel pitego wina (libacja). „Z nią w ręku do samego Zeusa się modlił.” Iliada

Z nich pierwszym wyjątkiem jest Strikka

Tu poeta ironicznie wyszydza wszystkich głośnych marnotrawców i rozgardiaszów sieneńskich. „Mówił: «Z nich pierwszym wyjątkiem jest Strikka,” Boska Komedia

z niebezpieczeństwy

dziś popr. forma N. lm: z niebezpieczeństwami. „— mówił pan Twarkowski, sędzia rosieński — jak to wraz z niebezpieczeństwy ochoty przybywa...” Potop

z Niemcy

dziś: z Niemcami. „Giermka obaczy, który z Niemcy gadał.” Grażyna

z niemi daw., gw.

z nimi. „— Do dzieci poleciała, na zgodę idzie z niemi!” Chłopi, Część czwarta - Lato

z nienagła starop.

stopniowo. „A z nienagła ciemności nocne w światłość mieni;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

z niewiela

dziś: z niewielu. „Szlachta z niewiela rusznic z rzadka się odstrzela;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z nieznanymi godły daw. forma

dziś: z nieznanymi godłami. „rycerz z nieznanymi godły,” Balladyna

z oblubieńcem

z Chrystusem. „Czuwać, zasypiać społem z oblubieńcem,” Boska Komedia

z obrazu Bern-Dżonsa

popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici ). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. „jakby z obrazu Bern-Dżonsa —” Wesele

z ócz

dziś popr. forma D. lm: oczu. „Lecz Jan Kazimierz zniecierpliwił się, z ócz poczęły iść mu błyskawice, nagle wydobył szpadę z pochwy i zawołał:” Potop

Z ojca wielkiego w łonie bogini poczęty

ojcem Achillesa był Peleus, król Ftyi, matką zaś Tetyda, morska boginka. „Z ojca wielkiego w łonie bogini poczęty:” Iliada

z orlimi hałasy

tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu" (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami. „Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasy” Balladyna

z owąd

od tego właśnie; stąd, dlatego. „I z owąd został przyjacielem gminu.” Balladyna

z Panem Jezusem

tj. z sakramentem. „To ksiądz przejeżdżał z Panem Jezusem do Lubicza.” Potop

z partesa stąpać

stąpać wyniośle, uroczyście. „Chodzili teraz obaj z wielką powagą, wystawiwszy naprzód brzuszyny, ręce w tył, głowy zadarte, włosy wodą przymuskane gładko, sami sobie dziwiący się, a z partesa stąpający bosymi nożętami, precz wyglądając owej Wielkanocy i owego wieprzka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

z Peleja synem

z Achillesem. „Przyrzekałeś się spotkać sam z Peleja synem»?” Iliada

z pergamskiego zamku

Pergamon to historyczna kraina w Azji Mniejszej, gdzie znajdowała się Troja. „Jak słońce, z pergamskiego zamku” Iliada

z pewna

na pewno. „To z pewna wasze wieńce, uroszone” Balladyna

z pięciozębnymi widły

mowa o narzędziu do wyjmowania mięsa z ognia, prototypie dzisiejszego widelca. „Z pięciozębnymi widły.” Odyseja

Z piekła wymodlił duszę Trajana

Legenda, jakiej nie zapisała historia, powiada, że Trajan jadący na wyprawę wojenną, wśród ulicy Rzymu zatrzymanym był przez pewną wdowę z prośbą, ażeby się zemścił śmierci zamordowanego jej syna. Trajan proszącej wdowie tak odpowiedział: że wstrzyma swój pochód wojenny, o ile potrzeba będzie czasu do ukarania mordercy, ażeby jej łzom i sprawiedliwości zadosyć się stało. Święty Tomasz z Akwinu powiada, że Papież Grzegorz Wielki czytając życie Trajana, tak się wzruszył tym rysem łagodności i sprawiedliwości cesarza, że poszedłszy do kościoła i przed ołtarzem uklęknąwszy, gorącą modlitwą wyzwolenie cesarza jako poganina z potępienia u Boga wymodlił. Legenda jeszcze dodaje, że Grzegorz Wielki rzeczywiście Trajana z piekła wymodlił, z tym jednak zastrzeżeniem z nieba, ażeby się odtąd za żadnego niewiernego poganina nie modlił. „Imperatora rzymskiego Trajana.” Boska Komedia

z pierścionkiem

w domyśle: ślubnym. „Jako szwagierce — a której z pierścionkiem” Balladyna

z Pigmeolów

z Pigmejów, karzełków, z którymi wedle podań greckich żurawie prowadziły wojnę. „Mnimając, żeś ty z Pigmeolów który.” Fraszki

Z placu skręcił w jakąś ulicę

ulicę Rivoli. „Z placu skręcił w jakąś ulicę, gdzie na prawo ciągnął się ogród oddzielony żelaznymi sztachetami i słupami, na których stały wazony, a na lewo — szereg kamienic z półokrągłymi dachami, z lasem kominów i kominków, z niekończącymi się balustradami...” Lalka

z pociechą

tu: ku uciesze. „Z pociechą męża nieraz w tym ubiorze” Grażyna

z podchłopia wyrwała

przyszła od innego mężczyzny lub podchłopię jako młodzieniec, wyrostek. „Teraz się, małpa, z podchłopia wyrwała."” Fraszki

z podniesioną twarzą rzekł

Zwykły obyczaj ślepych w chwili, kiedy mają do kogoś mówić. „Jeden z nich bliższy, z podniesioną twarzą,” Boska Komedia

z podziemu

dziś popr.: z podziemia. „Niby dusza czyscowa; z podziemu, przez dziury,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z pola

tu: z pola walki.

