Litera F

410 słów, strona 1 z 2.

Fabijusza: Fabiusza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Słyną po zgonie obok Fabijusza.” Boska Komedia
face à main fr.: okulary na długim trzonku służącym do trzymania w ręku i przysuwania szkieł do oczu w razie potrzeby. „Jako dowód przebaczenia otrzymywał do naprawy zacinający się zamek przy szufladzie kredensu albo łańcuszek od face à main.” Granica
facecja przestarz., z łac.: krótkie zabawne opowiadanie; tu: głupstwo. + 1 inne znaczenie „Ten błazen wieczne facecje wyprawia z tym safandułą...” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
facecje: rzeczy wymyślne, niezwykłe i wesołe. + 1 inne znaczenie „Facecje! przywidzenia!” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Facelet a. falcelit: chusteczka, chusteczka do nosa. „Facelet łzami napojony,” Fraszki
facjatka: mieszkanie lub pokój na poddaszu, z oknem wychodzącym z dachu i nakrytym własnym daszkiem. + 2 inne znaczenia „Wtedy to na wprost wielkiego fabrycznego komina z wspaniałą kitą dymu wznosiło się w błękity cienkie, sinawe pasemko sponad dachu facjatki, gdzie mieszkała wdowa; pasemko tak wątłe i nikłe, jak tchnienie starych piersi, co je wydobywały z ogniska.” Dym to słowo w 3 lekturach →
facjenda: spekulacja, afera. „W takie go facyjendy wprawił kunszt łotrowski,” Satyry
Faeton mit. gr.: syn boga słońca Heliosa; na jego prośbę ojciec pozwolił mu przez jeden dzień powozić rydwanem słońca; kiedy Faeton ruszył w drogę, okazało się, że nie potrafi kontrolować koni, które poniosły i zjechały z ustalonej trasy; ponieważ światu groziło spalenie, Zeus zmuszony był zabić Faetona piorunem, który spadł do rzeki Erydan. + 3 inne znaczenia „Faetonowa grzmi kwadryga!” Kwiaty polskie to słowo w 5 lekturach →
fagas: pogardliwie: służący, tu przenośnie: lizus, służalec.
fagasować: wysługiwać się, podlizywać. „stary kolega, a fagasuje księdzu...” Syzyfowe prace
fait la digestion fr.: ułatwia trawienie; pomaga na trawienie. „To żółć porusza, a żółć fait la digestion.” Dziady, część III
Faites-lui donc grâce! fr.: Uczyńże jej pan łaskę! „Faites-lui donc grâce!” Dziady, część III
fajczarnia daw.: półka z przyborami do palenia. + 1 inne znaczenie „Część jego, złożona z gabinetu pana, biblioteki i fajczarni, była miejscem męskich zebrań, na których książę przedstawiał swoje lub cudze projekta dotyczące spraw publicznych.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
fajfer: w dawnym wojsku muzyk przygrywający na piszczałce. „W pobliżu nas zatrzeszczały bębny i rozległy się przeraźliwe piszczałki fajfrów.” Lalka
fajn jidisz, niem.: przedni, dobry (pisownia zniekształcona). + 1 inne znaczenie „— A fajn mebel!...” Kamizelka to słowo w 2 lekturach →
Fajnops: wyróżniający się wojownik trojański. „Gdy Apollo w Fajnopa” Iliada
fajrant pot., z niem.: koniec dnia pracy a. przerwa w pracy; czas wolny po pracy. „Miał na myśli rzeczy wiadome w mieście: sztrafy, rewizje osobiste codzienne, młode robotnice znikające po fajrancie w zakamarkach fabrycznych.” Granica
Fajsławice: wieś znajdująca się 17 km od Krasnegostawu. „Okazało się, że jest to jego ciotka, która ma w Fajsławicach chore dziecko.” Lalka
Fajstos: miasto na Krecie, istniejące już w epoce minojskiej. „Bałwanów, które Notos wprost na Fajstos wzdyma —” Odyseja
fakcja z łac.: stronnictwo. „— O, widzę — już zawołał z gniewem książę — że wasza mość wraz z kanclerzem i z tymi ich regimentarzami do pokojowej fakcji należysz, która by układami chciała bunt gasić, ale przez Bóg żywy!” Ogniem i mieczem
fakir: asceta, pokutnik hinduski. „Fakirem ani kamedułą zostać nie może.” Nad Niemnem
fakta: dziś popr.: fakty. „Ale kazanie proroka uporządkowało w nim dotychczasowe bezładne wiadomości, nadało dotykalne formy i lepiej oświetliło pewne fakta.” Faraon
faktor: tu: pośrednik w interesach. + 1 inne znaczenie „Żądz jest faktorem.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
faktorii z łac. facere : robić, czynić; daw.: placówka handlowa w krajach kolonialnych. „…ego do błyszczenia wśród niebezpieczeństw na spokojne dachy domów, między którymi wiła się ciemna wstęga rzeki, na kominy faktorii wznoszące się prostopadle na tle szarego nieba, wysmukłe jak ołówki i wyrzucające dymy jak wulkany.…” Lord Jim
faktorować: pośredniczyć; por. faktor (daw.): pośrednik handlowy. „Mój zięć im faktorował.” Chłopi, Część czwarta - Lato
