Litera N

1196 słów, strona 1 z 5.

n'est–ce pas? fr.: czyż nie? „Z takim błaznem strzelać się nie podobna, n'est–ce pas?...” Lalka
na gw.: masz. „jak kces gęby, na —” Wesele
Na Bakcha i Merkurego!: Hamlet zaklina się, że nadal lubi Rozenkranca, powołując się na Bachusa, boga wina, oraz Merkurego, posłańca z Olimpu, boga kupców i złodziei. „Na Bakcha i Merkurego! i teraz jeszcze.” Hamlet
na bałyku: na czworakach. „Jeden się wszczepił w ucho, przelazł na bałyku przez bestią i wisi, ani piśnie.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
na bandos: na roboty sezonowe poza miejscem stałego zamieszkania. „Straszny czas nastawał wówczas dopiero, gdy prawie wszyscy mieszkańcy wioski, kto tylko posiadał jakie takie siły, szli na bandos, „w pszenne kraje".” Syzyfowe prace
na bezrok: w przyszłym roku. „— Nie łamcie ino gałęzi, bo na bezrok gruszek mieć nie będziecie.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
na białych kamieniach: na kamiennych ławach. „Wyszedł i siadł na białych kamieniach na dworze,” Odyseja
na Boga wkładaj: powierzaj Bogu. „Ostatek na Boga wkładaj,” Pieśni
na borg przestarz.: na kredyt. „Przepiwszy wszystko, pili dalej na borg, ne na to, szczo je, ałe na to, szczo bude.” Ogniem i mieczem
na Boże Narodzenie: Boże Narodzenie stanowiło zwyczajowy termin, do którego obowiązywały umowy. „A Wilkowi niech się na Boże Narodzenie pokłonią i do mnie przyjdą.” Krzyżacy
na Cię pomniemy: pamiętamy o Tobie. „Niechaj na Cię pomniemy” Treny
na co by bezpiecznie mógł kazać: na czym mógłby polegać bez zastrzeżeń. „Człowiek mógł kazać?” Pieśni
Na co się oglądacie: «Czemu przed synami Iszmaela i synami Esawa staracie się wyglądać tak, jak gdybyście byli syci? […] Czemu wszyscy mają patrzeć na was i dziwić się, że nie szukacie dla siebie pożywienia zanim skończą się wam zapasy?», zob. Raszi do 42:1. «Wszyscy inni idą [do Micraim] kupić zboże, a wy siedzicie!», zob. Radak do 42:1.
na cóż tedy jestem: hebr. לָמָּה זֶּה אָנֹכִי ( lama ze anochi ): 'czemuż to ja?'. «[Skoro] tak wielkie jest cierpienie w ciąży, [to czemu] pragnęłam i modliłam się o to?», zob. Raszi do 25:22. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na cóżem poszła: konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: na cóż poszłam, po co poszłam. „Na cóżem poszła do tego człowieka?” Balladyna
na cudzymże chcą orać zagonie ?: konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytającą zarazem -że ; znaczenie: czy na cudzym zagonie chcą orać? „na cudzymże chcą orać zagonie” Noc listopadowa
na czas: czasowo, na pewien czas. + 1 inne znaczenie „Wzrok mruży, na czas pozbawił mię wzroku.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
na czas tylko: jedynie tymczasowo. „Na czas tylko był mi dany,” Zemsta
na czele daw. forma: na czole. „Potem sama się przybliż z kwiatami na czele, —” Łąka
na czym zbywa: czego brakuje. „I na czymże im, na czym jeszcze zbywa?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
na czymżem stanął daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że i ruchomą końcowką czasownika; inaczej: na czymże stanąłem. „Miałem powiedzieć coś, na czymżem stanął?” Hamlet
na dęba daw. forma B. lp rodz. m.: dziś: na dąb. „Przyszedł czas i na dęba pełnić srogie losy;” Bajki i przypowieści
na dewocji siedzieć: potocznie: mieszkać w klasztorze bez składania ślubów zakonnych. „matka żyje jeszcze i w Rzymie na dewocji siedzi...” Nad Niemnem
na dobie daw.: na czasie; to wtedy (w domyśle: przydaje się). + 3 inne znaczenia „Nie dziw, że nie pomnimy wypłacać na dobie” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
na dobie/ Wyprzęży wołów: tj. wieczorem, gdy kończy się pracę na polu. „Wyprzęży wołów, wtenczas wróg nas parł nawałą.” Odyseja
na dobitek pot.: ponadto, dodatkowo. „— Na dobitek!...” Trzej muszkieterowie
na dwie strony: na dwa sposoby, sprzecznie. „Na dwie strony ten widok rycerze tłumaczą:” Iliada
Na dworze niebios: Poeta wyobrażając Boga jako króla niebios, błogosławionych często dworem Jego nazywa. „Na dworze niebios, skąd wracam, jest cudnych” Boska Komedia
na fanty: w zastaw. „Dał pięćset w gotowiźnie, a tysiąc na fanty.” Satyry
na fest z niem.: mocno. „Samem śrubę zakręcił na fest, kluczem pod żłób cisnął i układłem się.” Syzyfowe prace
na furmanki się najmował: zatrudniał się do pracy w polu; furmanka : wóz konny wykorzystywany przy przewożeniu zbiorów z pól uprawnych m.in. ziemniaków, zboża, siana. „Na furmanki się najmował, za groszem się po świecie uganiając, ale i tak nie zawsze chleba w chacie było dość.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na gadzie daw.: na piętrze. „Ona odeszła do swych pokojów na gadzie” Odyseja
na gańbę dekretować: wyrażać naganę, orzekać winę niehonorową. „A jeżeli ja za ten postępek do panny Domuntówny żadnej pretensji nie mam, to i nikt z niej naigrawać się albo na gańbę dekretować jej nie powinien i jeżeli komu jeszcze to do głowy przyjdzie, wtedy ja spólnie z panami Domuntami postaram się to jemu z głowy wyb…” Nad Niemnem
na głos łowca: dziś popr. forma D.: na głos łowcy. „Nim na głos łowca podniesie swe oczy,” Boska Komedia
Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc: Goplana w tej scenie upodabnia się do bóstw kobiecych władających przyrodą; z półksiężycem nad czołem występują Diana oraz Hekate w mit. gr. Postać podobną jak tu Goplana przybiera również Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie Mozarta. „— Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc.” Balladyna
Na głowie ma kraśny wianek odnośnie wersów 386–405 i 406–417: w wydaniu z roku 1823 poeta zaznacza, że zwrotki te mają być śpiewane jako duet (Duo), zaś od wiersza 406 śpiewa sama Dziewczyna, co w powyższym wydaniu było oznaczone napisem Aria. do sprawdzenia numery wersów po zrobieniu htmla „Na głowie ma kraśny wianek,” Dziady, część II