z Polaki daw. forma N.

dziś: z Polakami. „Lub wręcz z Polaki ścinał się żelazem!” Grażyna

z północą

z zasadami, którymi kieruje się mocarstwo północne, tj. Rosja. „co tylko na świat idziecie z północą,” Dziady, część III

z powicia ślub uniosłem

tzn. jeszcze w powiciu, w dzieciństwie ślubowałem, zobowiązałem się. Częsty był w owych czasach zwyczaj, że rodzice ślubowali w imieniu nieletnich dzieci. „A z powicia ślub uniosłem,” Zemsta

z powinną głową daw.

posłusznie. „Oto on, Jurand, na którego wspomnienie drżeli pograniczni komturowie, jechał teraz na ich rozkaz z powinną głową.” Krzyżacy

z powodu

u Cylkowa: 'gwoli': uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „gdyż obawiam się go, aby nie przyszedł, i nie pobił mnie, matki wraz z dziećmi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

z powodu mnóstwa

Cylkow użył sformułowania „dla mnóstwa”; dosł. niepoliczalne z powodu ogromnej ilości

z pozoru starop.

z wyglądu. „Nowa karczma nie była ciekawa z pozoru.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z pracą

z trudem, mozołem. „Jeśli mają wziąć flotę, niech ją wezmą z pracą” Iliada to słowo w 2 lekturach →

z przejźrzenia starop.

z postanowienia, z przeznaczenia. „Co z przejźrzenia Pańskiego od wieku mu płynie.” Pieśni

z przyjacioły

z przyjaciółmi. „Tutaj zamieszkam z przyjacioły moimi nad potokiem dzwoniącym o skałę.” Cierpienia młodego Wertera

z przyrodzenia daw.

z natury. „…ledwie zdołał wrócić do izby i przynieść ciepłą lisiurę; nie próbował jednakże młodego pana wstrzymywać, gdyż mając z przyrodzenia rozum tęgi, wiedział, że wstrzymywanie na nic się nie przyda, a mitręga może okazać się zgubną.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

z psim okiem

w języku Homera oznacza to: bezwstydny. „Bezczelniku z psim okiem!” Iliada

z ptaszki daw. forma N. lm

z ptaszkami. „Była tam i wiewiórka wychowana z ptaszki,” Bajki i przypowieści

z pułnocy

daw. ortografia; dziś: z północy. „Wiatry z pułnocy wstają,” Pieśni

z rąk Mocarza Jakuba, stamtąd

od Pasterza — Jakub mówi tu do Josefa: «Kto obdarzył cię [tą mocą]? Bóg, który jest Mocarzem Jakuba, Bóg, który był mi Pasterzem aż po dziś dzień, i który szczodrze żywił mnie w Micraim», zob. Raszbam do 49:24. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z rejestru

według ścisłych reguł zachowania się. „Gdzie z rejestru patrzą, co przystoi;” Pieśni

z rytmu

ze zdolności poetyckich. „Równie z rytmu jak z oręża” Zemsta

z Schillera

przekład Adama Mickiewicza powstał w kwietniu 1820 r. w Kownie; poeta zmienił imiona osób występujące w oryginale: król Franz (w tłumaczeniu polskim nie pada jego imię), dama imieniem Kunigund (tu: Marta), rycerz Delorges (tu: Emrod). „(z Schillera)” Ballady i romanse

z siebie nic nie waży

sam nie stanowi żadnej wartości. „I choć na kształt liczmanów z siebie nic nie waży,” Satyry

z Signy i Agugliony

Okolice Florencji. „Gawiedzią z Signy i Agugliony,” Boska Komedia

Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare

w większych domach szlacheckich ozdabiano pułap belkami, wypełniając barwnymi ornamentami kwadraty powstałe przy skrzyżowaniu. Nowa moda wprowadza sufit gładki, ozdobiony malowidłami często o tematyce mitologicznej. „Z stołowej izby balki wyrzuciwszy stare,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

z stopniów ostatnich

z najwyższych stopni, wiodących do siedziby mądrości. „Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony” Treny

z świętym Mateuszem

apostoł Mateusz był z zawodu celnikiem (poborcą ceł). „Zaczął sławne rzemiosło z świętym Mateuszem,” Satyry

z tą koroną

chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek" (z listu L. Rydla do Vondračka). „jak cię widzę z tą koroną,” Wesele

Z tą plamą, co mi życie truje

wzmianka dotyczy sporego znamienia (tzw. myszki) na lewym policzku, które było przyczyną prześladowań ze strony rówieśników w dzieciństwie i powodem strapień w młodości. „Z tą plamą, co mi życie truje?” Kwiaty polskie

z takiego kamerdunu gwar.

takim tonem. „Z takiego kamerdunu?” Syzyfowe prace

Z takim łoskotem ze stromej skał ściany

Strumień z łoskotem spadający i krwawy w kręgu, gdzie są gwałtownicy, ma tu swoje głębokie znaczenie. „Z takim łoskotem ze stromej skał ściany,” Boska Komedia

z Tatary

dziś popr. forma N. lm: z Tatarami. „— Jutro z Tatary ruszam!” Potop wszystkie 14 wystąpień →

z tęgich żył

cięciwy wykonywano z włókien roślinnych, jedwabiu, końskich włosów lub żył zwierzęcych.