fała starop.: chwała. „Ku twej fały rozmnożeniu,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Falanga: Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, polska narodowo-radykalna, faszystowska (wg. deklaracji jej założyciela i przywódcy, Bolesława Piaseckiego) organizacja, powstała w 1935, w wyniku rozłamu nielegalnego od 1934 r. ONR (Obozu Narodowo-Radykalnego), propagująca katolicyzm, nacjonalizm, antysemityzm, antykomunizm, antydemokratyzm, ideę wodzostwa oraz uznająca za ustrój idealny państwo totalitarne; falangiści prowadzili akcje terrorystyczne. „Pierwszej Kohorcie czy Falandze” Kwiaty polskie
falbonki: dziś popr.: falbanki. „Drugie klęcząc pracują około falbonki.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
falerneńskie wino: wino z okolic Neapolu. „Falerneńskiego wina ani śladu; wysiadać na brzeg nie można.” Jądro ciemności
falerno z łac.: najlepsze wino starożytnej Italii. „Lecz Domicjusz Afer, stary złodziej i donosiciel, oburzył się tą rozmową i z oburzenia polał sobie falernem całą tunikę.” Quo vadis
falsch gesungen niem.: fałszywie zaśpiewane, sfałszowane. „Mego przyjaciela aresztowali za to, że fałszywie śpiewał, rozumie pan post, falsch gesungen.” Pożegnanie z Marią
famieliant gw.: familiant, członek rodziny. „…łęba, skrzynie a pościele i statki upakował na wozie, Nastusię z paradą usadził, matce padł do nóg, szwagra ucałował, famieliantom pokłonił się w pas, przeżegnał się, konia śmignął i ruszył, a pobok szli odprowadzający.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
familia łac. rodzina: tu: niewolnicy domowi. + 1 inne znaczenie „— Cała moja familia w Rzymie nie przenosi czterystu głów i sądzę, że do osobistej posługi chyba dorobkiewicze potrzebują większej ilości ludzi.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →
familiant z łac.: członek rodziny; tu: skoligacony z wielkimi rodami szlacheckimi. + 3 inne znaczenia „Bogacz i familiant, miał jedyne dziecię,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
familiantka daw.: szlachcianka z bogatego i wpływowego rodu. + 1 inne znaczenie „Sztamowych biedne familiantki,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
familiariter łac.: poufale, po przyjacielsku. „Nadymał się przy tym setnie, jako taki, do którego książęta familiariter pisują.” Popioły
familijka: rodzinka. „Jak będę mógł najdalej odejdę od tej strugi, żeby się z taką familijką nie łączyć.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
famulus daw.: pogardliwie: służący. + 2 inne znaczenia „Pan Tomasz uśmiechnął się i jakby dla stwierdzenia ponurych domysłów famulusa wyrzucił katarynce dziesiątkę.” Katarynka to słowo w 3 lekturach →
famurały a. femurały starop.; z łac. femoralia: gacie, pludry, zarówno męskie, jak i damskie. „Żeby był nie wlazł w żadne famurały.” Fraszki
fanaberie: rzecz wyszukana, wymyślna; dziwactwo. „— Ja nie oddawałem, bo mnie nie bardzo stać na takie fanaberie w dzisiejszych czasach, ale mój brat, ten oddawał.” Syzyfowe prace
fanfaron pogard.: osoba zarozumiała. + 2 inne znaczenia „Był to fanfaron i elegant Michał, w ubraniu z dymki kanarkowego koloru, idący tu pewno w nadziei zobaczenia Antolki, do której od przeszłej zimy widocznym był aspirantem.” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
fanfary z fr.: triumfalna melodia wygrywana na instrumentach dętych, blaszanych. „Niech nam zagrzmią i fanfary,” Zemsta
fantować: brać fant (tu: w postaci bydła) do wykupienia. „Dziedzic tak się zagniewał, że ani już chce słuchać o zgodzie, a nawet przykazał nie dopuszczać lipeckiego bydła na leśne paśniki, a kto wpędzi, fantować.” Chłopi, Część czwarta - Lato
fanty: cenne przedmioty, tu: dane w zastaw. „Coś się zgrał na wsie, weksle, pieniądze i fanty,” Satyry
fara daw.; z niem. Pfarrei, Pfarrkirche, daw.: kościół parafialny, główny kościół, budowany przy rynku. + 1 inne znaczenie „— Patrz, organy u Fary; patrz!” Fortepian Chopina to słowo w 3 lekturach →
faraon: hazardowa gra w karty, niezwykle popularna w Polsce od czasów saskich. „Chcesz przyjść do faraona, trzeba zacząć w pliszki,” Satyry
farba: tu: barwa. „W jakich się farbach tęcza maluje na chmurze,” Iliada
Farbenlehre niem.: nauka o barwach; także tytuł trzytomowego dzieła J. W. Goethego Zur Farbenlehre (wyd. 1810). „Rozdział z dziecinnej «Farbenlehre»:” Kwiaty polskie
Farceur fr.: komediant. „— Farceur! — mruknął Cezary.” Przedwiośnie
Farewell, miss Iza, farewell! ang.: Żegnaj, panno Izo, żegnaj! „— Farewell, miss Iza, farewell! — zawołał Wokulski.” Lalka
farfura daw.: naczynie fajansowe. „Jedzono na porcelanie, na cynie, na holenderskiej farfurze, na wszelkim naczyniu, jakie w domu było.” Popioły
farmazon: niedowiarek, odmieniec, dziwak, oszust; źródłosłów od: franc-maçon będącego kalką z ang. freemason , tj. wolnomularz, mason.
