Litera T

847 słów, strona 1 z 4.

ta gw.

tu: też, wcale. „Jeszczech ta z ambony ksiądz wygłaszał zapowiedzie i wypominki, ale już naród z wolna odpływał i dziady podniesły jękliwe głosy, a całym chórem jęły wyciągać, skamląc proszalne pieśni.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Ta druga

Dydona, znajoma z Eneidy Wergiliusza. „Ta druga z sercem miłością zranionem,” Boska Komedia

Ta łza, co z oczu twoich spływa

początkowe słowa wiersza Adama Asnyka. Sens ukrytej w tytule aluzji wyjaśniają dalsze słowa pierwszej zwrotki, która brzmi: „Ta łza, co z oczu twoich spływa, Jak ogień pali moją duszę; I wciąż mnie dręczy myśl straszliwa, Że cię w nieszczęściu rzucić muszę...". „„Ta łza, co z oczu twoich spływa..."” Ludzie bezdomni

Ta piękna dusza tej nędzarza trumny

Św. Franciszek umierając, przez pokorę chrześcijańską zalecił współzakonnikom swoim, żeby jego ciało bez trumny wrzucone zostało do ziemi. „Lecz chłodnej ziemi, tej nędzarza trumny.” Boska Komedia

ta pójdę

tu: albo pójdę. „Ta pójdę het, za morze!...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tą razą

dziś popr.: tym razem. „A chociaż szliśmy dość szybko tą razą,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

ta szuja daw. forma

tu w znaczeniu: te szuje (tj. osoby podłe, budzące wstręt). „Ta szuja, istne jakubiny!” Dziady, część III

ta wiadomość była mu nieprzyjemna

dziś raczej: (...) była dla niego nieprzyjemna. „Wydawało się, że ta wiadomość była mu nieprzyjemna.” Medaliony

Ta wyspa, żeglująca w otchłani

to chmura! — z wierzchołka gór, wyniesionych nad krainę obłoków, jeżeli spojrzymy na chmury, płynące ponad morzem, zdaje się, że leżą na wodzie w kształcie wielkich wysp białych. Ciekawy ten fenomen oglądałem z Czatyrdahu. „Ta wyspa, żeglująca w otchłani — to chmura!” Sonety krymskie

Ta, co wszechwidzi swoimi oczyma

Beatrycze. „Ta, co wszechwidzi swoimi oczyma” Boska Komedia

Ta, która głowę węża starła

tj. Matka Boska, która pokonała Szatana; nawiązanie do słów skierowanych przez Boga do węża-Szatana w Biblii : „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę" (Rdz 3,15); w XVII w. funkcjonował jeszcze omyłkowy przekład: „ona zmiażdży ci głowę". „…ziału w nim dopuścić, bo nic do takiej desperacji piekielnego dworu nie przywodzi, jak widok czci dla Tej, która głowę węża starła...…” Potop

tabaczarz

osoba zażywająca nałogowo tabakę. „Dopiero pan Rozwora, główny kościelny i najgłówniejszy w całym mieście tabaczarz, dzwoniąc kluczami na znak, że się kościół pod wieczór zamyka, wystraszył go z kryjówki.” Syzyfowe prace

tabaczkowy

brązowozielony. „Miał dnia tego Półpanek na sobie tabaczkowy rajtrok, perłowe szarawary, piękną kamizelkę, na której się kołysał ciężki brelok od zegarka, z sygnetem, laskę pod pachą, stojący kołnierzyk i mankiety śnieżnej białości, lekkie ciżemki na nogach, na rękach zaś ziel…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tabaka

sproszkowany tytoń, wciągany przez nos; (daw.) tytoń do fajki. + 1 inne znaczenie „Ale nosy mają na urząd, że i organiście lepszego do tabaki nie trzeba.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

Tabaki

w oryg. ang. wersji: Tabaqui. „Głos ten wydawał szakal, zwany Tabaki-pieczeniarz.” Księga dżungli wszystkie 3 wystąpienia →

tabakiera

płaskie pudełeczko na tabakę. „Wtem brząknął w tabakierę złotą Podkomorzy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

taberna z łac.

buda, szopa, warsztat, karczma; por. tawerna. „…nie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w stronę Vicus Sceleratus, na rogu którego pełno było wszelkiego rodzaju tabern.…” Quo vadis

Tabernik Pietrapiana

Góry, pierwsza w Sklawonii, druga w Toskanii „Gdyby Tabernik albo Pietrapiana” Boska Komedia

tabes

uwiąd rdzenia pacierzowego; choroba ta wywołuje trudności w poruszaniu się. „Dorożka skacze z dziury w dziurę, chwieje się co moment niby osoba chora na tabes, która wszakże ukrywa swój defekt, żeby nie stracić posady — ślizga się na zakrętach, jakby w złych momentach rozpaczy pragnęła raz wreszcie rzucić się samobójczo do rowu.” Ludzie bezdomni

tabletki Vichy

białe, płaskie, wydłużone, ośmiokątne tabletki produkowane od 1825 we francuskim uzdrowisku Vichy, zawierające wyciąg z soli mineralnych z miejscowej wody źródlanej, niekiedy aromatyzowane, służące wspomaganiu trawienia. „Uczuwała wzruszenie, gdy Elżbieta nachylała się nad nią, pytając o zdrowie, gdy grzała dla niej wodę do torby gumowej, rozpuszczała w szklance tabletki Vichy, gdy krzątała się przy niej, pochmurna, cicha i zręczna.” Granica

tablinum łac.

pokój gościnny. „…jego smak — i właśnie zwrócił się z tą uwagą do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunął kotarę dzielącą atrium od tablinum i w głębi domu ukazał się nadchodzący śpiesznie Aulus Plaucjusz.…” Quo vadis

tabor

szereg wozów, z których na postojach tworzy się obóz, aby podróżującym łatwiej było się bronić; w taborach obozowały ludy koczownicze oraz wojska w pochodzie. + 2 inne znaczenia „Za ptakami zaś ukazał się obóz, jakoby i tabor, i sanie zaprzężone psami, i trzoda renów z gałęzistymi rogami, i ludzie na łyżwach niosący oszczepy; był to cały Lud Sybirski.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →

taborze

hebr. מַחֲנֶה ( machane ): ‘obóz’. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

tabunny

obfitujący w konie. „Odkąd z Agamemnonem pod tabunną Troję” Odyseja

taburet

dziś: taboret, stołek. „Hiram i kapłanka oboje zerwali się z taburetów.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Taceat mulier in ecclesia łac.

Niech milczy kobieta w kościele (cytat z pism Pawła: 1 Kor. 14, 34). „Taceat mulier in ecclesia!” Kwiaty polskie

taczalnik

narzędzie do ostrzenia noży i toporów. „…ak i z drugim człowiekiem, utrafisz, w co lubi, a powiedziesz kiej tego pieska na postroneczku, gdzie ino ci się uwidzi; taczalnik stoi w młynicy pod jaglakiem...…” Chłopi, Część druga - Zima

Tafijoci

Tafijczycy, słynni jako żeglarze i korsarze mieszkańcy wyspy Tafos i okolic. „A sam władam żeglownych Tafijotów gminem.” Odyseja

tafijski

Tafijczycy to słynni jako żeglarze i korsarze mieszkańcy wyspy Tafos i okolic. „Niby tafijskie książę: Mentes, gość domowy.” Odyseja

Tagblatt niem.

dziennik. „W mieście wychodziły dwa „Tagblatty" i jedna „Montagsrevue".” Sachem

Tagliamento

Mieszkańcy margrabstwa Trewiskiego. „Ciżba żyjąca przy Tagliamento;” Boska Komedia

taić się

kryć się wewnątrz czegoś. „Nikt by teraz nie poznał, patrząc na skałę, że tai się w niej czarodziejska brama.” Klechdy sezamowe

Taj hodi! ukr.

I dosyć! „— Taj hodi! — zawołała wiedźma i wybuchnęła ogromnym, podobnym do rżenia klaczy śmiechem.” Ogniem i mieczem

taj kazały, szczo na paniw ukr.

i mówili, że na panów. „Bywały już u nas, taj kazały, szczo na paniw przyjdzie od Chmiela czarna godzina.” Ogniem i mieczem

tając

tu: rozwiewając się. „Pod nami w dole widniało miasto ludne — stolica mego państwa, a dalej — inne pomniejsze miasta i wsie, pełne świateł w domach i dymów, które kłębiły się nad kominami, powoli tając w powietrzu.” Klechdy sezamowe

tajemna rada

tajne zamysły. „Ty mądrych sprawy i tajemną radę” Pieśni

tajemna siła

To jest tęsknota do rzeczywistego duchowego życia, jakiego żarłocy zatopieni przez ciąg swojego życia w fałszywym użyciu nigdy doświadczać nie mogą. „A duch: «Tajemna siła z wiecznej rady” Boska Komedia

tajemnica, z którą się nie zwierzał

dziś: tajemnica, z której się nie zwierzał. „Jest to tajemnica, z którą przed nikim się nie zwierzał.” Lalka

tajemniczy ptak

bajeczny ptak Feniks, symbol nieśmiertelności. „Jak tajemniczy ptak, który na stosie z mirry sam się palił i z popiołów własnych odmłodzony powstawał, tak samo w duszy jej polatać zaczął radosny feniks miłości, wielobarwny, zrodzony na stosie ze wszystkich jej uczuć, którego lotu nikt z ludzi przewidzieć ni…” Przedwiośnie

