Litera R

691 słów, strona 1 z 3.

rab daw., przestarz.

niewolnik, sługa. „Kochał ich i służył im jak rab, bo myślał, że tę dziewczynę wysłużę.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

rabaty

barwne wyłogi wojskowego munduru. „Kurty w granat a żółte rabaty;” Noc listopadowa

rabboni! hebr.

mistrzu! „Nie mogąc Go dla wielkiego blasku rozeznać, myślała, że ogrodnik, ale On rzekł: „Mario!" Wówczas krzyknęła: „Rabboni!", i padła mu do nóg.” Quo vadis

rąbek

rodzaj cienkiej podłużnej chusty. + 1 inne znaczenie „Przędę sobie z tęczy rąbki,” Dziady, część II to słowo w 2 lekturach →

Raboam

syn Salomona; gdy lud jego błagał, ażeby mu ulżył publicznych ciężarów, odpowiedział: „mój ojciec chłostał was biczem, ja was chłostać będę skorpionami". Wnet cały Izrael wypowiedział mu posłuszeństwo i namiestnika jego ukamienował, czym król przestraszony na wozie uciekł do Jeruzalem. „Nim cię lud własny skazał na wygnanie.” Boska Komedia

raby z ukr.

pstry, nakrapiany; tu: o twarzy w plamki. + 1 inne znaczenie „Patrzy, a po drodze suka biegnie raba i wprost ku niemu się zbliża, w oczy zagląda, do nóg się łasi.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

raby boże

ludzie bogobojni, cywilizowani.

raca kongrewska

rodzaj rakiet zapalających wynalezionych przez angielskiego generała Williama Congreve (1772–1828), zastosowanych po raz pierwszy w r. 1804. „w dorożkę, jadę jak trzy lokomotywy i wpadam jak raca kongrewska do tej pięknej, tej szlachetnej, tej nieszczęśliwej, tej od wszystkich opuszczonej pani Heleny.” Lalka

rachat łukum a. rachatłukum

wschodni tradycyjny smakołyk, o galaretowatej konsystencji i smaku owocowym (ale także np. różanym), obsypany cukrem pudrem lub wiórkami kokosowymi, wyrabiany ze skrobi pszennej a. mąki ziemniaczanej oraz cukru z dodatkami nadającymi kolor i aromat. „Sachar maroż, rachat łukum,” Kwiaty polskie

Rachel

w innych przekładach jako: Rachela. „I rzekł do nich Jakub: „Bracia moi, skąd wy?" I odpowiedzieli: „Z Charanu jesteśmy".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Rachela

żona Jakuba, wnuka Abrahamowego. „Przy starożytnej siedziałam Racheli,” Boska Komedia

Rachelę, córkę twoją młodszą

«Czemu podał mu te wszystkie szczegóły? Ponieważ [Jakub] wiedział, że [Laban] jest oszustem, powiedział mu: „będę ci służył o Rachelę”, a żebyś nie powiedział, że chodzi o jakąś inną Rachelę, dodaję więc „twoją córkę”», a żebyś nie pomyślał: zmienię imię Lei na ‘Rachel’, dodaję więc „młodszą”. A jednak na nic się to zdało, gdyż i tak [Laban] go oszukał», zob. Raszi do 29:18. „Powiedzże mi jakie ma być wynagrodzenie twoje?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Rachelo, kiedy Pan

aria z popularnej opery Żydówka Halevy'ego (1799–1862). „Uściskał Wokulskiego i wyszedł pogwizdując arię: „Rachelo, kiedy Pan w dobroci niepojęty..."” Lalka

rachityczny

chorobliwy, wątły; mający objawy krzywicy (choroby kośćca). „Ukazał się w nich kipiący samowarek na rachitycznie krzywych nóżkach, powyginany w sposób nadzwyczajny.” Syzyfowe prace

rachować

dziś raczej: liczyć. „Potrafię rachować.” Klechdy sezamowe

rachować na coś

liczyć na coś; mieć na coś nadzieję. „Damy rachują na waszą ruchawość,” Romeo i Julia

racica

tu: noga. „Rzekł i z kosza wyjąwszy gnat racicy krowiej” Odyseja

racie

kończyny, tu niby-ręce. „A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie podane przez drużbę patyki — poczyna sobie jak grajek-skrzypek — i — słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, len…” Wesele

Racine, Jean Baptiste 1639–1699

francuski poeta i dramaturg, jeden z najwybitniejszych twórców klasycystycznej tragedii francuskiej. „Grano tragedię Racine'a pod tytułem Brytanik.” Popioły

racja fizyka

powiedzenie popularne w XIX w., oznaczające potwierdzenie czyjejś słuszności, często używane ironicznie. „A wszystko przez tego zdrajcę Radziwiłła i przez rację fizykę sapieżyńską.” Potop

rączo

szybko, zwinnie, energicznie. „Wszak mój konik siwy rączo mnie poniesie przez pola, przez niwy, po jarach, po lesie!” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

rączy

szybki w biegu. „Ryś odzienie wytworne, zając rącze nogi;” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

rad daw.

zadowolony; chętny. + 1 inne znaczenie „Elżbieta była rada, widząc, że Zenon ładnie wygląda między tymi ludźmi, że się podoba.” Granica to słowo w 5 lekturach →

rad będzie wiedział daw.

chętnie się dowie. „— Nie przerywam ja, kmotrze Eyertreter, tylko tak myślę, że i on rad będzie wiedział, co prawią, bo pewnie sam do Krakowa jedzie.” Krzyżacy

rad bym dowiedział

chętnie bym się dowiedział. „— Rad bym się od Łaskawości Waszej dowiedział, co znaczy to wzgórze, które tu przed sobą widzę?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rad bym jej dziękował

tu: chętnie bym jej dziękował. „Rad bym jej dziękował za to!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rad bym się go pozbyć

byłbym zadowolony, gdyby udało się go pozbyć; chciałbym się go pozbyć. „…órym przecież nic złego nie grozi; dość, że ścierpieć nie mogę tego nikczemnego zwierza i rad bym się go choć na parę chwil pozbyć.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rad bym sobie wpakować kulę w głowę

po raz drugi spotykamy myśl o samobójstwie (porównaj uwagę do listu z dnia 22 maja — tu już nierównie silniej wyrażoną. „A ona z przedziwnym odczuciem ima się tego środka w momencie, kiedy rad bym sobie wpakować kulę w głowę.” Cierpienia młodego Wertera

rad nierad

niezależnie od chęci. „Więc Maćko rad nierad zabrał się do rzeczy — i pewnego ranka, gdy Zbyszko zdawał się być nieco rzeźwiejszy niż zwykle, taką rozpoczął z nim rozmowę:” Krzyżacy

rada daw.

myśl, postanowienie, zamiar. + 1 inne znaczenie „Przecz by sie miał wstydać swojej rady.” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

rada była wziąć

była skłonna, chętna wziąć. „Rada była wziąć go z sobą, ale nie śmiała...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Radamantys mit. gr.

brat Minosa, wypędzony przez niego z Krety, po śmierci wraz z nim sędzia umarłych. „Z Radamantysem w tej tam bywali podróży,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

radczyni

żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat : „radca dworu").

rade

z ochotą, chętnie. + 1 inne znaczenie „A wy gonicie rade.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

radło

staroż. narzędzie rolnicze, służące do spulchniania ziemi. „Norli i Wekjo nie wstydził się radła,” Boska Komedia

Rado by z mozgu oszalało

na pewno zwariuje. „Rado by niebożątko z mozgu oszalało.” Pieśni

Radom

miasto na prawach powiatu w centralno-wschodniej Polsce. „— Pomyślałbyś, taki rów że niby nic nie znaczy — rzekłem do Romka, byłego dywersanta spod Radomia, od dwóch lat odrabiającego w obozach Niemcom to, co im w Polsce napsuł.” Pożegnanie z Marią

radość, ... po której żal chodzi

po której następuje (nieuchronnie) żal. „Zła to radość, mój bracie, po której żal chodzi.” Satyry

Radość, Miłość było widzenie tworca starop.

było wieczne oglądanie Stwórcy. „Była radość, była miłość, było widzenie tworca” Bogurodzica

