Litera W

1525 słów, strona 3 z 7.

wici: wezwanie na wojnę wysyłane w formie pęku powrozów lub gałązek (witek) wierzbowych. „Inaczej wici roześlę!” Krzyżacy
wicie gw.: wiecie. „moze wicie — po dobroci.” Wesele
wicina: łódź służąca do spławiania towarów drogą rzeczną. + 2 inne znaczenia „Choć kropidła nie noszę, drągiem od wiciny” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 3 wystąpienia →
wicinny handel: uprawiany z pomocą wicin, tj. statków rzecznych, którymi spławiano towary; tym sposobem np. z Litwy do Królewca transportowano zboże, len i konopie, zaś w drugą stronę płynęły ładunki z solą i śledziami. „Na wicinnym: potrzebna jest znajomość taka” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wiciny: tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. + 1 inne znaczenie „Lub z wicin bierze ziarna w najlepszym gatunku” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
wid'ma ukr.: wiedźma. „— Mocna wid'ma.” Ogniem i mieczem
wideta: posterunek. „Ale nie szedł po tej samej linii, była to bowiem widocznie linia placówek — więc skierował się jeszcze bliżej ku taborowi, pragnąc przejść między plecami widet i szeregiem wozów.” Ogniem i mieczem
widłą: dziś popr. forma: widłami (tu prawdopodobnie forma wydłużona/skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca). „I widłą jego zahaczył o ramię,” Boska Komedia
widno daw.: widać, widocznie, najwyraźniej. „Widno, że zbadać chciałby nasze zdanie,” Antygona to słowo w 3 lekturach →
widnokręga: dzis popr. forma D. lp: widnokręgu. „Wstawały proste z brzegów widnokręga,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
widnokres: widnokrąg, horyzont. „Chód po ziemi człowieka, co na widnokresie,” Napój cienisty
widny: dziś: widoczny. „Widać schody prowadzące na górę do korytarzów kościelnych, na schodach Szyldwach widny do połowy” Kordian
widocznie: tu: na widoku, na oczach wszystkich. + 1 inne znaczenie „Widocznie, wśród południa, zjadł na polu jagnię.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
widomie daw.: widocznie; w sposób zauważalny. „Że wszystkie inne pobladły widomie:” Boska Komedia
widomy daw.: widoczny; dostrzegalny. „Czyni widomym każdemu stworzeniu,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
widownia: tu: widok. „Zielony poblask trawy ślepił na chwilę zaskoczone nagłą widownią źrenice.” Klechdy polskie
Widząc Jazona, jak w pług wprzęgał byki: Jazon, za pomocą Medei, męczył ziejące ogniem byki poświęcone Wulkanowi do momentu, aż zaprzągł je do pługa, którym krajał pierwsze bruzdy i siał w nie smocze zęby. „Widząc Jazona, jak w pług wprzęgał byki.” Boska Komedia
Widząc się szpetnym daw. składnia: widząc, że jest szpetny. „Widząc się szpetnym, potłukł w kawałki zwierściadło;” Bajki i przypowieści
Widzę Więźnia Chrystusa w jego namiestniku: Bonifacy VIII, papież, uwięziony w Anagni przez Nogareta i Stefana Kolonów, naczelnych wodzów wojsk Filipa Pięknego, którego poeta nazywa nowym Piłatem. „Więźnia Chrystusa w jego namiestniku.” Boska Komedia
widzęć starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. „Widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie;” Lament świętokrzyski
widzęcy daw.: widząc. „— Powiadali nam ludzie — rzekł Maćko — iże popręg mu pękł przy siedle, co ty widzęcy, nie chciałeś na niego uderzać.” Krzyżacy
widzenie: zdanie, sąd, opinia, sposób widzenia różnych spraw. „Widzeniu twemu.” Treny
widzęś nie przy szabli: widzę, że nie masz przy sobie szabli. „Gębuj, widzęś nie przy szabli.” Wesele
widzi się daw.: wydaje się. „— Widzi się, że znaczny.” Krzyżacy
Widziadło: uosobienie „pomoru", tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847–1849. Dopatrywano się w tym „kary bożej", zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan. „a potem Widziadło kroczy.” Wesele
Widział koleją wszystkie duchów byty: To jest: tych duchów potępionych w piekle, duchów oczyszczających się ze zmaz śmiertelnych uzupełnieniem pokuty w czyśćcu i duchów błogosławionych w raju. „Widział koleją wszystkie duchów byty,” Boska Komedia
widział się daw., gw.: wyglądał. „— zawołała stając w nagłym podziwie przed Antkiem, wybielał bowiem, wydelikatniał i taki się widział urodny, mocarny, pański, jakby zgoła kto drugi, pojąć tego nie mogła.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Widziałem damę: Dowiemy się niżej, że piękna dama, jaka tu objawia się poecie, ma imię Matylda. Kto była ta Matylda? Komentatorowie Boskiej Komedii gubią się w daremnych domysłach. Najprawdopodobniej, że Dante w symbolicznym widzeniu tej damy przez jej piękność i miłość chciał przedstawić piękny i pełen miłości bożej stan wewnętrzny duszy naszej po jej zupełnym oczyszczeniu się z grzechów i namiętności ziemskich. „Widziałem damę, po kwietnych zieleniach” Boska Komedia
Widziałem długą drabinę: Drabina Jakubowa, o której Mojżesz w księdze 1, rozdz. 12, tak mówi: „I ujrzał we śnie drabinę stojącą na ziemi, a wierzch jej dosięgający nieba; i anioły boże wstępujące i zstępujące po niej". „Widziałem długą drabinę, bez końca” Boska Komedia
Widziałem drugich potępieńców z bliska: Tu poeci wstępują w trzeci oddział tegoż kręgu, zwany Ptolomea , gdzie są karani ci, co zdradzili swoich krewnych i przyjaciół. „Widziałem drugich potępieńców z bliska,” Boska Komedia
Widziałem gwiazdy jaśniejsze daleko: Po raz ostatni tu noc zapada i hamuje pochód oczyszczonemu i przez rozum strzeżonemu poecie. Przez wąskie skał przerwy, gwiazdy nocne rzucają blask swój na niego, ale większe i jaśniejsze świecą mu jak uprzednio świeciły, ponieważ żadna mgła grzechu i namiętności jego wzroku już nie zaciemnia. „Widziałem gwiazdy jaśniejsze daleko” Boska Komedia
Widziałem jezdne na przeglądach roty: Pieśń tę poczynając, poeta uroczystym i poważnym tonem epopei, nastręcza swojemu czytelnikowi przeczucie tonu komicznego, jakim wyśpiewa dalszy jej ciąg i koniec. W tej pieśni walka szatanów z oszustami, którzy są pod ich strażą, wzajemne ich szermy i figle przedstawiają dziki, a zarazem komiczny obraz. Poeta na początku tej pieśni dowodzi, jak wielostronne było jego ukształcenie, i że nie obce były jemu przeglądy i obroty wojenne. „Widziałem jezdne na przeglądach roty,” Boska Komedia
Widziałem piękną dolinę przy Kownie: o kilka wiorst od Kowna, śród gór, ciągnie się dolina, ubarwiona kwieciem i przerżnięta strumieniem. Jedno z najpiękniejszych miejsc w Litwie. „Widziałem piękną dolinę przy Kownie,” Grażyna
Widziałem przedświt: Trafne przypomnienie przedświtu i wschodu słońca w zastosowaniu przejścia oczyszczonego z grzechu człowieka do stanu duchowej doskonałości. „Stroi pogodą resztę widnokręga.” Boska Komedia
widziałem smoka: Smok to symbol Mahometa, który znaczną cześć wiernych oderwał od Kościoła i zmysłowymi obrazami Koranu pociągnął do siebie umysły niechętnie naginające się do surowych przepisów nauki ewangelicznej. „Wychodzącego z niej widziałem smoka,” Boska Komedia
Widziałem światła roznieca: Tu poeta już nie widzi samego Chrystusa, tylko widzi blask, jakim swoich wybranych opromienia. „Nie widząc źródła, co ich blask roznieca” Boska Komedia
widziałżeś: czy widziałeś. „Widziałżeś go dzisiaj?” Romeo i Julia