na górze: tu: na zewnątrz ciała. „Bo kto mię ma bić na górze,” Fraszki
na gościnne prawa nie pomniąc: zapominając o prawach gościnności. „Nie pomniąc, żonę mu wziął i przywłaszczył sobie.” Odprawa posłów greckich
na grobiech starop. forma: na grobach. „Na ich grobiech bić będą.” Odprawa posłów greckich
na hak przywieść daw.: złapać, poskromić, jak psa łańcuchowego. „Tu Maćko począł opowiadać o swoich odwiedzinach u Wilków, jak ich sobie zjednał i na hak przywiódł, a ona słuchała z wielkim zdumieniem, a gdy wreszcie skończył, rzekła:” Krzyżacy
na hawrani: na granicy. „— U nas mówią, że i sułtan turecki przyjdzie, i chan ze wszystkimi ordami, a nasz druh Tuhaj-bej na hawrani blisko stoi i wcale do dom nie poszedł.” Ogniem i mieczem
na hazard: na ślepo, na chybił trafił. „Spośród tłumu na hazard wybiorę.” Satyry
na jaki żywot sie udała: jaki rodzaj życia wybrała. „Która nie wiem na jaki żywot sie udała,” Pieśni
na jawi forma starop.: na jawie. „Potym nagle uciecze, a temu na jawi” Treny
na jawiż płaczę swej lekkości: na jawie opłakuję swą lekkomyślność (w niektórych komentarzach: hańbę). „Ale na jawiż płaczę swej lekkości?” Pieśni
Na jedną chwilę kto wstrzyma się w biegu: Gdyby sodomici za chwilę zatrzymania się w biegu mieli być karani i za to sto lat stać pod deszczem ognia, którego strząsnąć z siebie nie mogą, trudno w tym dopatrzeć moralnego związku między przestępstwem i karą. Najprawdopodobniej poeta przez to chciał wyrazić, że kto raz dopuści się tego grzechu i w nim choć na chwilę zatrzyma się, aż do późnej starości z niego się nie otrząśnie. „Na jedną chwilę kto wstrzyma się w biegu,” Boska Komedia
na jednej nodze pot.: bardzo szybko. „Skoczył Pietrzyk na jednej nodze do chatynki Skrobka i dalej do jaskółki z prośbą:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na jednej operze: mowa o Fauście (1859) kompozytora francuskiego Charlesa Gounoda (libretto oparte oczywiście na dramacie Goethego). „Ja był raz na jednej operze, jakiego to Niemca (już pozwól, a Niemcy mają rozum!), gdzie sam diabeł nie wynalazł na kobietę lepszego sposobu jak brylanty...” Lalka
Na jego woli co robi natura: To co jest bezpośrednio albo pośrednio przez Boga stworzone, przez jego służebnicę naturę. O tym pośrednim i bezpośrednim tworzeniu nieraz poeta będzie wspominał. „Co sama tworzy, co robi natura».” Boska Komedia
na jezioro: tu: do jeziora. „Chryzeida pobiegła z muszlą w ręku na brzeg jeziora i wylała wodę z muszli na jezioro, wymawiając te wyrazy:” Klechdy sezamowe
na każdy czas: tu: w każdej chwili. „A tymczasem wierna drużyna królewska obozowała między rozrosłymi korzeniami wierzby owej, na każdy czas będąc na zawołanie pańskie, a mieszkanie sobie tak wygodne zrządziwszy, iż było się gdzie i na deszcz ukryć, i cienia w południe zażyć, i w czyste gwiazdy z…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Na każdym miejscu i o każdej dobie: urywek z wiersza Mickiewicza Do M... (Maryli): „Tak w każdym miejscu i o każdej dobie, Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił, Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie, Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił." „Zostaw go tam i tylko każ wyryć na nim te wiersze: „Na każdym miejscu i o każdej dobie..." Znasz to?...” Lalka
na kilka lat przed wojną: mowa o pierwszej wojnie światowej: powieść ukazała się w roku 1935. „Po stracie dwóch z kolei majątków, własnego i żony, Walerian Ziembiewicz dostał w Boleborzy miejsce rządcy na kilka lat przed wojną.” Granica
na kondzie: na kondycji, tj. na posadzie korepetytora, nauczyciela domowego. „Kilkuletni pobyt na kondzie w rozmaitych Pajęczynach dał mu sposobność, przy prowadzeniu życia mało co wykwintniejszego od wzorów zostawionych przez mistrza Diogenesa, zgromadzenia kilkuset rubli.” Syzyfowe prace
na kraju: na skraju, na progu. „Zmierzch już zapadał, kiedy Podziomek, na kraju groty stanąwszy, odsapnął i po stronach rozglądać się zaczął.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na krzesła przerabia warsztaty: na krzesła senatorskie zamienia warsztaty rzemieślnicze. „Cudotworność” Fortuny określa tu autor przy pomocy poetyckiej przenośni; w XVIII w. bowiem uzyskanie godności senatorskiej przez mieszczanina było niemożliwe. „Cudotworna, na krzesła przerabia warsztaty”.” Satyry
na księżą oborę daw., gw.: na cmentarz. „Jeno patrzeć, jak pójdzie na księżą oborę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
na księżą oborę poglądać: szykować się na śmierć. „…dzwaniał z przyjacioły, kto się puszył i wynosił nad drugie, kto za dzieuchami się uganiał, kto chyrlał i na księżą oborę poglądał, kto na ciepłym przypiecku legiwał, komu radość była, komu smutek, komu zaś ni jedno, ni tamto — a wszyscy żyli gwarno, z całej m…” Chłopi, Część druga - Zima
na księżej grudzi: nie żyje (dosł.: leży w ziemi koło kościoła). „Na święty Michał będzie trzecia jesień, jak Małgochna na księżej grudzi.” Krzyżacy
na kształt: tu: podobnie do; tak jak. „— Jaka szkoda, że i my nie możemy się bawić w orła i reszkę albo wirować po ziemi w tańcu rubinowo-topazowym, albo na kształt turkusów wpełzać na drzewa koralowe, albo wreszcie przesypywać się z brzękiem i szmerem ze szkatuły do szkatuły, jak brylanty!” Klechdy sezamowe
Na którym z bratem swym Eteokl płonął: Eteokles i brat jego Polinik, w pojedynku nawzajem siebie zamordowali. Gdy ciało drugiego brata na stos włożono, podczas gdy pierwszego już gorzało, w tej chwili płomień się rozdzielił, ażeby prochów tych, co za życia najzaciętszymi byli wrogami, zarazem jeden ogień nie strawił. „Na którym z bratem swym Eteokl płonął?»” Boska Komedia
na Lachiw daw., ukr.: na Polaków. „…rwało tak czasem rok, dwa, aż nagle przychodziła wieść o jakowejś walnej wyprawie czy to jakiego atamana na Tatarów, czy na Lachiw, czy wreszcie paniąt polskich na Wołoszczyznę i wnet ci kołodzieje, kowale, garbarze, woskoboje porzucali spokojne zajęcie i prze…” Ogniem i mieczem