Faros: rodzaj fałdzistego płaszcza. + 1 inne znaczenie „Od ujścia rzeki, Faros ludzie go nazwali;” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
farys: w krajach arabskich zaszczytny tytuł rycerski; tu w znaczeniu: człowiek o szlachetnych ideałach i wyższych dążeniach. „Niedołęgą w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, a tym mniej „przedętą fujarą" kasjer cisowski nie był, ale też i do rodu farysów już się nie mógł kwalifikować.” Ludzie bezdomni
faryzeusz: członek żydowskiego stronnictwa polityczno-religijnego; tu przen.: człowiek obłudny. „I bez tego już pewno nakłamałeś w życiu jak ostatni faryzeusz.” Nad Niemnem
faryzeusze: polityczno–religijne konserwatywne stronnictwo żydowskie w Palestynie, odznaczające się formalistycznym stosunkiem do starych praw i obyczajów religijnych, a w wyniku tego fałszywą, uprawianą na pokaz pobożnością. Wbrew utartemu zwyczajowo przekonaniu, znajdującemu odzwierciedlenie i u Krasickiego, że byli przeciwnikami Jezusa i jego uczniów, wielu faryzeuszy znalazło się wśród chrześcijan (m.in. św. Paweł). „Owi faryzeusze i wyschli, i smutni,” Satyry
faścić starop.: zwodzić, otumaniać. „Otoć każdy lekarz faści,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
fascykuł z łac.: zwój papierów, dokumentów. „Nie zdołaliż ci, co mu pisali ewicje, ewinkować mu większej przestrzeni, tylko taką jaką wzdłuż i wszerz pokryje para fascykułów?” Hamlet
faska: mała beczka. „A w miarę jak się koło budy ścisk coraz większy czynił, banda owa cygańska nurkować między wozami zaczęła, ściągając tu kożuch, tam chustkę, ówdzie faskę masła, jaja lub kokoszę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
faskula: rodzaj pocisku. + 1 inne znaczenie „Oblężeni czynili zasłony ze skórzanych worów wypchanych wełną, lecz że z szańców miotano bezustannie faskule i granaty, przeto koło armat padał trup bardzo gęsto.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
fasować z niem. fassen : pobierać, otrzymywać: wydawać lub pobierać z magazynu żywność. + 1 inne znaczenie „Dziś fasujesz!” Moralność pani Dulskiej to słowo w 3 lekturach →
Fastigit umbrosamque ripam łac.: Wznosi cienisty brzeg. „— Fastigit umbrosamque ripam...” Popioły
faszyna: umocnienia z powiązanych gałęzi wikliny, służące kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. + 1 inne znaczenie „Dobiegłszy do fosy poczęli ją zarzucać faszyną, worami bawełny, pękami słomy i zarzucili w mgnieniu oka.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
faszynowe: z powiązanych gałęzi wikliny, służących kiedyś do uzupełniania fortyfikacji, a dziś do zabezpieczania brzegów rzek i stawów. „Oczywiście, całej rozległości niepodobna było wzrokiem ogarnąć; jednak, jak okiem sięgnął, widać było szańce, okopy, roboty ziemne i faszynowe, na nich działa i ludzi.” Potop
fata: losy, przeznaczenie (lp. Fatum ). „jakoweś Fata nas pędzą” Wesele
Fata nas pędzą: Łukasz Górnicki (XVI w.) pisał: „Sądy Boże pędzą nas, jako wiatry na morzu okręt, a co wiedzieć, jeśli ku portowi czy ku zginieniu" ( Rozmowa o elekcji ). Słowa Stańczyka są stylizowane na wzór wypowiedzi współczesnych autentycznemu „błaznowi" ostatnich Jagiellonów. „jakoweś Fata nas pędzą” Wesele
fatalizm: przeznaczenie, nieunikniony rozwój zdarzeń. „Ten sam fatalizm spostrzegł Wokulski w historii kilkunastu głośniejszych rodzin paryskich.” Lalka
fatalne: złowieszcze, złowróżbne, tu: zgubne. „Słysząc, że mu fatalne zadawano ciosy,” Bajki i przypowieści
fatalny: tu: z góry przeznaczony, nieuchronny, nieunikniony jak los, fatum. „Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,” Testament mój
faterland z niem. Vaterland: ojczyzna. „Majn to jest, prawi, faterland, moje panowanie i rozkaz.” Popioły
fatigati łac.: zmęczony. + 1 inne znaczenie „— Mości książę — rzekł — a czy zajdą żołnierze wasi do Machnówki, bo widziałem, strasznie fatigati, a to droga daleka.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
fatigatus łac.: zmęczony; tu M. lm fatigati : zmęczeni. „— Ty, Stanisławie, musisz być fatigatus wielce po drodze, ale do jutra wywczasujesz się, jak będziesz mógł.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
fatigo, fatigare łac.: męczyć, fatygować. „Ciż sami rajtarowie ją odwiozą, waćpana zaś, któremu w dalszą drogę musi być pilno, na próżno fatigare nie chcemy.” Potop
fatum łac.: przeznaczenie, los, nieszczęście; w mit. rzym. bóstwo przeznaczenia, konieczności. + 1 inne znaczenie „Jako wy przy mnie, tak i ja do gardła stać przy was przyrzekam, a czyli wiktorię, czyli zgubę fata nam niezbadane przyniosą, sama śmierć nas nie rozłączy, bo i po śmierci sławą się dzielić będziem!” Potop to słowo w 2 lekturach →
fatyga: trud, niewygoda. + 1 inne znaczenie „Nie żałując sił własnych i ciężkiej fatygi,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
faunowie daw. forma lm; dziś: fauny: pół mężczyźni, pół kozły. W mit. rzym. bóstwa polne i leśne towarzyszące pasterzom. „A faunowie skaczą leśni.” Pieśni
Faust: postać literacka, mędrzec który zawarł pakt z diabłem, bohater dramatu Faust J.W. Goethego, do którego fabuły luźno nawiązują wydarzenia z wodewilu. + 2 inne znaczenia „laboratorium Fausta.” Noc listopadowa to słowo w 3 lekturach →
Favoni łac.: wietrzyk zachodni. „— Czy też zważacie, mości pankowie, jak się to czule żegna z nami Favoni?...” Popioły
Fawoni: nazwa wiosennego wiatru zachodniego (łac). „Jeszcze twych westchnień nie rozwiał Fawoni;” Romeo i Julia