widzian: dziś: widziany. „Podniósł się król, tak jako był widzian w ową noc sobótki, w białej szacie królewskiej, w złotej koronie i z brylantowym berłem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Widzicie tę postać bladą: chodzi tu o Joachima Lelewela (1786–1861) wybitnego polskiego historyka, ideologa i działacza polit., profesora w liceum krzemienieckim i na Uniwersytecie Wileńskim (był duchowym ojcem filomatów). W dziedzinie badań hist. był twórcą tzw. szkoły lelewelowskiej, stawiającej sobie za cel całościową analizę procesów historycznych (w związku z tym np. w dorobku Lelewela znajdują się ciekawe materiały i opracowania z zakresu geografii czy religio- i kulturoznawstwa). W czasie powstania listopadowego Lelewel był członkiem Rządu Narodowego i zwolennikiem przeprowadzenia głębokich, demokratycznych reform społecznych. Po upadku powstania przebywał na emigracji w Paryżu, a następnie w Brukseli, działał m.in. na rzecz zjednoczenia skłóconych polskich emigrantów. Był przywódcą współpracującego z lewicą fr. Komitetu Narodowego Polskiego, a następnie Młodej Polski, republikańskiej organizacji związanej z Młodą Europą Mazziniego. W 1846 wstąpił do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Po klęsce Wiosny Ludów wycofał się z życia politycznego. „Widzicie tę postać bladą,” Kordian
widzielim daw. forma: widzieliśmy. „W który widzielim cię zstępującego,” Hamlet
Widzieliśmy: «Widzieliśmy to w przypadku twojego ojca i widzimy także u ciebie», zob. Raszi do 26:28. „I rzekł do nich Icchak: „Pocóżeście przybyli do mnie; wszak wy nienawidzicie mnie, i oddaliliście mnie od siebie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
widziem starop.; W. lm: widzimy, oglądamy. „Twórcę wszech rzeczy widziem w Jego majestacie,” Treny
Widzimy wzniosłego egoizmu: w oryginalnej wersji językowej: But we can see him, an obscure conqueror of fame, tearing himself out of the arms of a jealous love at the sign, at the call of his exalted egoism. ; tłum. red. W.L. „Widzimy jego niewyraźną sylwetkę zdobywcy sławy, jak wyrywa się z ramion zazdrosnej miłości na znak, na wezwanie swego wzniosłego egoizmu. Porzuca żywą kobietę, by święcić swe bezlitosne śluby z mglistym ideałem postępowania.” Lord Jim
Widzisz, że mówię, a jednak ja gorę: Duch tu mówiący jest hrabia Gwido de Montefeltro. „Widzisz, że mówię, a jednak ja gorę.” Boska Komedia
widzita gw.: wstawajcie. „Nie widzita, że się ociec wrócił?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wiec starop.: rodzaj pierwotnego sejmu. Wiece były pierwszymi zgromadzeniami ustawodawczymi. „Ty siedzisz u Boga [w] wiecu.” Bogurodzica
Więc zmyślał ów Horacy: zapewne uwaga Krasickiego odnosi się do ww. 45–48 p. 6 z III ks. Pieśni Horacego: „Z upłynnym czasem wszystko na dół leci: Gorsi po dziadach nastali rodzice, Rodziców jeszcze przepisują dzieci, A nasi, nie wiem, czym będą dziedzice." (Przekład A. Naruszewicza, [w książce:] A. Naruszewicz, Dzieła , Warszawa 1778, t. IV, s. 87). „„Więc zmyślał ów Horacy?” „Zmyślał”.” Satyry
wieca: dziś popr.: wiec. „Na to sposób: na wiecę bogów pozgromadzać” Odyseja
więcej: bardziej. „Lecz starszy rycerz niepokoił się więcej, albowiem uwagę młodszego pochłonął całkowicie dwór królewski.” Krzyżacy
więcéj daw.; wym.: więcy: obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z wcześniej użytym słowem „tysięcy". „I nic więcéj?” Kordian
więcej chcą li starop.: jeśli chcą więcej. „Chcą li, niech proszą!” Odprawa posłów greckich
Więcej mam w sobie krwi rzymskiej: aluzja do praktykowanego w staroż. Rzymie obyczaju honorowego odbierania sobie życia w szczególnie dramatycznych okolicznościach. „Więcej mam w sobie krwi rzymskiej niż duńskiej.” Hamlet
więcej niż kiedy: bardziej niż zwykle. „…aś zawzięcie bawili się z najmłodszą siostrą, strasząc ją niby tupaniem nóg i hukaniem nad samymi jej uszami; ale więcej niż kiedy rozczochrana i z tołubka swojego rozebrana Bronia znała się dobrze na podobnych żartach i udając tylko, że się lęka, z zanoszącym…” Nad Niemnem
więcej tysiąca daw.: więcej niż tysiąc. „Więcej tysiąca świateł wkrąg poczęło” Boska Komedia
więcej zbójem niźli zakonnikiem patrzył: bardziej wyglądał na zbójcę niż na zakonnika. „Lepszy opat od pustelnika, jen to więcej zbójem niźli zakonnikiem patrzył.” Krzyżacy
więcejże: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że . „Wieńca pleciono; więcejże daleko” Odprawa posłów greckich
więcem go pobił: więc go pobiłem. „A tak myśląc, podnosił oczy ku górze i mówił: „Panie, kazałeś mi podbić ten gród, który panuje światu, więcem go podbił.” Quo vadis
więcem ucik gw.: więc uciekłem. „Nawet Fryc miał fuzję w garści, więcem ucik.” Placówka
Wiech 1896–1979: publicysta i prozaik, satyryk, autor pisanych stylizowanych na warszawską gwarę miejską felietonów, których styl językowy zwano również „wiechem". Przez lata wraz z rodziną (ojciec był właścicielem sklepu wędliniarskiego) mieszkał w okolicach znanego bazaru na warszawskiej Woli, tzw. Kercelaka, gdzie mógł obficie zbierać materiał pisarski. Następnie zamieszkał na Pradze, gdzie na ul. Stalowej 1 prowadził sklep ze słodyczami. Jako reporter publikował w „Kurierze Warszawskim" i „Kurierze Czerwonym" początkowo sprawozdania ze śródmiejskich sądów grodzkich. W swoich felietonach stworzył komentujące codzienne życie stolicy postacie Teofila Piecyka (historyka amatora), Walerego Wątróbki, jego żony Gieni Wątróbkowej, szwagra Piekutoszczaka i in. Przed II wojną światową ukazał się drukiem zbiór jego humoresek i felietonów pt. Ja panu pokażę! (1938); po wojnie m.in. Wiadomo — stolica! (1946), Helena w stroju niedbałem (1949). „Potem to ślicznie Wiech uwieczniał,” Kwiaty polskie
wiecha: pęk słomy. „Tu westchnął tak mocno, że mu się wąsy pod nosem na sztorc podniosły jak wiechy, po czym zaraz na legowisko szedł i zasypiał chrapiąc smaczno, a oblizując się tylko przez sen, od ucha do ucha.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
wiechy daw.: włosy. „Dość mi już wojny, bom ją wyrostkiem praktykować począł, a teraz mam już wiechy siwe.” Pan Wołodyjowski
więcierz: pułapka na ryby, sieć lub kosz wiklinowy w kształcie długiego walca. + 2 inne znaczenia „Jakoż wrócił rychło, opowiadając, że już księża przy stole siedzą, że młynarz przysłał ryb cały więcierz i że po obiedzie będą jeszcze spowiadali, gdyż siła narodu czeka.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →
więcierze: sieci. „Rybacy wielookie wyciągną więcierze;” Odyseja
więcszy starop.: większy. „Nade wszytko stworzenie więcszy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
więcy gw.: więcej. „A mówił tyz więcy co?” Wesele
wieczerza: kolacja. „Zobeida była właśnie zajęta gotowaniem wieczerzy.” Klechdy sezamowe
Wieczna Myśli: filozoficzne określenie Boga, obojętnego na sprawy doczesne. „Wieczna Myśli, któraś jest dalej niż od wieka,” Fraszki
Wieczne pragnienie współ z duszą stworzone: Tym wiecznym, wrodzonym pragnieniem jest wewnętrzny pociąg wzniesienia się do Boga, o czym była mowa w poprzedniej pieśni. „Wieczne pragnienie współ z duszą stworzone.” Boska Komedia
wiecznie: na wieki. „Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać».” Treny
wiecznie nie uznać: nigdy nie poznać. „Mogła wiecznie nie uznać nocnych wszeteczników,” Pieśni
wiecznież: czy wiecznie. „Wiecznież chce sama zostać z swym bogactwem?” Romeo i Julia
wieczny sen: śmierć. „Sen na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny;” Pieśni
wieczór jeszcze zdrowy: wieczorem jeszcze był zdrowy. „proszę, proszę, wieczór jeszcze zdrowy!” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wieczór świętojański: noc świętojańska, sobótka; słowiańskie święto obchodzone w najkrótszą noc w roku. „Wieczór to był świętojański, tajemniczy, dziwny wieczór taki, w którym ludzie rozumieją głosy zwierząt, ptaków i wszelkiego ziela.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wieczorem: aniołowie nie mieli aż tak daleko z Hebronu do Sedomu, ale ociągali się, z nadzieją, że może Abrahamowi uda się jego wstawiennictwo u Boga, zob. Raszi do 19:1.