Tajget

zalesione góry na Peloponezie, miejsce akcji mitów o Artemidzie, dziewiczej bogini księżyca i łowów. „Co przez bór Erymantu lub Tajget ugania” Odyseja

tajna

tajona, ukrywana. „Zysk serca opanował, a co niegdyś tajna,” Satyry

tajne

zatajone przed społeczeństwem. „Wiecie, a cnota jęczy: stąd zasługi tajne,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

tajnie

dziś: tajniki. „Kto tylko zgłębia tajnie tej nauki,” Boska Komedia

tajnymi szlaki dążyli

dziś: dążyli tajnymi szlakami (drogami). „Tak mówią, jakoby tajnymi szlaki” Balladyna

tak

w oryg. piękna retoryczna figura oparta na słowie „ja". „Te usta, które to „tak" wywołały.” Romeo i Julia

tak by rada zobaczyć

byłaby szczęśliwa, zadowolona, gdyby zobaczyła. „Tak by rada Podziomka zobaczyć, popytać go...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tak cię Erazm mienił

w rozmowie Convivium religiosum pisze Erazm z Rotterdamu: „ledwo się wstrzymać mogę, iżbym nie rzekł: Święty Sokratesie, módl się za nami”. „tak cię Erazm mienił,” Satyry

Tak Jowisz u Homera utwierdzał wyroki

w Iliadzie (ks. I, w. 436–439) tak mówi Zeus (Jowisz) do błagającej go o łaskę bogini Tetydy: „Prośbę twoja mam w sercu wyrytą głęboko. Skłonię głowę, byś pewna była mojej chęci; Tej na stwierdzenie słowa używam pieczęci, Przed bogi i przed ludźmi znak ten jest konieczny." (Homer, Iliada , przekład Fr. Ks. Dmochowskiego, Wrocław 1950, B.N. Seria II, nr 17, wyd. 7, s. 21). „Tak Jowisz u Homera utwierdzał wyroki.” Satyry

Tak na most z mostu, mówiąc rzeczy inne

Tu poeci z tamy kamiennej, którą Dante nazywa mostem, spoglądają w oddział piąty kręgu ósmego. W tym oddziale karani są ci, którzy zawodząc wiarę swojego rządu i kraju, na to tylko sprawują urzędy publiczne, ażeby się wzbogacić. Za czasów Dantego po miastach włoskich, w epoce ciągłych wstrząśnień i wojen domowych, magistratura publiczna musiała być bardzo skażona i sprzedajna, kiedy na kary przedajnych urzędników całe dwie pieśni poświęcił. I tu przedziwnie zastosował poeta karę do rodzaju przewinienia. Kto raz nadużył urzędu publicznego w celach osobistych, splamił się na zawsze, a nic tej plamy z niego nie zmyje. Pierwszy występek tego rodzaju, niszcząc zewnętrzną i wewnętrzną godność grzesznego, pozbywa go zdolności opierania się pokusom na przyszłość i strąca go do przepaści coraz głębiej. Szatani wyobrażają przełożonych takich przedajnych urzędników; z początku patrzyli przez palce na ich postępowanie i dzielili się z nimi zyskiem, potem nie dopuszczają do tego, aby tonący w bagnie zepsucia się ratował, lecz udaremniają wszystkie usiłowania jego w tym kierunku, strącając go coraz niżej. „Tak na most z mostu, mówiąc rzeczy inne,” Boska Komedia

Tak ów, co po jałmużną

mowa o Jerzym Ossolińskim, który w czasie poselstwa do Rzymu w r. 1633 zadziwił cudzoziemców świetnością i bogactwem orszaku, ale oburzył szlachtę przyjęciem wysokich tytułów cudzoziemskich i częściową tylko realizacją instrukcji poselskiej, przede wszystkim zaś tym, że nie przywiózł z Rzymu zakazu nabywania dóbr ziemskich przez duchowieństwo. „Złoto rzucał, nic nie wziął, a dumą rozśmieszył.” Satyry

Tak się ścierają tam duchy z duchami

Obraz przedstawiający stan dusz skąpców i marnotrawców oddany jest tu po mistrzowsku. Pełne trudu i gorączkowe usiłowania jednych jak i drugich są bezcelowe; jedni i drudzy szukają siebie nawzajem i przy pierwszym spotkaniu odpychają się wzajemnie. Albowiem chciwcy potrzebują marnotrawnych, ażeby z nich większe korzyści ciągnąć, marnotrawcy potrzebują skąpców, ażeby z nich nowe środki do zaspokojenia skłonności marnotrawczej wydobyć. A ponieważ obie strony kosztem drugich ciągnąć swe korzyści pragną, więc i następstwo ich wzajemnego stosunku musi być nieprzyjazne. Niskie skłonności wywołują i niskie obejście się; dlatego to nawzajem lżą siebie obelgami i wyrzucaniem sobie wad przeciwnych. „Tak się ścierają tam duchy z duchami” Boska Komedia

Tak się zamknąwszy, odrzekła zamknięta

Tak i w tekście: E cosi chiusa, chiusa mi rispose . „Tak się zamknąwszy, odrzekła zamknięta” Boska Komedia

tak wiele daw.

tyle samo, drugie tyle. „Gdzie teraz twych siedm synów i dziewek tak wiele?” Treny

Tak wielu żądza niezaspokojona ...

Tu poeta nadmienia o mędrcach starożytnych, jak Platon i Arystoteles, między którymi sam się znajduje w sieni piekielnej, którym do zupełnej szczęśliwości braknie tylko wiary. „Tak wielu żądza niezaspokojona” Boska Komedia

Tak zapędzonym na chrapy i rowy

w pierwotnej tekstu wersji w tym miejscu fragment: „W nieznanym kraju, znienacka, w pomroku, Gdy ich żelazo i ogień powita, Pewno rajtary nie dostoją kroku: Zaczem lud pieszy weźmiem pod kopyta". „Tak zapędzonym na chrapy i rowy” Grażyna

taką jest moja prośba

dziś popr. forma: taka jest moja prośba. „— A teraz napiszą, że pan zostaje, bo taką jest moja — prośba.” Król Maciuś Pierwszy

Taką nowiną chciałem się zasmucić

Dante należący do stronnictwa gwelfów białych, spotkał w tym kręgu Fuccia, który był gwelfem czarnym; ten zagniewany, że poeta widział go w takiej piekielnej męce, z rozkoszą przepowiada jemu upadek ostateczny gwelfów białych. Rys dość charakterystyczny zajadłości stronnictw politycznych. „Taką nowiną chciałem się zasmucić».” Boska Komedia