Z tego trudno sie zdzierać

od tego trudno się uchylić, wymówić. „Z tego trudno sie zdzierać; pocznimy, co chcemy:” Treny

z tejże miary

takimi samymi (czyli również nieszczęśliwymi). „Czaem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem” Treny

z tobąśmy przeżyli

przeżyliśmy z tobą (przykład ruchomości końcówki fleksyjnej czasownika). „Z tobą, mój luby, z tobąśmy przeżyli” Konrad Wallenrod

z trafunku

przypadkiem; por.: traf. „Czy jakoś na obliczu przetarł się z trafunku:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

z twojego powodu

u Cylkowa 'gwoli tobie'. „przeklętą niech będzie ziemia” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z tylum zawracał

z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „z tylum już zawracał dróg” Wesele

z uboczy daw.

z boku. „Ja wszystko widziałem z uboczy;” Grażyna

z umęcenia gw.

ze zmęczenia. „z umęcenia, a kręcom sie,” Wesele

z umysłu

dziś: z rozmysłu, celowo. + 2 inne znaczenia „«Z umysłu pracujących szacunek roboty!” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

z ust moich / Duch nie mój

przez wieszczkę przemawiał sam bóg, Apollo. „Duch nie mój użyteczen i zmysły wszytki” Odprawa posłów greckich

z uszyma puść do domu

staropolskie przysłowie: „Ze złego targu — z uszyma do domu" o znaczeniu: z awantury (bójki) wyjść możliwie cało. „Z uszyma puść do domu, jako z targu złego!” Fraszki

z waszecia

zaściankowo lub drobnomieszczańsko „Przez otwarte drzwi na lewo widać było szafy zapełnione aktami, trzech dependentów szybko piszących i kilku gości z waszecia, z których jeden miał fizjognomię kryminalną, a reszta bardzo znudzone.” Lalka

z waszecia go traktować

zwracać się do niego: waszeć, jak do prostego szlachcica. „Dziwno im było, że to już pan Babinicz, nie pan Kmicic, że go mają z waszecia traktować, a najbardziej ruszał na to ramionami i wąsami stary Soroka, który, patrząc jak w tęczę w groźnego pułkownika, mruczał do Biłousa:” Potop

z wiatry

dziś popr. forma N.lm: z wiatrami. „Stamtąd po stepach żeglujące z wiatry” Grażyna

z wielkiego bursztyna

tj. z bursztynowej fajki. „— śmiał się adwokat ciągnąc dym z wielkiego bursztyna.” Lalka

z Wielkopolany

dziś popr. forma N. lm: z Wielkopolanami. „Piotr Opaliński, wojewoda podlaski, z Wielkopolany i Mazurami od Krakowskiego i Wisły zmierzał.” Potop

z wikla

dziś popr.: z wikliny. „Wićmi zaś z wikla boki obwarował statku” Odyseja

z Włoszczowej

dziś popr.: z Włoszczowy. „Felczer z Włoszczowej krew mi puszczał kilkakroć, ale i to nie przyniosło zdrowia.” Popioły

z wnątrza

z wnętrzności. „Dam ci, żebym miał sobie z wnątrza wypruć.” Placówka

z wpadłymi bokami

dziś popr.: z zapadłymi bokami. „W ślad szła wilczyca z wpadłymi bokami,” Boska Komedia

z współbraćmi

dziś dla ułatwienia wymowy: ze współbraćmi. „…porze, ruszał prosto do Nowostoczny, prując fale niby łódź torpedowa i spędzał tam całe lato na bohaterskich walkach z współbraćmi o lepsze, bliższe morza miejsce na skałach.…” Księga dżungli

z wyjątkiem

u Cylkowa: 'wyjąwszy o'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie niezręczności. „I ustanowił go nad domem swoim, a wszystko, co posiadał, oddał w ręce jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Z wyspy, skąd blisko do miasta Kajety

Miasto Gaeta wzięło swoją nazwę od Kajety, mamki Eneasza. „Z wyspy, skąd blisko do miasta Kajety,” Boska Komedia

z wzorku

z doświadczenia. „Bo lekarze tak mówią; ale syty z wzorku,” Satyry

z zachowu

z zamkniętego miejsca. „I z jednego zachowu” Ballady i romanse

z zamorskimi straszydły

dziś popr. forma N. lm: z zamorskimi straszydłami. „I takiego to pana zdrajcy opuścili, a poszli z zamorskimi straszydły się kumać.” Potop

z zatoki połową

w połowie zatoki. „Tylko z zatoki połową” Ballady i romanse

z zawias

dziś popr.: z zawiasów (tu odmiana słowa w r.ż.: ta zawiasa). „W mig wysadzono drzwi z zawias.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

z zdania wspólnego

za obustronnym porozumieniem. „»Trafia się — rzekli krewni — że z zdania wspólnego” Satyry to słowo w 2 lekturach →

z żebra swego kości

nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama. „Zamiast straconej z żebra swego kości.” Balladyna

z zejściem gwiazdy

błąd, winno być: z wzejściem gwiazdy (mowa o Wenus, zwanej gwiazda poranną). „Z zejściem gwiazdy, świecącej najjaśniej w błękicie,” Odyseja

z ziemie forma starop.