wieczorowy: dziś w tym znaczeniu: wieczorny. „Tymczasem po całej krainie rozeszły się echa owej cudnej pieśni, a gdy wieczorowe zorze zapaliły się na zachodniej stronie, w powietrzu zaczynało coś grać i śpiewać jakby liry srebrne, a byli tacy, co i słowa tej pieśni słyszeli.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
więdnienia: więdnięcia. „Czas mego więdnienia nadchodzi, już idzie burza, która zwieje liście z moich gałęzi.” Cierpienia młodego Wertera
wiedomosti ros.: sprawozdania. „Wieczorami, nieraz do późna, pan Wiechowski przygotowywał dzienniki szkolne i wykazy, stawiał stopnie uczniom i w sposób niewymownie kaligraficzny pisał tak zwane wiedomosti.” Syzyfowe prace
Wiedz, że gdy zdrady dopuści się człowiek: Z dziwną ścisłością logiczną oznaczony tu stosunek między karą a występkiem. Kto zdradza tego, kto nam ufa, tego dusza w tej chwili staje się łupem kar piekielnych, do których jeszcze za życia wyrzuty sumienia, żal bezowocny i pogarda samego siebie wcześnie przygotowują. A ponieważ wynikająca stąd rozpacz zdrajcy często pędzi go na rozdroże jeszcze dzikszych i nikczemniejszych namiętności, przeto się zdaje, że w jego ciele już nie ludzka dusza, ale szatan zajął gospodę. „Wiedz, że gdy zdrady dopuści się człowiek,” Boska Komedia
Wiedz, że ja byłem Bertrandem z Bornijo: Bertrand z Bornio (Bertram de Born) był obwiniany za to, że między Henrykiem II, angielskim królem, a jego synem jątrzył niezgodę i syna do buntu przeciw własnemu ojcu pobudził. Ponieważ Bertrand przeciw głowie rodziny jej członków buntował, tu za karę nosi własną głowę odciętą od tułowia. Ta głowa służy mu w piekle za latarkę, jak i na ziemi podobną jemu powinna była posługę, ażeby go ochroniła od smutnych następstw jego występku. „Wiedz, że ja byłem Bertrandem z Bornijo” Boska Komedia
wiedzą: tu: znają. „— Nieraz już wysyłali i mają takich, którzy drogę wiedzą.” Krzyżacy
wiedzieć daw.: tu: znać. „Ale ją wyjaw, niechże ją wiem przecie.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wieja: zawieja, zadymka. + 1 inne znaczenie „Wieja stawała się na dworze coraz okrutniejsza i wszyscy mówili, że kogo w szczerym polu złapie, ten może i zostać; księżnie jednakże przychodziło do głowy i inne przypuszczenie: mianowicie, że Danuśka wyznała ojcu, iż jest już ślubem ze Zbyszkiem połączona, a…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wiejba daw.: wichura. „Juści, czas był taki, że psa żal by na świat gonić — wiejba, aż dachy trzeszczały.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wiek złoty: złoty wiek rozkwitu nauk i sztuk. „Czyli wspacznym obrotem wrócił się wiek złoty?” Satyry
wiekom wiecznie starop.: po wiek wieków, na wiek wieków. „Wiekom wiecznie zakwitniesz smutnemi oczema.” Treny
wiekopomny faraon Seti: najpewniej Seti I (1294–1279 p.n.e.), faraon XIX dynastii, ojciec Ramzesa Wielkiego. Przeprowadził wyprawy wojenne w Palestynie i Syrii, pokonując bunty i odzyskując dla Egiptu tereny utracone na rzecz Hetytów za czasów Echnatona. Rozbił plemiona libijskie, które najechały Deltę. Uważany za odnowiciela imperialnej świetności Egiptu. „Tam wreszcie na pamiątkę owych wielkich wydarzeń wiekopomny faraon Seti wybudował świątynię, do której zbiegali się pielgrzymi z całego Egiptu.” Faraon
wiekować daw., gw.: trwać wiek; tu: żyć wiecznie. „— Stara przykra, juści, ale przeciek nie bedzie wiekowała.” Chłopi, Część czwarta - Lato
większać ta bieda: większa jest ta bieda. „— Większać ta bieda niżeli moc moja!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Wiekuisty: u Cylkowa: 'Boże'; uzasadnienie korekty: prawdopodobnie pomyłka, bo Cylkow wszędzie konsekwentnie tłumaczy Imię Czteroliterowe jako 'Wiekuisty'. + 2 inne znaczenia „I zamknął Wiekuisty za nim” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
Wiekuisty upatrzy: w znaczeniu «Wiekuisty wybierze i upatrzy sobie to miejsce, aby tam spoczęła Jego Szechina [Boska obecność] i aby składano tam ofiary», zob. Raszi do 22:14. Chodzi o świątynię jerozolimską i znajdujące się w niej קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים ( Kadosz Hakodaszim ), 'Święte Świętych': najświętsze pomieszczenie w którym przebywała Szechina, do którego mógł wejść tylko najwyższy kapłan, raz w roku, podczas święta Jom Kipur. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wiela gw.: ile. „…lnie się przechwalając dużym przychówkiem, a kiej i to obejrzał, rozpowiedała szeroko o polnych robotach, gdzie co posiane i wiela każdego z osobna, pilnie przy tym naglądając mu w oczy i wyczekująco, ale on sobie wszyćko poukładał w głowie po porządku, przepy…” Chłopi, Część czwarta - Lato
wielą: dziś popr. forma N. l. mn.: wieloma. „Gdyż nad wielą” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
wielą lat daw. forma: dziś: wieloma latami. „skruszały, zgnębion wielą lat.” Noc listopadowa
wielbłądy ich niosły: «Dlaczego Tora oznajmia, co zawierał ładunek? Aby pouczyć o nagrodzie dla sprawiedliwych, gdyż zazwyczaj Arabowie wiozą naftę i smołę, które mają nieprzyjemną woń, ale w tym [przypadku] zdarzyło się, że wieźli pachnidła, aby nie dręczył [Josefa] przykry zapach», zob. Raszi do 37:25. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wielce starop.: bardzo. „Jakożem ja dziś po was wielce zasmęcony.” Treny
wielce skoligacony: spokrewniony z wieloma liczącymi się rodzinami, zwł. przez małżeństwo; spowinowacony. „Był na Żmudzi ród możny Billewiczów, od Mendoga się wywodzący, wielce skoligacony i w całym Rosieńskiem nad wszystkie inne szanowany.” Potop
wiele: u Cylkowa: 'dosyć'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie wersetu, w oryginale jest רָב ( raw ): ‘dużo’ i te słowa są potem porównane ze słowami Jakuba w 33:11. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wiele mamy daw.: ile mamy. „Śmiał się bardzo z mojej dziwacznej (jak mu się podobało nazywać) arytmetyki, gdy mu wyrachowałem, ile nas jest, a uczyniłem to, porównując, wiele mamy sekt religijnych i politycznych.” Podróże Guliwera
Wiele obiecuj a dotrzymaj mało: Idąc za taką radą Gwida, Bonifacy VIII ofiarował Colonnom i ich stronnikom zupełną amnestię i zwrot odebranych im dóbr i godności, jeśliby Palestrina się poddała. Colonnowie zgodzili się na to, a papież kazał miasto zburzyć do szczętu. „Wiele obiecuj, a dotrzymaj mało,” Boska Komedia
wieleć a. wielić starop.: rozkazywać; tobie wielę : rozkazuję ci. „Ostań tego wszego, tobie wielę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wielga gw.: wielka. „jako w nas jest wielga moc,” Wesele
wielgi gw.: dziś popr.: wielki. „Wyszedł Niemiec z wielgim zyskiem,” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wielgie ognie: Mendel ma na myśli wypadki warszawskie w latach 1861–1864. „To ja panu dobrodziejowi powiem, co une widziały wielgie ognie, i wielgi pożar, i wielgie pioruny na to miasto bić, a tego, co by od te ognie i od ten pożar, i od te pioruny żydy były uwolnione, to uny tego nie widziały!” Mendel Gdański