na łeb zlata: wybiega. „Bez duszy z wyniesionej nawy na łeb zlata.” Iliada
na ledzie starop. N. lp: na lodzie. „Kiedy siedziem jak na ledzie,” Pieśni
na leśne jabłko: dziś: na kwaśne jabłko. „…zepion kobylim mlekiem, którym Litwa nauczyła krzepić się od Tatarów, począł biadać, że go „synowie Beliala" zbili na leśne jabłko dzidami, że mu zabrali konia, na którym wiózł relikwie wyjątkowej mocy i ceny, a na koniec, że gdy go przykrępowano do drzewa, mr…” Krzyżacy
na lewo dwaj nieszczęśliwi: Tu poeta namiętnych marnotrawców swojego mienia, a szczególnie kantowników jako grzeszników innego rodzaju wyraźnie odróżnia od nierozmyślnych i marnotrawców, o których w pieśni VII wspomina. Gdy tamci tylko bezcelowym trudem mordują się, ci przeciwnie, wściekłymi namiętnościami szczwani są jak psami. „Oto na lewo, snadź dwaj nieszczęśliwi” Boska Komedia
na lewo... potężny gmach: Opera. „W głębi na lewo widać jakiś potężny gmach.” Lalka
Na ludzkiej chęci wiszą: zależą od ludzkiej chęci. „Na ludzkiej chęci wiszą: i ja, i ona” Pieśni
Na lwa srogiego bez obawy siędziesz: cytat z psalmu XCI w przekładzie Jana Kochanowskiego. „Kiedy Kochanowski pisał: „Na lwa srogiego bez obawy siędziesz i na ogromnym smoku jeździć będziesz" — z pewnością miał na myśli kobietę...” Lalka
na mą ciężką żałość starop.: abym ciężko żałował. „Niżeś sie na mą ciężką żałość urodziła?” Treny
na mały czas starop.: na krótko. „Na mały czas mogą pomoc,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
na martwe i umęczone: dziś popr. forma B. lm r.m-os.: na martwych i umęczonych. „A poznawszy to, rozbiegły się zgraje pełne przerażenia, a żaden z tych, co uciekali, nie odwrócił głowy, aby spojrzeć na martwe i umęczone.” Anhelli
na miejsca swe: do pierwotnego miejsca swego pobytu. „Miałby zginąć ani na miejsca swe wezwany?” Treny
na miejscu, gdzie krew ofiary pokutnej: „Chociażby krew została wytarta, to uczy, że nie krew powoduje [ważność rytuału], ale miejsce [nałożenia oleju]", Raszi do 14:28 [1]. „I pokropi kapłan palcem swoim prawym oliwą, będącą na lewej jego dłoni, siedem razy przed obliczem Wiekuistego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
na moimże to skazy domie: inaczej: czy to na moim domu skazy. „Na moimże to skazy domie?” Noc listopadowa
na mrugi: mrugając. „Jak pastuch wszedł do izby, i zaraz na mrugi” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
na Muszynie: Muszyna leży pod Nowym Sączem na ważnym szlaku handlowym wiodącym na Węgry. „O starosta na Muszynie,” Fraszki
na najlepszej: u Cylkowa: 'na wyborze'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia i uwspółcześnienie. „I rzekł Faraon do Josefa, mówiąc: „Ojciec twój i bracia twoi przybyli do ciebie:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na nice daw.: na drugą stronę, podszewką na wierzch. „I było to dla niego czymś tak niesłychanym, iż zdawało mu się, że cały porządek świata został na nice wywrócony.” Krzyżacy
na nie: dziś popr. forma: na nich. „I spojrzawszy na nie, Szaman rzekł: co uczyniłem?” Anhelli
na niewidziane: bez zobaczenia czegoś. „Nie widziałam go na oczy, a brak mi go na niewidziane.” Klechdy sezamowe
na oazach: dziś popr.: w oazach. „Dwa razy zatrzymywali się na oazach.” Król Maciuś Pierwszy
na obliczu ziemi: dziś: na powierzchni ziemi. „ze wszystkiego, co na lądzie” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na oboję fortunę: zarówno na szczęście, jak i na nieszczęście, na dobry i na zły los. „I serce na oboję fortunę gotuje.” Treny
Na obu końcach ulicy: Krakowskiego Przedmieścia. „Na obu zaś końcach ulicy, niby pilnujące miasta szyldwachy, wznosiły się dwa pomniki.” Lalka
na oczach: u Cylkowa 'w oczach'. „A Efron zasiadał wpośród synów Cheta; i odpowiedział Efron Chitejczyk Abrahamowi w uszy synów Cheta, wobec wszystkich wstępujących w bramę miasta jego, jak następuje:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na odlotnym neol.: w ostatniej chwili przed odlotem. „Jeno się po nim purpurowy odblask butów w ciemnościach na odlotnym zapóźnił.” Klechdy polskie wszystkie 2 wystąpienia →
na odprawę: aby je odprawić, tj. pozbyć się ich. „Ale jeśli nas za wielka chmara wilków w przasnyskim boru opadnie, to im go rzucim na odprawę, bo na nic lepszego się nie przygodzi.” Krzyżacy
na ognisku wraz usiadł w popiele: gest oddania się w opiekę bogom domowym. „To rzekł i na ognisku wraz usiadł w popiele” Odyseja
na okręty: dziś popr.: ku okrętom a. w kierunku okrętów. „Niegodnie: lecą z trupem konie na okręty.” Iliada
na olaboga daw.: niedbale, byle jak, naprędce. „Obstawiliśmy chałupę na olaboga i Wilk — we wszystkich opowiadaniach Romka Wilk grał pierwsze skrzypce — wlazł przez okno do chałupy, czekamy, aż się załatwi.” Pożegnanie z Marią
na opaszki: narzucony na ramiona. „Przybrany w piękny kontusz, Bóg wie jakie czasy pamiętający, „na opaszki" wrzucony, w drogi żupan, giął się w ukłonach, muskał wąsa jak za dawnych, pijackich czasów, uśmiechał się, prawił komplementy i sumitował.” Popioły
na ostatku: «To co najdroższe: na końcu», zob. Raszi do 33:2. „Na ostatku wynurzył się z rozwartej bramy sam kapitan i brama natychmiast za nim się zamknęła.” Klechdy sezamowe
na ostre: na broń ostrą, przen.: na śmierć. „…yślę, że w Toruniu pan Zawisza z Garbowa alibo pan Powała z Taczewa wyprosi mi u pana naszego pozwoleństwo, abym się mógł na ostre z tymi mnichami potykać.…” Krzyżacy
na papieros: dziś popr. forma B. lp: na papierosa. W czasach, kiedy powstawała niniejsza książka, nie było jeszcze wiadomo, jak szkodliwe jest palenie papierosów, i chłopcy uważali palenie za oznakę swojej dorosłości. „Felek nie mógł być długo, bo miał jakieś ważne interesy na mieście, przyszedł tylko pożyczyć trochę pieniędzy — niewiele: tylko na tramwaj i może na papieros i czekoladę.” Król Maciuś Pierwszy