z ziemi. „Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,” Treny

z żyzności

u Cylkowa: 'zdala od żyzności'; uzasadnienie korekty: błąd Cylkowa, słowa 'zdala' nie ma w tekście hebrajskim, a ojciec obiecuje tu Esawowi, że otrzyma urodzajną ziemię, co sugerują również komentarze. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z żyzności ziemi

«Ziemia, która przypadnie ci w dziedzictwie i na której osiądziesz, będzie należała do ziem najżyźniejszych, a będzie to góra Seir», zob. Radak do 27:39. „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

z „wilczym biletem"

z podaną do powszechnej wiadomości złą opinią uniemożliwiającą przyjęcie w innym, podobnym miejscu nauki a. pracy. „Wkrótce przyszedł do klasy Rutecki, skazany na długą kozę, z wieścią, że mały za zgodą matki, a w zamian za wypędzenie z „wilczym biletem" — dostanie rózgi...” Syzyfowe prace

Z... łez poranku

z kropli rosy. „Z przezroczystych łez poranku” Dziady, część II

za

hebr. לְנֹכַח ( lenochach ) dosł. ‘na przeciw’. «On stał w jednym kącie [pokoju] i modlił się, ona zaś stała w drugim kącie i modliła się», zob. Raszi do 25:21. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

za a. aza starop.

czy, czyż, czyżby; za po polsku nie rozumiesz : czy nie rozumiesz po polsku. „Za po polsku nie rozumiesz?” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

za cały śledź

dziś popr. forma B. lp: za całego śledzia. „Pamiętasz, jak ona nas zawsze oszukuje: dolewa wodę do wódki i za kawałek śledzia liczy tak, jak za cały śledź.” Król Maciuś Pierwszy

Za caria, za wieru i za otieczestwo z ros.

za cara, za wiarę i za ojczyznę. „I za otieczestwo».” Kwiaty polskie

za co

czemu, dlaczego. „Lecz za co nagle i niezwykłej pory?” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

Za co dziękuję świętej białogłowie

Dzięki Beatrycze. „Za co dziękuję świętej białogłowie,” Boska Komedia

za cóż

tu: dlaczego, dlaczegóż. „Za cóż dotychczas w Litawora wieży” Grażyna wszystkie 3 wystąpienia →

za czasem

z czasem. „Wielkiego morza, aż za czasem skały” Pieśni

za czasów Księstwa Warszawskiego

Ustawa Księstwa Warszawskiego , wprowadzona przez Napoleona w 1807 r., zniosła poddaństwo chłopów, nie zwalniając ich jednak od pańszczyzny; nie zmieniła w rzeczywistości położenia wsi polskiej: w praktyce obszarnicy obracali ją na swoją korzyść, usuwając z lepszych gruntów chłopów pańszczyźnianych dla poszerzenia własnych folwarków. „Taki stan emancypacji przeżywali chłopi mojego dziadka Józefa za czasów Księstwa Warszawskiego, kiedy zdjęto im z nóg kajdany, ale razem z butami.” Ludzie bezdomni

za czasów szwedzkich

tj. w czasie najazdu szwedzkiego na Polskę (1655–1660). „I bardzo zaufanym osobom pokazywał dwa stare dyplomy, z których jeden odnosił się do jakiegoś Modzelewskiego, kupca w Warszawie za czasów szwedzkich, a drugi do Millera, kościuszkowskiego porucznika.” Lalka

za czasu

w czas; póki czas; zawczasu. „Za czasu, panowie,” Odprawa posłów greckich

za czym daw.

w związku z czym; dlatego. + 2 inne znaczenia „— Za czym mówcie!” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

za drwinki wezmą

potraktują jako drwinę. „Za drwinki wezmą nagłość tej odmiany.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

za dumną chlubę

za przechwałki, obnoszenie się ze swoim czynem. „Twoja mi krew odpowie, i za dumną chlubę.” Iliada

Za Fryderyka kapica znajoma

Opowiadano, że cesarz Fryderyk II przestępców politycznych, obwinionych o obrazę majestatu, kazał obwijać w opony ołowiane rozpalone żarem, w których ich ciała z wolna gorzały. „Za Fryderyka kapica znajoma” Boska Komedia

za jaje

za nic, czyli za rzecz wartości jaja (w XVI w. jaja były wyjątkowo tanie). „Śmierć nam za jaje.” Treny

Za Jasiem do Śląska

pieśń ludowa spotykana w Wielkopolsce, Małopolsce, na Mazowszu i na Śląsku. „Ubogiej sierocie".” Krzyżacy

za jedną drogą

jednocześnie. „Więc tamże już za jedną drogą” Treny

za karetą

„u kozła tylniego wisiał stopień [...] na paskach rzemiennych, po którym lokaje na kozioł wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków, na tym stopniu plac swój za karetą mieli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów , s. 531). Obowiązkiem hajduków w czasie podróży było otwieranie drzwi karety i ustawianie przed nią stopnia. Zgodnie z ówczesną modą na egzotykę do dobrego tonu należało mieć służącego Murzyna. „Przecież laufry przed końmi, Murzyn za karetą.” Satyry