wielgolud: dziś popr.: wielkolud. „Chyba wielgolud czy co...” Krzyżacy
Wielhorski, Józef 1759–1817: generał polski, uczestnik wojny w 1792 i insurekcji kościuszkowskiej; od 1797 związany z Legionami Polskimi we Włoszech. „Był to batalion artylerii polskiej pod szefem Wincentym Axamitowskim, złączony z drugim legionem pod komendą generała Wielhorskiego.” Popioły
wieliki starop.: wielki. „Mędrzec wieliki, mistrz wybrany,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
Wielka Armia fr. Grande Armée: armia francuska dowodzona przez Napoleona I w okresie wojen napoleońskich. „Tutaj w marszu, między Guttstadtem a Oelsee, odebrano od ministra wojny, majora Wielkiej Armii, księcia de Neuchâtel, jakąś niezwyczajną wiadomość.” Popioły
wielka buława litewska: tu: tytuł hetmana wielkiego litewskiego; buława (z tur.) — mała ozdobna maczuga, symbol władzy wojskowej. „„Jakkolwiek wakująca po śmierci wojewody wileńskiego wielka buława litewska wedle zwykłego prawa tylko na sejmie może być następcy oddana, przecie w ekstraordynaryjnych dzisiejszych okolicznościach, niechając pospolitego trybu, Wam, wielce nam miłym, dla dobra…” Potop
wielka choroba daw.: epilepsja, padaczka. „Lub ma wielką chorobę.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wielka izba: izba męska, gr. megaron. „przebiegniesz wielką izbę — dalej masz na stronie” Odyseja
Wielka Tartaria: dawna europejska nazwa rozległej części Azji, obejmującej ziemie na wschód od Morza Kaspijskiego i Uralu oraz na północ od Persji, Indii i Chin, terenów zamieszkiwanych m.in. przez plemiona Tatarów. „Sądziliśmy, że lepiej będzie w tęż samą płynąć stronę aniżeli wracać na północ, z obawy, ażebyśmy nie zostali zapędzeni na wschód ku Wielkiej Tartarii i na Morze Lodowate.” Podróże Guliwera
wielki Chiron, mistrz Achilla: Centaur Chiron był nauczycielem wielu bohaterów, a z kolei Achillesa, którego od dzieciństwa wychował. Pochylona na pierś głowa oznacza zamyślenia mędrca. „Patrz, stoi wielki Chiron, mistrz Achilla,” Boska Komedia
Wielki Czwartek, Wielki Piątek: w kościele katolickim dni poprzedzające najstarsze święto chrześcijan, Wielkanoc; tzw. Triduum Paschalne: Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota to dni przeznaczone na uroczyste przeżywanie i wspominanie Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. „Przyszedł zaś Wielki Czwartek albo Wielki Piątek, a w chacie szykowali święcone, to każdej strawy, czy kołacza, czy kiełbasy, zawsze uszczknął nieco i tym maleńkim pomocnikom na brzeżku ławy kładł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Wielki Fryc 1712–1786: król Prus z dynastii Hohenzollernów, panował w latach 1740–1786, stał się twórcą potęgi państwa pruskiego. „Szeptali co świadomsi, że zrobią z nami to samo, co jakiś Wielki Fryc z najemnym wojskiem po siedmioletniej wojnie, a że nikt dobrze nie wiedział, co zaś za Fryc i co on zrobił z onymi wojskami, więc strach szedł coraz większy.” Popioły
wielki kniaź: chodzi o Witolda Kiejstutowicza. „— Potem umknął wielki kniaź, ale zaraz ducha nabrał, jako to on zwykle.” Krzyżacy
wielki krzyż wielki miecz: insygnia Wielkich Mistrzów. „I w czyje ręce wielki miecz oddadzą.” Konrad Wallenrod
Wielki Książę: Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wódz naczelny Wojska Polskiego i faktyczny wielkorządca Królestwa Polskiego; za sprawą ślubu z Polką, Joanną Grudzińską, zrzekł się prawa do dziedziczenia tronu rosyjskiego. „Patrzajcie, łuna pożaru!” Noc listopadowa
Wielki Łowczy: tytuł wielkiego łowczego III Rzeszy nosił Hermann Göring (1893–1946), jeden z głównych działaczy nazistowskich i współpracowników Hitlera, uczestnik puczu monachijskiego (1923), członek NSDAP, organizator Gestapo (1933) oraz pierwszych niem. obozów koncentracyjnych w Oranienburgu i Papenburgu (1933), minister lotnictwa (1933–1945), dowódca niem. lotnictwa wojskowego (1935–1945), poseł do Reichstagu (1928–1945), premier Prus (1933–1945). Na zaproszenie prezydenta Ignacego Mościckiego uczestniczył w reprezentacyjnych polowaniach w Białowieży w dniach 27–31 stycznia 1935 r., 19–21 lutego 1936 r., 16–22 lutego 1937 r. i 22–26 lutego 1938, prowadząc przy tym rozmowy dyplomatyczne mające włączyć Polskę w pakt antykominternowski, w lutym 1939 r. zastąpił go na polowaniu szef SS Heinrich Himmler (1900–1945). W dowód wdzięczności za gościnne przyjęcie w polskich lasach, gdzie miał okazję polować na wilki i rysie (w założeniu) oraz dziki (w rzeczywistości) Göring sprezentował prezydentowi Mościckiemu samochód myśliwski, Mercedes-Benz został przekazany 27 sierpnia 1938 roku. Oprócz prezydenta II RP w łowach w Białowieży uczestniczyli również inni najwyżsi polscy dygnitarze, m.in. marszałek Edward Rydz-Śmigły czy minister Józef Beck. „Gdy Wielki Łowczy w Polsce gościł” Kwiaty polskie
wielki Ludwik: Ludwik XIV (1638–1715), król Francji, panujący w okresie szczytowego rozwoju francuskiej monarchii absolutnej. „— „Znalazłszy się przed królem zrobiłam dyg aż do ziemi głęboki i długo nie śmiałam spojrzeć na tyle uwielbiane oblicze wielkiego Ludwika.” Nad Niemnem
Wielki Mogoł: tytuł muzułmańskich władców pochodzenia turecko-mongolskiego, rządzących potężnym imperium w Indiach od XVI do XIX w. „Pewny jestem, że będzie wyglądał na Wielkiego Mogoła.” Trzej muszkieterowie
wielki nasz bohater: chodzi o Aleksandra Wielkiego, który w świątyni Amona usłyszał wróżbę o swojej przyszłej sławie i władzy. „Przyjmij te słowa za dobrą wróżbę, tak jak przyjął podobne wielki nasz bohater w świątyni Ammona.” Quo vadis
wielki poeto: wykrzyknik odnosi się tu do Klopstocka. „O, wielki poeto, cóż bym dał za to, byś mógł widzieć ubóstwienie zawarte w tym spojrzeniu i cóż bym ja dał za to, by nie słyszeć bluźnierstw, tak często miotanych na ciebie.” Cierpienia młodego Wertera
Wielki Sejm: sejm walny zwołany 6 października 1788, obradujący do 29 maja 1792; uchwalił m.in. Konstytucję 3 maja, znacząco zmieniającą ustrój Rzeczpospolitej. „W jakimś zajeździe, którego dobra opinia grasuje wciąż między Koprzywnicą a Zawichostem od czasów Wielkiego Sejmu?” Popioły
wielki serwis barwę zmienił: W szesnastym i na początku siedemnastego wieku, w epoce kwitnienia sztuk, uczty nawet były przez artystów urządzane, pełne symbolów i sztuk teatralnych. Na sławnej uczcie, danej w Rzymie dla Leona X, znajdował się serwis przedstawiający z kolei cztery pory roku, który służył zapewne za wzór Radziwiłłowskiemu. Zwyczaje stołowe zmieniły się w Europie około połowy wieku ośmnastego; w Polszcze najdłużej przetrwały. „Ale tymczasem wielki serwis barwę zmienił,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wielki szatny: w zakonie krzyżackim urzędnik zajmujący się składami odzieży, a także pancerzami i zbrojownią. „…awdę Kuno Lichtenstein, wysłany podówczas do Anglii; a dalej: wielki szpitalnik, krewny Kunona, Konrad Lichtenstein, wielki szatny Rumpenheim i wielki podskarbi Burghard von Wobecke, i wreszcie mały komtur, przełożony nad warsztatami i nad zarządem zamku.…” Krzyżacy