na parol: pod słowem honoru. „— rzekł Kmicic — jeżeli który przyjdzie, to na parol.” Potop
na pastwę: na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). „rzuca się na pastwę oślep” Wesele
na pełne: mowa o morzu. „Gdyśmy się dwakroć dalej na pełne wybili,” Odyseja
na pewno: tu: z pewnością (siebie), zdecydowanie. „Idź, synu, na pewno” Balladyna
na pieczy starop.: w opiece (por. współczesne: mieć pieczę nad czymś). „Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy.” Treny
na płacz lekkość wkłada: lekceważy płacz. „Kto zaś na płacz lekkość wkłada,” Treny
Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę: papież Grzegorz XVI, odpowiadając na starania dyplomacji rosyjskiej, wydał 9 czerwca 1832 encyklikę Cum primum , potępiającą uczestników powstania listopadowego i samo powstanie jako bunt przeciw legalnej władzy. „Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę.” Kordian
na podorędziu daw.: pod ręką. „Kazał też Głowaczowi przysiąść się do siebie i mieć kuszę na podorędziu od wilków, tymczasem zaś gawędził z nim wesoło.” Krzyżacy
na pohybel ukr., z ukr.: na zgubę, na śmierć. „Niektórzy kurzeniowi powstali z miejsc, między deputacją dały się słyszeć wołania: „Na pohybel!".” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Na pohybel Lachom! daw., ukr.: Śmierć Polakom! „— Na pohybel Lachom!” Ogniem i mieczem
na pokarm stawa: wystarcza na jedzenie (tzn. jest dość zamożny). „Toż królowi na pokarm dostateczny stawa.” Kordian
na pokładankę daw.: na leżąco. „— Chłopaki będą brały dzisiaj na pokładankę po kopcach!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
na pola beresteckie: bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwycięstwo wojsk polskich nad siłami kozacko-tatarskimi; Beresteczko — miasto nad Styrem na Wołyniu, w zach. części Ukrainy. „Po owym układzie o małżeństwo dzieci, zawartym między starym Billewiczem a Kmicicem ojcem, miał ów kawaler przyjechać zaraz do Wodoktów akomodować się pannie; tymczasem wybuchła wielka wojna i kawaler zamiast do panny pociągnął na pola beresteckie.” Potop
na pomiecie daw.: pokosem. „Gdyż zdobył gród potężny, wyciął na pomiecie” Odyseja
na porządek daw.: porządnie. „Właśnie, żem sobie już całkiem wymiarkował, co mam czynić, i pierwsza rzecz gródek z dębiny mocnej zbudujem, a rowem każemy okopać na porządek.” Krzyżacy
na posły starop. forma: na posłów. „W Aulidzie, którzy tylko na posły czekają.” Odprawa posłów greckich
na pował daw.: dziś powiedziano by: pokotem. + 2 inne znaczenia „Tak też i myślę, miłościwa pani, że przyjdzie-li do wielkiej wojny, to chociażby wszystkie Niemcy pomagały Krzyżakom, zbijem ich na pował, bo większy jest nasz naród i Pan Jezus większą moc spuścił nam w kości.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
na powierzch: na wierzch. „…zcie odważyły się wyjść na zaproże i chciały gospodarzom po dawnemu służyć, ujrzały Piasta, jako w złocistym płaszczu na powierzch onej lnianej siermięgi wdzianym i w jasnej koronie, na tron, na króla królować szedł, gdzie mu już nie Bożęta, ale rycerze i dwor…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na powodzie: luźno uwiązany na postronku; tu: ciągnący się za nim. + 1 inne znaczenie „A weksel lichwopłatny mając na powodzie,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
na prawą zawrócił: na prawą stronę; na prawo. „Nim wóz na prawą zawrócił się przodem.” Boska Komedia
na prawo albo na lewo: «„Na prawo”, [znaleźć dziewczynę] spośród córek Iszmaela, „na lewo”: spośród córek Lota», zob. Raszi do 24:49. „I piłem, a i wielbłądy napoiła.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na prawo ciągnął się ogród: Ogród Tuileryjski. „Z placu skręcił w jakąś ulicę, gdzie na prawo ciągnął się ogród oddzielony żelaznymi sztachetami i słupami, na których stały wazony, a na lewo — szereg kamienic z półokrągłymi dachami, z lasem kominów i kominków, z niekończącymi się balustradami...” Lalka
Na prawo, gdzieś bardzo daleko, widać plac: plac Vendóme z kolumną tejże nazwy, wzniesioną na cześć armii napoleońskiej w 1805 r. „Na prawo, gdzieś bardzo daleko, widać plac, na lewo — pod hotelem — niedużą markizę a pod nią gromadę mężczyzn i kobiet, którzy siedzą przy okrągłych stoliczkach, prawie na chodniku, i piją kawę.” Lalka
na próbie to powiedział: wyznał to na śledztwie, na torturach. „Na próbie to powiedział, że greckiego wojska” Odprawa posłów greckich
na procenta: dziś popr.: na procent. „Potem bankierzy i wypożyczający na procenta.” Faraon
na prostaki gwar.: na przełaj, droga obrana wprost przed siebie, a nie po ścieżce. „— Bardzo kopno na prostaki.” Przedwiośnie
na przedanie gw.: na sprzedaż. „— dziw go w rękę nie pocałowała z wdzięczności, ale jeno dorzuciła radośnie: — I gąsków można by więcej przychować, a i drugiego karmika mieć na przedanie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
na przełaj: najkrótszą drogą. „Zwiedzić duchem na przełaj zieleń samą w sobie.” Topielec
na przemiany: dziś: na przemian. „Każdy z Daleszowskich strzelał codziennie po razu, Szwarc i Borowicz na przemiany.” Syzyfowe prace
na przyprzążkę gw.: na dodatek. „Cztery robiły, stara była jeno na przyprzążkę, do poganiania.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
na przysieniu: u progu sieni domu. „Pod progiem na przysieniu;” Wesele
na pustoci: na pustyni. „Czegóż upatrujesz na pustoci?” Cierpienia młodego Wertera
na raku daw.: na czworakach. „To powiedziawszy Odys wypełznął na raku” Odyseja
na rejistrze starop.: na rejestrze; w pogotowiu. „Dzirżę kosę na rejistrze,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
na rękę: na pojedynek. „A kto o fałsz pomówi, nie wyzwę na rękę:” Grażyna
na rękę wyzwała: wyzwała na pojedynek. „A mnie na rękę wyzwała.” Fraszki
na resztę naszę daw.: na naszą resztę; na resztę tego, co mamy. „Na resztę naszę rozdziera gardziele.” Grażyna