Radosny

fr. Joyeuse ; imię miecza Karola Wielkiego. „Tej nocy nie chciał odłożyć broni; zachował swoją lśniącą kolczugę pięknie przetykaną; nie odpiął hełmu strojnego oprawnymi w złoto kamieniami ani miecza zwanego Radosnym; nigdy nie było podobnego miecza: co dzień odmieniał barwę trzydzieści razy.” Pieśń o Rolandzie

rady

rade, z radością, chętnie. „Schadzają się do nich rady.” Fraszki

radża

tytuł lokalnego władcy w Indiach. „Anglicy nie mogli utrwalić swojej władzy w tym kraju, poddanym wpływowi radżów, których trudno było dopaść w ich niedostępnych schronieniach w górach Windhja.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

radziej daw.

chętniej. „A kto by temu się przeciwił, z tym będę się potykał póty, póki sam nie zginę albo on nie zginie, chybaby w niewolę radziej poszedł.” Krzyżacy

Radziejowski, Hieronim 1612–1667

stronnik Szwedów, podkanclerzy, wygnany za spiskowanie przeciwko królowi. „Województwa poddawały się jedne za drugimi; w Wielkopolsce panowali jak w Szwecji, w Warszawie rządził Radziejowski; Małopolska nie stawiała oporu; Kraków upaść miał lada chwila; król, opuszczony od wojska i szlachty, ze złamaną w sercu ufnością do swego narod…” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

radzik

gatunek piwa jasnego. „— Gdyby pił radzika — mówił Węgrowicz — dosięgnąłby stu lat...” Lalka

Radziwiłł, Michał Kazimierz herbu Trąby 1635–1680

krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana III Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „…ale byli i tacy, którzy twierdzili, że to nie Radziwiłł, jeno Sapieha poraził Chowańskiego przy pomocy księcia Michała Radziwiłła.…” Potop

Radziwiłł-Sierota

odbył dalekie podróże i wydał opis peregrynacji swojej do Ziemi Świętej. „Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Radziwiłłów

wieś i stacja kolejowa w pobliżu Łowicza, 55 km na zachód od Warszawy w kierunku Skierniewic. „Właśnie pociąg wyjechał z Radziwiłłowa, a pierwszy frazes, który zwrócił uwagę Wokulskiego, był ten:” Lalka

Radzymin

miasteczko oddalone 18 km od Warszawy, miejsce walk w dniach 11–14 VIII 1920 r. „Widać je było niemal, gdyż dymy płonącego Radzymina ukazywały się oczom z wysokiego pobrzeża, na którym wznosi się Warszawa.” Przedwiośnie

Rafia

dziś: Rafah, miasto blisko wybrzeża Morza Śródziemnego ok. 30 km na południe od Gazy, na granicy Egiptu i Izraela. + 1 inne znaczenie „Słyszę, pobiła was burza około Rafii?...” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Ragneta

obecnie Nieman w obwodzie kaliningradzkim; w 1289 krzyżacy zbudowali tam zamek. „Wzmacniano zamki, mielono prochy, krzesano kule kamienne, ściągano ku pograniczu knechtów i rycerstwo, a lżejsze oddziały jazdy i piechoty wpadały już w granice Litwy i Żmujdzi od strony Ragnety, od Gotteswerder i innych zamków brzegowych.” Krzyżacy

Rahab

nierządnica z Jerycha, ukryła w swoim domu posłów Jozuego, ratując ich od niechybnej śmierci przy zburzeniu tego miasta. Św. Paweł w liście swoim do Żydów [dziś stosowana nazwa: List do Hebrajczyków ; red. WL], rozdz. 11, w. 31, o niej tak pisze: „Wiarą Rahab nierządnica nie zginęła z niewiernymi, przyjąwszy z pokojem szpiegi". „Wiedz, że w jej środku jest dusza Rahaby,” Boska Komedia

raić gw., daw., przestarz.

polecać kogoś a. coś; swatać. + 3 inne znaczenia „I jego dobro przyjaciół ma raić.” Antygona to słowo w 6 lekturach →

rajca daw.

tu: doradca. + 1 inne znaczenie „…yna, kasztelana krakowskiego, w której łączyła się surowość z powagą i prawością; podziwiał mądre i stateczne twarze innych rajców lub potężne oblicza rycerskie, z włosami równo przyciętymi nad brwią, a spływającymi w długich kędziorach z boków głowy i z tyłu.…” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

rajcować daw.

radzić. „Żydzi rajcowali przy synagodze na Kazimierzu.” Krzyżacy

rajczyni daw.

tu: doradczyni. „Gdy rajczyni Atene podda mi na dobie” Odyseja

rajfur daw.

stręczyciel. „Senat wydał mi się jak zgromadzenie bohaterów i półbogów, drugie zaś jak zbiór kramarzy, łotrów, rzezimieszków i rajfurów.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

rajfurka

stręczycielka; osoba znajdująca prostytutkom klientów. „Zapewne, tylko że potęga piękności prędzej obróci uczciwość w rajfurkę, niż wpływ uczciwości potrafi piękność na swoje kopyto przerobić.” Hamlet

rajfurską funkcję

funkcję stręczyciela, ułatwiającego innym nierząd. „A tobie rajfurską funkcję powierzył, której się dla łaski pańskiej podjąłeś, panie oficyjerze.” Potop

rajfurzyć daw.

stręczyć. „Nie trzeba mi było nadskakiwać, przekupywać lub rajfurzyć jakiemu wielkiemu panu lub jego kochance dla zjednania sobie jego protekcji i łaski.” Podróże Guliwera

rajtar z niem. Ritter : jeździec

średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. „Szczególnie Maćko, mając pod sobą ścigłą a lekką klacz po zabitym włodyce z Łękawicy, minął po kilku stajach wszystkich niemal Żmujdzinów i wnet potem dojechał pierwszego rajtara.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

rajtaria

średniozbrojne wojsko konne, posługujące się w walce głównie bronią palną. „Czerwone światło oblało podnóże skały i wówczas to jasnogórcy ujrzeli naprzód oddział konnych trębaczy, najbliżej stojących, z trąbami przy ustach, za nim długie i głębokie szeregi rajtarii z rozwianymi banderiami.” Potop

rajtrok

marynarka używana przeważnie w jeździectwie, posiadająca większe rozcięcie z tyłu, by zapewnić swobodę ruchów podczas jazdy konnej. „Miał dnia tego Półpanek na sobie tabaczkowy rajtrok, perłowe szarawary, piękną kamizelkę, na której się kołysał ciężki brelok od zegarka, z sygnetem, laskę pod pachą, stojący kołnierzyk i mankiety śnieżnej białości, lekkie ciżemki na nogach, na rękach zaś ziel…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rajtszula

ujeżdżalnia. „Tam zastał już Maruszewicza, z którym pojechał do rajtszuli obejrzeć kupioną klacz.” Lalka

rajza pot.

włóczenie się. „— I przytknął siną, wychudzoną twarz do poduszki w czerwone maki, którą przyniósł z nocnej rajzy po bauerach.” Pożegnanie z Marią

rak marszałka

marszałek Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 najprawdopodobniej na raka wątroby lub żołądka z przerzutami do wątroby. „Jak Polskę toczy rak marszałka;” Kwiaty polskie

rakarz

człowiek zajmujący się wyłapywaniem bezpańskich psów, hycel; tu pogard.: oprawca. „Szukaj ty sobie kompanii między rakarzami, bo widzę, że lubisz dusić, ale ja nie będę z tobą szlacheckich dworów po nocach napadał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

rakiem daw.

tyłem. „Książę też jeno machnął ręką na podobną podziękę, a po ich wyjściu rzekł, iż rakiem chyba pojechałby do nieba za przyczyną modlitw krzyżackich.” Krzyżacy

Rakoczy

Jerzy II Rakoczy, właśc. II. Rákóczi György (1621–1660), książę Siedmiogrodu, lennik Turcji w Mołdawii i Wołoszczyźnie. Protestant, sojusznik Szwedów w okresie potopu. „Prócz poselstwa tatarskiego zjechała i legacja z Siedmiogrodu dla prowadzenia wszczętych z Rakoczym o następstwo tronu rokowań; bawił i poseł cesarski, był nuncjusz papieski, który razem z królem przyjechał, co dzień nadjeżdżały deputacje od wojsk koronnych i…” Potop

rakosz

rokosz, polityczny zjazd rycerstwa (szlachty). „Onej rakosze i sejmy słuchają;” Pieśni

Rakus

Austriak. „Rzekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żółcią poi,” Dziady, część III

rakuski daw.

austriacki. „I on, szukając za młodych lat na dworach: węgierskim, rakuskim, burgundzkim i czeskim, różnych rycerskich przygód, które szeroko rozsławiły jego imię, wyuczył się był po niemiecku, wiec teraz ozwał się w tym języku do Maćka głosem pojednawczym i umyślnie żarto…” Krzyżacy

Rakuszanin daw.