fawor daw., z łac.: przychylność, życzliwość: łaska, przychylność. + 2 inne znaczenia „— Nie pogardzam ja nim — mówił ze wzrastającą siłą namiestnik — ale na tak wielki fawor zarobić długą i wierną służbą pragnę i o to tylko proszę, abyś mnie imć panna przyjąć na ową służbę raczyła.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
faworyt: ulubieniec. „— Ta faworytka moja wyrośnie na niepospolicie piękną kobietę; zobaczysz to, kuzynko.” Nad Niemnem
faworyty daw.: obfite uwłosienie okalające twarz z obu stron; bokobrody. + 1 inne znaczenie „Jegomość miał twarz rumianą, szpakowate faworyty i siwe, łagodne oczy.” Katarynka to słowo w 3 lekturach →
Feacy: baśniowy lud żeglarski, przedstawiany jak wyidealizowani Grecy. „Gdyż Feacy najbliżej tych tam stron mieszkali;” Odyseja
Feaj a. Feja: nadmorskie miasto w Elidzie. „Telemacha do Fejów wiatry już zagnały.” Odyseja
Feb mit. gr.: przydomek Apolla, boga słońca, sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci, przewodnika dziewięciu muz. + 1 inne znaczenie „Niechaj powie, dlaczego Feb naszej chce zguby:” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Feb a. Febus mit. rzym., mit. gr.: zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk; tu: uosobienie boga słońca, który miał objeżdżać na swym ognistym rydwanie ziemię (tu pod imieniem rzym. bogini Tellus a. Tellury). Trzydzieści razy Feba rumaki obiegły Krąg Tellury i przestwór Neptuna : tzn. minęło trzydzieści lat. + 1 inne znaczenie „Po co mi świecisz, Febie?” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
Feb... ustrzelił: staroż. Grecy przypisywali nagłą śmierć lub zarazę strzałom Apollina bądź Artemidy. „Padł sternik — Feb go z swojej tak ustrzelił kuszy,” Odyseja
Feba ptak: jastrzębie i sokoły z powodu szybkiego lotu były poświęcone Apollonowi. „W szponach darł on gołębia, ten Feba ptak chyży,” Odyseja
Feba, latorośl palmy: kiedy Latona była w ciąży z Zeusem, zazdrosna Hera zabroniła wszystkim ziemiom świata użyczyć jej miejsca dla połogu. Uczyniła to jednak pływająca wyspa Ortygia, na której wyrosła wówczas palma, pod która Latona urodziła Apollina i Artemidę. Od tego czasu wyspa nazywała się Delos. „Feba, latorośl palmy: jak ty w górę strzela —” Odyseja
Febe Febus: Febusie; Febus (Apollo) w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. + 1 inne znaczenie „Łuk i sajdak twój, Febe, niech będzie, lecz strzały” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
feblik: słabość, skłonność. „Flirtowała go, zresztą miała do niego feblik...” Lalka
febra: malaria, tropikalna choroba pasożytnicza przenoszona przez komary, objawiająca się nawracającą gorączką i silnymi dreszczami; dawniej również ogólnie: gorączka, której towarzyszą dreszcze. „Doręczyliśmy wojennemu statkowi listy (mówiono mi, że ludzie na tym samotnym okręcie umierają na febrę przeciętnie po trzech dziennie) i popłynęliśmy dalej.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
febris łac.: gorączka, dreszcze. „Febris go trzęsła z indygnacji, kiedyśmy, młodzież okoliczna, sprowadzali sobie guziki modne do fraków, szlaczki do kamizelek, sprzączki do trzewików, paryskie trzewiki i worki do włosów od Carpentiera, kiedyśmy o tym gadali, sprzeczali się, dysputy wiedli.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
februarius, februarii łac.: luty. „Mamy dopiero piętnasty februarii, lada dzień mrozy jeszcze mogą nastać, a Kozak w pole nie rusza, póki się nie może okopać, bo oni za wałem biją się okrutnie, w polu zaś nie umieją dotrzymać.” Ogniem i mieczem
Febus mit. gr., mit. grec.: przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. + 1 inne znaczenie „zbrojny i Feb” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Febus a. Feb mit. grec.: przydomek Apollina, przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. „Od Feba, co go Kronid z pięknej miał Latony.” Iliada wszystkie 8 wystąpień →
fechmistrz: mistrz fechtunku, czyli sztuki walki bronią białą (szablą, szpadą, floretem); mistrz szermierki. „Mały Wołodyjowski leci na czele dragonów ze swoją cienką szabelką w ręku, ale to fechmistrz nad fechmistrze: z kim ją skrzyżuje, ten jakby leżał w mogile; tam znów pan Podbipięta wznosi swój katowski Zerwikaptur!” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
fechtmistrz: wytrawny szermierz. „…ak zwady rycerzy francuskich, i małomówną a dumną szlachtę hiszpańską, i świetnych rycerzy włoskich, najbieglejszych fechtmistrzów przybranych w jedwabie, aksamity, a na wojnę w niezłomne zbroje, kowane w Wenecji, Mediolanie i Florencji — i rycerzy burgundzkic…” Krzyżacy
fechtować się: uprawiać szermierkę, walczyć na broń białą, np. szpady, szable. „Jeszcze gorzej było, gdy doszedł do schodów: na pierwszych stopniach stało czterech muszkieterów, fechtujących się z sobą dla rozrywki, a dziesięciu czy dwunastu ich towarzyszy, zajmując platformę schodową, oczekiwało na swoją kolej w szermierce.” Trzej muszkieterowie