Taka pieśń moja o Aldony losach

Nazwaliśmy powieść naszą historyczną, bo charaktery działających osób i wszystkie ważniejsze wspomnione w niej zdarzenia skreślone są podług historii. Ówczesne kroniki, w cząstkowych rozerwanych spisach nieraz odgadywane tylko i domysłami dopełniane być muszą, by z nich jaką całość historyczną utworzyć. Lubo w dziejach Wallenroda pozwoliłem sobie domysłów, mam nadzieję usprawiedliwić je podobieństwem do prawdy. Podług kronik, Konrad Wallenrod nie pochodził ze sławnej w Niemczech rodziny Wallenrodów, chociaż udawał się za jej członka. Miał być czyimś synem z nieprawego łoża. Kronika królewiecka (biblioteki Wallenroda) powiada: er war ein Pfaffenkind [niem.: był on synem klechy; Red. WL]. O charakterze tego dziwnego człowieka różne i sprzeczne czytamy podania. Większa część kronikarzy wyrzuca mu dumę, okrucieństwo, pijaństwo, srogość dla podwładnych, małą gorliwość o wiarę i nawet nienawiść ku duchownym. „ Er war ein rechter Leuteschinder " [niem.: Był prawdziwym ciemiężcą; Red. WL] (Kronika biblioteki Wallenroda). „ Nach Krieg, Zang und Hader hat sein Hertz immer gestanden; und ob er gleich ein Gott ergebener Mensch von wegen seines Ordens seyn sollte, doch ist er allen frommen geistlichen Menschen Gräuel gewesen " [niem.: Jego serce było zawsze oddane wojnie, kłótni i waśniom; a choć powinien był być równie Bogu oddany z racji swej przynależności do Zakonu, jednak dla wszystkich pobożnych osób duchownych stanowił wcielenie zgrozy; Red. WL] (David Lucas). „ Er regierte nicht lang, denn Gott plagte ihn inwendig mit dem laufenden Feuer " [niem.: Nie panował długo, gdyż Bóg nękał jego wewnętrznie trawiącym ogniem; Red. WL]. Z drugiej strony przyznają mu ówcześni pisarze wielkość umysłu, męstwo, szlachetność i moc charakteru: jakoż bez rzadkich przymiotów nie mógłby władzy swojej utrzymać śród powszechnej nienawiści i klęsk, które na Zakon sprowadził. Przypomnijmy teraz postępowanie Wallenroda. Kiedy objął rządy Zakonu, sposobna zdarzała się pora wojowania z Litwą: bo Witołd przyrzekał sam Niemców na Wilno prowadzić, i hojnie im posiłki wynagrodzić. Wallenrod jednak zwlekał wojnę, co gorsza, zraził Witołda i tak mu niebacznie zaufał, że ten książę, pogodziwszy się tajemnie z Jagiełłą, nie tylko z Prus uszedł, ale po drodze, wchodząc do zamków niemieckich jak przyjaciel, palił je i załogi wycinał. W tak niepomyślnej zmianie okoliczności należało wojnę zaniechać albo bardzo ostrożnie przedsiębrać. Wielki Mistrz ogłasza krucjatę, wysypuje skarby Zakonu na przygotowania (5 000 000 marek, około miliona złotych węgierskich; suma na owe czasy niezmierna), ciągnie do Litwy. Mógłby Wilno zdobyć, gdyby czasu na ucztach i oczekiwaniach posiłków nie zmarnował. Nadeszła jesień; Wallenrod, zostawiwszy obóz bez żywności, w największym bezładzie uchodzi do Prus. Kronikarze i późniejsi historycy nie mogą zgadnąć przyczyny tak nagłego odjazdu, nie znajdując w ówczesnych okolicznościach żadnego doń powodu. Niektórzy przypisywali ucieczkę Wallenroda pomieszaniu rozumu. Wszystkie tu wymienione sprzeczności w charakterze i postępowaniu naszego bohatera dają się pogodzić, jeśli przypuścimy, że był Litwinem i że wszedł do Zakonu, aby się nad nim zemścił. Jakoż, panowanie jego zadało najsroższy cios potędze Krzyżaków. Przypuszczamy, że Wallenrod był owym Walterem Stadionem, skracając tylko o lat kilkanaście czas ubiegły między odjazdem Waltera z Litwy i ukazaniem się Konrada w Maryjenburgu [Malborku; Red. WL]. Wallenrod umarł r. 1394 śmiercią nagłą; dziwne wypadki miały towarzyszyć jego zgonowi. „ Er starb , powiada kronika, in Raserei ohne letzte Oehlung, ohne Priestersegen. Kurz vor seinem Tode wütheten Stürme, Regengüsse, Wasserfluthen; die Weichsel und die Nogat durchbrachen ihre Dämme... hingegen wühlten die Gewässer sich eine neue Tiefe da, wo jetzt Pilau steht " [niem.: Zmarł w furii, bez ostatniego namaszczenia, bez kapłańskiego błogosławieństwa. Krótko przed jego śmiercią szalały burze, ulewy i powodzie; Wisła i Nogat przerwały swoje wały... naprzeciw wody wyżłobiły sobie nową głębinę tam, gdzie dziś znajduje się Piława; Red. WL]. Halban, czyli jak go zowią kronikarze doktor Leander von Albanus , mnich, jedyny i nieodstępny towarzysz Wallenroda, lubo udawał pobożność, był podług kronikarzy heretykiem, poganinem, a może czarownikiem. O zgonie Halbana nie ma pewnych wiadomości. Niektórzy piszą, że utonął; inni, że uszedł tajemnie lub od szatana porwany został. Kroniki przywodziliśmy po większej części z dzieła Kotzebuego: Preussens Geschichte, Belege und Erläuterungen . Hartknoch, nazywając Wallenroda unsinnig [niem.: niedorzeczny; Red. WL], bardzo krótką o nim daje wiadomość. Lubo rodzaj wiersza, użyty w Powieści Wajdeloty , mało jest znany, nie chcemy wykładać powodów, które nas do tej nowości skłoniły, aby nie uprzedzać zdania czytelników. Za miarę zgłosek uważaliśmy akcent zachowujący się w wymawianiu: radziliśmy się też uwag zawartych w ważnym dziele Królikowskiego. Wprawdzie w kilku miejscach odstąpiliśmy od podanych przezeń prawideł: tłumaczyć się tu jednak z tego względu nie poczytujemy za rzecz stosowną i potrzebną. Oto jest kilku wierszy skandowanie: Skąd Li | twini wra | cają | z nocnej wra | cają wy | cieczki (Āă | Āăă | Āă | Āăă | ăă | ĀĂ) Wiozą | łupy bo | gate | w zamkach i | cerkwiach zdo | byte. (Āă | Āăă | Āă | Āăă | ăă | ĀĂ) Sama nie | widzi co | robi | wszyscy mi | to powia | dają (Āăă | Āăă | Āă | Āăă | Āăă | ĀĂ). W budowie wiersza naśladowano heksametr grecki, z tą różnicą, że w miejscu spondejów (ĀĀ), używano najczęściej trochejów (Āă) albo (ĀĂ). W dwóch lub trzech miejscach daktyle zastąpione są przez antibacchius (ĀĀă), którego średnia zgłoska nie jest wyraźnie długą np.: krzyk mojej matki (Ā Ăă Āă). „Taka pieśń moja o Aldony losach;” Konrad Wallenrod

taką rzeczą

tu: wobec takiej rzeczy; w takich okolicznościach. „Lecz taką rzeczą ani myśleć o tem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

taka to jest

w domyśle: taka to jest ich sprawiedliwość. „Daj, chcesz li, alboć wydrę, taka to jest prosto.” Odprawa posłów greckich

takci

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci ; znaczenie: tak oto, tak właśnie. + 1 inne znaczenie „Takci na świecie być musi: raz radość,” Odprawa posłów greckich wszystkie 2 wystąpienia →

takem myślił daw.

konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tak myślałem. „Takem myślił, — a w szaniec nieprzyjaciół kupa” Reduta Ordona

takem przywykł

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tak przywykłem. „I takem już przywykł, tak to chodzenie po księżycu drugą naturą moją się stało, że czy księżyc świeci, czy nie świeci, muszę z jamy precz, jak tylko zmierzchać zacznie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

takem się przelękła daw.

konstrukcja z ruchomą końcowką czasownika; inaczej: tak się przelękłam. „Ach, panie, takem strasznie się przelękła.” Hamlet

takem uczynił

tak uczyniłem. „Takem uczynił; ona usłuchała,” Hamlet

Takens

Ta-Seti, 1. nom Górnego Egiptu, najdalej wysunięty na południe. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon

taki daw., reg.

jednak, tak więc, przecież. „Woły pognał do Pylos i zemścił się taki” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

Taki jest widok zwaliska przy Trento

Mowa tu o usunięciu się góry Barco nad brzegiem Adygi, pomiędzy Weroną i Trydentem (Trento). „Taki jest widok zwaliska przy Trento,” Boska Komedia

Taki miał koniec zajazd ostatni na Litwie

Bywały i później jeszcze zajazdy, lubo nie tak sławne, dosyć jednak głośne i krwawe. Około roku 1817 obywatel U... w województwie nowogródzkim pobił na zajeździe cały garnizon nowogródzki i dowódców zabrał w niewolę. „Taki miał koniec zajazd ostatni na Litwie.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

takie pole

bitwa na Psim Polu, według tradycji propagowanej przez sto lat późniejszą kronikę mistrza Wincentego, miała odbyć się w 1109 w pobliżu Wrocławia między oddziałami Bolesława Krzywoustego a oddziałami cesarza niemieckiego Henryka V. Wcześniejszy kronikarz, Gall Anonim, o tej bitwie nie wspomina. „— To — odpowiedział spokojnie Zyndram — takie pole, na którym nikt nie mógł nadążyć grześć Niemców i grzebli ich w końcu psi.” Krzyżacy

Takie są w moim pięknym Świętym Janie

W kościele Świętego Jana Chrzciciela we Florencji były kiedyś cztery lochy w kształcie krynicy, na dnie których utrzymywano święconą wodę do chrzczenia nowo narodzonych. Kapłan sam w ten loch wstępował i zanurzał w nim dziecko. Gdy razu jednego przypadkiem w loch chrzcielnicy upadło dziecko, Dante, wtedy prior miasta, rozbił siekierą marmurową pokrywę jednego lochu, ażeby doń wskoczyć: jakoż wskoczył i uratował już tonące niemowlę. Tym czynem od obecnych kapłanów ściągnął na siebie zarzut świętokradztwa, z którego tu się usprawiedliwia. „Takie są w moim pięknym Świętym Janie,” Boska Komedia

takiej nieprawości mszczą się okropnie daw.

za taką nieprawość mszczą się okropnie. „Mszczą się okropnie nasze mądre prawa.” Balladyna

takielunek

omasztowanie i olinowanie statku. „Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciążeniu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

takim kształtem

w takim kształcie, w takiej postaci. „A tu więc takim ci sie kształtem ukazała,” Treny

Takimi się czując, / A podobno nie czując

znaczenie: tak postępując, a prawdopodobnie nie mając samoświadomości. „A podobno nie czując, na wojnę wołają:” Odprawa posłów greckich

tako wiele starop.

tak wiele. „Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,” Lament świętokrzyski

takoj sczezł

tak zginął. „Pomarł już — takoj sczezł — wot posiekany.” Noc listopadowa

takoż daw.