Austriak „Była znaczna liczba i Tatarów przy poselstwie, i Węgrzyni, i Wołosi, i Rakuszanie, moc luda, moc wojska, moc odmiennych twarzy, moc strojów dziwnych, barwnych, jaskrawych a rozmaitych, moc służby dworskiej: więc olbrzymich pajuków, hajduków, janczarów, kraśnyc…” Potop

Rakuzy daw.

Austria. „Nieznane im były jeno znaki różnych gości zagranicznych, których tysiące nadciągały ze wszystkich stron świata: z Rakuz, z Bawarii, ze Szwabii, ze Szwajcarii, ze słynnej z rycerstwa Burgundii, z bogatej Flandrii, ze słonecznej Francji, o której rycerzach opowi…” Krzyżacy

Ramajana

staroż. epicki poemat indyjski, przypisywany legendarnemu mędrcowi Walmikiemu. „Wiadomo, że według legendy Ramajany Ganges ma swoje źródła w niebie, skąd z łaski Brahmy wylewa się na ziemię.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

ramazan tur.; arab.: ramadan

dla wyznawców islamu jest to okres wielkiego postu, obchodzony jest zawsze w dziewiątym miesiącu księżycowego kalendarza muzułmańskiego, przypadającym na sierpień i wrzesień zachodniego kalendarza gregoriańskiego. „— Służby mam dosyć, a z twoich usług nie mogę korzystać jeszcze i dlatego, że jak ci powiedziałem, wyjeżdżamy wszyscy do Medinet i może być, że pozostaniemy tam aż do ramazanu.” W pustyni i w puszczy

Ramesses-sa-Ptah

Ramzes Siptah (1197–1191 p.n.e.), zmarły stulecie wcześniej faraon XIX dynastii, objął tron w wieku 14 lat. Rządy w jego imieniu sprawowała macocha, Tauseret, która została jego następczynią jako ostatni władca tej dynastii. W XIX w. uważano, że Siptah to imię władcy XX dynastii, Ramzesa XI. „— Dziad waszej dostojności — rzekł po namyśle — wiecznie żyjący Ramesses-sa-Ptah zaszczycał mnie swoją przyjaźnią; znam też jego świątobliwość waszego ojca (oby żył wiecznie!) i nawet spróbuję złożyć mu hołd, jeżeli będę dopuszczony...” Faraon

ramiony daw. forma

dziś popr. forma N.lm: ramionami. „Szeptać stopami i ramiony,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

ramota

rodzaj pracy pisemnej bez większej wartości literackiej. „…iatu w nadziei, że przynajmniej na niejaki czas będą przyjemniejszą rozrywką dla naszej szlachetnej młodzieży niż pospolite ramoty o polityce i stronnictwach.…” Podróże Guliwera

rampa

w gwarze obozowej: miejsce przywożenia i wywożenia transportów więźniów, a także ich selekcji. „Przynieśli mi je przyjaciele z rampy.” Pożegnanie z Marią

Ramus, Petrus 1515–1572

francuski wszechstronnym uczonym epoki renesansu: filozof, matematyk, logik, pedagog i filolog; krytyk logiki Arystotelesa i systemu astronomicznego Kopernika. „Arystoteles zaś rozgniewał się mocno, gdy mu opowiadałem o pracach Dunsa Szkota i Ramusa, przedstawiając tych dwóch uczonych.” Podróże Guliwera

Ramzes Wielki

Ramzes II (1304–1237 p.n.e.), trzeci faraon XIX dynastii, najwybitniejszy władca okresu Nowego Państwa, często uważany za największego i najpotężniejszego faraona w całej historii Egiptu. Panował 66 lat, umacniając i poszerzając odziedziczone imperium. Poprowadził kilka kampanii wojennych w Syrii, w Libii i Nubii. Z królem Hetytów Hattusilisem III wynegocjował i zawarł traktat o pokoju i współpracy, najstarszy zachowany traktat w historii. Wsławił się budową monumentalnych świątyń i pomników w całym kraju. „— Gdyby bogowie, zamiast młodszym synem królewskim, uczynili mnie faraonem, podbiłbym, jak Ramzes Wielki, dziewięć narodów, o których nigdy w Egipcie nie słyszano, zbudowałbym świątynię większą aniżeli całe Teby, a dla siebie wzniósłbym piramidę, przy której g…” Faraon

rana

wczesna. „Jakoś doznał, ani sie frasuj, że tak rana” Treny

rana w Antenorydzie była mi zadana

Cień tu mówiący jest Jakub z Kassero, obywatel z miasta Fano; markgraf Azzo d'Este przy Oriaco w okolicy Padwy, dawniej zwanej Antenorydą od Antenora, założyciela Padwy, zamordować go rozkazał. „W Antenorydzie była mi zadana.” Boska Komedia

rania

dziś popr.: rana. „Bóg patrzy na moje serce, że co rania i co wieczora proszę go za oną Danuśkę, ba, i o Zbyszkową szczęśliwość!” Krzyżacy

raniej gw., daw.

wcześniej. „Przeciech się jej widział raniej jakimś inszym, takim, któren do nieba unosił miłowaniem, zniewalał dobrością i był ponad wszystko na świecie najmilejszy, a tak różny od drugich, że zgoła do nikogo niepodobien we wszystkim — a teraz widział się jej takim samym…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →

raniejszy daw.

wcześniejszy. „I pomścij się za jego raniejszy uczynek.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ranion

dziś popr.: raniony.

rankor starop.

uraza, zawziętość. + 1 inne znaczenie „Do Kurcewiczów słuszny możesz mieć rankor, ale albo to jedna dziewka na świecie?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ranny

tu: wczesny. „…zący; przychodził pan Deyma, brat owego, który pana Ubysza usiekł; z nimi pan Muszalski, człek niegdyś możny, ale któren w rannych latach w jasyr wzięty, na galerach tureckich wiosłował, a wyrwawszy się z niewoli, majętności poniechał i z szablą w ręku krzywd…” Pan Wołodyjowski

rańtuch reg.

chusta. „Wtem Lampetia w powiewnym wionęła rańtuchu,” Odyseja

rany daw., starop.

wczesny, przedwczesny, niedojrzały (por. rano, wcześnie rano); coś ranego w dordzałości : coś przedwczesnego („niewczesnego") w czasie dojrzałości. „Jak obłok, gdy z jutrzenką napotka się raną.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

rapa daw.

próg rzeczny. „Jako flisy uwięzłą na rapach wicinę” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rapcie

element umundurowania, paski do troczenia szabli. + 3 inne znaczenia „Teraz pan Skrzetuski podniósł się także całą wysokością swego wzrostu, ale nie wyjmował szabli z pochew, tylko jak ją miał spuszczoną nisko na rapciach, chwycił w środku i podsunął w górę tak, że rękojeść wraz z krzyżykiem poszła pod sam nos Czaplińskiemu.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

rapeć

rzemień lub taśma podtrzymująca szablę. „…iem podbity i na szwach ozdobnie bramowany; toż ładowniczkę srebrną roboty wybornej; lekką szabelkę turecką na jedwabnych rapciach i pistolety w olstrach.…” Pan Wołodyjowski

rapier

broń biała, dłuższa od szabli, o prostej, obusiecznej klindze, z osłoną dłoni (koszem); w Polsce stosowana głównie przez wojska cudzoziemskiego pochodzenia, np. rajtarów, dragonów. + 2 inne znaczenia „Gra Rossiego podobała mu się; niektóre sceny, jak morderstwo króla Dunkana albo ukazanie się ducha Banka, zrobiły na nim potężne wrażenie, a już całkiem był oczarowany zobaczywszy, jak Makbet bije się na rapiery.” Lalka to słowo w 4 lekturach →