na rozcież gw.: na oścież. „Wszyćko tam stojało na rozcież wywarte, ale wszędy leżała niezgłębiona cichość śpiku.” Chłopi, Część czwarta - Lato
na rózdze: na gałęzi. „Nigdy na rózdze zielonej nie siędzie,” Pieśni
na sad: dziś popr.: do sadu. „Wyprawa Hrabiego na sad — Tajemnicza nimfa gęsi pasie — Podobieństwo grzybobrania do przechadzki cieniów elizejskich — Gatunki grzybów — Telimena w świątyni dumania — Narady tyczące się postanowienia Tadeusza — Hrabia pejzażysta — Tadeusza uwagi malarskie nad…” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
na sago: na ukos. „…a nawet grozić całkowitym zawaleniem się, jako że do wodociągów ściany kazano nam kopać prosto, a nie — jak to się mówi — na sago, nie przewidziawszy, że Norwegowie, którym polecono w rowach układać rury na wodociąg, wymrą solidarnie co do jednego już po pier…” Pożegnanie z Marią
na samę zmierza: zmierza ku (niej) samej. „Prózno, bo i na samę okrutnik zmierza,” Treny
na ścieżaj gw.: na oścież. „…garściach zaciskał piach, zaś oczy otwarte szeroko patrzyły z takim zachwyceniem, a tak kajś daleko, jakoby w niebo już na ścieżaj wywarte.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
na siebie uraził: rozgniewał na siebie. „Byłby może i wprost do gardła mu skoczył, ale ubogi chomik zaraz po pierwszych słowach Sadełka w trawę na łapy padł i prędko ku norce swojej dreptać począł, ogromnie wystraszony, iż tak słusznego zwierza na siebie uraził.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na sienie daw. forma: dziś: na sianie. „I to, że się na sienie dadzą pocałować.” Balladyna wszystkie 2 wystąpienia →
na Sipylu: Sipylus (łac.), Sypilos (gr.): góra w Azji Mniejszej, na którą została przeniesiona przez trąbę powietrzną skamieniała Niobe. „I stoi na Sypilu marmór nieprzetrwany,” Treny
na skoro z ros.: na szybko; byle prędzej. „Profesor po całych prawie dniach trzymał dzieci wiejskie w szkole, uczył je sposobem zwanym na skoro odpowiedzi na przywitanie: — „zdorowo rebiata!" — wszystkich śpiewu chóralnego Kol sławien, a Piątka i Wójcika ćwiczył w sztuce wyliczania członków panującej r…” Syzyfowe prace
Na sławu! Na szczastie! ukr.: Na sławę! Na szczęście! „Na szczastie!” Ogniem i mieczem
na służbie: w miejscu, gdzie się przechowuje naczynia stołowe. „Śrebrze na służbie i obiciu złotym;” Pieśni
na smoka: bo Adrastos, najprzedniejszy wśród najeźdźców, miał smoka wyrzeźbionego na tarczy. „Runął na smoka Ares z wojny szałem.” Antygona
Na smutną wieść przyjechał stary komisarz: Werter popełnił samobójstwo w mieście; komisarz przyjechał z leśniczówki. „Na smutną wieść przyjechał stary komisarz co tchu i ucałował, płacząc rzewnie, konającego.” Cierpienia młodego Wertera
na sparze starop.: na widoku; spara : szpara. „Wszytki na swej stawiam sparze;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
na spasenie Lacham z ukr.: na ratunek Polakom. „Z Kamieńca już z dział biją na radość i na spasenie Lacham, a na pohybel nam, niewinnym.” Ogniem i mieczem
na spotkanie: słowa 'na spotkanie' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „Ale nagromadziły się u mnie woły i osły, trzody, sługi i służebnice; a posyłam oznajmić to panu mojemu, by znaleźć łaskę w oczach twoich".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na sprobunek daw.: na spróbowanie. „— Daj na sprobunek.” Król Maciuś Pierwszy
na staniu: w stajni. „Ale był zawżdy koń na staniu rzeźwi,” Fraszki
na statek człowiek mało dbały: mało stateczny (w dzieciństwie i młodości). „Kiedy na statek człowiek mało dbały.” Fraszki
na stepie: syberyjskim... „A tymczasem on — prawił Szuman — czy to w piwnicy Hopfera, czy to na stepie tak się karmił Aldonami, Grażynami, Marylami, i tym podobnymi chimerami, że w pannie Łęckiej widzi bóstwo.” Lalka
na stronę: na bok, na ubocze, w ustronie. „— Już ja w tym, aby gromada nie uchwaliła — szepnął Grzela przysiadając się do Rocha, któren go wzion na stronę i dając jakoweś pisma i książeczki cosik z cicha i ważnie nauczał.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
na stronie daw.: tu: neutralni. + 1 inne znaczenie „Przecież mistrzowi i kapitule tak chodziło o to, by na wypadek wojny z potężnym królem polskim książęta mazowieccy pozostali na stronie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
na stronie stoi niewiast troje: Trzy cnoty duchowe, czyli teologiczne. Wiara, nadzieja i miłość. Te tylko mocne są umocnić do tyla wzrok nasz duchowy, że znieść może światłość nauki bożej. „Oto na stronie stoi niewiast troje,” Boska Komedia
na suche wciągną wysypisko: sens: wyciągną na ląd. „Niech go zaraz na suche wciągną wysypisko,” Odyseja
na świętego Piotra i Pawła: 29 czerwca; w oryginale: Lammas , czyli święto plonów, święto chleba, celebrowane od zachodu słońca 31 lipca do zachodu słońca 1 sierpnia. „Piotra i Pawła skończy lat czternaście.” Romeo i Julia
na święty Michał: 29 września. „Przekaż mu, że dość długo wojował już w tej ziemi; że powinien by wracać do Francji, do Akwizgranu, że pospieszysz tam za nim na święty Michał, że przyjmiesz tam prawo chrześcijan i zostaniesz jego wiernym lennikiem.” Pieśń o Rolandzie
na swobodzie: tu: wolny od trosk. „Bo sie czuje prawie na swobodzie.” Pieśni
na szczerbie: na wyłomie (muru obronnego). „że stoimy gdzieś na szczerbie,” Wesele
Na szczycie jaka łuna!: wierzchołki Czatyrdahu po zachodzie słońca, skutkiem odbijających się promieni, przez czas jakiś zdają się być w ogniu. „Na szczycie jaka łuna! pożar Carogrodu!” Sonety krymskie
Na sześć tysięcy mil szósta godzina ...: Kiedy o 6 000 mil (włoskich) na wschód jest południe, to u nas wiosną lub jesienią będzie poranek. Kula ziemska w objętości swojej ma najmniej 21 600 mil włoskich, z których 60 mil na każdy geograficzny stopień przypada. W czasie dziennego i nocnego porównania, poranek, południe, wieczór i północ, o czwartą część objętości kuli ziemskiej, to jest o 5 400 mil muszą być od siebie odległe. A ponieważ tu poeta nie o samym wschodzie słońca, ale o zmroku przedporankowym mówi, dlatego tę odległość o 6 000 mil w myśli swojej wyobraża. „Płonęła w ogniu, a cień padał prościej” Boska Komedia