także. + 1 inne znaczenie „— Ale — dodała prędko i z wzrastającym zawstydzeniem — ja takoż mogę...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

taksacja

ocena. „— Taksacją zajmuje się pan Rzecki...” Lalka

taksator

rzeczoznawca ustalający cenę (taksę) czegoś. „Jak tylko wrócił z ochrony, zaraz ręce na plecy zakładał, po izbie chodził i po kątach, jak taksator patrzył.” Nasza szkapa

taksować

oceniać. „Gdy Ślimak w ten sposób taksował przyjaciela ludu, jeździec dostał się na most.” Placówka

także

ze słowa „także” mędrcy wyciągają wniosek, że obaj bracia zmarli z powodu tego samego grzechu, zob. Raszi do 38:7 i Radak do 38:10. + 3 inne znaczenia „— Także mnie witasz?...” Faraon to słowo w 3 lekturach →

także przystoi

czy tak przystoi (konstrukcja z partykułą pytającą -że ). „Także rycerzom cieszyć się przystoi?” Konrad Wallenrod

także się smutkiem lice mroczy

tu: konstrukcja z partykułą -że; inaczej: tak więc się smutkiem lice mroczy. „także się smutkiem lice mroczy” Noc listopadowa

takżem spadł nisko

czy tak nisko spadłem (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -że- ). „Takżem spadł nisko?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

talar

„Mamy największą sztukę monetalną srebrną, 8 złotych wartującą, taler bity albo twardy pospolicie zwaną, i ten jest pierwszą i najwyższą monetą srebrną”. ( Zbiór potrzebn. wiad. s. v. „Moneta”). + 2 inne znaczenia „Talar, zwierzchnią postacią swoją okazały,” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

talar biały

srebrna moneta. „Oj, przydałże by się, przydał jaki talar biały!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

talent

starożytna jednostka wagi, używana w Mezopotamii, przyjęta na Bliskim Wschodzie, następnie przez Greków i Rzymian. Zależnie od kraju talent był równy od 27 do 32 kilogramów. Dzielił się na 60 min. + 3 inne znaczenia „Ten, że kiedy jeszcze mój pradziad miał sto tysięcy talentów rocznego dochodu i sto sześćdziesiąt tysięcy wojska, mój ojciec ma ledwie pięćdziesiąt tysięcy talentów i sto dwadzieścia tysięcy wojska...” Faraon to słowo w 3 lekturach →

talery

talary (powszechnie używana moneta srebrna). „Skujmy talerze na talery, skujmy,” Pieśni

tałes

chusta w białe i czarne pasy, którą Żydzi zarzucają na ramiona podczas modlitwy. „…zyk i czyste mankiety, a założywszy ręce w tył, stoi poważny i wyprostowany, podczas kiedy dziad sięga na policę po zwinięty tałes i po modlitewnik.…” Mendel Gdański

tałes (jid.) a. talit hebr.

szal modlitewny; prostokątna chusta nakładana na głowę bądź ramiona w czasie modlitwy przez wyznawców judaizmu; przeważnie biała z czarnymi a. granatowymi pasami oraz z frędzlami ( cicit a. cyces ) na rogach; tu: forma zdrobn. tałesik. „W czapkach i brudnych tałesikach.” Kwiaty polskie

Tales sunt lumine terras łac.

„Umysły ludzkie są odbiciem światła, którym ojciec Jupiter oświeca urodzajne ziemie." Fragment Odysei Homera w przekładzie łacińskim Cycerona, który przetrwał tylko jako cytat w De Civitate Dei św. Augustyna. „Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse/ Juppiter auctiferas lustravit lumine terras.” Treny

Talleyrand 1754–1838

fr. dyplomata i polityk; mimo że był duchownym (biskupem), co więcej z rodu książęcego, poparł Wielką Rewolucję Francuską 1789 r., patronował przeprowadzeniu ustaw dotyczących sekularyzacji dóbr kościelnych i został przewodniczącym Konwentu, po klęsce Napoleona I był reprezentantem Francji na Kongresie Wiedeńskim i kontynuował karierę również w czasach Restauracji. Talleyrand zasłynął jako inteligentny, cyniczny i bezwzględny pragmatyk, pełniąc funkcje agenta dyplomatycznego lub ministra spraw wewnętrznych kolejnych rządów: Dyrektoriatu, Napoleona, Burbonów i Ludwika Filipa I. + 1 inne znaczenie „Z Talleyranda kałamarza,” Kordian to słowo w 2 lekturach →

Talleyrand-Périgord, Charles-Maurice de 1754–1838

francuski dyplomata i polityk; zasłynął jako inteligentny, cyniczny i bezwzględny pragmatyk, pełniąc funkcje agenta dyplomatycznego lub ministra spraw wewnętrznych kolejnych rządów: Dyrektoriatu, Napoleona, Burbonów i Ludwika Filipa I. „…eka o ćwiczonym i wyższym rozumie: zapuścić się w knieję zdrad, matactw, oszustw, podejść takiego na przykład Talleyranda-Périgord, ministra des relations extérieures waszej rzeczypospolitej, poznawać je, psuć w sposób równie dowcipny, jak straszliwy dla całyc…” Popioły

Tallien, Thérésa 1773–1835

urodzona w Hiszpanii francuska arystokratka i bywalczyni salonów, znana jako ikona mody. „Panie Tallien, de Chateaurenaud, Adrienne de Cambis, de Crény...” Popioły

Talmud z hebr.: nauczanie

jedna z najważniejszych ksiąg religijnych żydowskich, która powstawała w ciągu kilku wieków z uzupełnień, objaśnień, komentarzy do Starego Testamentu , różnego rodzaju przepisów itp. W w. XVIII i XIX w związku z dyskusją nad emancypacją intelektualną i obywatelską Żydów powstała obfita literatura, która przedstawiała często Talmud jako źródło żydowskiego szowinizmu, obskurantyzmu i innych ujemnych cech ortodoksyjnych sekt religijnych. W literaturze polskiej problem ten podjął m.in. J. U. Niemcewicz, którego powieść Lejbe i Siora (1821) zawierała obrazy ujemnego wpływu Talmudu na społeczeństwo żydowskie w Polsce. Znajdujemy tam wypowiadane przez przedstawicieli obskurantów żydowskich podobne określenia, jakich w Nie-Boskiej komedii używa Przechrzta (por. np. „(...) te skarby najpierwszej mądrości naszej, owe to Talmudy , owe komentarze nad nimi, owe to kabalistyczne i mistyczne księgi, słowem te wszystkie źródła mistycznej rozkoszy"). + 1 inne znaczenie „My mamy naukę, oni Talmud, my rozum, oni spryt; my jesteśmy trochę kosmopolici, oni partykularyści, którzy nie widzą dalej poza swoją synagogę i gminę.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

tam

tzn. po drugiej stronie, przy Antenorze. + 2 inne znaczenia „Wszyscy przy Aleksandrze, a tam ich garść była.” Odprawa posłów greckich to słowo w 3 lekturach →

tam był

«[Josef] czekał na nich», zob. Raszi do 44:14. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Tam chcąc uniknąć straszliwego swądu

Swąd ten pochodzi z krwi strumienia płynącego w pierwszym oddziale najbliższego kręgu, w którym karani są ci, co dopuścili się gwałtu przeciw swoim bliźnim lub krewnym. „Tam chcąc uniknąć straszliwego swądu,” Boska Komedia

Tam duch godniejszy wprowadzi już ciebie

Rozum nad zakreślone sobie od Boga granice nie sięga dalej. W sferach nieskończoności wyręcza go wiara. Dlatego Wergiliusz, któremu obcą była ta wiara, nie może poety aż do Miasta Bożego doprowadzić. Doprowadziwszy go do punktu, poza który już rozum nie sięga, zda swoje przewodnictwo Beatrycze. „Tam duch godniejszy wprowadzi już ciebie.” Boska Komedia

Tam dziś panuje

pustka — rym do powyższego wersu „Że z raju dziś tu step" brzmi w domyśle „kiep", tj. głupiec. „Tam dziś panuje — pustka.” Hamlet

Tam gdzie pociąga rozum naszą wolę

Rozum często bodzie nas przypomnieniem popełnionych błędów i grzechów i tym bodźcem pociąga nas do oczyszczenia się ze zmaz grzechowych. Po raz pierwszy na wierzchołku góry czyśćcowej, po zupełnym wyzwoleniu się duszy z więzów grzechowych przez uzupełnioną pokutę i obmyciu tego przypomnienia w rzece Lety to przypomnienie przestaje nas dręczyć. „Tam gdzie pociąga rozum naszą wolę;” Boska Komedia

tam i na powrót

dziś: tam i z powrotem. „wypuścił kruka” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

tam i sam daw., gw., daw.

tu i ówdzie. + 1 inne znaczenie „Tymczasem Koszałek-Opałek, chodząc po lesie tam i sam dla rozgrzania się, iż noc była chłodna, trafił na jakiś dość wysoki, piaszczysty pagórek i głęboką pod nim wykopaną norę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

Tam kwitnie Róża

Najświętsza Panna zwana Różą mistyczną ( Rosa mystica ). „Tam kwitnie Róża, w której słowo boże” Boska Komedia

Tam śniły mi się sny zachwycające

Tu następują w obrazach przykłady cnót łagodności, przeciwne występkowi gniewu. Że te obrazy przedstawiają się we śnie poety, myśl ta oznacza stan ciemny, jakby marzący, w jaki nas gniew wtrąca. „Tam śniły mi się sny zachwycające:” Boska Komedia