fechtunek z niem.: szermierka. „Było to dla Zbyszka rzeczą poniekąd pomyślną, iż wybrał walkę na topory, albowiem fechtunek tego rodzaju bronią był niemożliwy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Fedon: jeden z dialogów filozoficznych Platona poświęcony tematyce postawy człowieka wobec śmierci, a także kwestii samobójstwa, które, jakkolwiek z zasady jest czynem nagannym, niekiedy może być usprawiedliwione przez nadzwyczajne okoliczności. „A przed nim leży Fedon i żywot Katona.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Fedra mit. gr.: córka Minosa, żona Tezeusza; zakochała się w swym pasierbie Hippolicie; odepchnięta przez niego powiesiła się, w pożegnalnym liście oskarżając Hippolita o zakusy na jej cześć. Tezeusz uprosił wówczas Posejdona o śmierć Hippolita. „Po niej nadeszła Fedra, Prokris i Ariadna,” Odyseja
fedrunek: uzyskana kopalina. „Po nich wędrowały ciągle szeregi wózków z fedrunkiem, ciągnione przez konie.” Ludzie bezdomni
feeria z fr.: widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny. „Ensemble jak z feerii, z bajki,” Wesele
Feja: miasto portowe w płd. Elidzie. „Gdy pod Fei murami, przy Jardanie zdroju” Iliada
felcajgmajster z niem. Feldzeugmeister: wysoki stopień generalski w armii habsburskiej. „Jedni z naszych kamratów pod arcyksięciem Karolem poszli w dół Renu na Jourdana, inni darli w Szwajcary na Massenę, a my pod felcajgmajstrem baronem von Kray zeszli nad Adygę rzekę.” Popioły
felcech z niem. Feldzeichen: pas ukośny od ramienia do biodra, służący do zawieszania broni siecznej. „Któż jest ten dziwny żołnierz — oparty na szabli obosiecznej, z główką trupią na czapce, z drugą na felcechu, z trzecią na piersiach?” Nie-Boska komedia
felcówka: cegła profilowana. „Gąsiory, felcówki, grysiki, lepiki, maty trzcinowe!” Pożegnanie z Marią
felczer z niem. Feldscher : chirurg polowy: osoba uprawniona do wykonywania prostych zabiegów medycznych. + 1 inne znaczenie „Ja będę twoją felczerką...” Ludzie bezdomni to słowo w 5 lekturach →
feldcech a. felcech: pas służący do noszenia broni białej; zakładany przez ramię. „Szpadę tylko ze srebrnym feldcechem, zdjętą znad łóżka, położono mu u boku, a mały portret dowódcy na piersiach.” Popioły
feldfebel z niem. Feldwebel, z niem.: stopień podoficerski, sierżant. „A karną linią za feldfeblem” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →
feldmarszałek z niem. Feldmarschall: marszałek polny, najwyższy stopień wojskowy. „I gość dostojny — feldmarszałek,” Kwiaty polskie
feleton powieści: felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton ). „czy feleton powieści.” Wesele
fellach: chłop egipski; od arabskiego falah : orać. Nazwa stosowana do osiadłej ludności Egiptu, Arabii, Palestyny. + 1 inne znaczenie „Stanął przed nimi wysmukły fellach z oliwkową cerą, ognistym wzrokiem i mówił takie rzeczy, które usłyszeć ona pragnęła zawsze i których nigdy nie słyszała.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
fellah: chłop egipski. „W tej właśnie chwili jeden z pasażerów, silnie odepchnąwszy natarczywie ofiarującego swe usługi fellaha, zbliżył się do Fixa i grzecznie prosząc o wskazanie biura konsula, pokazał mu zarazem paszport, który zapewne chciał podać do wizy.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Fenijczyk: Fenicjanin. „Przyszedł do mnie Fenijczyk, szalbierz jakich mało,” Odyseja
Fenikowie: właśc. Fenicjanie, lud kupców i żeglarzy z basenu Morza Śródziemnego, późniejszych założycieli Kartaginy. „Wprost na okręt Feników poszedłem, co stali” Odyseja
feniks mit., mit. gr.: niezwykłe, rzadkie zjawisko. Feniks był to mityczny ptak Egipcjan, który w pewnych odstępach czasu miał przelatywać z Arabii do Heliopolis (Egipt), aby w świątyni bożka słońca spłonąć na stosie, a następnie odrodzić się z popiołów. „O nim powiadano, jakoby ze wszystkich ptaków był najpiękniejszy i jeden szczególnie w swoim rodzaju”. (P. Chompre, Słowik mytologiczny [...] w polskim języku [...] od ks. Dominika Szybińskiego , wyd. 2, Warszawa 1784). + 2 inne znaczenia „Skrzetuski więc z Zaćwilichowskim siedli sobie w kącie osobno i namiestnik począł wypytywać, co by to za feniks był ten Chmielnicki, o którym wszyscy mówili.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Ferdynand VII 1784–1833: król Hiszpanii w roku 1808 oraz w latach 1813–1833, syn Karola IV i Marii Luizy Parmeńskiej. „Cesarz mieszkał tutaj w zamku Marrac i trzymał przy sobie królów hiszpańskich: Karola IV oraz Ferdynanda VII.” Popioły
feretron: obraz noszony na drążkach w czasie procesji. „…ły dzieuchy z naręczami szczap, a niekiedy ukazywały się nad stawem kobiety umączone, rozbabrane i kieby na procesji owe feretrony, ostrożnie dźwigające wielgachne stolnice i niecki pełne placków, ponakrywanych poduszkami.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
ferezja: męskie okrycie wierzchnie w XVI–XVII w. „Oni zaś jechali dumnie, w pięknych postawach żołnierskich, w zdobycznych aksamitnych ferezjach, w kołpakach rysich i na dzielnych koniach.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
fermuar daw., z fr.: zapięcie, zameczek, sprzączka, np. przy naszyjniku, łańcuszku, torebce itp. „Do tego tylko sznurek pereł na szyi — zawsze ten sam, spięty w tyle fermuarem ze szmaragdu.” Granica
fertig niem.: gotowe, skończone, załatwione. „— Wyadministruję miętką trzydziestkę i fertig.” Popioły
fertyczny: zwinny, szybki, żwawy. „Teresa w kilku fertycznych poskokach podała żądane przedmioty i do przywdziania ich dopomogła.” Nad Niemnem
ferwor z łac.: zapał. „…y, ale ręką żylastą i silną targając mosiężny łańcuch zegarka, albo na głowie burząc gęstwinę twardych włosów, wnet znowu w ferwor wpadał i głośniej, niż wypadało, dowodził, że, gdy za uczenie swojej córki płacił pannie kartoflami i warzywem, to widać bardzo s…” A... B... C...