rapir

odmiana broni białej popularnej w XVI i XVII w. „Daj no mi rapir, chłopcze.” Romeo i Julia

raporta

dziś popr. forma M. lm: raporty. „Mentezufis posyłał raporta do Memfisu o posuwaniu się wojsk i o działalności następcy, dla której nie ukrywał podziwu; zaś dostojny Herhor robił uwagi w tym sensie, ażeby następcy tronu zostawiono wszelką swobodę i — że gdyby Ramzes przegrał pierwszą potyczkę,…” Faraon to słowo w 2 lekturach →

rapsod

tu: wędrowny śpiewak w staroż. Grecji, recytujący poematy epickie, własne lub cudze, głównie epopeje Homera. „Do dziś — bylinnik, rapsod, epik,” Kwiaty polskie

rapt z łac., z łac. raptus

porwanie. „— Waść sobie najwięcej zaszkodziłeś tym spaleniem Wołmontowicz i ostatnim raptem.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

raptularzyk

notatnik. „Nie można powiedzieć, żeby treść historycznego raptularzyka miała jakiś szczególnie głęboki związek z życiem duchowym Seweryna Baryki.” Przedwiośnie

raptus puellae łac.

porwanie panny. „A wiesz, co to jest raptus puellae?” Potop

raptusowy

porywczy, gwałtowny. „nie bądź taki raptusowy.” Dziady. Widowisko, część I

rara avis łac.

rzadki ptak. „Nie o sto mil Billewicze od Kiejdan, a z ciebie rara avis pod moim dachem.” Potop

raróg

Raróg, ptak z gatunku jastrzębia. Wiadomo, że za jastrzębiami drobne ptastwo, szczególnie jaskółki, tłumnie upędzają się. Stąd przysłowie: latać jak za rarogiem. [ raróg : gatunek ptaka drapieżnego z rzędu sokołowatych, występuje na równinach, łąkach i stepach oraz obszarach skalistych Eurazji, osiąga rozmiary ciała przekraczające 50 cm przy rozpiętości skrzydeł do 130 cm; wszechstronny myśliwy, poluje na gryzonie, ssaki (np. zające), ptaki (kuropatwy, cietrzewie, kaczki, gęsi i łabędzie); tradycyjnie wykorzystywany w sokolnictwie, obecnie pod ochroną; w mit. słowiańskiej raróg, związany z bogiem nieba i ognia Swarogiem, to demon ognia, przynoszący szczęście, pokrewny występującemu w ros. opowieściach lud. żar-ptakowi : powiedzenie o uganianiu się za rarogiem może być związane raczej z tymi mityczno-baśniowymi wyobrażeniami; red. WL]. + 2 inne znaczenia „A pan Skrzetuski nie wstał nawet z ławy, jeno wsparłszy się na łokciu, patrzył na podskakującego Czaplińskiego jak raróg na uwiązanego wróbla.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

rarytet z łac.

rzadkość, osobliwość; dziś popr. rarytas. + 2 inne znaczenia „— Specjał to jest i rarytet, jakiego dotychczas nie oglądałem, gdyż nawet i owe figury bogiń tak właśnie z marmuru udane, jakoby żywe, któreśmy w pałacu Kazanowskich widzieli, nie mogą wejść z nią w paragon.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Rastenburg

niemiecka nazwa Kętrzyna. „Teraz dywizja Zajączka ruszyła forsownym krokiem do Rastenburga dla pościgu za nieprzyjacielem i połączenia się z legią trzecią.” Popioły

Raszków

miasteczko nad Dniestrem, dziś na terenie płn. Mołdawii. „I może niegdyś, dawno, za czasów Jagiełłowych, krzewiło się tu życie ludzkie; dziś wzgórze owo i cała okolica, aż po Raszków, była głuchą pustynią, w której gnieździł się tylko dziki zwierz, a nocami duchy przeklęte odprawiały swoje korowody.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

rataj

rolnik, tu: parobek od wołów. + 1 inne znaczenie „— Jo jestem pasiecznik, ale przody byłem rataj.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia

ratować słabą naturę ludzką (mdłe przyrodzenie) w czasie załamania (w zachwianiu). „I ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia.” Treny

ratunek upad z sobą bierze

ratunek (nawiązanie do ratowania Eurydyki przez Orfeusza) doprowadza do upadku (klęski). „Gdzie za raz i ratunek upad z sobą bierze.” Pieśni

Ratusz

wspaniały pałac renesansowy z XVI w. obok ul. Rivoli, spalony w czasie Komuny Paryskiej (1871), odbudowany w latach 1872–1882. „Szyję stanowią Pola Elizejskie, gorset Tuileries i Louvre, ogonem jest Ratusz, Notre–Dame i nareszcie Kolumna Lipcowa na placu Bastylii.” Lalka

ratuszowa wieża

ratusz ten, mieszczący się od 1817 r. w dawnym pałacu Antoniego Jabłonowskiego, znajdował się naprzeciw Teatru Wielkiego na obecnym placu Teatralnym; został zburzony podczas powstania warszawskiego; obecnie stoi tu pomnik Bohaterów Warszawy. „Panna Izabela opuściła teatr, przeszła plac Teatralny i lekkim krokiem wbiegła na ratuszową wieżę, a Wokulski za nią, wciąż patrząc jak człowiek zamagnetyzowany.” Lalka

ratyfikacja z łac.

zatwierdzenie. „Król musi się szanować, i w tej sprawie właśnie urzędowo przyjechałem z misją ratyfikacji mego kontrprojektu.” Król Maciuś Pierwszy

ratyszcze daw.

drzewce od broni kłującej, takiej jak spisa. + 1 inne znaczenie „Zbyszko zamierzył się drzewcem, lecz wspomniał, że pachołek, chociaż jeniec, jest jednakże z rodu włodyką, któren widocznie dlatego tylko został u Zycha, że nie miał się za co wykupić — więc opuścił ratyszcze.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

raubszyc z niem.

kłusownik. „Gdy zaś stary raubszyc nie mógł dla jakichkolwiek przyczyn ruszyć się z domu, Marcinek wszystek czas wolny od włóczęgi po okolicy spędzał w swojej altanie.” Syzyfowe prace

raus niem.

wynocha, precz. „Marsylczyk zadławił się pomidorem, chwycił marynarkę, wrzasnął raus do siedzących na dole i już byli we drzwiach.” Pożegnanie z Marią

raut

eleganckie przyjęcie dla wielu osób, zwykle wieczorne. + 1 inne znaczenie „Dla Elżbiety było zaproszenie na raut, który miał odbyć się tegoż wieczoru z powodu jakiegoś sportowego zjazdu.” Granica to słowo w 2 lekturach →

Ravaillac, François 1578–1610

francuski służący i nauczyciel, zabójca Henryka IV; zginął w wyniku publicznej egzekucji. „— Czy Wasza Wielebność nie boi się, że skazanie na śmierć Ravaillaca nie odstraszy tych, co mieliby ochotę pójść w jego ślady?” Trzej muszkieterowie

Ravensbrück

obecnie część niemieckiego miasta Fürstenberg/Havel w kraju związkowym Brandenburgia; w latach 1938–1945 istniał tu jedyny niemiecki obóz koncentracyjny przeznaczony początkowo tylko dla kobiet, KL Ravensbrück. „— W Ravensbrück nas, owszem, męczyli.” Medaliony

Rawa

od 1924 r.: Rawa Mazowiecka, miasto położone rzekami Rawką i Rylką, notowane od XIII w., prawa miejskie uzyskało w 1321 r.; wśród najcenniejszych zabytków znajdują się ruiny zamku książąt mazowieckich z XIV w.; siedziba powiatu, obecnie w województwie łódzkim. „Rafael Rawy i Studzianny,” Kwiaty polskie

Rawenna

miasto portowe w płn. Włoszech „A może takiemu dowódcy dodawała ducha nadzieja, że dostanie się z czasem do floty w Rawennie — jeśli miał dobrych przyjaciół w Rzymie i jeśli wytrzymał straszny klimat.” Jądro ciemności

raz daw.