Tam z brzegu góry płomień słupem buchał

W tym siódmym kręgu, jak poznamy z następującej pieśni, w płomieniu, który z otchłani bucha nad kręgi tej góry, czyszczą się dusze zmysłowych rozkoszników, szczególnie tych, którzy się zbrukali grzechem nienaturalnej zmysłowości. „Tam z brzegu góry płomień słupem buchał,” Boska Komedia

tam-tam

tu: odmiana gongu, azjatycki instrument muzyczny w postaci zawieszanej pionowo metalowej tarczy, w którą uderza się pałką o miękkiej główce. „Otaczała ich grupa mężczyzn, kobiet i dzieci, śpiewających pogrzebowe psalmy, przerywane uderzeniami tam-tamu i dźwiękami cymbałów.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

tamaryndus

tamarynd a. tamaryndowiec, drzewo tropikalne ze wschodniej Afryki. Daje smaczne owoce, cenione jest też jego drewno. „Na płodnej ziemi Gosen z każdego pagórka tryskał ciemny gaj akacji, sykomorów i tamaryndusów, z daleka przypominających nasze lipy, wśród których kryły się pałacyki z rzędami przysadzistych kolumn albo żółte lepianki chłopów.” Faraon

tamaryszek

hebr. אֵשֶׁל ( eszel ), drzewo tamaryszku, por. Ibn Ezra do 21:33. Jest symbolem gościnności: «Słowo 'אֵשֶׁל' ( eszel ) jest akronimem oznaczającym: 'אֲכִילָה' ( achila ) – jedzenie, 'שְׁתִיָּה' ( sztija ) – picie i 'לְוָיָה' (lewaja) – towarzyszenie», zob. Raszi do Sota 10a :22 . Mędrcy talmudyczni różnią się co do opinii: «jeden powiedział, że był to sad, który dostarczał owoców na uczty dla gości, a drugi powiedział, że była to gospoda dla przyjmowania gości, i były tam wszelkie rodzaje owoców», zob. Raszi do 21:33. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

tamburek

bębenek, na którym naciąga się materiał do haftowania. „Podnosi się z fotelu i przysuwa do okna stolik z tamburkiem, z pudełkiem różnokolorowych jedwabiów z kolorowym deseniem; rozwija pas i zaczyna gorliwie wyszywać na nim róże i krzyże.” Lalka

tamci siedmiu zasiedli

dziś popr.: tamtych siedmiu zasiadło. „Tamci siedmiu zasiedli już to za biurkiem, symulującym sekrety owego „Polexa" — już tu i owdzie na sali.” Przedwiośnie

tamecznego starop.

tamtego. „Póki mąż jaki z tamecznego świata,” Ballady i romanse

tameczny daw.

tamtejszy. „Dość, gdy ci powiem, że mi ją rzezańcy w seraju tamecznego baszy wybili.” Ogniem i mieczem

Tamerlan 1336–1405

wielki zdobywca mongolski, podbił Azję Środkową, Persję, Indie; znany z okrucieństwa. „Zrozumiałem również, że baronowa sroży się między lokatorami jak Tamerlan, i czułem instynktowny niepokój o śliczną i cnotliwą panią Helenę.” Lalka

Tamerlan a. Timur Chromy 1336–1405

wódz mongolskiego plemienia Barłasów, założyciel dynastii Timurydów, panował w latach 1370–1405, był zdobywcą większości Azji Środkowej, Iranu, Iraku i Zakaukazia. „A jednak lada chwila trzysta tysięcy nieprzyjaciół — armia większa od tych, jakie cesarz niemiecki lub król francuski mogli wystawić, a dziksza od zastępów Tamerlana — miała oblec mury tego grodu.” Ogniem i mieczem

Tamiza

rzeka w płd. Anglii, przepływająca przez Londyn. „Przejechaliśmy przez pięć czy sześć rzek daleko szerszych i głębszych niżeli Nil i Ganges, nie było żadnego potoku, który by nie był większy od Tamizy, kędy jest Most Londyński.” Podróże Guliwera

tamój daw.

tam. „— To tamój — rzekł dworzanin, ukazując drzwi.” Krzyżacy

tamtych

tj. zalotników czekających w zasadzce na Telemacha. „I tamtych uwiadomi, by wracali do dom".” Odyseja

tan z daw. ang. thane

tytuł szlachecki w daw. Anglii i Szkocji, zbliżony rangą do barona. „Ross, nasz tan waleczny.” Makbet

Tan-ta-ren Dendera

gr. Tenthiris, Dendera, miasto na lewym brzegu Nilu, stolica 6. nomu Górnego Egiptu. Słynne z jednego z najlepiej zachowanych egipskich kompleksów świątynnych, z główną świątynią poświęconą bogini Hathor. Ok. 50 km na północ od Teb. „Opuściwszy Abydos, Ramzes XIII popłynął, wciąż w górę rzeki, do miasta Tan-ta-ren (Dendera) i Kaneh, które leżały prawie naprzeciw siebie: jedno na wschodnim, drugie na zachodnim brzegu Nilu.” Faraon

tanagryjskie kształty

kształty piękne, harmonijne; nazwa od odnalezionych w Tanagrze posążków tancerek. „W tej dziewczynie o tanagryjskich kształtach była nie tylko wiosna — była i promienista „Psyche", która przeświecała przez jej różane ciało, jak promyk prześwieca przez lampę.” Quo vadis

Tanatos mit. gr.

geniusz śmierci. „— Na to nie potrzeba waszego Chrystusa, albowiem tę samą usługę może ci oddać nasz Tanatos.” Quo vadis

tancmistrz daw.

nauczyciel tańca. „I nie zdziwiło mnie to wcale, kiedy w rodowodzie wielu panów ujrzałem hajduków, paziów, kamerdynerów, lokai, tancmistrzów, graczy, komediantów, obieżyświatów i złodziejaszków.” Podróże Guliwera

Tandalidzi

mit. grec. dzieci Tantala: Niobe (matka dzieci zabitych za jaj pychę przez Apolla i Artemidę, zamieniła się w kamień), Pelopsa (zabity przez ojca i podany bogom na uczcie, wskrzeszony na życzenie Zeusa) i Broteasa (doprowadzonego do szaleństwa przez Artemidę, której nie chciał okazać czci), często przedstawiani w sztuce klasycznej i nowożytnej. „Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu, przez które w momencie otworzenia toczyła się za jego głową ciżba gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum gipsów.” Sklepy cynamonowe

tandeta daw.

tu: sklep ze starymi, używanymi, sprzedawanymi okazyjnie rzeczami. „…duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, czasu bytności w grodzie gubernialnym, u pewnego składnika trochę przechodzowanej tandety.…” Syzyfowe prace

Tanger

miasto w płn. Maroku. „Pomiędzy superpaństwami rozciąga się bowiem, nienależący do żadnego z nich, nieregularny czworobok z rogami w Tangerze, Brazzaville, Darwin i Hongkongu; żyje tam mniej więcej jedna piąta populacji całego globu.” Rok 1984

Tanis

miasto w północno-wschodniej części Delty, ok. 140 km na północny wschód od Memfis, stolica 14. nomu Dolnego Egiptu. Za panowania XXI i XXII dynastii było stolicą państwa. „Faraon mieszka w Memfis, a jednocześnie ukazuje się w Tebach albo w Tanis!...” Faraon

Tannenberg

(obecnie Stębark), wieś w pobliżu Grunwaldu. „Przed południem przyszedłszy wojska w pobliże wsi Logdau i Tannenberga, zatrzymały się na krawędzi lasu.” Krzyżacy

taństwo

tytuł i godność tana. „Które mi taństwo Kawdoru przyrzekły?” Makbet

Tantal

władca Frygii, syn Zeusa, ukarany za pychę wobec bogów. „Widziałem i Tantala.” Odyseja

tantiema

tu: udział w zyskach przedsiębiorstwa, wypłacany jako dodatek do pensji wyższym urzędnikom. + 1 inne znaczenie „…trzymywałby za swą pracę wynagrodzenie, które by znakomicie podniosło dobrobyt jego rodziny: trzy tysiące rocznej pensji, tantiema od zwiększających się dochodów i inne różne zyski, które teraz leni się przypominać sobie i wyliczać...…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

tantna z łac.

zamożna. „Wdówkę tantną, wdówkę gładką,” Zemsta

tapczana

dziś popr. forma D.lm: tapczanu. „— krzyknął Zbyszko, zerwawszy się z tapczana.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

taraban

duży, podłużny bęben używany w kapelach janczarskich, a także w daw. wojsku polskim; w czasie bitwy bębny te służyły do wydawania komend. „Biją w tarabany.” Mazurek Dąbrowskiego

taradejka ros. taratajka

prosta bryczka bez resorów, używana w Polsce w XVIII w. „Ledwie dniało, już z jednej strony taradejką” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

tarakan

karaluch, karakan. „Nad rzeką i na wszelakich mokrych miejscach lęgło się wielkie mnóstwo obrzydłych żab, tarakanów, wężów i jaszczurek.” Nad Niemnem

tarant daw.