feśter gw.: leśniczy. „„Niechże ta wielemożny pan feśter darują..."” Popioły
Festina lente: Śpiesz się powoli (łac.) „Festina lente!” Romeo i Julia
feston: element dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach pęku kwiatów czy owoców lub fragmentu tkaniny upiętej guzami, inaczej girlanda. „Ściany zawieszono festonami z jedliny, olbrzymi komin i piec chlebowy zastawiono świerkowymi drzewkami, tworząc z nich pewien rodzaj leśnej altany.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
festownie z niem. fest : mocno, porządnie: tu: jak najlepiej. „Nie poszedł dziś do fabryki, bo chce festownie zająć się nimi.” Ludzie bezdomni
festyn z fr.: zabawa. „Pozna szlachcic po festynie,” Zemsta
festyna , właśc: festyn: uroczystość. Mowa tu o okresie przygotowań do powstania styczniowego. „Nas do tej festyny nie tylko dopuszczono, ale i zapraszano, żądając, abyśmy życie narażali, ale tym, co go nie utracą, takie rzeczy pokazując, że aby je dostać, każdy chętliwie głowę pod niebezpieczeństwa podstawiał...” Nad Niemnem
fetować: uroczyście podejmować. „Fetowali nas aż miło.” Lalka
feu fr.: ogień, tu prawdop.: oświetlenie teatralne. „Ja panom każę strącić feu.” Noc listopadowa
Feuchtersleben Ernst 1806–1849: austriacki poeta, eseista i lekarz. Przytoczony cytat znajduje się w jego Higienie duszy (1838), jako motto jednego z rozdziałów, z podpisem: Fryderyk Schlegel (1772–1829); wybitny niemiecki krytyk i estetyk romantyczny. „Już żałował apatii, kiedy przyszło mu na myśl zdanie Feuchterslebena:” Lalka
feudalny: tu: wytworzony przez rycerstwo średniowieczne. „A nasze znowu kobiety są owocem klerykalno–feudalno–poetyckiej teorii miłości, która jest obelgą dla higieny i zdrowego rozsądku...” Lalka
feuer niem.: ognia!, pal! „Widząc to, pułk pancernej rajtarii ruszył ku nim, z początku stępą, potem rysią i nie szedł prędzej, tylko gdy wataha zbliżyła się już na dwadzieścia kroków, rozległa się komenda: Feuer!” Potop
Feuer! niem.: Ognia! „— Feuer! — skomenderował spokojnym, flegmatycznym głosem.” Ogniem i mieczem
Feuillet, Octave 1821–1890: pisarz francuski. „…tów polskich, zresztą zmysłowy Musset, tu i ówdzie Wiktor Hugo, wiele rozpaczliwego Byrona, sercowy Shelley, uperfumowany Feuillet, pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddo…” Nad Niemnem
Feuilletowskie powieści: tzn. Oktawa Feuilleta (1821–1890), pisarza francuskiego, autora poczytnych niegdyś powieści obyczajowych drugorzędnej wartości literackiej. „…, których często udzielała jej pani Emilia, ani czytywane wspólnie z kochanym człowiekiem poezje Musseta i Feuilletowskie powieści — nie podjęły przed nią zasłony, która tu i w tym momencie opadła na rzeczy wielkie, ważne i wysokie.…” Nad Niemnem
fez: nakrycie głowy noszone przez mężczyzn w świecie arabskim. Czerwona filcowa czapka o kształcie walca, ozdobiona czarnym frędzlem. „Tymczasem naczelnik stacji, zaspany Egipcjanin w czerwonym fezie i w ciemnych okularach, zbliżył się i nie mając nic innego do roboty, począł przypatrywać się europejskim dzieciom.” W pustyni i w puszczy
fiakier daw., z fr., daw.: dorożka; także: dorożkarz. „Nieliczne pośród nich fiakry, obite białym suknem, przesuwały się wolniej w cieniu swych płóciennych parasoli.” Granica to słowo w 3 lekturach →
fiakr z fr. fiacre: dorożka lub osoba nią powożąca, tj. dorożkarz. „Musisz wziąć fiakra.” Opowieść wigilijna
fiasco wł.: butelka. „Kiedy spostrzegł, że wykład z zakresu fortyfikacji, o budowie „dzieła rogowego", na chwilę przerwany został, a ten i ów ze słuchaczów nachyla ku swej szklanicy szyjkę wspólnego fiasco, skłonił się przed pierwszym młodzieńcem z brzegu i spytał:” Popioły
fidelis et fortis łac.: wierny i silny. „…ug, król upoważnił go, po poddaniu się Paryża, do wzięcia sobie na herb złotego lwa na czerwonej tarczy z godłem fidelis et fortis.…” Trzej muszkieterowie
fidybus: skrawek papieru do zapalania fajki, kilkakrotnie złożony wzdłuż, żeby dłużej płonął. „Ze wszystkich moich złotych marzeń diabeł sobie fidybus skręcił i zapalił cygaro.” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →
fierka daw.: miedziana moneta. „Mimo wszelkich braków, mimo biedy kwiczącej, mimo niezapłacone lenungi albo wypłacane fierkami i trojakami zamiast należności właściwej i koniecznej na strawne — tęgie to było wojsko.” Popioły
Fiesole: mała mieścina, leży w górach wyżej Florencji. Mieszkańcy jej znajdując dolinę nad rzeką Arno stosowniejszą dla swego handlu i przemysłu, po większej części opuścili góry i założyli miasto Florencję. Machiawel, historiograf tego miasta, wywód jego historyczny opiera na powadze Dantego. + 1 inne znaczenie „Lud, który wyszedł z Fijesoli z dawna,” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Figaro: bohater komedii Beaumarchais'go (1732–1799) Cyrulik sewilski i Wesele Figara ; w przeciwieństwie do wspomnianego felczera, literacki Figaro odznaczał się sprytem i inteligencją. „Głupi Figaro zachwycony poufałością „takiego pana" wywleka z szuflady rubeliansy i rozkłada na stoliku.” Ludzie bezdomni
»Figaro«: popularny dziennik paryski, założony w 1854 r. „— »Figaro«...” Lalka
figurément fr.: w przenośni. „Oczywiście mówiło się to figurément...” Popioły
figurez-vous fr.: wyobraź pan sobie. „Figurez-vous — ja gadam o strojach, kasynie,” Dziady, część III