na taki frymark śmierć nierada zwoli: na taką zamianę (handel) śmierć niechętnie pozwoli. „Lecz iż na taki frymark śmierć nierada zwoli,” Fraszki
na tej pierwszej sferze: Primum Mobile . Z Boga bezpośrednio światło udziela się tej sferze, a które ona między inne organa świata, czyli sfery, rozdziela. „Promień widomie na tej pierwszej sferze,” Boska Komedia
na tej stacji centralnej: mowa o Leopoldville (obecnie Kinszasa). „Nie lubię pisać do niego, z tymi naszymi posłańcami nie wiadomo nigdy, do czyich rąk list może się dostać tam, na tej stacji centralnej.” Jądro ciemności
Na tobie się kończy ród przeklęty: słowa Henryka z Części III: „ostatni dziedzic waszych myśli i dzielności, waszych cnót i błędów" uzyskują tu niejako sankcję pozaziemską, hr. Henryk uznany zostaje za upostaciowanie ginącej klasy — arystokracji, jego upadek równa się zagładzie całej klasy. „Na tobie się kończy ród przeklęty — w tobie ostatnim zebrał wszystkie siły swoje i wszystkie namiętności swe, i całą dumę swoją, by skonać.” Nie-Boska komedia
na topól: dziś: na topolę. „na topól, jakby je wiatr zdmuchnął.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na trzy lat: dziś: na trzy lata. „— Powiedziałem, że dwie miary gruntu i trzydziestu dwu ludzi bierze Fenicjanin na trzy lat dzierżawy, za pożyczenie jednego talentu złotem.” Faraon
na twym obroku: na twym utrzymaniu; obrok: pokarm dla koni. „Siadam; koń mój, sługa mój na twym obroku.” Pieśni
na tym miejscu: midrasz wyjaśnia, że zanim Jakub przybył do Labana, przez czternaście lat studiował w domu nauki. «Na tym miejscu położył się [do snu], ale przez czternaście lat, gdy uczył się w domu nauki u Ebera, nie spał nocami, gdyż zajmował się Torą», zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na tym światu: dziś popr.: na tym świecie. „— Ano jak tak — zawołał wesoło Józik Srokacz — to niechże nam powiedzą, skąd się Krasnoludki wzięły na tym tu światu?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na udry gw.: agresywnie, wojowniczo. „I kiej się uweźmie i pójdzie udry na udry, to i matki nie posłucha.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
na uściech starop.: na ustach. „złożon na uściech druha, przyjaciela,” Hymny
na ustęp: w niektórych innych wydaniach: na ustąp.
na waletę: na pożegnanie; z łac. vale : żegnaj. „To mówiąc, ścisnął królewskie kolana, towarzyszom, stojąc w półdrabku, na waletę zakrzyknął i na chłopa wołać począł, żeby ku tej wsi nawrócił.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
na wciąż reg.: na oścież. „Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Na wety: na deser; w mniej zamożnych domach szlacheckich, gdzie nie używano serwisów i zastaw cukrowych, a stoły były bardzo wąskie (na półtora łokcia), ustawiano koło stołów półki, na których podawane były słodycze. „Na wety zastawiają półki,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
na widoku: jawna, publiczna. „Teraz złość na widoku, a cnota przedajna.” Satyry
na wieki: na zawsze; nie wrócisz na wieki : nie wrócisz nigdy. „Na wieki ani mojej tesknice okrócisz.” Treny
Na wiki wikiw ukr.: Na wieki wieków. „— Na wiki wikiw.” Ogniem i mieczem
Na wiotkich liściach spisane wyrocznie: Wyrocznie Sybilli spisywane były, według Wergiliusza, na liściach przy progu jej groty. „Na wiotkich liściach spisane wyrocznie.” Boska Komedia
na wodach: w uzdrowisku; mówiono również: u wód. „…nażonych śnieżnych ramion, szczebiotała mu po francusku: comme quoi przed dwoma laty męża swego, Zygmunta Korczyńskiego, na wodach poznała; comme quoi podobał się jej od razu, ale rodzice jej, w odległych stąd stronach mieszkający, długo zgodzić się nie chciel…” Nad Niemnem
na wodzie zamki budują: jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I ). „Bowiem już i na wodzie zamki budują:” Pieśni
Na wołowej pisał skórze: będzie miał wiele pisania w związku z tą sprawą (podczas ewentualnego procesu). Jeszcze dziś istnieje powiedzenie: „nie spiszesz na wołowej skórze", na oznaczenie jakiejś długiej historii, trudnej do spisania nawet na wielkim arkuszu. „Na wołowej pisał skórze.” Zemsta
na Wolterze: na bulwarze Woltera. „Znowu w umyśle jego przesunął się pokój „na Wolterze" i stara, wstrętna żona concierge'a ze swymi wiekuistymi pytaniami bez sensu.” Ludzie bezdomni
na wściąż: na oścież. „Idź mi waść spać!» To mówiąc, drzwi na wściąż otwierał” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
na współkę: dziś popr. wspólnie bądź na spółkę. „Danveld zaprosił ich umyślnie, aby patrzyli na jego tryumf nad groźnym wrogiem, a zarazem nacieszyli się owocami zdrady, którą na współkę uknuli i do której wykonania dopomogli.” Krzyżacy
na wstręcie było: być na wstręcie czemuś a. komuś: stanowić przeszkodę. „Bo mu na wstręcie było moje ciało.” Boska Komedia
na wszystko mając wyrozumienie: dziś raczej: dla wszystkiego mając zrozumienie. „Była pełna i biała, niczym nie przejmowała się zanadto, na wszystko mając wyrozumienie.” Medaliony
Na wylot włócznią przebity Artura: Morderek, syn bajecznego Artura, króla Brytanii, według podania czatował w zasadzce na swojego ojca, ażeby go zabić; lecz ten uprzedził zamach zbrodniarza i włócznią przebił swego syna na wylot, tak że przez otwór rany słońce świeciło. „Na wylot włócznią przebity Artura,” Boska Komedia
na wyprzodki daw.: na wyścigi, jeden przez drugiego. „Będą się tu dygnitarze na wyprzodki przed tę bramę zjeżdżali...” Pan Wołodyjowski
na wyprzódki daw.: na wyścigi, na zmianę. „Wiedział, że jest bezbronny i bezoporny pieszczotom rusałczanym, a właśnie ruchliwe mrowie rusałek oblegało na wyprzódki jego zwłoki, krasy dawnej jeszcze niewyzbyte, które dla pożądliwych warg były snadź strawą wybredną.” Klechdy polskie