koń maści białej w plamy. „…lejce i sam, idąc pieszo, prowadził króla wśród szeregów wojsk i głuszących okrzyków aż do pozłocistej, zaprzężonej w ośm tarantów karety, do której majestat pański siadł wraz z nuncjuszem papieskim Widonem.…” Potop

tarantella

włoski taniec ludowy, który według wierzeń ludowych miał leczyć z ukąszenia pająka. „Tarantella, tarantella” Bal w operze

tarantowy

o sierści białej w plamy. „Wiódł ją mąż siedzący na dzielnym tarantowym koniu, przybrany w burkę i rysi kołpak z czaplim piórem.” Potop

tarany

dziś popr. forma N.lm: taranami. „Wnet ziemię hukliwymi szturmują tarany” Iliada

taras

nasyp ziemny; tu: ogrodzenie. „Nie przeskoczyłem tarasu,” Dziady, część II to słowo w 2 lekturach →

tarcica

materiał drzewny powstały po pocięciu okrąglaków wzdłuż. „Kolebkę tę włożono do małej szuflady z szafy i przymocowano do wiszącej tarcicy dla zabezpieczenia mnie przed szczurami; było to moje łóżko przez cały czas przebywania u tych poczciwych ludzi, a było coraz wygodniejsze, w miarę jak przywykałem do nich, uczyłem…” Podróże Guliwera

tarcz

dziś popr.: tarcza. „prawicą włócznia, tarcz jej lewa;” Noc listopadowa

tarczą

«Ja byłem tarczą dla ciebie i uratowałem cię z rąk królów, dam ci także nagrodę, ponieważ z własnej woli ruszyłeś z małą liczbą ludzi, by ocalić swojego bratanka, i polegałeś na Mnie», zob. Ibn Ezra do 15:1.

tarnina

krzew ciernisty, rodzaj dzikiej śliwy. „Obaczywszy je, Koszałek-Opałek posunął się ostrożnie wzdłuż płota i stanąwszy za krzaczkiem tarniny — słuchał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →

tarniowy

od: tarń (daw.) a. tarnina, ciernisty krzew. „…ogniłych łbów, to zaś pod ścianami one lilije wyrastały z szarej ziemie bladymi kłami, rozsady wschodziły pod przykrywą tarniowych gałązek, drzewa stały w nabrzmiałych, lepkich pąkach, a wszędzie pod płotami burzyły się pokrzywy i chwasty różne, i krze agresto…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

tarnki starop.

owoce tarniny; też ogólnie: jagody, owoce. „Odchoceć się s miodem tarnek,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Tarnopol

miasto w zach. części Ukrainy. „Na koniec i ludzie strudzili się już bardzo nieustanną walką, dalekimi pochodami, zasadzkami, czuwaniem, postanowił więc wracać do księcia, o którym miał wiadomość, że do Tarnopola się udał.” Ogniem i mieczem

tarpejska skała

stroma ściana wzgórza kapitolińskiego w starożytnym Rzymie, skąd strącano zbrodniarzy i zdrajców. „Zleciała ze swej tarpejskiej skały.” Przedwiośnie

Tartar mit. gr.

najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy umarłych. + 1 inne znaczenie „I aż w okropną wtrącę Tartaru ciemnicę,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

taśma szczęśliwa

przepaska Wenery rozbudzająca miłość. „Gdzie taśma szczęśliwa,” Fraszki

Taśmina ukr. Tiasmyn

rzeka w środkowej części Ukrainy, prawy dopływ Dniepru, przepływa przez Czehryn. „— To pewnie moi — rzekł Abdank — którzy zaraz za Taśminą zostali.” Ogniem i mieczem

Tasso, Torquato 1544–1599

poeta włoski, autor Jerozolimy wyzwolonej , 8 lat spędził w szpitalu więziennym. „Nie przychodził mu na myśl ani Tasso wielką pieśń swoją snujący w celi więziennej, ani Milton śpiewający o raju w wiekuistych ciemnościach ślepoty.” Nad Niemnem

taszka

sakiewka. „Ale jesliś dał co z taszki,” Fraszki

Tatarowie

dziś popr.: Tatarzy ; nazwa ludności jednego z plemion mongolskich. „„...Drugiego dnia podróży mojej zaszedłem do nieszczęsnej krainy, którą Tatarowie napadłszy, wybili, wydusili lub uprowadzili w jasyr wszystkie koguty i kokosze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tatarskie ziele

tatarak. „Tatarskie ziele w cukrze, imbier chiński w miodzie,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Tatarzy

nazwa ludności jednego z plemion mongolskich. „Więc ten zwierz ranny, a ów Wielki Lis, wódz Tatarów uprowadzających w jasyr kury i koguty — to jedno?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Tatarzy białogrodzcy

Tatarzy mieszkający w Białogrodzie (a. Akermanie, dziś ukr.: Biłhorod-Dnistrowskij ), położonym nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej płd. Ukrainy, ok. 50 km na płd. zach. od Odessy. Miasto, założone w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. znajdowało się w rękach tatarskich. „Miał on ten sposób od białogrodzkich Tatarów, lecz małym, a zarazem nad ludzką wiarę zręcznym będąc, do takiej doskonałości go doprowadził, że niknął, kiedy chciał, z oczu, bądź za karkiem, bądź pod brzuchem końskim.” Potop

Tatarzy budziaccy

Tatarzy mieszkający w Budziaku. „Pan Rozwan prosił w imieniu hospodara, by książę swym wpływem i grozą imienia wyrobił u chana zakaz Tatarom budziackim wpadania do Wołoszczyzny, w której corocznie straszliwe szkody i spustoszenia czynili, na co książę odpowiedział piękną łaciną, że Budziaccy…” Ogniem i mieczem

Tatrów

dziś popr. forma D.: Tatr. „Na szczytach Tatrów chmury wysiadywały w przepaścistych gniazdach zawieruchę, mróz, śniegi i wytaczały się na kraj, wiodąc za sobą swe lodowate potomstwo.” Potop

tatuś jest wojskowy

dziś popr. forma z orzecznikiem w N.: tatuś jest wojskowym. „„Królu — pisał Felek — mój tatuś jest plutonowym straży pałacowej i jest wojskowy — i ja bardzo chcę być w królewskim ogrodzie.” Król Maciuś Pierwszy

Tawań

wyspa na Dniestrze. „Poszedłby ja już do Tawani z księciem Witoldem, niechby mnie tam Tatarzy zabili.” Krzyżacy

tchnieszli daw.

konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy tchniesz. „Tchnieszli tchem niebios czy wyziewem piekieł,” Hamlet

te

dziś popr.: to. „Zawsze te niebo nie splamione chmurą:” Ojciec zadżumionych

te berło

dziś popr.: to berło. „Te berło z mojej wykręcone skóry” Balladyna

te ciało

dziś popr.: to ciało. „niech ujrzy te ciało...” Balladyna

te córczysko

dziś popr.: to córczysko (forma zgrubienia, tj. augmentatywu). „Aż tu mnie jednej nocy te córczysko” Balladyna

Te Deum łac.

własc. Te Deum laudamus : Ciebie Boga wysławiamy; hymn kościelny, śpiewany przy szczególnie uroczystych okazjach. + 1 inne znaczenie „W Rzymie śpiewano Te Deum.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Te Deum laudamus łac., łac.: Ciebie Boga wysławiamy

początkowe słowa hymnu dziękczynnego, śpiewanego podczas szczególnych uroczystości, np. koronacji. + 3 inne znaczenia „…konia i ucho co chwila do ziemi przykładał; w niezdobytych jeszcze zamkach i zameczkach bito w dzwony i śpiewano Te Deum laudamus!…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

te drzewa w liczbie dwadzieścia i cztery

Dwudziestu czterech błogosławionych. „Wyrosły w liczbie dwadzieścia i cztery,” Boska Komedia

te koło

dziś: to koło. „Dobrze mówisz, te koło nowym idzie torem,” Kordian

Te lucis ante terminum

Od tych słów poczyna się hymn św. Ambrożego śpiewany w kościele na nieszporach i w ostatnich kanonicznych godzinach, przed snem, gdy wierni błagają Boga, ażeby wszystkich wierzących w święty Kościół Chrystusowy od nocnych widziadeł i pokus ustrzegł. „Te lucis ante, z jego ust pieśń brzmiała” Boska Komedia

te plamy ciemne o Kainie

Według podania gminnego lud wierzy, że widzi w plamach księżyca Kaina niosącego brzemię drzewa cierniowego. „Tysiące bajek krąży o Kainie».” Boska Komedia

Te rusztowanie

dziś popr.: to rusztowanie. „Te wielkie rusztowanie...” Kordian

te słodkie duchy ich milczenie

Duchy w tym miejscu oczyszczenia, gdzie tylko miłością i ciągłym dążeniem do wiekuistego dobra płoną, wskazywać będą poetom prawdziwą drogę i ostrzegać, ażeby z niej nie zboczyli. Dlatego ich milczenie jest nieomylną wskazówką dla wędrujących po kręgu czyśćcowym. „Skazówką dla nas było ich milczenie.” Boska Komedia

te słowo

dziś popr.: to słowo. „Niechaj w te słowo wsięknie miłość, wiara,” Kordian

teatr na Cegielnianej

Teatr Polski zorganizowany w 1909 r. w przebudowanym magazynie przez Aleksandra Zelwerowicza. „Na Cegielnianej...” Kwiaty polskie

Teatr Wielki

okazała budowla z lat 1825–1833 na placu Teatralnym (spalony w r. 1939, obecnie odbudowany). „— W Teatrze Wielkim...” Lalka

teatrum łac.