Za kołem, które łuk mniejszy pisało

Przy zawrocie wozu koło będące na stronie, w którą wóz się zawracał, kreśliło łuk mniejszy. Cały pochód orszaku zwracał się w prawą, a więc i poeta ze swymi przewodnikami stał po prawej stronie wozu, gdzie stały trzy cnoty teologiczne. „Za kołem, które łuk mniejszy pisało,” Boska Komedia

Za którą teraz krwi strumienie ciekną

Ze śmiercią Buondelmonta pokój Florencji został zakłócony i krew się lała w wojnie domowej. „Za którą teraz krwi strumienie ciekną.” Boska Komedia

za kupią daw.

na handel. „Czy za kupią?” Odyseja

za łzy cierpią córki Likomeda

Deidamia, córka Likomeda, króla Scyrosu. Na dworze tegoż króla Tetys syna swojego, Achillesa, przebranego za dziewczynę chowała, ażeby go ocalić od niebezpieczeństwa, jakim wyrocznia z Troi jemu groziła. Ulisses odkrył jego kryjówkę i namówił Achillesa, aby rzucił swoją kochankę Deidamię i szedł z Grekami na wyprawę pod Troję. „W nim za łzy cierpią córki Likomeda,” Boska Komedia

za mną

w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „ze mną". Posłużenie się przez Leonarda zwrotem „za mną" potwierdza jego przodowniczą rolę w obozie rewolucji. „Nuż, odpowiedzcie żyjącemu Bogu — wznieście pieśni wasze — chodźcie za mną wszyscy, wszyscy, jeszcze raz obejdziem i zdepcem świątynię umarłego Boga.” Nie-Boska komedia

za nas krześcijany starop.

za nas chrześcijan. „Swą świętą krew przelał za nas krześcijany.” Bogurodzica

Za Niemen tam precz ...

początek pieśni Augusta Bielowskiego (1806–1876), która współcześnie cieszyła się wielką popularnością (tu w wersji nieco zmienionej). „Czy błoń tam kwiecistsza...” Nad Niemnem

za nim

u Cylkowa: 'po za nim'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I rzekli do niego: „Gdzież Sara żona twoja?", a odpowiedział: „Oto — w namiocie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

za obrońce

dziś popr.: na obrońców. „Bo mogę wezwać prochy królów za obrońce.” Kordian

za pana stolnika

Stanisław August był przed elekcją, w latach 1755–1764, stolnikiem litewskim. Po w. 52 w redakcji satyry przesłanej królowi znajdowały się następujące dwa wiersze: „Los się u nas na królów rodowitych sroży, Nikt prorokiem w ojczyźnie, wyrok to jest boży." (I. Krasicki, Satyry i listy , s. 61). W pierwotnej redakcji satyry ww. 49–50 brzmiały: „Co sprawiło gołębski ów spisek zdradziecki, Jeśli nie to, że Michał zwał się Wiszniowiecki." (I. Krasicki, Satyry i listy, wydanie krytyczne Ludwika Bernackiego , Lwów 1908, s. 60–61). Dwuznaczność pierwszego z nich o konfederacji gołębskiej usunął Krasicki na życzenie króla, wobec czego pod „spiskiem zdradzieckim" można rozumieć jedynie konfederację szczebrzeszyńską. Została ona zawiązana w r. 1672, pod przewodnictwem Jana Sobieskiego, wówczas hetmana w. koronnego, przeciw Michałowi Korybutowi, wyniesionemu na tron przez popleczników dworu austriackiego. Podobnie jak późniejsza opozycja przeciw Janowi III, związanemu ze stronnictwem francuskim, była ona raczej, nie jak chce Krasicki — wystąpieniem szlachty przeciwko królowi–rodakowi, ale wyrazem walki o władzę między stronnictwami magnackimi, szukającymi poparcia u dworów zagranicznych. Krasicki robi tu oczywistą aluzję do tarć między stronnictwem Czartoryskich, które przeprowadziło wybór Stanisława Poniatowskiego na króla, a zwolennikami kandydatury saskiej. „Król Stanisław dług płaci za pana stolnika.” Satyry

za pawęzą

pawęż to podłużna tarcza. „Próżno za pawęzą stoję:” Fraszki

za procentem

Papkin usiłuje dać do zrozumienia, jakoby posiadał jakiś kapitał w zastawie i tylko nieregularne wypłacanie procentów wprawiło go w kłopoty pieniężne. „Za procentem moim własnym” Zemsta

za raz starop.

zarazem; jednocześnie. + 3 inne znaczenia „Wczora dopiero oddano mi obadwa listy za raz, któreś W.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →

Za Ren, za Ren, niemiecki Ren niem. Zum Rhein, zum Rhein, zum deutschen Rhein

jeden z początkowych wersów piosenki (słowa Max Schneckenburger 1840, muzyka Karl Wilhelm 1854) Die Wacht am Rhein („Straż na Renie"), która zyskała popularność w związku z narastającym konfliktem między Francją a Prusami, który kulminował w wojnie prusko-francuskiej (1870–1871); był to jeden z nieoficjalnych hymnów Drugiej Rzeszy Niemieckiej; podczas I wojny światowej i w międzywojniu ze względu na okoliczności i kontekst wykonywania utworu piosenka zyskała tym mocniejszy wydźwięk silnie nacjonalistyczny. „«Za Ren, za Ren, niemiecki Ren»,” Kwiaty polskie