wielki szpitalnik: urzędnik zarządzający krzyżackimi szpitalami, a jednocześnie komtur elbląski. „Na dworze widziano nas razem z Danveldem i wielki szpitalnik, jego krewny, wie, iżeśmy przedsiębrali zawsze wszystko razem...” Krzyżacy
Wielki Wóz: najjaśniejsze gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy (jednej z największych konstelacji gwiezdnych) tworzą łatwy do odnalezienia na niebie kształt Wielkiego Wozu. „Dostrzegłem gwiazdy dyszlowe Wielkiego Wozu, który lubię najbardziej spośród wszystkich konstelacji.” Cierpienia młodego Wertera
Wielkich pieniędzy naszladuje: idzie za wielkimi pieniędzmi. „Wielkich pieniędzy wielka troska naszladuje;” Pieśni
wielkie białych gwiazd zebranie: Obraz wzięty z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 4 i rozdz. 6. „«Patrz, co za wielkie białych gwiazd zebranie!” Boska Komedia
wielkie piramidy i Sfinks: chodzi o trzy największe piramidy w Egipcie (z najsławniejszą piramidą Cheopsa na czele) oraz największy i najbardziej znany posąg Sfinksa; budowle te znajdują się w Gizie, mieście położonym w odległości ok. 20 km od Kairu. „Dotychczas znały miasta leżące wzdłuż kanału, a mianowicie Izmailę i Suez, poza kanałem zaś — Aleksandrię i Kair, pod którym oglądały wielkie piramidy i Sfinksa.” W pustyni i w puszczy
wielkie słupy: Słupy Heraklesa, czyli Gibraltar i wyspa Ceuta. „Barkiem dźwigającego wielkie słupy one,” Odyseja
wielkiego: u Cylkowa: 'wieloznaczącego'; uzasadnienie korekty: nadinterpretacja u Cylkowa, w oryginale jest גְּדֹלָה ( gdola ): ‘duże/wielkie’. „Bo oto już dwa lata głodu na ziemi, a jeszcze pięć lat, w których nie będzie ani orki, ani żniwa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wielkiego ciała, którego jest głową: państwa (zastosowanie metafory obrazującej państwo jako ciało, a władcę jako jego głowę). „Wielkiego ciała, którego jest głową.” Hamlet
wielkorządca natury: Słońce. „Ten wielkorządca natury, co mierzy” Boska Komedia
wielkość: wielka ilość. „Który wielkością złota cieszy zmysł łakomy,” Treny
wielmi starop.: wielce; bardzo. „Obraza wielmi skaradego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
wielmożnić: tytułować „jaśnie wielmożnym”. „Większy pan niż jegomość, którego wielmożni;” Satyry
Wieloimienny: Wieloimiennym nazywa się tu Bakchusa, bo w rozmaitych miejscach czcią się cieszył pod rozmaitymi przydomkami. „Wieloimienny, coś z Kadmosa domu” Antygona
Wieloimienny, coś z Kadmosa domu ...: piąta pieśń chóru, obejmująca wersy 1115–1154 tekstu oryginalnego, stanowiąc hymn do Bachusa, opiekuna miasta Teby. „Wieloimienny, coś z Kadmosa domu” Antygona
wielomówca: gadatliwy człowiek; gaduła. „…ty mają udział w prawodawstwie, bo zapewne sprawiłoby jednomyślność i uspokajało niezgody, niemym by otwierało usta, a wielomówców oniemiało, hamowałoby porywczość młodych senatorów, zagrzewało oziębłość starców, obudzało zamyślonych, wstrzymywało wrzeszczącyc…” Podróże Guliwera
wielostrona: wielostrunna. „Powiedz słowieński rym, o wielostrona” Pieśni
wieloważny: wiele ważący, wartościowy. „Ale pod nim fortele w zyskach wieloważne,” Satyry
wielu kapłanów [...] weszli [...] i zwodzą: dziś popr.: wielu kapłanów weszło... i zwodzi. „Nawet dzieje się gorzej, bo wielu kapłanów czując, że siły ich ducha są wyczerpane, weszli na drogę kłamstwa i zręcznymi sztukami zwodzą prostaków.” Faraon
Wielu z nich gromadzą: dziś popr.: wielu z nich gromadzi. „Wielu z nich gromadzą pieniądze i kobiety i pędzą życie wśród uciech.” Faraon
wiem: tu: znam. „Wiem koniec zabawnej powieści.” Kordian to słowo w 2 lekturach →
wiem bo ja: bo ja wiem. „Grześć nie pozwolę; wiem bo ja zbyt dobrze:” Antygona
Wiem dzielność... zwierciadła: Znam siłę jego magiczną. „Wiem dzielność tego zwierciadła,” Dziady. Widowisko, część I
wiem o wielu innych rzeczach: a więc także o tym, że umiałby lepiej ocenić to szczęście, że ją posiada. „Wiem o tym, jak wiem o wielu innych rzeczach i zdawało mi się, że nawykłem do tej myśli.” Cierpienia młodego Wertera
wiem Witołda, że z wojskami stoi: wiem, że Witold z wojskami stoi (składnia łac.). „Bo wiem Witołda, że z wojskami stoi,” Grażyna
wiency gw.: więcej. „Coroz wiency nas sie wali.” Wesele
wieńczył głowę wawrzynem: wieniec z wawrzynu wkładano na głowę przy ofiarach lub kiedy przynoszono dobre wieści. „Inaczej wieńczył swą głowę wawrzynem?” Król Edyp
Wieniawa-Długoszowski, Bolesław 1881–1942: generał Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari; osobisty adiutant Józefa Piłsudskiego w l. 1915–1916 i 1918–1921, dyplomata (m.in. jako ambasador w Rzymie w l. 1938–1940 i poseł polskiego rządu emigracyjnego na Kubie w l. 1940–1942); w międzywojniu stały bywalec kawiarni „Ziemiańska", przyjaciel skamandrytów, animator życia literackiego; zmarł śmiercią samobójczą na emigracji w Nowym Jorku. „+ Obrzękła z płaczu twarz Wieniawy,” Kwiaty polskie
więnie forma starop.: powieje, zawieje. „Kędy jego duch więnie, żaden nie ulęże:” Treny
więniec / Niechaj wisi: zwyczaj wieszania wieńca na drzwiach ukochanej po bezskutecznym nocnym czuwaniu nie był raczej znany polskiej obyczajowości i został tu przejęty ze staroż. paraklausithyronów. „Niechaj wisi do świtania,” Pieśni
wieniec dożynkowy: wieniec wity ze zbóż, przyozdabiany kwiatami, jarzębiną, wstążkami. Robiony na dożynki czyli ludowe święto na zakończenie zbiorów zbóż. „Przyjdzie jesień, to jabłoń i grusze, i śliwy pod owocem się gną, w gaju brzozowym grzyby i rydze pachną, wieniec dożynkowy złoci się i mieni, to kłosem, to kwiatem, to orzechów gronem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wieprz świętego Antoniego: Świętego Antoniego zwykle malują z wieprzem u nóg jego. Wieprz ten jest symbolem pokusy cielesnej zwyciężonej przez życie czyste, pokorne i bogobojne. „Czym wieprz świętego Antoniego tyje” Boska Komedia
wiera daw.: wierzę, że... „— Wiera, że niezadługo.” Krzyżacy
wierch: szczyt. „Jako gdy wiatr mgłą szarą wierch góry odzieje,” Iliada
wierę starop.: zaprawdę, zaiste; słusznie. „Mówię to przez kłamu wierę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wiernek daw.: powiernik. „On, wiernek Amfinoma i keryks z Dulichu,” Odyseja
wiersz: tu: wers. „co do wiersza.” Wesele
wiersz jambiczny: wiersz oparty na jambie, czyli stopie metrycznej złożonej z sylaby nieakcentowanej i akcentowanej. „Wyliczę wierszem jambicznym twe zasługi.” Popioły
wierszów: dziś popr. forma D.lm: wierszy. „…wać te niezwykłe myśli, które teraz opromieniały mu czoło niby blask samoistny, ale napływ nowych, tryskających, widać, z wierszów książki, w coraz go głębsze, piękniejsze i bardziej zupełne pogrążał zdumienie.…” Popioły