ulubiona metafora w. XVIII: „teatr życia ludzkiego”. „— A waść to patrzysz jakby na teatrum w mięsopust!” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Teby

największe miasto starożytnego Górnego Egiptu, położone nad Nilem, ok. 800 km na południe od Morza Śródziemnego. Główny ośrodek kultu Amona, z wielkim kompleksem świątyń tego bóstwa, jego żony, bogini Mut, oraz Montu, lokalnego boga wojny. Na początku Średniego Państwa, jako siedziba władcy-zjednoczyciela, Teby stały się stolicą państwa. Ponownie zostały stolicą pięćset lat później, kiedy władcy tebańscy pokonali obcych najeźdźców i kolejny raz zjednoczyli kraj, zapoczątkowując epokę Nowego Państwa. Mimo przeniesienia rezydencji faraonów do Delty w czasach XIX dynastii, Teby stanowiły, obok Memfis, największe miasto Egiptu. Po drugiej stronie Nilu w skalistej Dolinie Królów znajdowało się miejsce pochówku faraonów Nowego Państwa. + 1 inne znaczenie „W miesiącu Mechir, w grudniu, wrócił do Teb, obsypany kosztownymi darami, bożek Chonsu, który przez trzy lata i dziewięć miesięcy podróżował w kraju Buchten, uzdrowił tam córkę królewską imieniem Bent-res i wypędził złego ducha nie tylko z rodziny króla, ale n…” Faraon to słowo w 3 lekturach →

tęć starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. „Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;” Lament świętokrzyski

tęć bych ja podparła starop.

tę podparłabym; podparłabym ją. „Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;” Lament świętokrzyski

tęczowe mosty czułości nad pustką

można odnieść to zdanie do postaci Irydiona, którego imię pochodzi od Iris (mit. gr.): tęcza; posłanka bogów. Irydion (tytułowy bohater dramatu Zygmunta Krasińskiego) miał być uosobieniem myśli, że miłość ojczyzny przynosi zbawienie. Również następna wzmianka o „malowankach częstochowskich" nawiązuje do stylu poezji patriotycznej Krasińskiego, mianowicie Psalmów przyszłości . „czułości nad pustką rozpiętych,” Wesele

tedy daw., starop.

dziś w znaczeniu: zatem, wtedy. + 1 inne znaczenie „Ja tedy władcę, co by, rządząc miastem,” Antygona to słowo w 11 lekturach →

tedy się dowiewa

wtedy się dowiecie „A ten: „Niech cię znam, tedy się dowiewa."” Fraszki

Tedżiajo, Moska, Farinata

Farinatę i kilku innych tu wspomnianych, spotykamy niżej w głębszych kręgach Piekła. Pochwała, jaką im tu poeta udziela, odnosi się tylko do prawości ich zasad politycznych, która bynajmniej nie uwalnia ich od kary za inne występki. „Mów: Tedżiajo, Moska, Farinata,” Boska Komedia

tęgi starop.

tu: gruby, mocny. + 1 inne znaczenie „Gdy jeźdźca przyszło dźwigać, znosić rzemień tęgi,” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

tęgiem

dziś popr. forma N.lm.: tęgim. „A ile, doświadczając sił, ramieniem tęgiem” Iliada

tego

w domyśle: tego śpiewania. „To tego i co lepiej oni tam umieją,” Pieśni

tęgo

mocno, dużo. „Nauczysz się tu pić tęgo.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

tego, który na niej siedzi

Bonifacy VIII. „Lecz raczej tego, który na niej siedzi),” Boska Komedia

tegoć

konstrukcja z partykułą ci , skróconą do -ć ; znaczenie: tego właśnie. „Tegoć się od was chcę dowiedzieć.” Hamlet

tęgom gw.

tęgą; mocną. „a cóż ty mos za tęgom minę,” Wesele

tegoż nas domieścisz starop.

tam nas doprowadzisz. „Tegoż nas domieściż, Jezu Kryste miły,” Bogurodzica

tej krzywdy nie ma mieć na pieczy starop.

ma nie dbać, nie troszczyć się o tę krzywdę. „Służby oddał, tej krzywdy nie ma mieć na pieczy;” Pieśni

tej poziomsze skały

bardziej poziome w stosunku do tej skały. „W chwili, gdy góry tej poziomsze skały” Boska Komedia

Tej się upominają od Greków posłowie

inaczej: posłowie [przysłani] od Greków upominają się o tę (tj. Helenę, żonę Aleksandra przywiezioną z Grecji). „Tej się upominają od Greków posłowie.” Odprawa posłów greckich

tej wspaniałej kolonii

mowa o Wolnym Państwie Kongo, funkcjonującym w latach 1885–1908. „To jest mój udział w korzyściach, jakie kraj mój powinien osiągnąć z posiadania tej wspaniałej kolonii.” Jądro ciemności

Tejresjasz mit. gr.

ślepy wróżbita, który 7 lat przeżył jako kobieta, bohater wielu mitów. „Ślepego Tejresjasza — duch to znamienity!” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Tejrezjasz

wieszczek tebański. „Przeobrażony od stóp aż do głowy.” Boska Komedia

tela gw.

tyle. „Kiela tego, tela tego,” Wesele

Telamona syn

Ajas. „Mur Greków, Telamona syn, postrachy” Iliada

Telamona wielki syn

Ajas Wielki, dzielny wojownik grecki. „Tak rzekł; wraz Telamona wielki syn” Iliada

telefonistka

dawniej centrale telefoniczne obsługiwały żywe osoby: po podniesieniu słuchawki trzeba było poprosić telefonistkę w centrali o połączenie z odpowiednim numerem. „Telefonistka bardzo się zdziwiła, co to za nowe armaty, które mają salutować.” Król Maciuś Pierwszy

telefonowy

dziś popr.: telefoniczny. „Zdawało się, że początki ich snują się, niby z kądzieli, z zaspy pod rudym parkanem, w oczach rosnącej, a przeciwległe końce zwijają na druty telefonowe, krążą mechanicznie dokoła słupów z poprzecznymi ramionami i lecą w maszynowym pędzie dokądś nad rynny.” Ludzie bezdomni

Telefów rozum

Telefos, raniony przez Achillesa, za radą wyroczni wyleczył niegojącą się ranę rdzą tego oszczepu, którym była zadana. „Telefów rozum chwalę i przy tym zostanę,” Fraszki

telega

duży wóz na czterech kołach. „Rany jego, opatrzone po kozacku przez starego kantarzeja, otworzyły się, owładnęła nim gorączka i nocy owej leżał wpółprzytomny na kozackiej teledze, nie wiedząc o świecie bożym.” Ogniem i mieczem

Telemach

syn Odyseusza. „Niech słodkie stracę imię Telemacha ojca,” Iliada

Tella Szwajcara

chodzi tu o legendarnego bohatera szwajcarskiego, symbol niesubordynacji z pobudek patriotycznych wobec narzuconej władzy (w tym wypadku: władzy cesarza austriackiego). Tell wsławił się tym, że wystawiony na próbę strącił strzałą z łuku jabłko położone na głowie swego syna, nie czyniąc chłopcu krzywdy. Do tej legendy nawiązuje cała wypowiedź chóru. „A z drugiej strony szyku miał Tella Szwajcara;” Kordian

telo, co byś sie wyniosła gw.

tak jakbyś się wyniosła. „telo, co byś sie wyniosła” Wesele

Temida mit. gr.

bogini sprawiedliwości, często przedstawiana z przepaską na oczach. Należała do tytanów, drugiego pokolenia bogów, starszych od bogów olimpijskich. + 2 inne znaczenia „Kazał Temidzie” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Temis

„Córka Nieba i Ziemi, bogini sprawiedliwości. Wyrażenie jej bywa w osobie poważnej matrony mającej zawiązane oczy i trzymającej w ręku szalę z wagami równo z obu stron stojącymi". (P. Chompre, Słownik mytologiczny ). „Ślepa, mówią, jest Temis — bajka, Temis widzi.” Satyry

Temistokles ok. 524–459 p.n.e.

polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten, główny autor zwycięstwa Greków nad Persami pod Salaminą; skazany na banicję przez wrogów politycznych, zmarł na wygnaniu na dworze króla perskiego. „…i litewski, zamiast ruszyć w pole, zamiast poświęcić jej ostatnią kroplę krwi, zamiast świat zdziwić jak Leonidas, jak Temistokles, zamiast zastawić ostatni kontusz jak Sapieha, związał się z jednym z nieprzyjaciół i przeciwko matce, przeciwko własnemu panu po…” Potop

temlak z tur. temlik, daw.

a. temblak, rzemień lub taśma umocowana na rękojeści szabli lub szpady; na temlaku broń mogła wisieć i być pod ręką, gdy szermierz chciał mieć swobodną dłoń. „Zardzewiała, tam leży szpada bez temlaku:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

temperancja z łac.

umiarkowanie. „— Nie masz mnie przy nim, nie ma go kto do temperancji nakłaniać!” Potop

templariusze

zakon rycerski, założony ok. 1120 w Jerozolimie w celu obrony i eskorty pielgrzymów do Ziemi Świętej. Posiadali kilkanaście prowincji w Europie, dzięki licznym nadaniom, przywilejom papieskim i operacjom finansowym zgromadzili wielkie bogactwa, dzięki którym mieli znaczące wpływy polityczne. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego, pozbawieni siedziby templariusze przenieśli się na Cypr, a następnie do Francji. Upadek zakonu spowodowały wysunięte przez króla Francji Filipa IV Pięknego (1268–1314), poważnie zadłużonego u zakonu, oskarżenia o świętokradztwa, herezję i czary. Francuska gałąź zakonu została skasowana w 1311, jej majątki skonfiskowano, a wielu templariuszy, włącznie z wielkim mistrzem Jakubem de Molay i najwyższymi dostojnikami, spalono na stosie. Ostatecznie zakon został zawieszony przez papieża w 1317. + 1 inne znaczenie „Po czym pomiarkował wnet, że jednak opowiadanie podobnych rzeczy mogło rzucić na cały Zakon cień taki, jaki padł swego czasu na templariuszów, i dodał prędko:” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Temple

stara ulica obok Ratusza paryskiego w dzielnicy zamieszkiwanej przez drobnomieszczaństwo i biedotę. „Dziad, jako skromny rzemieślnik, pracował przy ulicy Temple po szesnaście godzin na dobę; jego syn skąpawszy się w cyrkule łacińskim założył większy warsztat przy ulicy Św.” Lalka

templum łac.