figurez-vous? fr.: wyobraża pan to sobie? „Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous? żyje!” Dziady, część III
figuro pełna prostoty: w oryg. solely singular for the singleness , gra słów: single znaczy słaby, pozbawiony pointy, wysilony dowcip. Cały następny urywek jest zmieniony w polskim przekładzie. „figuro pełna prostoty z powodu swego prostactwa!” Romeo i Julia
fijolet: dziś popr.: fiolet. „Brzegiem obłoków fijolet płynie.” Napój cienisty
fikcyjny: tu: niedorzeczny, urojony. „Lecz właśnie to, co oni dziś nazywają szaleństwem, popycha mnie do pełnienia jakichś fikcyjnych obowiązków.” Lalka
fiksat daw.: wariat. „Kiedy indziej wielki obdartus czerwony na gębie przeleciał jak fiksat, wywrzaskując głosem ochrypłym rezultat ostatniego biegu koni.” Ludzie bezdomni
fiksatuar: pomada do włosów i wąsów; fiksatuarować : pomadować. + 1 inne znaczenie „Ja bardzo młodo zacząłem siwieć i nie bez tego, ażebym od czasu do czasu nie dotknął wąsów fiksatuarem.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Fil daw.: spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Phil , skróconej formy imienia Philip . „A Fil na złość jeszcze więcej zaczął dokazywać i pociągnął ją za warkocz.” Bankructwo małego Dżeka
filantropijny: miłosierny. „Może miała coś wspólnego z filantropijnym zamiarem dostarczenia zbrodniarzom jakiegoś zajęcia.” Jądro ciemności
Filida, Filis, Tyrsys: konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. „Westchnienia ich kunsztowne do Filidów modnych,” Satyry wszystkie 4 wystąpienia →
Filip Argenti: rodem florentyńczyk, znany współczesnym ze swojej porywczości do gniewu. „Wszyscy krzyczeli: «Hejże na Argentę!»” Boska Komedia
Filip IV Piękny 1268–1314: król Francji i Nawarry (od 1285). „…cząc na materiałach do historii Jakuba Bernarda de Molay, arcybiskupa z Bordeaux Bertranda de Got, późniejszego Klemensa V, Filipa z przydomkiem le Bel i żony jego, królowej Joanny.…” Popioły
filister: ograniczony mieszczuch. „— On nawet nie domyśla się, że cywilizacji nie stworzyli ani filistrowie, ani geszefciarze, lecz, właśnie tacy wariaci...” Lalka
Filistyni: jedno z plemion tzw. Ludów Morza, które odparte w XII w. p.n.e od granic Egiptu zasiedliło wybrzeże Palestyny na zachód od Judei. + 1 inne znaczenie „Bez przesady można powiedzieć, że pod Pi-Bast codziennie obozowało ze trzydzieści tysięcy cudzoziemców: Saschu, czyli Arabów, Fenicjan, Żydów, Filistynów, Chetów, Asyryjczyków i innych.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
filka starop.: chwilka. „Sarny łapam drugiej filki;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Filoktetes: posiadacz łuku Heraklesa, po drodze pod Troję ukąszony przez jadowitego węża. Z powodu smrodu jątrzącej się rany zostawiony za radą Odyseusza wyspie Lemnos. Grecy wrócili po niego, gdy trojański wróżbita powiedział, że Troja może paść tylko od strzał Heraklesa. „Również i Filoktetes Pojasa syn sławny.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
filomaci z gr.: miłośnicy nauki: właśc. Towarzystwo Filomatyczne; polskie tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego, działające w l. 1817–1821, a następnie pod zmienioną nazwą do 1823 r., jego pierwotnym celem było samokształcenie, wzajemna pomoc w nauce i ćwiczenie się w sztuce pisarskiej; do filomatów należał m.in. Adam Mickiewicz. Wokół Towarzystwa Filomatycznego utworzyła się sieć związków zależnych, zrzeszających ok. 200 osób, m.in. Promieniści (czyli Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy zał. w 1820 w celu rozwijania harmonijnego piękna, dobra i prawdy w uczestnikach) czy Zgromadzenie Filaretów (z gr. philáretos : miłośnik cnoty moralnej; działający pod hasłem Ojczyzna, Nauka, Cnota). Istnieniu wszystkich tych związków młodzieży kres położyło śledztwo prowadzone przez kuratora wileńskiego okręgu szkolnego Nikołaja Nowosilcowa w l. 1823–1824: wielu członków trafiło do więzienia, a po procesie zostało skazanych na zesłanie w głąb imperium carskiego (w tym Mickiewicz, który w l. 1824–1827 przebywał w Rosji, a wydostawszy się z niej, na emigracji). „Uczeń wyraźnie, jasno i bardzo szczegółowo opisał w języku rosyjskim młodość poety, związek Promienistych, Filomatów i Filaretów, aresztowania, uwięzienie i deportację.” Syzyfowe prace
Filomelides: władca Lesbos, zmuszający przybyszów do walki ze sobą, by zabić pokonanych; pokonany przez Odyseusza. „Stanąć, gdy szedł w zapaśny bój z Filomelidem” Odyseja
Filon: jest to postać, w której znajdują swą karykaturę wątki sielankowe i sentymentalne; już samo jego imię odsyła nas do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon . Znaczące jest to, że bohater jest „pasterzem" (choć żadnej zwierzyny nie pasie), że używa obficie nazewnictwa pochodzącego z mitol. gr. i rzym., mówiąc nieustannie o bogach i boginiach oraz, że w jego wypowiedziach znajduje się pełno wzmianek o rozmaitych urokach przyrody. Będąc kochankiem sentymentalnym, nie dostrzega (jak Werter) groźnego i strasznego oblicza natury. Swego rodzaju kulminacją w konstrukcji tej postaci będzie to, że Filon, który nie mógł spełnić swej miłości na ziemi, trwając w oderwaniu od życia — zakocha się w końcu bardzo „romantycznie" (miłością niemożliwą do zrealizowania) w trupie Aliny. W ten sposób z kochanka sentymentalnego przekształca się dość gładko w kochanka romantycznego. „zamyślony — fantastycznie we wstążki i kwiaty ubrany.” Balladyna