na wywrót: na lewą stronę. „Drżące jego ze wzruszenia ręce nie mogły sobie poradzić z ubraniem; wdziewał rzeczy na wywrót, szarpał je, upuszczał, słowem, wyprawiał z nimi istne awantury.” Opowieść wigilijna
na zajdach gw.: tu: w tyle. „Tak się przypięła do roboty, że komornice ostały daleko na zajdach; ale nie ustawała, nie zważając na Jagustynkowe przycinki ni widząc babich ślepiów, co ją obiegały cięgiem, kiej te psy przyczajone do kąśliwego chwytu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
na zamry daw.: ryzykując zamęczenie konia. „Siądę, ot, na koń i na zamry pojadę, a tak mi dopomóż Bóg, jako że to, com jej ślubował, spełnię, chyba że wprzódy sam legnę.” Krzyżacy
Na zdobyczy, synu mój, wzrosłeś!: «Wycofałeś się z planu uśmiercenia Josefa ( Ks. Rodzaju 37:26), oraz od wyroku śmierci na Tamar ( Ks. Rodzaju 38:26)», zob. Raszi do 49:9. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na zęby ją wzięli: zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki"). „Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli?” Pieśni
na zewnątrz: «Według zwykłego znaczenia wyprowadził go z namiotu na zewnątrz [u Cylkowa: 'na pole'], by ukazać mu gwiazdy. Ale midrasz uczy, że Bóg powiedział mu: wyjdź poza twoje astrologiczne [obserwacje], boś widział w układzie planet, że nie będziesz miał syna. Abram nie będzie miał syna, ale Abraham będzie miał! Saraj nie urodzi, ale Sara urodzi! Ja nadam wam inne imiona, a to zmieni wasz los [układ planet]», zob. Raszi do 15:5. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na ziem daw., gw.: na ziemię. „Kwardy był przeciek i do tkliwości nieskory, ale w tych dziwnych minutach gotów był paść na ziem, przywrzeć do niej gorącymi ustami i obejmować cały ten świat kochany.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Na ziemi dwa i dwa jest cztery, U Chimer: o czterdzieści więcej — żart. nawiązanie do Widzenia księdza Piotra z Dziadów części III Adama Mickiewicza, gdzie pada niejasna przepowiednia przywódcy, który ma poprowadzić Polskę do odzyskania niepodległości „a imię jego czterdzieści i cztery". „U Chimer — o czterdzieści więcej.)” Kwiaty polskie
na ziemię: tak w wyd. III. W wydaniu jubileuszowym Dzieł pod red. J. Czubka i w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „o ziemię". „Biedne dziecię, dla win ojca, dla szału matki przeznaczone wiecznej ślepocie — nie dopełnione, bez namiętności, żyjące tylko marzeniem, cień przelatującego anioła, rzucony na ziemię i błądzący w znikomości swojej.” Nie-Boska komedia
na ziemie toskańskie wśród próżnego ludu: Poeta ludowi Sieny przyznaje więcej próżności od wszystkich ludów włoskich: a to mniemanie wspiera następnym przykładem. Gdy Sieneńczycy zamek i port Talemone przy Maremmie leżący zdobyli, roili sobie, że za pośrednictwem tego portu rozwiną wielką potęgę morską z poniżeniem flagi genueńskiej i pizańskiej. Ci zaś, co spodziewali się być admirałami tej floty, całe swoje mienie stracili popierając zamiar próżności osobistej i narodowej, że Siena stanie się pierwszą potęgą morską. Lecz te próżne nadzieje, jak zamki na lodzie, budowane były na jakiejś, według gminnego podania mającej być rzece pod murami miasta, nazywanej Diana, którą nadaremnie z wielkim kosztem w ziemi odkopywali. „Tam ich zobaczysz wśród próżnego ludu,” Boska Komedia
na złe: «W złych zamiarach nie możesz przejść, ale możesz dla prowadzenia interesów», zob. Raszi do 31:52. „I rzekł Laban do Jakuba: „Oto kopiec ten i oto pomnik, który postawiłem między mną a tobą;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
na złomach opoki: Na skale przy Chiusi. „I wielki święty na złomach opoki” Boska Komedia
na zniszczenie: dziś popr.: do zniszczenia. „Że tak zawzięcie dążysz na zniszczenie Troi?” Iliada
na zwiadę: dziś popr.: na zwiad. „Ja tymczasem do ojca poskoczę na zwiadę,” Odyseja
na życie Faraona: jest to formuła przysięgi. «Gdy [Josef] przysięgał nieprawdziwie, przysięgał na życie Faraona», zob. Raszi do 42:15. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Na Żydów zaczyna się prześladowanie: w latach tych antysemityzm wzmocnił się znacznie na tle konkurencji ekonomicznej. W r. 1876 ukazała się broszura Jana Jeleńskiego: „Niemcy, Żydzi i my", która w ciągu kilku lat osiągnęła cztery wydania. W r. 1882 tenże Jeleński zaczyna wydawać pierwsze pismo antysemickie pt. „Rola". W r. 1881 dochodzi w Warszawie do rozruchów antyżydowskich, które powtórzyły się dwa lata później. „— Na Żydów zaczyna się prześladowanie.” Lalka
na... niebie przy... Pegazie: Pegaz, skrzydlaty rumak Muz i poetów (symbol natchnienia poetyckiego), przeniesiony na firmament tworzył gwiazdozbiór Pegaza. „Świecić na wielkim niebie przy lotnym Pegazie.” Fraszki
na... Parnasie: Parnas poczytywano za siedzibę Muz. „Panny, które na wielkim Parnasie mieszkacie,” Fraszki
[Na] łoże moje wstąpił: u Cylkowa: 'łoże moje wysokie'; uzasadnienie korekty: wybór Cylkowa zawiera jakąś nadinterpretację, choć rzeczywiście jest to bardzo niejasny fragment. W oryginale są tam tylko dwa słowa: יְצוּעִי עָלָה ( jecui ala ) dosł. ‘łoże moje wszedł’. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Nabielak, Ludwik 1804–1883: poeta, krytyk literacki i dziennikarz, organizator nieudanego ataku na Pałac Łazienkowski w pierwszym dniu powstania listopadowego. „Jak gdyby rozkaz daje nam.” Noc listopadowa
nabier gw.: nabrana część. „Właśnie ostatni nabier ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.” Chłopi, Część czwarta - Lato
nabrać: napęcznieć. „A Zbyszkowi zaświeciły oczy w jednej chwili i żyły nabrały mu na czole.” Krzyżacy
nabrany: tu: wypukły, wydatny. + 1 inne znaczenie „Serce się tłukło kiej oszalałe, paliły ją oczy, paliły usta nabrane i same ręce wyciągały się ku niemu.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