świątynia, przybytek. „To była pierwsza ważna zdobycz, gdyż od tej chwili panem owego templum okolonego parkanami stał się Judym.” Ludzie bezdomni

Tempora mutantur et nos mutamur in illis łac.

czasy się zmieniają i my zmieniamy się wraz z nimi. (Zdanie przypisywane cesarzowi niemieckiemu Lotariuszowi I 795–855). „— Tempora mutantur et nos mutamur in illis — spokojnie odpowiedział doktór.” Lalka

tempus fugit łac.

czas leci. „Tempus fugit, za chwilę na koń nam siadać trzeba, nim więc podziękujemy wdzięcznym sercem za gościnę, mam ja tu ważną sprawę, o której bym chciał z jejmość panią i z ichmość jej synami kilka słów na osobności pomówić.” Ogniem i mieczem

Tempus fugit, aeternitas manet łac.

czas ucieka, wieczność trwa. „Tempus fugit, aeternitas manet” Lalka

temu gwoli

do tego, w tym celu. „Niech więc sam przykład starczy temu gwoli,” Boska Komedia

Ten cień nie nagli pochodu

Tu poeta wprowadza przerwaną rozmowę na końcu poprzedniej pieśni o Stacjuszu. „Snadź w niebo swego nie nagli pochodu.” Boska Komedia

Ten co naszego grzał pierś pelikana

Tak nazwany ptak pelikan, który widząc swoje pisklęta przez węża zaduszone, własny swój bok dziobem przebija, żeby je krwią swoją do życia przywrócić. Dlatego poeta symbolicznie nazywa tu Chrystusa pelikanem. „Ten co naszego grzał pierś pelikana,” Boska Komedia

ten drugi młodzieniec

Najmłodszy z synów Piotra III, który nie brał żadnego udziału w następstwie po ojcu, a dwaj starsi bracia, Jakub i Fryderyk podzielili się państwem ojcowskim. „Gdyby ten drugi młodzieniec od młodu” Boska Komedia

ten najchudszy postem pokutował

Papież Marcin IV, rodem Francuz, w mieście Tours urodzony. Poeta mu przygania, że węgorze złowione w bolseńskim jeziorze przed uwarzeniem żywe kazał topić w słodkim winie, ażeby tym rodzajem śmierci tej ryby nadać jej smak więcej wytworny. „W ramionach swoich trzymał kościół święty,” Boska Komedia

Ten nic nie dał, tamten nie odebrał

prawdopodobnie chodzi tu o podwójne oszustwo, kiedy zadłużony właściciel majątku, aby pozbyć się wierzycieli, rzekomo odsprzedawał podstawionej przez siebie osobie majątek i jako nie posiadający własności stawał się niewypłacalny, przy czym fikcyjny, ale prawny właściciel przywłaszczał sobie często ten majątek. „„A to jak?” „Ten nic nie dał, tamten nie odebrał.” Satyry

Ten nic prawa nie umiał

sędziowie w Polsce nie posiadali w XVIII w. wykształcenia zawodowego, dopiero w trakcie pełnionego obowiązku przyswajali sobie wiedzę prawniczą. W związku z tym popełniano mnóstwo omyłek. „„A jaki?” „Oto sędzią został.” Satyry

Ten proporzec

w XVI i XVII w. zamiast nagrobka umieszczano w kościele kosztowną chorągiew żałobną z nazwiskiem i herbem zmarłego „Ten proporzec nad zimnym grobem zawieszony” Fraszki

ten samy

ten sam. „Ja to Józio, ja ten samy,” Dziady, część II

Ten sobie mówił

w zmienionej nieco formie zdanie zaczerpnięte z Powrotu taty Mickiewicza. „Ten sobie mówił i tamten sobie mówił, pełno było radości i krzyku.” Przedwiośnie

ten święty

Święty Bernard. „I począł mówić w te słowa ten święty” Boska Komedia

Ten ustawia pagody chińskie

egzotyzm wschodni pojawia się w Polsce jako moda czasów stanisławowskich. Oddziałują tu wyraźnie wpływy francuskie, a również stosunki handlowe z Anglią. Modne są wówczas drobne ozdoby figuralne sprowadzane z Chin, w ogrodach wznoszone są domki chińskie; w literaturze pojawiają się coraz częściej tematy wschodnie. „Ten ustawia pagody chińskie na kominie,” Satyry

Ten wkrótce po nim

Bonifacy VIII (Patrz o nim Piekło , pieśń XIX). „Ten wkrótce po nim, któż swą przyszłość zgadnie?” Boska Komedia

Ten zwie się Lete, a Eunoe drugi

Lete, z greckiego niepamięć. Eunoe, duch dobry; strumienie, które inaczej niż wszystkie ziemskie zdroje, co prędko wzbierają nad brzegi i prędko opadają, w jednostajnej równowadze wód swoich, bezpośrednio wytryskują z woli bożej, która człowieka dobrym dla dobra stworzyła. „Ten zwie się Lete, a Eunoe drugi,” Boska Komedia

ten, co dostał trefunkiem korony

Lestko II wygrał wyścig jeździecki po koronę, mimo że jego przeciwnik wyłożył trasę biegu żelaznymi kolcami. „I ten, co dostał trefunkiem korony,” Pieśni

ten, co po was

następca tronu, Zygmunt II August. „A ten, co po was dziś państwo sprawuje,” Pieśni

ten, co w niebie dostał do niej klucza

Św. Paweł, który był w duchu porwany do nieba, pierwszy swoje widzenie Dionizjuszowi Areopagicie objawił. „O wielu prawdach podobnych poucza».” Boska Komedia

ten, co widział w proroczym widzeniu

Św. Jan Ewangelista, który w swoim objawieniu wyprorokował przyszły ucisk kościoła. „Patrz, ten, co widział w proroczym widzeniu” Boska Komedia

Ten, który miłość rad pierwszą nazywa

Platon, który naucza, że miłość bogów jest pierwszą i najwznioślejszą. Przedmiotem więc tej pierwszej miłości są wszystkie istoty nieśmiertelne, tzn. aniołowie, dusze błogosławionych wyzwolone z więzów grzechu i śmierci, a nade wszystko sam Bóg. „Wszystkim co boskie, rad pierwszą nazywa:” Boska Komedia

Ten, który myśli i czuje

mowa o Pankacym; Leonard jest przedstawiony jako zapaleniec zaślepiony w stosunku do swego wodza, któremu przypisuje nie tylko najwyższe możliwości intelektualne, ale i uczuciowe. „Ten, który myśli i czuje najpotężniej z nas wszystkich, wzywa cię na rozmowę przeze mnie.” Nie-Boska komedia

tenax propositi łac.

trzymający się swego postanowienia. „Ale fluctuantur podczas i same nawet nadzieje, kiedy tenax propositi człowiek uchwyci się kresu i portu swego, słusznie zaprawdę gratulari sobie może..."” Popioły

tender

specjalny wagon kolejowy do przewozu węgla i wody dla parowozu. „Zawieszony na jednej ręce, trzymając się wagonu bagażowego, drugą odczepił łańcuchy łączące wagon i tender lokomotywy.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Tened

wysepka przy wybrzeżu Troi. „Co masz Tened i Killę pod możną opieką:” Iliada

Tenedos

wyspa na Morzu Egejskim, położona naprzeciw Troady. „Płyniem tak do Tenedu.” Odyseja

Teneryfa

wyspa na Oceanie Atlantyckim, nieopodal płn.-zach. wybrzeży Afryki, należąca do Hiszpanii, będąca częścią archipelagu i regionu Wyspy Kanaryjskie. „…ortsmouth, wyszedłem pod żagle dnia siódmego września 1710 roku, a czternastego tegoż miesiąca spotkałem się przy wyspie Teneryfie z kapitanem Pocockiem z Bristolu, udającym się do Hondurasu dla ścinania drzewa masztowego.…” Podróże Guliwera

tenir par la basque fr.

trzymać za połę ubrania. „Nawet Sokolnicki, którego zawsze trzeba tenir par la basque, żeby zbyt daleko nie poszedł.” Popioły

tenor łac.

treść, zawartość. + 1 inne znaczenie „Z takim to człowiekiem Mellechowicz w praktyki wchodzi, a najlepszym dowodem ten list, którego tenor jest następujący.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

tenor, tenoris łac.

ciąg, przebieg, tu: treść, zawartość. „— To ja waściom tenor opowiem — rzekł Zagłoba.” Potop

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.