cios (por. razić, otrzymywać razy). + 1 inne znaczenie „Od twardego mu razu w tyle guz wyskoczy,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

raz jeszcze

«Po raz drugi w tym miejscu: raz gdy wyruszał w drogę i drugi raz gdy powracał», zob. Raszi do 35:9. + 1 inne znaczenie „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →

raz maty rodyła ukr.

raz matka rodziła. „Kazano mi tu leżeć, leżę, kazano czuwać, czuwam, kazano zęby wyszczerzać, wyszczerzam, a gdy zginąć przyjdzie, raz maty rodyła, i to potrafię.” Ogniem i mieczem

raz po razu

dziś popr.: raz po razie. „…w, jakie gotuje życie; widzę to wszystko w pełni istnienia nietknięte i nie zepsute, a wówczas powtarzam sobie zawsze, raz po razu złote słowa nauczyciela ludzkości: — Bądźcie, jako jedno z tych maluczkich!…” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →

raz w raz

dziś w znaczeniu: raz za razem. „Drżało więc królisko srodze, raz w raz chuchając w ręce, które mu tak zgrabiały, że już i berła utrzymać w nich nie mógł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

raz wraz

raz po raz; często. „Szły tedy zabawy różne, a Krasnoludki raz w raz miały kompanię z tą żabą, która nadymała się tak, jakby nie półpankiem była, ale całą gębą panem!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

razą drugą daw.

następnym razem.

razem daw.

tu: zarazem, jednocześnie. + 1 inne znaczenie „— «Atrydo, jakżeż razem i dumny, i chciwy!” Iliada to słowo w 2 lekturach →

razić daw.

uderzać. „Z tyłu razić!” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

raził

Faraon został porażony chorobą, która utrudniała mu cielesne współżycie, zob. Raszi do 12:17. „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

raźnieje

nabiera raźności, tj. wigoru, siły, energii.

rażon

skrócona forma przymiotnika: rażony. „Tak byłem rażon światłością tajemną,” Boska Komedia

razu

cios, uderzenie. „Gdy się razu silnego tej dzidy nie lęka.” Iliada

Ré

wyspa przy zach. wybrzeżu Francji w pobliżu La Rochelle; w 1627 zaatakowana przez Anglików pod wodzą George'a Villiersa w ramach oblężenia La Rochelle. „Jaki cel, myślisz pani, miała wyprawa na Ré i związek z protestantami z La Rochelle, który projektuję?” Trzej muszkieterowie

Re Harmachis (gr.), Re Horachte

„Re [jako] Horus Horyzontów", połączenie jednego z naczelnych egipskich bogów, bóstwa słońca w pełni dnia, Re, z Horachte, czyli Horusem w jego solarnym (słonecznym) aspekcie. Używane na określenie przejawu boga-słońca podróżującego po niebie. W czasach reformy Echnatona imię Re Horachte występuje jako element oficjalnego opisowego tytułu jedynego boga Atona, często skracanego do określenia Ra-Horus-Aton. „Czterysta lat temu faraon Amenhotep IV obalił władzę kapłanów ustanowiwszy wiarę w jednego tylko bożka Re Harmachis.” Faraon

Realizm zupełne

fragment z wydania późniejszego: Wilhelm Feldman, Współczesna literatura polska , Kraków 1924, wyd. VII, s. 82–83. „Zaprzeczenie podstaw pozytywizmu zupełne.” Placówka

rębacz

(daw., gw.) drwal. „Poszli do poręby, pobili rębaczów, że po dobrej woli nie ustąpili, pobili dworskich i wszystkich ano z boru wygnali...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

rębajło daw.

człowiek dobrze walczący białą bronią. „Zaczepiali tylko co znamienitszych rębajłów, których sława była niezachwiana i ustalona, i z góry układali zaczepki.” Ogniem i mieczem

rebelizant daw., przestarz.

buntownik. „— A gdyby rebelizantom obca potęga na pomoc przyszła?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

rebelizować z łac.

buntować się. „Z głodu już imaginacja rebelizować we mnie poczyna i ciągle mi się zdaje, że gwiazdy to kasza, a księżyc sperka.” Potop

ręcami gw.

dziś popr. forma N.lm: rękami. „Dźwiga ostrożnie z ziemi grubymi ręcami omdlałą głowę.” Popioły

ręce w małdrzyk, a buzia w ciup

trawestacja kwestii z powieści Sienkiewicza, ujmującej sentencjonalnie pożądaną postawę skromnej i porządnej panny (o Zosi w Panu Wołodyjowskim ). „Na stołeczku pod piecem — ręce w małdrzyk, a buzia w ciup.” Moralność pani Dulskiej

recedere łac.

cofnąć, odstąpić. „Choćby się już co złego uczyniło, jeszcze recedere wolno i prędką poprawą zgładzić grzechy potrzeba.” Potop

recedo , recedere łac.

cofnąć się, odstąpić. „Recedere już za późno, bo taka na mnie tam zawziętość, żem był od amnestii wyłączon.” Potop

recedo, recedere łac.

cofnąć się, zboczyć, odstąpić. + 1 inne znaczenie „— Recedere nam wolno i trzeba, jeżeli dla ojczyzny będzie tak lepiej, ale nie będziem mogli, jeśli książę Bogusław dłużej na Podlasiu będzie siedział.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

recepcja z łac.

przyjęcie. „Waść nie myśl także, że na bankiety i wspaniałe recepcje jedziesz, jakimi gdzie indziej posłów witają, albo że cię tam godność poselska osłoni.” Ogniem i mieczem

recept daw.

recepta, przepis. „Receptu nie kazał sprzątać, może zapomniał.” Medaliony

Rechobot, co nad strumieniem

Tłumaczone niekiedy jako nazwa własna: Rechowot Hanahar. „A oto królowie, którzy panowali na ziemi Edom, zanim panował król nad synami Israela.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Rechowot

od hebr. rdzenia רָחַב ( rachaw ): 'szeroki, rozszerzać'. „I na nowo rozkopał Icchak studnie wody, które wykopali byli za dni Abrahama, ojca jego, a które zasypali Pelisztyni po śmierci Abrahama, i nadał im nazwy, podług nazw, które był nadał im ojciec jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

rechtanie

odgłos wydawany przez świnie. „Odgłosy, które ją zbudziły, były rechtaniem dzikich świń.” Pan Wołodyjowski

ręczynki zdr.; forma starop.

rączki. „Rzuć sie ojcu do szyje ręczynkami swemi.” Treny

ręczyny

dziś: rączyny; małe rączki. „Czy ty widzisz jego ręczyny, Tutmozisie?...” Faraon

rédan fr.

wysunięte dzieło polowe o dwu równych ramionach tworzący kąt skierowany wierzchołkiem do nieprzyjaciela. „— Czy to jest rédan, barkan, czy bonnet de prêtre?” Popioły

redlina gw.

niewysoki wał ziemi, znajdujący sie pomiędzy dwiema bruzdami. „— Co to jest w tych uwałowanych redlinach?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Redo, Józef Stanisław 1872–1941

baryton, śpiewak i aktor operetkowy i filmowy, reżyser teatralny; występował w warszawskim Teatrze Nowości, a także we Lwowie i w Wilnie, gdzie miał własny teatr operetkowy; nagrywał płyty dla wytwórni Syrena Rekord, cieszył się wielką popularnością. „Lub, z frywolnością godną Reda,” Kwiaty polskie

reduta

tu: mały fort otoczony rowem, wałami i ostrokołem. + 1 inne znaczenie „— w roku przeszłym na reducie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

redutowy

przeznaczony na organizowanie redut, tj. rodzaju zabaw tanecznych (bal maskowy, na który sprzedawano bilety wejściowe). „W zawrotnych redutowych salach,” Kwiaty polskie

reduty

popularne w większych miastach od czasów saskich zabawy maskowe. „Zabawa redut była trojaka: taniec, gra w karty i przypatrywanie się jedni drugim” — czytamy u Kitowicza. (J. Kitowicz, Opis obyczajów , Wrocław 1951, Bibl. Nar. Seria I. Nr 88, s. 584). „Nowy więzień pospiesza na pańskie reduty.” Satyry