wierszy Puszkina i innych pornografów: niefortunny ten zwrot wywołał protest M. Arcybaszewa, konserwatywnego pisarza rosyjskiego, który przebywał wówczas na emigracji w Polsce. Odpowiadając mu, Żeromski pisał: „...dla mego bohatera, w tym specjalnie okresie jego życia — Puszkin był autorem przede wszystkim rzeczy kpiarskich i „nieprzyzwoitych", które Baryka wraz z kolegami w skałach i dziurach przechowywał, nie dla ich piękności poetyckich, lecz dla ich walorów pornograficznych. Jako autora tych właśnie wierszy bohater mój cenił wysoko Puszkina oraz innych bardzo nędznych pornografów, autorów scen czy wierszy. Lecz to nie dla mnie, lecz dla mego bohatera, i to w tym tylko okresie jego życia, Puszkin był „pornografem". ( W odpowiedzi Arcybaszewowi i innym , „Echo Warszawskie" 1925, nr 52. Jeszcze o swawolnych wierszach Puszkina , tamże, nr 63). „Budował wraz z innymi skrytki w skalnych pieczarach i w labiryncie starych murów, w celu przechowywania zakazanych książek, nieprzyzwoitych wierszy Puszkina i innych pornografów.” Przedwiośnie
wierutny daw.: istny; odznaczający się jakąś ujemną cechą rozwiniętą w najwyższym stopniu. „Cóż to za urwisz z niego jest wierutny!” Antygona
wierzać: powierzać, zwierzać w zaufaniu. „Tamtemu niby wierza, co od drugich słyszy:” Satyry
wierzaj: dziś popr. forma 2 os. lp tr. rozkaz.: wierz. „Maciusiu, jest źle, wierzaj mi.” Król Maciuś Pierwszy
wierzba: w daw. przypisywanych roślinom symbolice oznaczała niespełnioną miłość. „Pochyła wierzba, której siwe liście” Hamlet
wierzbiny porzeczne: gałęzie wierzby z gatunku drzewa, które zazwyczaj rośnie obok strumieni.
wierzbownica: drobnokwiatowa roślina wieloletnia z rodziny wiesiołkowatych.. „Albo leje po bombach, z tańczącymi na wietrze okruchami tynku, sterty gruzu, poprzerastane pędami wierzbownicy, czy tereny doszczętnie zrównane z ziemią przez bomby, gdzie natychmiast wyrastały kolonie obskurnych, drewnianych chałup, przypominających kurniki?” Rok 1984
Wierzbowski, Teodor 1853–1923: pochodzący z Kielc historyk, archiwista, bibliograf, wydawca źródeł, profesor Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (od 1886 r.), prowadził tamże wykłady literatury polskiej w języku rosyjskim (od 1882 r.); autor stosowanego jako podręcznik w szkołach średnich wyboru tekstów polskich z komentarzem po rosyjsku pt. Wypisy polskie (oryg. Polskaja chrestiomatia , wyd. 1884). Był konserwatywnym zwolennikiem stopniowych zmian, wpływania na czynienie kolejnych ustępstw przez zaborców (np. napisał w 1896 r. do stosownych władz memoriał o dyskryminacji języka polskiego w szkolnictwie średnim i wyższym i w efekcie tej interwencji zrównano w nauczaniu język polski z niemieckim i francuskim). Od grudnia 1908 r. był kierownikiem katedry języka i literatury polskiej, gdzie wykłady wygłaszane były po polsku; nie podjął już pracy wykładowcy, kiedy w 1915 r. ukonstytuował się polski Uniwersytet Warszawski. „Wierzbowskiego i zaczął czytać wskazany urywek.” Syzyfowe prace
wierzch: tu: szczyt. „Z wierzchu Olimpu Hera rzuca na świat oko;” Iliada
wierżch: dziś: wierzch. „On z krwi na wierżch wypłynie — to zdrajca!” Kordian
wierzchne: górne, znajdujące się na piętrze. „Już wierzchne sale minęli,” Ballady i romanse
wierzeje: drzwi, zazwyczaj potężne; wrota. „Marmurowe wschody prowadzą do złotych wierzej samotnego zamku.” Klechdy polskie
wierzyciel: osoba, której jest się dłużnym pieniądze. „U drzwi stoją wierzyciele!” Kordian
wierzyciele hipoteczni: hipoteka: instytucja prawna zabezpieczająca prawa właściciela nieruchomości oraz roszczenia pieniężne jego ewentualnych wierzycieli. „Miałem z nim duży kłopot: lokatorowie nie płacą, rządcy złodzieje, a wierzycieli hipotecznych musiałem zaspakajać z własnej kieszeni.” Lalka
wierzyszli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy wierzysz. „Wierzyszli tym tak zwanym oświadczeniom?” Hamlet
wierzyż: uwierz; uwierzże. „Wierzyż w to, człowiecze zbożny,” Bogurodzica
wieś zaciszna wieś spokojna: parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego: „Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?"; w dialogu Czepca z Dziennikarzem nawiązanie to ma wydźwięk ironiczny: wyraża marzenie szlachty o wsi, z pominięciem istotnych potrzeb i pragnień jej mieszkańców. „byle polska wieś spokojna.” Wesele
Wieść stara ślepym nazywa go ludem: Miasto Piza, podczas wyprawy swojej na wyspę Majorkę posiłkowane przez Florentynów, wywzajemniając się wdzięcznością, ze zdobyczy wojennych ofiarowało Florencji przyjąć z wolnym wyborem dwie bramy brązowe albo dwa słupy porfirowe, przepalone i uszkodzone w ogniu, ale pociągnięte przez chytrych Pizanów szkarłatem. Florentyńczycy, nie domyślając się tej zdrady, wybrali te ostatnie i dlatego otrzymali szyderczy przydomek „ślepi". „Wieść stara ślepym nazywa go ludem.” Boska Komedia
wieści mocno pokojowe: począwszy od 6 maja 1878 prasa warszawska przynosiła wiadomości o polepszeniu się sytuacji międzynarodowej. Rosja wobec niebezpieczeństwa wojny z Anglią i Austrią oraz neutralnego stanowiska Niemiec poszła na ustępstwa. W połowie maja wyjechał do Londynu ambasador rosyjski, hr. Szuwałow; 30 maja został zawarty w Londynie tajny układ, w którym Anglia zgadzała się na zmiany terytorialne na Bałkanach, ze znacznym jednak uszczupleniem granic zainteresowanych państw, zwłaszcza Bułgarii. Odpowiadało to także interesom Austrii. W sytuacji międzynarodowej nastąpiło odprężenie. „Aż jednego dnia, około połowy maja (rozeszły się wówczas wieści mocno pokojowe), Staś przed samym zamknięciem sklepu przychodzi do mnie i mówi:” Lalka
wiesiele starop.: wesele. „Toć me nawięcsze wiesiele,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
wieszcz: wróżbita, czytający znaki dane od bogów. „Niech wieszcz lub kapłan powie, skąd ta chłosta sroga,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
wieszczba: wróżba. „Proś, aby ci na wieszczbę” Iliada
wieszczek: wróżbita. „Usłyszał Helen wieszczek, jaka bogów rada.” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
wieszczka grecka: Pytia; kapłanka objawiająca wyrocznie w świątyni w starożytnych Delfach. „W wagonie było powietrze tak zepsute i ciężkie, iż Seweryn był niby owa wieszczka grecka, której trójnóg znajdował się nad szczeliną wydzielającą gazy odurzające.” Przedwiośnie
wieszczy: tu: proroczy. „W taką noc, jedyną w roku, przychodzą szczęśliwe myśli, natchnienia, wieszcze tknięcia palca bożego.” Sklepy cynamonowe
wieszli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy wiesz. „A wieszli, kto to jest ten Anioł smutny na cmentarzu?” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
wietrznik daw.: mężczyzna niestały w uczuciach. „— Bo gdy odebrała list, wpadła w okrutny gniew, wykrzykując, że pan Portos jest wietrznikiem i że pewnie o jakąś kobietę bił się i został raniony.” Trzej muszkieterowie
więtsza: dziś: większa. „Więtsza to zasię u mnie, niżby się tu miała” Odprawa posłów greckich
więtszej części naśladować: iść w ślady większości; iść za większością. „Mnie nie lża, jeno więtszej części naśladować.” Odprawa posłów greckich
więtszy starop. forma: dziś: większy. „Powinowactwo więtsze.” Odprawa posłów greckich
wieviel niem.: ile.