za rosy

póki jest jeszcze na trawie poranna rosa. „Dwa razy bierz, raz łykaj, żeby gęsi za rosy na pastwisko pognać.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

za słowa jego

«Za owe oszczerstwa, które donosił ich ojcu», zob. Raszi do 37:8. „Oto wiążemy snopy wśród pola; a oto powstał snop mój, i stanął; a oto otoczyły go snopy wasze, i kłaniały się snopowi mojemu".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

za swemi/ Rodzicami się modli

modli się za swych rodziców. „Rodzicami sie modli, jako to umiała” Treny

Za tak zuchwałe zejście Tezeusza

Tezeusz z przyjacielem swoim Pirytouszem zstąpił do piekieł, gdy ten chciał porwać Prozerpinę. Obaj byli uwięzieni w piekle, aż przyszedł Herkules i Tezeusza uwolnił. Furie piekielne przyzywają tu pomocy Meduzy, ażeby jej widokiem skamieniały poeta z piekła jak Tezeusz nie wyszedł. „Za tak zuchwałe zejście Tezeusza!»” Boska Komedia

Za to

u Cylkowa: 'przeto'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

za to jej powinien daw.

ma wobec niej powinności, jest wobec niej zobowiązany. „Dziewka też go nałęczką przykryła na znak, że go chce za męża brać, bez co mu głowy nie ucięli, za to jej powinien, nie ma co gadać.” Krzyżacy

Za to, żeś nic nie kochał

słowa zwrócone do Henryka są sformułowaniem zarzutów pod adresem całej arystokracji. Kleiner przytacza słowa o arystokracji z listu Krasińskiego do Reeve'a: „Przeminiemy wszyscy jako pył, dla niczego nie uczuwszy podziwu, nic realnego nie ukochawszy, a znienawidziwszy wiele" (list z 6 I 1833, Correspondance , t. II, s. 28). „Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie, prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś — potępion na wieki.” Nie-Boska komedia

za trzy niedziele daw., gw.

za trzy tygodnie. „— A za trzy niedziele byłbyś już za morzami, niech Jankiel powie...” Chłopi, Część czwarta - Lato

za Tym

słowa 'za Tym' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale, występujące tu hebr. אַחֲרֵי ( acharei ): ‘potem, po tym, za, z tyłu’ tłumaczone jest tu najczęściej w odniesieniu do czasu.

za usmirenje polskawo miatieża ros.

za stłumienie polskiego buntu; nazwa medalu nadawanego przez władze carskie m.in. urzędnikom, którzy w czasie powstania styczniowego odznaczyli się szczególną lojalnością. „W dni galowe dworskie pan Leim maszerował przez miasto ustrojony w mundur z haftowanym kołnierzem, z orderami, wśród których wisiał miedziak „za usmirenje polskawo miatieża", ze szpadą u boku i w pierogu.” Syzyfowe prace

Za uwiezione Palladium kryjomie

Palladium, posąg, od którego zawisł los Troi, wykradli Odyseusz i Diomedes. „Za uwiezione Palladium kryjomie».” Boska Komedia

zaabonować

zamówić. „— Co do mnie, gotów jestem zaabonować kilka podobnych wypadków — odezwał się Starski, wymownie patrząc na wdówkę.” Lalka

zaabsorbowany

bardzo zajęty, pochłonięty. „Teraz Jędrek, zaabsorbowany całkowicie, odkładał kartę za kartą aż do zmroku.” Syzyfowe prace

zaangażować

tu: zapraszać. „Nie przyszedł do Łazienek, choć prezesowa z pewnością musiała go zaangażować.” Lalka

zabaczyć daw., gw., gw., daw.

zapomnieć. „— A zabaczyłaś o jednej, co by była la nich w sam raz.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 6 lekturach →

zabawa daw.

zajęcie, zabawa. „O słowa, o zabawo, o wdzięczne ukłony,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

zabawiać się daw.

zajmować się. „I począł wypytywać o rycerzy, których na dworze króla widział: o Zawiszę, o Farureja, o Powałę z Taczewa, o Lisa z Targowiska i o wszystkich innych — co robią, czym się zabawiają, na jakich zacnych ćwiczeniach czas im schodzi?” Krzyżacy

zabawić daw.

zatrudnić (się), strawić na czymś czas. + 1 inne znaczenie „— «Bracie — piękny rzekł Parys — możem się zabawił” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zabawka daw.

miłe zajęcie, zajęcie przynoszące radość (por. „zabawić się"). „Nie masz zabawki, nie masz rośmiać sie nikomu.” Treny

zabawny daw.

tu: obecny. + 1 inne znaczenie „By nie wpadli, gdy w świętym zabawni” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zabezpieczyć

rusycyzm; znaczenie: zapewnić. „Cezary poruszył wszelkie sprężyny, żeby zabezpieczyć sobie w tym pociągu dwa miejsca, i czyhał dniami — nocami.” Przedwiośnie

zabiegać

tu: zapobiegać. „Ona mężowym kłopotom zabiega” Pieśni

zabiegliwy daw.