Refaów

hebr. רְפָאִים ( Refaim ) dosł. ‘duchy, cienie’. «Nazywani byli duchami, bo wyglądali tak przerażająco, że ktokolwiek na nich spojrzał, zamierało mu serce», zob. Ibn Ezra do 14:5. Refaowie identyfikowani są jako lud olbrzymów, midrasz uczy, że «olbrzymów określano siedmioma nazwami: Eimim, Refaim, Giborim, Zamzumim, Anakim, Awim, Nefilim (por. Ks. Rodzaju 6:4)», zob. Bereszit Raba 26:7.

refektarz daw.

pomieszczenie w klasztorze służące jako jadalnia. + 1 inne znaczenie „— Komtur zamkowy sam ich oprowadza, a potem pójdą do wielkiego refektarza na obiad, na który i wasze miłości ma mistrz zaprosić.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

referens horresco

opowiadając o tym drżę; niedokładny cytat z Wergiliusza ( Eneida , II, 204). „Horresco...» Czuję przerażenie,” Kwiaty polskie

reflektować

tu: uspokajać, hamować. „— łagodnie reflektował ją Maruszewicz.” Lalka

reflektować kogo

uprzytamniać komuś coś. „— reflektowała go żona.” Placówka

Reforma rolna

uchwalona 10 VII 1919 r. przez sejm większością jednego głosu, pozostawiała w rękach właścicieli majątki do 180 ha (w Poznańskiem, na ziemiach białoruskich i ukraińskich do 400 ha) i zapewniała im odszkodowanie. Parcelację ograniczono do 200 tys. ha rocznie, w praktyce jednak w latach 1918–1921 zrealizowano ją zaledwie w 40%. Oddanie parcelacji w ręce różnych banków i spółek doprowadziło do spekulacji ziemią, w rezultacie przechodziła ona przeważnie w ręce bogatych chłopów. Porozumienie stronnictw prawicowych w roku 1923 ograniczyło parcelację prawie wyłącznie do majątków państwowych i publicznych. Również w ostatniej swej wersji z roku 1925 reforma rolna uwzględniała przede wszystkim interesy zamożnych właścicieli ziemskich, nie zaspokajając zupełnie głodu ziemi wśród małorolnego chłopstwa i proletariatu wiejskiego. „Reforma rolna, którą właśnie tam przedsiębiorą i rozważają, chociażby jak najbiedniej wypadła, nie będzie papierową, teoretyczną, nieziszczalną, lecz rzeczywistą i skuteczną.” Przedwiośnie

reforma wychowawcza Konarskiego

przeprowadzona w szkołach pijarskich w r. 1740–1753 była pierwszą i ważną próbą przebudowy systemu nauczania i wychowania w duchu świeckim i patriotycznym w Polsce. Krzemiński przez wiele lat zbierał materiały do wielkiej monografii o Konarskim, której jednak nie napisał. „Zagrzebany w Tomicjanach, w reformie wychowawczej Konarskiego, pisał jednocześnie o najnowszych sztukach i figlach dyplomacji współczesnej.” Przedwiośnie

regalista

rojalista, zwolennik króla. „A i pocieszna rzecz, jeżeli Podlasie za pieniądze tego regalisty i patrioty od Rzeczypospolitej oderwę.” Potop

regalistka

rojalistka, zwolenniczka króla. „Zabita to regalistka z tej dziewki i nigdy mi ona moich kiejdańskich uczynków nie daruje, chybabyś wasza królewska mość sam instancję wniósł za mną i dał mi świadectwo, jakom się odmienił i do służby majestatu i ojczyzny powrócił, nie przymuszon, chlebami żadn…” Potop

regens

przełożony seminarium duchownego. „— Ksiądz regens obiecał, że mnie na jakiś czas zwolni, jeśli nasz proboszcz napisze o to do niego.” Chłopi, Część czwarta - Lato

regestr daw.

rejestr. „Stół i regestry leżące na nim okryty był kryształkami węgla wdzierającego się przez szczeliny okien, które dygotały pospołu z całym domostwem.” Ludzie bezdomni

regestra daw.

dziś: rejestry. „Pokazywałem każdą rzecz palcem, pytałem o jej nazwę i zapamiętywałem, a będąc na osobności, pisałem na papierze, który miałem na regestra podróżne.” Podróże Guliwera

regiment

pułk. „…bili się niby przez dym przez pierwsze kupy pośledniejszego żołnierza; jak potem na francuskich najemników wpadłszy, cały regiment najprzedniejszy w puch na szablach roznieśli, przy czym pan Wołodyjowski własną ręką ściął tegoż regimentu oberszta; jako na koni…” Potop

regiment Działyńskich

10 Regiment Pieszy Ordynacji Rydzyńskiej, oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej; jego żołnierzy nazywano Działyńczykami od nazwiska ostatniego szefa jednostki, Ignacego Działyńskiego. „Regiment fizylierów, coś jak regiment Działyńskich, a wreszcie regiment pierwszy imienia królowej Jadwigi.” Popioły

regimentarz

zastępujący hetmana; w 1648 r., po wzięciu hetmanów do niewoli przez Tatarów, regimentarzami zostali Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski (1618–1656), Aleksander Koniecpolski (1620–1659) i Mikołaj Ostroróg (1593–1651). + 1 inne znaczenie „Wierzaj mi waćpanna, że dotąd byłbym już regimentarzem, gdyby nie invidia i złość ludzka, która mnie o miłość do gorących napojów posądzała.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

regulament

regulamin. „Szach, mach!» «To — pisnął Brzytwa — to mi regulament!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Regulus III w. p.n.e.

konsul i przywódca wojskowy w czasach I wojny punickiej, bohater rzym., stawiany za wzór patriotyzmu i cnoty, przede wszystkim wierności danemu słowu; doprowadziwszy do zwycięstwa Rzymian nad Kartagińczykami dostał się do niewoli, następnie uwzględniony w wymianie jeńców podczas układów pokojowych, obiecał wrócić do niewoli, jeśli układy nie przyniosą skutku, zaś dotarłszy do Rzymu, odradzał zawarcie traktatu, ponieważ korzystniejsze dla jego ojczyzny było wznowić wojnę. Zgodnie z danym słowem powrócił do Kartaginy, gdzie miał być więziony w skrzyni, którą nabijano gwoździami, głodzony oraz pozbawiany snu (w tym celu podobno odcięto mu powieki), a w końcu został ukrzyżowany. Dzieje Regulusa opisane zostały przez Appiana, Senekę, Tertuliana, Diodora i in., nie wszystkie jednak źródła potwierdzają legendę męczeńskiej śmierci Regulusa. „Niech mam jako Regulus obcięte powieki,” Kordian

reimentarować daw.

przewodzić. „— A Horpyna nad did'kami reimentaruje.” Ogniem i mieczem

reja

poziome drzewce, u dołu którego mocowany jest żagiel. „Morze i niebo w oddali spajały się z sobą bez śladu, a w świetlistej przestrzeni wysuszone na słońcu żagle szkut, dryfujących w górę z przypływem, zdawały się tkwić spokojnie w kępkach czerwonych, mocno napiętych płócien, błyskając pokostowanymi rejkami.” Jądro ciemności

rejent daw.

notariusz, urzędnik sporządzający akty prawne na żądanie zainteresowanych. „Pani Cecylia Kolichowska, z domu Biecka, wdowa po rejencie Aleksandrze, miała pięćdziesiąt lat i w życiu jej wszystko się już skończyło.” Granica

rejestr

wykaz, spis; tu zapewne: lista zakupów na kredyt. „Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina.” Dziady, część III

rejestrzyk , lub: regestrzyk

zdrobniale: rachunek. „Wpośród ciżby wielbiącej, rejestrzyk podaje” Satyry

rejment muchów gw.