więź: bukiet. „Już pachnąca więź, którą trzymała w ręku, zajmować ją przestała.” Nad Niemnem
wieżą Eder: tłumaczone niekiedy jako nazwa własna: Migdal Eder. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wieża gotycka: wieża Saint–Jacąues, pozostałość po kościele gotyckim, zburzonym w końcu XVIII w. Z wysokiej tej wieży (50 m) rozpościera się piękny widok. „Idąc wciąż ulicą Rivoli około siódmej dotarł do placu, na którym wznosiła się, samotna jak palec, wieża gotycka, otoczona drzewami i niskim płotem z prętów żelaznych.” Lalka
Więzienia przepełnione są: informacje „Mirosława" o torturach stosowanych wobec więźniów politycznych zacytował Żeromski niemal dosłownie z „Listu otwartego w sprawie białego terroru w Polsce", wydanego przez KPP w czerwcu 1924 r. „— Więzienia przepełnione są aresztowanymi działaczami robotniczymi i działaczami narodowości uciskanych.” Przedwiośnie
więzienie Mazas: więzienie w Paryżu w 2. poł. XIX w. „Mieszkania ceglanym równoległobokiem otaczające podwórzec miały wyraz wcale nie weselszy od więzienia Mazas.” Syzyfowe prace
więźni: dziś popr. forma D. lm: więźniów. „I widzieli twarze niektórych więźni przez kraty patrzących się na niebo smutne i blade.” Anhelli
więźniowie: u Cylkowa: 'więźnie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wig: członek stronnictwa politycznego wigów, opozycyjnego wobec absolutystycznych rządów Stuartów w Anglii; stronnictwo to istniało w angielskim parlamencie od lat 80 XVII w., a w XIX w. przekształciło się w Partię Liberalną. „…król, przesądami swej edukacji przejęty, wziął mnie w jedną rękę, a drugą łagodnie uderzywszy, spytał, śmiejąc się, czy jestem wig, czy torys?…” Podróże Guliwera
Wight: wyspa należąca do archipelagu Wysp Brytyjskich, od wybrzeża brytyjskiego oddziela ją cieśnina Solent; jej główne miasta to Newport, Ryde i Cowes. „Jest prawie tak wielka jak jedna trzecia wyspy Wight i bardzo urodzajna.” Podróże Guliwera
wigil: policjant, strażnik miejski w starożytnym Rzymie. „Między bezładnymi grupami przeciskały się czasem postępujące miarowym krokiem oddziały żołnierzy lub wigilów czuwających nad ulicznym porządkiem.” Quo vadis
wigilia: dzień poprzedzający (szczególnie jakieś święto). + 2 inne znaczenia „…ch kształtów o głębokiej czerni — wskazywały dokładnie miejsce obozowiska, gdzie czciciele Kurtza odbywali swe niespokojne wigilie.…” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
wigwam: namiot Indian. „Niewiasty pracowały w wigwamach, dzieci wyrastały na piękne dziewczęta i dzielnych wojowników.” Sachem
Wikientij ros.: Wincenty. „Powołany został znowu jakiś Wikientij, wyłożył nauczycielowi swoją umiejętność i znikł w tłumie.” Syzyfowe prace
wikt daw.: pożywienie; wyżywienie. „U lada baby lepszy tam wikt znajdę niż tu, na królewskim stole!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
Wiktor z łac.: zwycięzca. „— Na co mu to przyszło temu Wiktorowi, temu pogromicielowi tylu państw, miast, wojsk!...” Potop
Wiktor Emanuel II 1820–1878: król Sardynii w latach 1849–1861, po zjednoczeniu Włoch w r. 1861 król włoski. „Wiktor Emanuel, oczarowany pięknością jego córki, zaszczycał go swoją przyjaźnią i nawet chciał mu nadać tytuł hrabiego.” Lalka
wiktoria z łac.: zwycięstwo. „Wypędzimy precz panów Koniecpolskich a Kalinowskich, a Potockich, a Lubomirskich, i Wiśniowieckich, Zasławskich i wszystką szlachtę i sami się ich majętnościami podzielimy, co też i po bożej musi być myśli, gdy nam już dwie tak znaczne dał wiktorie.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
wiktoryja daw., z łac., z łac.: zwycięstwo. „Żadnych nowych wiktoryj nieprzyjaciel nie otrzymał, więc mu i do Birż, na kurlandzką granicę, daleko.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
wiktuały z łac.: artykuły spożywcze; jedzenie. „Składy drobiu i wiktuałów pourządzały tak imponujące widowiska, że zdawało się, iż pozioma myśl kupna, sprzedaży i targu nie może mieć z nimi nic wspólnego.” Opowieść wigilijna
wiła starop.: szaleniec; początkowo: chory na padaczkę, epileptyk, który podczas ataku choroby zwykł padać na ziemię i w sposób niekontrolowany wić się całym ciałem. + 1 inne znaczenie „Gdy leżał wznak jako wiła,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 5 wystąpień →
wilcy: dziś popr. forma M. lm: wilki. „I jako gdy wilcy zmogą konia, on żyje jeszcze i leżąc na grzbiecie, broni się rozpaczliwie kopytami, a one pokryją go całkiem i drą zeń żywe kawały mięsa — tak owe wozy i piechurowie pokryci zostali zupełnie kłębiącą się masą koni i jeźdźców.” Potop
wilczura: opończa podbita wilczym futrem. + 1 inne znaczenie „No, nie na tym koniec, bo później panna chciała, by były dwa konie, a pan bronił, panna chciała wilczury i trzosika, pan bronił.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wilczy dół: pułapka na wilki. Dość głęboki, wąski dół pokryty z wierzchu cienkimi gałęziami i narzuconymi na nie dla niepoznaki mchem, liśćmi lub darnią. „Siedźże teraz w wilczym dole!” Zemsta
wilczyca w paszczę brytana przyjdzie: tym brytanem, dusicielem wilczycy (która tu ma także pewne polityczne znaczenie), czyli tępiącym występki na ziemi włoskiej, jest Can Grande della Scala, książę Werony, dobroczyńca Dantego. „W paszczę brytana gdy przyjdzie, zachrzęści.” Boska Komedia
wilczyna: kruszyna pospolita, krzew należący do rodziny szakłakowatych. „…brzozowe gaje, jasne i przezroczyste nad nieprzeniknioną gęstwiną berberysów, ożyn, dzikich porzeczek, kwitnących głogów, wilczyn osypanych purpurowymi gronami jagód, kaliny śnieżnymi kwiatami jak wielkimi płatami śniegu bielejącej, które za podścielisko swe…” Nad Niemnem
wilgotna Gwiazda: Księżyc, który kieruje przypływami i odpływami morza, stanowiącego w mit. gr. królestwo boga Neptuna. „Gwiazda, rządząca państwami Neptuna,” Hamlet
Wilhelm Borsiere: rodem florentyńczyk, człowiek światowy i pełen dowcipu, większą część życia przebawił na dworach książęcych. „Bo gość niedawny Wilhelm Borsijere ,” Boska Komedia