dziś: zapobiegliwy. „I prawda, ale kowal umiał wstawać i o północku, lecieć choćby na dziesiątą wieś, jeśli jeno szło o dobry zarobek; chłop był chciwy na grosz i tak zabiegliwy jak mało któren.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

zabiegły

od „zabiegać", czynić starania. + 1 inne znaczenie „…wzniecili Nałęcze i Grzymalici, podupadły nieco drogi, lecz za Jadwigi po uspokojeniu Królestwa zawrzały znów w rękach zabiegłego ludu łopaty po bagnach, siekiery po lasach i pod koniec jej życia wszędzie już kupiec mógł między znaczniejszymi grodami prowadzi…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zabierz ją i idź

w podobnej sytuacji Abimelech pozwolił im osiedlić się w swojej krainie, gdziekolwiek zechcą (zob. Ks. Rodzaju 20:15), jednak Faraon nakazał im odejść, ponieważ był świadom wielkiej rozwiązłości Egipcjan [tu: Micryjczyków], zob. Raszi do 12:19. «Abram nie trudził się, by odpowiadać Faraonowi, tak jak odpowiedział Abimelechowi ( Ks. Rodzaju 20:11-13), gdyż Faraon nie wdał się z nim w dłuższą rozmowę, tylko popędzał Abrama, by opuścił jego kraj», zob. Radak do 12:19. „Czemu nie powiedziałeś mi, że to żona twoja?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zabieżyć daw.

zapobiec. „Gdzie by powszechnej nie zabieżał szkodzie.” Grażyna

zabieżyć komuś drogę

zajść komuś drogę, nie pozwolić komuś przejść; od daw. czasownika bieżyć : iść, zmierzać, biec (dlatego w formie rozkazującej zabież występuje „ż", a nie „rz"). „— Zabież mu drogę, Marcellu!” Hamlet

zabił

hebr. מַכֵּה ( make ): uderzający . „tak i jemu niech zadanym będzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zabił ćwika

wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot. „A to mi pon zabił ćwika;” Wesele

zabili męża

to odnosi się do Chamora i ludzi z miasta Szechem, zob. Raszi do 49:6. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zabit

daw. forma skrócona od: zabity. „Za Lewickiego zabit!” Noc listopadowa

zabity

tu: zatwardziały. „Wiem-ci ja, że Posejdon to mój wróg zabity!"” Odyseja

zableszczyć na strony oczy starop.

przewrócić oczyma. „Zableszczysz na strony oczy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zabójco caru

rusycyzm; dziś popr. forma wołacza: (...) carze. „Poczekaj, zbójco caru, czekaj, Moskwicinie!” Dziady, część III

zabrać

tu: zawrzeć. „Gdy wrócę do miasta, muszę z nim zabrać bliższą znajomość i każę go sobie odlać z brązu.” Quo vadis

zabrać Bośnię i Hercegowinę

Bośnia; kraina w północno–zachodniej części Jugosławii na południe od rzeki Sawy (główne miasto Sarajewo). Hercegowina znajduje się między Bośnią a Czarnogórzem. Po zawarciu pokoju w San Stefano Austria zażądała okupacji Bośni i Hercegowiny, które należały wówczas do Turcji. „Chce zabrać Bośnię i Hercegowinę.” Lalka

zabyć z ros.

zapomnieć. „Zeus mógłby znów nas karać, gdyby zabyć o tem.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

zać starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; znaczenie: czy, czyż. „Zać co złego uczynili?” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

żąć daw.

ścinać zboże czy też trawę sierpem. + 1 inne znaczenie „Już ja w tym roku drugie lato żąć będę...” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

zacapić a. ucapić daw.

złapać. „Potem — długi korytarz, — nim nas runt zacapi,” Dziady, część III

Zachęta

Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, zał. w 1860 w Warszawie organizacja skupiająca artystów i miłośników sztuki, której zadaniem była popularyzacja sztuki polskiej i niesienie pomocy artystom przez organizowanie wystaw i konkursów oraz działalność wydawniczą. „…y, żardiniery dźwigające olbrzymie filodendrony i fikusy, obrazy w grubych ramach złoconych, pochodzące ze starych losowań Zachęty — to wszystko mnożyło się i zagęszczało, odbite w dwóch sięgających od podłogi do sufitu lustrach.…” Granica

żachnąć się

oburzyć się. „— żachnął się jednoręki i zdzieliwszy pięścią na trawie poległą czapkę, wyrównał niezwłocznie wyżłobioną w niej wnękę.” Klechdy polskie

zachód

tu: staranie, wysiłek. „Zaraz mu przyszło na myśl, że z niewielkim zachodem królewskie pomieszkanie można tam było urządzić.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zachodowa

dziś popr.: zachodnia. „Tymczasem od zachodowej strony ukazali się w wielkich zorzowych światłach dwaj jaśni wędrowce, którzy właśnie ku chacie Piastowej z onym śpiewaniem szli.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zachorzał

dziś popr.: zachorował. „…puścił dwóch swoich krewnych, ludzi, łupy i jak obłąkany uciekał dzień cały aż do Szczytna, gdzie z trwogi na długi czas zachorzał.…” Krzyżacy

zachowanie daw.

poważanie, cześć, szacunek. „…ożna by wskórać, bo ona, rodzona królewska i prócz tego będąc osobliwszą przyjaciółką Krzyżakom, wielkie ma między nimi zachowanie.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zachwycić

tu: przejąć, zdobyć. + 1 inne znaczenie „W Białymstoku nieprzyjaciel zachwycił znów cały podjazd, kredensy i karoce książęce, i działa.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

zaciąć się daw.