regiment much; oddział much. „— Rejment muchów i z gadaniem takim!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Rejtan, Tadeusz 1742–1780

uczestnik konfederacji barskiej, poseł ziemi nowogródzkiej na Sejm Rozbiorowy (1773–1775), zgodnie z instrukcjami otrzymanymi w swoim okręgu starał się „bronić całości Polski"; wraz z innymi posłami próbował nie dopuścić do zatwierdzenia traktatu rozbiorowego przez zawiązaną na sejmie konfederację pod przewodnictwem księcia Adama Ponińskiego, a gdy to się nie powiodło, Rejtan miał własnym ciałem zagrodzić drogę posłom wychodzącym z sali obrad (scena ta znana jest z obrazu Jana Matejki Rejtan ); po sejmie Rejtan wrócił na Litwę i według tradycji popadł w obłęd, a następnie popełnił samobójstwo z rozpaczy. „Siedzi Rejtan, żałośny po wolności stracie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rejterada

ucieczka. „Hejże na koń, pomieszać Niemcom rejteradę!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

rejterować

uciekać, wycofywać się. „…kaj go, choćby to było dziesięcioletnie dziecko; jeżeli zostaniesz napadnięty czy w nocy, czy w dzień, bez żadnego wstydu rejteruj; gdy będziesz przechodzić przez most, pilnuj desek, aby się pod tobą nie zapadły; gdy będziesz iść koło budującego się domu, patr…” Trzej muszkieterowie

rejwach z jid.

hałas, krzyki, zamieszanie. + 2 inne znaczenia „Mrok już zapadał, ludzie ściągali z pól, w obejściu podniósł się niemały rejwach, gdyż Witek przygnał stado, a kobiety kręciły się kole udojów i obrządków, zaś na wsi jaże się trzęsło od przedwieczornych pogwarów i wrzasków dzieci, kąpiących się we stawie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

rejwach a. rajwach gw.

hałas. „Kłębowa wyniesła na deseczce posiekanego jajka wraz z pokrzywami i kaszą i przykucnęła przy nich pilnie bacząc, bo stare kuły w drobiazg, tratowały i kradły jedzenie, jak ino mogły, rejwach czyniąc krzykliwy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ręka, co przeklęta, była swoja

chodzi tu o zdrajców sprawy narodu w okresie rozbiorów, o sprzedawczyków na żołdzie mocarstw rozbiorowych, zwłaszcza Rosji.

rękawki

kopca mogilnego. Nazwa wywodzi się od kopca Krakusa. Kopiec ten według legendy lud usypał znosząc ziemię w rękawach. Później nazwa święta ludowego, zapewne pamiątka dawnej uroczystości obchodzonej przez Słowian. „Nowej mu nie żałujmy usypać rękawki!” Fraszki

rękęm skaleczył

skaleczyłem rękę (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Rękęm skaleczył.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

rękodajny daw.

dworzanin, którego zadaniem było podawać rękę pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp. + 2 inne znaczenia „I odeszła ku księciu, przed którym rękodajni wysunęli już krzesło, aby mógł na nim zasiąść.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

rekognoskować z łac. recognosco

rozpoznawać. „Chmielnicki w towarzystwie Krzeczowskiego, Tuhaj-beja i kilkunastu atamanów przyjechał na sam brzeg rekognoskować walkę.” Ogniem i mieczem

rękojmia daw.

poświadczenie, zapewnienie. + 1 inne znaczenie „Niż ta rękojmi.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

rekomendacje

listy polecające. „Rekomendacje do składu bielizny dam pani, a po paru miesiącach zobaczymy, czy utrzyma się pani z tej roboty.” Lalka

rekomendować z franc.

polecać, zachwalać. „Rożnowska przyrzekła, ze zarekomenduje ją jakiejś swojej znajomej, która na tej samej ulicy ma dwa domy i chłopca, którego chce do szkoły przygotować.” A... B... C...

rekompensa z łac.

nagroda. „Ma on swoje szczególne, słuszne racje, by jej pożądać, a ja o innej pomyślę dla waści rekompensie.” Ogniem i mieczem

rekreacja

tu: przerwa. „W kwadrans później zaczęła się nauka oddziału wyższego, a niższy poszedł na rekreację, do kuchni profesora.” Antek

rekurs z łac.

ucieczka, odwołanie się. „— Noszę, i tak mi dopomóż Bóg, jako innych rekursów przeciw wrogom moim szukać już nie będę.” Ogniem i mieczem

rekuza przestarz., z łac.

odrzucenie przez kobietę propozycji małżeństwa. + 2 inne znaczenia „Nowowiejski złość za mokotowską rekuzę kilkakrotnie na karkach hultajskich wywierał, ale jeszcze się zapamiętywa; znać nie ze wszystkim mu ulżyło.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

relata refero łac.

zwrot przysłowiowy; powtarzam to, co mi powiedziano. „Mówię tylko, relata refero.” Ludzie bezdomni

relatywizm moralny

pogląd filozoficzny, wg którego wartości i związane z nimi normy i oceny mają charakter względny. „Te sprzeczne sądy trwały w niej obok siebie, wspierając się nawzajem i uzupełniając dla stworzenia obrazu świata o podłożu wybitnie relatywistycznym.” Granica

relief fr.

termin oznaczający wysokość dzieła obronnego ponad poziomem terenu. „— Czy nie wiesz, waćpan, bo tego w liście nie znajduję, jaki może być relief przedpiersia tego szańca?” Popioły

religionis nullius łac.

bez religii. „…nowie, którzy całe życie w stepach i pustyniach spędzali — ludzie zupełnie dzicy, niewyznający żadnej religii — religionis nullius, jak mówił wojewoda Kisiel.…” Ogniem i mieczem

relikwiarz

ozdoby pojemnik na relikwie, tj. na szczątki świętych. „„Jakoże nam będzie na mistrza ramię podnosić — mówili nieznający trwogi rycerze — gdy na pancerzu u niego relikwiarz, a w nim i kości święte, i drzewo krzyża Zbawiciela!".” Krzyżacy

relsy daw., z ang.

szyny kolejowe. „W Paryżu życie zdawało się odmienne, przewekslowane na inne relsy.” Granica

remedium łac.

środek zaradczy, lekarstwo. „— Pokażcie inne remedium, to nie pójdę — rzekł Kmicic — ale widzi mi się, że jakoś tam sobie poradzę.” Potop

remington

tu: maszyna do pisania; eponim od nazwy firmy E. Remington and Sons działającej w l. 1816–1896 i produkującej broń palną oraz (od 1873) maszyny do pisania. + 1 inne znaczenie „O, watykańskie remingtony!” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

reminiscencja

wspomnienie, przypomnienie. „Jakieś niejasne reminiscencje.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →

remis a. remisja )

odłożenie sprawy sądowej na inną sesję. „Po dwudziestu dekretach, trzynastu remisach,” Bajki i przypowieści

ren

renifer, ssak podobny do jelenia zamieszkujący północne, podbiegunowe regiony Europy, Azji i Ameryki. + 1 inne znaczenie „Za ptakami zaś ukazał się obóz, jakoby i tabor, i sanie zaprzężone psami, i trzoda renów z gałęzistymi rogami, i ludzie na łyżwach niosący oszczepy; był to cały Lud Sybirski.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →

rendez-vous fr.

spotkanie. „„Domyślam się — rzekł w duchu d'Artagnan — ma ona zapewne powiedzieć mi coś od swojej pani; może przez nią oznacza mi rendez-vous...” Trzej muszkieterowie

rendez–vous

randka, spotkanie. „Pozdrów ją, waćpani, ode mnie i powiedz, że jej daję rendez–vous...” Romeo i Julia

renegat z łac. renegare : zaprzeć się, odtrącić

zdrajca, odszczepieniec. „Należał do Chińczyka, wydzierżawiony był przez Araba, a komendantem na nim był pewien renegat, Niemiec z południowej Nowej Walii o purpurowym nosie i rudych wąsach, bardzo wyklinający publicznie swą ojczyznę, ale w zgodzie ze zwycięską polityką Bismarcka bruta…” Lord Jim

Renier Pazzi, Renier z Korneto

obaj sławni rozbójnicy i mordercy. „Renierom obu z Pazzi i z Korneto,” Boska Komedia

Reno i Sawena

rzeki, między którymi leży Bolonia. „Pomiędzy Reno a Saweny rzeką,” Boska Komedia

reńskie

gatunek wina. „Przypominam sobie, jak mi wylał na głowę całą butlę reńskiego.” Hamlet

renta

tu: stały roczny dochód z kapitału złożonego w banku. „— Pracuję, panie, aby żyć i zabezpieczyć sobie rentę na starość.” Lalka

reparacja daw.

reperacja, naprawa. „Tylko raz jeden był w reparacji.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →

reparować z łac.