Wilhelm III Orański 1650–1702: książę Oranii-Nassau, namiestnik Republiki Zjednoczonych Prowincji, od 1689 król Anglii i Szkocji (jako Wilhelm II). „Czyniąc tedy zadość rozkazom mego pana, opowiedziałem mu jednego dnia ostatnią rewolucję zaszłą w Anglii przez wkroczenie księcia Orańskiego i wojnę, którą ten ambitny książę miał potem z królem francuskim.” Podróże Guliwera
Wilhelmstrasse: tu: synonim Niemiec, hitlerowskiego rządu; przy Wilhelmstrasse w Berlinie mieściły się instytucje rządowe, Królestwa Prus, a następnie zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej, m.in. Ministerstwo Finansów (nr 61), Ministerstwo Spraw Zagranicznych (nr 75/76), Kancelaria Rzeszy (nr 77) czy Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (nr 102/103 i 106). „Bo szefa miał — na Wilhelmstrasse;” Kwiaty polskie
Wilia lit. Neris, daw.: rzeka na Białorusi i Litwie, prawy, najdłuższy dopływ Niemna; nad Wilią leży Wilno i Kowno. + 1 inne znaczenie „Jechali, trzymając się blisko jedni drugich, ale tak wolno, iż Zbyszko począł myśleć, iż nie zdążą na Wilię.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wilią: w wigilię, poprzedniego dnia. „Chrzest dzisiejszy przypomina mi bale, na które zaprosiwszy gospodarz, zgra się wilią w karty, a potem gości przyjmuje z grzecznością rozpaczy.” Nie-Boska komedia
wilią wyroju: tj. tuż przed wyrojeniem się, kiedy to część pszczół z młodą królową opuszcza ul, by szukać miejsca na nowe gniazdo. „W obozie zawrzało jak w ulu wilią wyroju.” Potop
Wilii: ze względu na melodię wiersza wyraz ten należy czytać jako trzysylabowy: Wi-li-i. „A Wilii widokiem i szumem Wilejki” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wilk drapieżny: to odczytywane jest jako odniesienie do zwycięstw Szaula [Saula], pierwszego króla w Israelu, który pochodził z plemienia Binjamina, a także do porywania dziewcząt na żony przez plemię Binjamina, o czym mowa w Księdze Sędziów 21, zob. Raszi do 49:27. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wilkowi: poddani Wilka. „A Wilkowi niech się na Boże Narodzenie pokłonią i do mnie przyjdą.” Krzyżacy
Willi daw.: spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Willie a. Willy , będącego zdrobnieniem imienia William . „No, patrz, Willi, czy ty byś coś podobnego potrafił?” Bankructwo małego Dżeka
Williamek daw.: polskie spieszczenie anglosaskiego imienia William . „— Williamek, kto ci zjadł śniadanie?” Bankructwo małego Dżeka
Wilna: Wilejka, dopływ Wilii. „Wody z gór szumią, a pienista Wilna” Pieśni
wiłować: zachowywać nieodpowiedzialnie, oddawać się szaleństwom (od: wiła: żartowniś, błazen, a nawet: szalony). „Pewnie by się raniej kładł ani tak wiłował.” Fraszki
Wiluś 1859–1941: ostatni król Prus i cesarz niemiecki (od 1888 r.), pozbawiony władzy w wyniku tzw. rewolucji listopadowej w Niemczech, abdykację podpisał 28 listopada 1918 r.; od 10 listopada 1918 r. przebywał w Holandii, gdzie pozostał aż do śmierci. „Że Wiluś z Trockim się pokumał” Kwiaty polskie
wilżyć: zwilżać. „I kiedy rosa wilży młodość hożą,” Hamlet
wim gw.: wiem. „A jo coś wim i pedziołbym,” Wesele
Wiminal: jedno z siedmiu wzgórz Rzymu. „Szli przez Vicus Patricius, wzdłuż Wiminalu, do dawnej bramy Wiminalskiej, koło płaszczyzny, na której Dioklecjan wzniósł później wspaniałe łaźnie.” Quo vadis
Wina ojca idzie w syna ...: można tu dostrzec motyw, który z pism Krasińskiego zaczerpnął Szujski, współtwórca krytycznej szkoły historycznej krakowskiej. Szujski opublikował pełen patriotycznej goryczy list Krasińskiego do ojca pisany z Florencji 26 stycznia 1836 r., w którym padają m.in. słowa: „Strasznymi bywają zapisy czynione przez przodków: zdrowie, choroba — materialnie, radość, smutek — moralnie, i jeszcze kara lub chwała. My w testamencie dostali tylko wypłatę długów". „Wina ojca idzie w syna;” Wesele
winąć: rozwinąć, spleść. + 1 inne znaczenie „Winąć tęczę kolorową,” Balladyna wszystkie 2 wystąpienia →
Wincenty z Szamotuł zm. 1332: wojewoda poznański, brał udział w bitwie pod Płowcami. „— Sprowadził ich tu Wincenty z Szamotuł.” Krzyżacy
winczester: strzelba produkowana przez Winchester Repeating Arms Company, której kolejne wersje cieszyły się popularnością na przełomie XIX i XX w. „Dwaj jego towarzysze trwali przez całą minutę z rozdziawionymi gębami, po czym rzucili się do małej kajuty, wypadli z niej natychmiast i stanęli, rozglądając się z przerażeniem i trzymając winczestery w pogotowiu.” Jądro ciemności
windować pot.: wnosić na górę, podnosić coś ciężkiego. „Julek trzecią skrzynię w wielkie kwiaty pomalowaną wspólnie z braćmi z domu wynosił i na wóz windował.” Nad Niemnem
Windsor: angielskie miasto na zachód od Londynu; słynne z Zamku Windsor, rezydencji królów Wielkiej Brytanii. „Książę był w Windsorze na polowaniu z królem.” Trzej muszkieterowie
winien by mu był został: przewiniłby wobec niego. „Winien by mu był został, cóż kiedy wziął żonę,” Odprawa posłów greckich
Winkelried ze Stans, Arnold: średniowieczny bohater szwajcarski (najprawdopodobniej postać fikcyjna a. legendarna), który w 1386 w bitwie pod Sempach między wojskami szwajcarskimi a austriackimi pod wodzą księcia Leopolda III Habsburga dokonał wyłomu w szyku przeciwnika przez to, że ruszył do boju z okrzykiem „Droga dla Wolności!", chwycił pęk włóczni z pierwszej linii wroga i wbił je we własną pierś. Atak Szwajcarów, który poszedł jego śladem, zakończył się zwycięstwem. Winkelried uznawany jest za symbol poświęcenia własnego życia dla dobra ojczyzny przez odważny, celowy czyn. „Winkelried dzidy wrogów zebrał i w pierś włożył,” Kordian
winna bywszy: tu: będąc godna. „Srogiej pogance, winna bywszy pana.” Pieśni
winne: należne, będące powinnością (tu: lennika). „Jak winne hołdy z podległego kraju,” Konrad Wallenrod
Winnica: miasto w środkowej części Ukrainy, nad Bohem. + 1 inne znaczenie „Ciągnęły wojska na Winnicę i Lityń ku Chmielnikowi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
winny: tu: należny. „Lecz starca głos niech w młodszych winną baczność wzbudzi,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.