uprzeć się, zawziąć się. „Z tym wszystkim każdy przewidywał, a kasztelan Jaśko z Tęczyna głośno oświadczał, że jeśli Krzyżak się zatnie, to srogiemu prawu musi się stać zadość.” Krzyżacy

zaciągi

grupy ludzi werbowanych do wojska (por.: zaciągnąć się do wojska). „Wojsk i zaciągów złożonych wszak z jego” Hamlet

zaciec się

zapędzić się, zagalopować. „Ale też zbyt porywczym zaciekłszy się pędem,” Satyry

zacieczony daw.

zaciekły. „…udzoziemcami, a co gorsza, że się z nimi bawią bez żadnej przeszkody, z wszelkim bezpieczeństwem, bo ich mężowie tak są zacieczeni w swoich myślach geometrycznych, że się drudzy pieszczą z ich żonami w ich przytomności, a oni tego nie postrzegają, jeżeli tylko…” Podróże Guliwera

zaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze

tj. zagłębiając się w dociekania dotyczące sedna wydarzeń. „Zaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze.” Balladyna

zaciemić

dziś: zaciemnić. „Czysta jakby śród maja, lód nie zaciemił kryształu;” Konrad Wallenrod

zaciemnion

zamroczony. „Wyje, pada zaciemnion” Iliada

zacisza daw. forma

dziś r.n.: (to) zacisze. „Ja lubię moją kamienną zaciszę,” Konrad Wallenrod

zaćma gwar.

zaćmienie. „Widać za mało cierpliwy i pokorny byłem, bo kiedy już te rzeczy obróciły się na złą stronę i zaćma nieprzenikniona świat ogarnęła, zacząłem doświadczać nieścierpliwego żalu i gniewu, sam nie wiedząc nawet, przeciw czemu i przeciw komu ten gniew obrócić.” Nad Niemnem

zacni poetowie

przypuszczać można, że chodzi tu o przyjaciół dworzan, wspomnianych we Fraszkach : Górnickiego, Trzecieskiego, Rojzjusza, Porębskiego, którzy odwiedzali Kochanowskiego w Czarnym Lesie. „Równiem wam i ja tak rad, zacni poetowie!” Fraszki

zacnie a. zacni gw.

zatęskni. „że ci sie zacnie bez stajnie;” Wesele

zacny

tu: wysoko urodzony. „Bądź sie kto zacnym rodził i bogatym,” Pieśni

Zaćwilichowski, Mikołaj

komisarz wojska zaporoskiegp. „Sam też Skrzetuski zażył nieco wczasu, a potem szedł do pana Zaćwilichowskiego, byłego komisarza Rzplitej, żołnierza dobrego, któren, nie służąc u księcia, był jednak jego zaufanym i przyjacielem.” Ogniem i mieczem

zaczadzić się

umrzeć od zatrucia czadem, czyli tlenkiem węgla, który wydziela się, kiedy coś się pali przy małej zawartości tlenu, np. w niewywietrzonym pomieszczeniu. W czasach, kiedy powstała książka o Maciusiu, większość domów (i pałaców) była ogrzewana piecami, w których palił się węgiel lub drewno. „W sali tronowej nie było pieca, bo prababka króla Maciusia, rozumna Anna Nabożna, kiedy była jeszcze mała, omal się nie zaczadziła i na pamiątkę jej szczęśliwego ocalenia postanowiono do pałacowego ceremoniału wprowadzić zasadę, aby sala tronowa nie miała piec…” Król Maciuś Pierwszy

zaczął czytać

następuje tu prawie dosłowne tłumaczenie pieśni Selmy Osjana. Pieśń Selmy tłumaczyli na język polski: Karpiński (urywki), Tymieniecki, Krasicki, Kniaźnin, Goszczyński. Konstanty Tyminiecki podaje treść tej pieśni w następujących słowach: „Co rok Bardowie zgromadzali się do zamku króla lub książęcia, przy którego znajdowali się boku, i tam swoje rytmy śpiewali. Król wybierał z pomiędzy nich te, które były godniejsze zachowania, i wpajano je dzieciom z najdokładniejszą pilnością, aby je tym sposobem przesłać potomności. Taka uroczystość dała Osjanowi powód i materię ułożenia poematu Pieśni Selmy , jakoby śpiewanych od rozmaitych bardów w Selmie, pałacu Fingala.” ( Pisma Konstantego Tyminieckiego , Warszawa 1817, t.1, s. 49). W Pieśni Selmy powtarza Osjan pieśni dawnych bardów. Pieśń rozpada się na trzy części: W pierwszej Minona śpiewa o Salgarze i Kolmie, w drugiej bard Ulin oddaje żale Ryna i Alpina (o śmierci Morara), w trzeciej Armin opowiada tragiczną śmierć swych dzieci Arindala i Daury. „Usiadł i zaczął czytać:” Cierpienia młodego Wertera

Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu

W butelkach wódki gdańskiej bywają na dnie listki złota „Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zaczęłyśmy wyć do wody

dziś popr.: (...) wyć o wodę. „Wtedy zaczęłyśmy wszystkie wyć do wody nieludzkimi głosami.” Medaliony

zaczerpnęła

u Cylkowa: 'naczerpnęła'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I przybyłem dzisiaj do źródła; i rzekłem: Wiekuisty, Boże pana mojego Abrahama, gdybyś raczył też poszczęścić drodze mojej, po której idę!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.