wyrównywać, poprawiać. „Dyrektor przysposobił sobie dłonią ucho do łatwiejszego chwytania dźwięków, z zadowoleniem reparował akcenty i kiwał głową potakująco.” Syzyfowe prace

repetier

dawny zegarek kieszonkowy. + 1 inne znaczenie „Przycisnął sprężynę swego repetiera w celu skontrolowania ogłupiałego zegara, lecz repetier także wybił dwunastą, a potem zatrzymał się.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →

repeto łac.

powtarzam. „Strach, by z nich jaka rebelia, jako była Ostranicowa, nie korzystała, bo repeto: że to człek straszny, a umknął nie wiadomo gdzie.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

repozytorium daw.

szafa lub półka na akta urzędowe. „Znajdowały się tu ogromne repozytoria, gdzie składowano poprawione dokumenty, i ukryte piece, w których niszczono oryginały.” Rok 1984

republika

po klęsce cesarza Napoleona III, we Francji 3 września 1870 r. została proklamowana republika. Ustrój republikański został ostatecznie wprowadzony konstytucją 1875 roku. Skrajna prawica dążyła jednak do przywrócenia monarchii. Poszczególne odłamy monarchistów wysuwały na tron różnych kandydatów, m. in. syna Napoleona III, który przybrał imię Napoleona IV. „— Może republika z Gambettą?...” Lalka

reputacja

opinia, jaką jakiś człowiek ma wśród innych. „Boję się, żeby ludzie nie rozgadali, bo tu chodzi o moją reputację.” Potop

requiem łac.: odpoczynek, łac.

tu: śpiewana msza żałobna za umarłych ( Missa requiem ). + 2 inne znaczenia „Gdybyśmy nad nią requiem śpiewali,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

Requiem aeternam łac.

wieczne odpoczywanie. „Wreszcie ksiądz Kaleb pokropił święconą wodą Danusię, Zbyszka, Juranda i rozpoczął Requiem aeternam.” Krzyżacy

Requiem aeternam dona ei, Domine! łac.

Wieczny odpoczynek daj mu, Panie! „Lecz gdy ksiądz zaintonował po raz pierwszy: Requiem aeternam dona ei, Domine! — uczynił się ryk powszechny, choć to wszystko byli ludzie zahartowani na śmierć i codzienną praktyką od dawna do niej przywykli.” Ogniem i mieczem

Requiescat in pace łac.

niech spoczywa w spokoju. + 1 inne znaczenie „«Requiescat in pace!» dodał Podkomorzy;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

Requiescat in pace ! łac.

Spoczywaj w pokoju! „Na koniec zabrzmiał wysoki, jakby z otchłani wołający głos księdza: „Requiescat in pace!" Drgania febryczne wstrząsnęły Basią, a w nieprzytomnej głowie zerwała się tylko jedna myśl: „Już, już mi go zabiorą!..." Lecz nie był to jeszcze koniec ceremonii.” Pan Wołodyjowski

reskrypt daw.

pisemne rozporządzenie panującego lub zarządzenie władz wyższych. „Jej mieszkanie odznaczało się przepychem i chociaż wielu Anglików z powodu wojny musiało wyjeżdżać z Francji, milady, zamiast ich naśladować, kazała odświeżyć swój pałac, co dowodziło, że reskrypt ogólny wydalający Anglików jej wcale nie dotyczył.” Trzej muszkieterowie

respektowa

kobieta niezamężna, szlachcianka, pozostająca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawców. „— Z zacnego domu, respektowa księżnej pani Wiśniowieckiej.” Potop

respons z łac., łac.

odpowiedź. „— Bo — rzecze pan Zagłoba, odciągając rycerza od ogniska — waść, swoim wojennym humorom i fantazji dogadzając, wojujesz i wojujesz, a ona tam lacrimis się każdego dnia zalewa, na próżno responsu czekając.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

restauracja z łac.

tu: odbudowa. „— Panie marszałku — rzekł król — tobie restaurację królestwa będziem zawdzięczać!” Potop

restaurować z łac.

odbudować, przywrócić. + 1 inne znaczenie „Nie dbam o wioskę, bo w ustawicznych podchodach pod nieprzyjaciela niemało się złupiło, i nie tylko żem zagarniętą przez inkursję nieprzyjacielską fortunę restaurował, alem jej i przysporzył.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

restytuować z łac.

przywracać, zawracać. „Pod absolucją, dobra te restytuować:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Resursa

dosłownie: źródło pomocy, dochodu. Nazwa związków towarzyskich oraz należących do nich lokali. — W Warszawie istniały dwie resursy: wielka, czyli Kupiecka, i Obywatelska, przy czym właśnie Resursa Obywatelska miała bardziej mieszczański charakter. + 1 inne znaczenie „Lecz gdy i tu zauważył zniżenie się uczuciowej temperatury, zupełnie wycofał się z towarzystwa, a nawet ku zgorszeniu wielu szanownych osób, jako właściciel domu w Warszawie, wpisał się do Resursy Kupieckiej.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

retman daw.

starszy flisak, kierujący spływem na rzece; tu zapewne: osoba kierująca ruchem okrętów w doku. + 1 inne znaczenie „Retman krzyczy przeciągle: „Kapitanie — zatrzymaj linę na chwilę — jakiś pan chce się dostać na brzeg...” Lord Jim to słowo w 2 lekturach →

retor z gr.

orator; osoba wykształcona, by układać i wygłaszać publicznie przemowy skonstruowane zgodnie z prawidłami retoryki; mówca. + 1 inne znaczenie „Siedząc wtenczas retorem w jezuickiej szkole,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

retorta

rodzaj naczynia laboratoryjnego. „Prawie ciągle siedzę w domu ocierając kurze z moich retort!...” Lalka

retranchements fr.

okopy. „Alexis, z bastionu Luthérien, z retranchements Charles...” Popioły

rętszy daw.

bardziej rączy, szybszy. „Niech ją da Szczęście przynamniej rętszemu.” Pieśni

Reuben

od hebr. רְאוּ ( reu ): ‘zobaczcie’ i בֵּן ( ben ) ‘syn’. Wedle słów Talmudu ( Berachot 7b) Lea «mówiła: zobaczcie jaka jest różnica pomiędzy moim [pierworodnym] synem a synem mojego teścia [Esawem], który sprzedał swoje pierworództwo Jakubowi, a choć [Reuben] nie sprzedał [pierworództwa] Josefowi, nie protestował przeciwko [temu, gdy Josef otrzymał przywileje pierworodnego], i nie tylko nie protestował, ale jeszcze chciał go wyratować z dołu ( Ks. Rodzaju 37:22 i 29)», zob. Raszi do 29:31. „I poszedł też do Racheli, i kochał Rachelę bardziej, niż Leę; i służył u niego jeszcze siedem lat innych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

reunion z fr.: réunion

zebranie towarzyskie. „Na balach i reunionach bywał czasami i „pałac".” Ludzie bezdomni

reverendissime łac.

najwielebniejszy, najczcigodniejszy. „«Reverendissime — rzekł kichnąwszy Skołuba —” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rewa

podwodny wał uformowany z piasku. „Poza tym nic na rzece nie było, ale gdyśmy posunęli się dalej, spostrzegłem, że to początek długiej, piaszczystej mielizny, a raczej łańcucha płytkich rew, ciągnących się przez środek koryta.” Jądro ciemności

Rewera Potocki

Stanisław Potocki herbu Pilawa, zwany Rewera (1579–1667), hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, kijowski, podolski i bracławski, uczestnik wielu wojen, uratował króla Jana II Kazimierza pod Zbarażem; przydomek Rewera pochodzi od jego ulubionego powiedzonka re vera (łac.: w rzeczy samej, zaprawdę). „Żeby twój dowcip wart był twojej szabli, to byś już hetmanem wielkim na miejscu pana Rewery Potockiego był.” Potop

rewerber

tu: latarnia uliczna. „Jaskrawy blask rewerberu padł właśnie na chodnik prowadzący w kierunku ulicy Elektoralnej.” Ludzie bezdomni

rewerencja z łac.

uszanowanie. „Z rewerencją, u kaduka,” Zemsta

rewerenda

sutanna. „W rewerendzie i kaszkiecie niebieskawym, jakie noszą wiejscy chłopcy w tamtych stronach, upodabniał się do koloru kamieni i marmurów, głazów i żelaz na pomnikach.” Przedwiośnie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.