nabyć: kupić. „Krasnoludek zajrzał przez dziurkę od klucza i zobaczył, że student czyta podartą książkę, którą nabył w sklepie za kawałek sera.” Baśnie
nabyli: hebr. עָשׂוּ ( asu ): 'zrobili, uczynili'. Abram i Saraj pozyskiwali wyznawców Jedynego Boga. Jak uczy midrasz: «wprowadzili ich pod skrzydła Szechiny [Boskiej obecności]: Abram konwertował mężczyzn, a Saraj konwertowała kobiety, zaś Tora poczytuje im to tak, jak gdyby ich 'uczynili'», zob. Raszi do 12:5. „A Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Nachrichter niem.: kat. „— Kat ma prawo zabijać, nie stając się przez to mordercą — rzekł człowiek w czerwonym płaszczu, uderzając ręką po mieczu — jest tylko ostatnim sędzią; Nachrichter, jak powiadają Niemcy, nasi sąsiedzi.” Trzej muszkieterowie
nachylił barki swe do dźwigania: ujrzał, że ziemia dostarczy mu wszystkiego, co potrzebne, bez konieczności trudzenia się handlem i zajął się uprawą roli, zob. Bechor Szor do 49:15. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
naciąganie: oszukiwanie, wprowadzanie w błąd. „…lnopróżniacka rekrutowała się przeważnie z synów szlacheckich oraz ludzi zamożnych, trudniła się głównie próżniactwem, naciąganiem każdego z belfrów, kto tylko dał się naciągać, tańczeniem do upadłego w karnawale, łyżwiarstwem, potajemnym jeżdżeniem konno i je…” Syzyfowe prace
nacichać: dziś: przycichać. „Szmer żywej a przyciszonej rozmowy, przyciszonej z tego na ogół względu, że prowadzona była po polsku w obrębie murów gimnazjum rosyjskiego — wznosił się i nacichał.” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →
nacierać: atakować. „Trzeba zatem, żebyście mężnie nacierali,” Iliada
nacisk: natłok, ciżba. „Łże, bredzi, decyduje, a w zgrai nacisku” Satyry
Naczalnoje Owczarskoje Ucziliszcze ros.: szkoła początkowa w Owczarach. „We frontowej ścianie tego domostwa połyskiwały dwa okna sześcioszybowe, a nad drzwiami wchodowymi czerniała tablica z napisem: Naczalnoje Owczarskoje Ucziliszcze.” Syzyfowe prace
naczelnik powiatu: zwierzchnik administracyjny powiatu w zaborze rosyjskim. „Ponieważ starowina z wielkim ogniem zaczęła mi opowiadać, jakim doskonałym naczelnikiem powiatu był śp.” Lalka
nad Achiwy: nad Grekami. „— «Skąd ta Achillesowi litość nad Achiwy?” Iliada
nad bogi: dziś popr. forma B.lp: nad bogów. „Takem wyższy nad ludzi, tak wyższy nad bogi...” Iliada
nad Bosforem: tj. w Konstantynopolu, u sułtana tureckiego, który jako zwierzchnik i obrońca mahometan całego świata nosił tytuł kalifa, tj. „następcy" Mahometa. „Nie mogła zaś jej znaleźć gdzie indziej, tylko nad Bosforem, u stóp kalifa, zastępcy proroka i naturalnego mściciela znieważonych i spalonych meczetów.” Przedwiośnie
nad chłopy daw.: dziś popr. forma N. lm: nad chłopami. „Nad kaliskimi chłopy dzierżył rotmistrzowską buławę pan Stanisław Skrzetuski, z rodu dzielnych wojowników, stryjeczny Jana, słynnego zbarażczyka.” Potop
nad głowy: dziś popr. forma N.lm: nad głowami. „Okrutny bicz Zeusa poczuwszy nad głowy,” Iliada
nad Greki: dziś popr. forma N.lm: nad Grekami. „Sam Atryd, co powszechny trzymał rząd nad Greki,” Iliada
Nad Kapuletich i Montekich domem: w XIX w. w Rzymie pokazywano turystom ruiny rzekomych domów obydwu rodów pojawiających się w dramacie Romeo i Julia Williama Shakespeare'a. „Nad Kapuletich i Montekich domem,” Nad grobem Julii Capuletti w Weronie
Nad Montemalo Ucellatoja wzniosła się: Montemalo, dziś Montemario, to góra blisko Rzymu, idąc do Witerbo. Uceellatoio: góra przy Florencji, idąc do Bolonii. Z jednej i drugiej góry widok miast sąsiednich rozwija się w całej ich rozciągłości. „Ucellatoja wzniosła się niewiele” Boska Komedia
nad nieprzyjacioły: dziś popr. forma N. lm: nad nieprzyjaciółmi. „…eczku, w którym życia własnego i wolności bronił, nie mógł przecie myśleć o zemście; ręka jego przestała ciężyć nad nieprzyjacioły.…” Potop
nad raniem: dziś popr.: nad ranem. „A już byli po panienkę ludzie, niby od Juranda, i nad raniem pojechała...” Krzyżacy
Nad Renem pełno tego: z przeszłością zamków nadreńskich łączy się wiele legend niemieckich. „Nad Renem pełno tego...” Lalka
nad stady chodzić: pilnować stad; paść stada. „W budzie leśnej się przespać i nad stady chodzić.” Odprawa posłów greckich
nad tymi oczy: nad tymi oczami. „nad tymi oczy, co tak strasznie płoną!...” Hymny
nad wolą starop.: wbrew woli. „I podobno tak długo nad wolą swą żywa” Treny
nad wszystki nieba: czyli do najwyższego nieba: Kochanowski odwołuje się tu do ówczesnych wyobrażeń, zgodnie z którymi kosmos składa się z dziesięciu nieb (sfer niebieskich), nad którymi znajduje się mieszkanie Boga, aniołów i wybranych. „Czyś ty nad wszystki nieba wysoko wniesiona” Treny
nad zdrojem: hebr. עֲלֵי עָיִן ( alei ajin ): ‘ponad źródłem’ lub ‘ponad okiem’. Talmud ( Berachot 20a) odczytuje to tak, że nad Josefem i jego potomkami nie ma władzy złe oko, zob. Raszi do 49:22. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
nad źwierzęty starop. forma: nad zwierzętami. „Dał jemu moc nad źwierzęty —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
nad zwyczaj tych czasów: inaczej niż zwykle (bywa) w tych czasach. „O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów,” Pieśni
nadalej starop. forma: najdalej. „Co nadalej uciekał, a oni zaś, jako” Odprawa posłów greckich
nadany starop.: obdarzony. „Aby miał na nim rozumem nadany” Pieśni
naddziad daw.: przodek. „Naddziady tu moje siedziały...” Popioły
nadgroda daw., gw.: nagroda. „Chcieli od niej nadgrody za podjętą pracę:” Bajki i przypowieści
nadmiar: ponad zwykłą miarę, nadmiernie. „To rzekłszy, Maćko z Bogdańca wyciągnął przed się dłonie — szerokie i nadmiar potężne — inni zaś poczęli kiwać głowami i przyświadczać:” Krzyżacy
nadobność daw.: piękność, wdzięk. „U samców cenią najwyżej siłę, u samic nadobność, a to nie przez wzgląd na miłość, lecz by rasę od wyrodzenia uchronić.” Podróże Guliwera

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.