filozofija: dziś popr. forma: filozofia; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „«Filozofija uczy najdostatniej,” Boska Komedia
Filozofując nowotnymi tory: Tą drogą, z której często zbacza filozofia ziemska, jest droga prawdy, jaką tylko Pismo Święte wskazuje. „Bez drogi idzie nowotnymi tory,” Boska Komedia
filut: żartowniś, spryciarz, wariat. + 1 inne znaczenie „Ale mam tu prawie co dzień wizyty różnego gatunku filutów...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
filuteria: figlarność. „Filuteria sofisty błyszczała mu w oczach, ale uśmiech był gorzki, kolący...” Mendel Gdański
filuternie: żartobliwie. „Uśmiechnął się Mendel wpół smętnie, a wpół filuternie.” Mendel Gdański
filuterność: zachowanie prowokujące, zalotne. „W na wpół spuszczonych oczach Korczyńskiego przeleciał przy tych słowach gościa zjawiający się w nich czasem błysk mądrej i nieco złośliwej filuterności, lecz zgasił go natychmiast gruby cień troski.” Nad Niemnem
filuty: mianem filutów określa Krasicki charakterystycznych dla powstającego wówczas w Polsce życia wielkomiejskiego, wszelkiego rodzaju frantów, szulerów, lichwiarzy. Do tej samej grupy obyczajowej zalicza (mimo że nie posługuje się tym wyrazem) „fircyków”, modnych lekkoduchów, wytwór kosmopolitycznej kultury salonowej. Fircyka zwalczała satyra i komedia obyczajowa (np. Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach , 1781). Zasadnicze cechy fircyka pokazuje Naruszewicz w szkicu satyrycznym Fircyk : Fircyk grzeczny kawaler — każdy mi powiada. Znam go. Je smaczno, pije dobrze, wiele gada. A na czymże ta grzeczność fircyka zależy? Czy że mu dziwnym kształtem fryzura się jeży? Czy że jaki wygwiżdże włoski kancik kusy? Czy że wonnymi cały pachnie spirytusy? Na piatach się wykręca, lata jak sparzony Udając Arlekina z lisimi ogony? Czy że się rozwaliwszy grądal na kanapie W przytomności zacniejszych jako wielbłąd sapie? Czy że swą przed zwierciadłem piękność rozpościera? Cukrowe kartki pisze i sam je odbiera? Czy że się coraz w modne suknie stroi ładnie? Gładko tnie w maryjasza, gładzej karty kradnie? Bluzga, co ślina niesie, nie ma w gębie tamy, Gorsząc młodzież niewinną i uczciwe damy? Czy że z wielkim rękawem, z buczną miną chodzi, Przymawia i przeprasza, łże i ludzi zwodzi? Bierze wszystko na kredyt, a gdy mu dopiecze Pan dłużnik, incognito z miasta gdzieś uciecze? Czy że się sam powozi lub gdy zima stanie, Trzaska biczem misternie usiadłszy za sanie? Och, kiedyż fircyk grzecznym kawalerem takiem, Któż będzie sowiźrzałem, głupcem i pustakiem? Zabawy Przyjemne i Pożyteczne , 1771, t. III, cz. I, s. 175–176). „Niż zrachować filuty: ciżba, wojsko spore.” Satyry
fimfa a. finfa z wł.: złośliwa sztuczka, oddanie pięknym za nadobne. W sztuce oblężniczej nazywano finfą podkop w celu wysadzenia nieprzyjaciela. „To mu taką fimfę zrobię,” Zemsta
fin de siècle fr.: koniec wieku; także nazwa ruchu artystycznego u schyłku XIX w., dekadentyzm. „Pod fin de siècle.” Kwiaty polskie
finalnie z łac.: ostatecznie. „Już finalnie, bez regresu” Zemsta
fines łac.: granice. „— Przysięgali też ludzie spod chorągwi pana strażnika Zamojskiego, która szła na przodku, jako już widzieli owe fines, na których orbis terrarum się kończy.” Ogniem i mieczem
finfa: dym puszczony komuś w nos. „Rozmawiali z nim wprawdzie, ale za to wydrwiwali go niemiłosiernie, brali go na kawały, wysyłali do apteki po Verstand, puszczali mu w nos finfy, gdy zasypiał itd.” Syzyfowe prace
Fingal: ojciec Osjana, bohater narodowy podań galickich, żył w III w. przed Chrystusem. Jest on głównym bohaterem pieśni Osjana, występuje jako król Kaledończyków na wschodnio–północnym wybrzeżu Szkocji. „Nadciąga Fingal, podobny przepojonemu wodą słupowi mgły.” Cierpienia młodego Wertera
Fingala syn: Osjan. „…m trawie i woła: — "Zjawi się wędrowiec, który mnie znał w czasach mej krasy i spyta: Gdzież jest pieśniarz, Fingala syn dostojny?.…” Cierpienia młodego Wertera
fini: skończona. „Wojna fini, wszyscy Niemcy — krematorium.” Pożegnanie z Marią
finis coronat opus łac.: koniec wieńczy dzieło. „Trudu i starania nie żałuj bacząc, że finis coronat opus, i bądź pewien, że za ową życzliwość matka nasza równą ci miłością nagrodzi."” Pan Wołodyjowski
Finistère: departament w płn.-zach. Francji, w regionie Bretania. „W dziesięć dni po wyjeździe z Charente milady, blada ze zmartwienia i wściekłości, ujrzała rysujące się w sinej mgle brzegi Finistère.” Trzej muszkieterowie
fircykować: tzn. zachowywać się jak fircyk . Mianem fircyka określano w XVIII i na początku XIX w. typ modnisia, eleganta, przesadnie nadskakującego damom trzpiota, a jednocześnie rozrzutnika. „I nie każe fircykować,” Zemsta
firma ekon., praw.: nazwa, pod którą prowadzone jest przedsiębiorstwo, chroniona przez prawo; wyraz używany w języku ogólnym także w znaczeniu „przedsiębiorstwo". „…m przysłuchiwał się dawniej z takim wzruszeniem, niepewne dźwięki nigdy niestrojonego, długiego, żółtego fortepianu ze złotą firmą „Zakrzewski" — Dolores, Wenecja — jej śpiew: Lorsque tout est fini, quand se meurt vo-o-otre beau rêve...…” Granica
firmament: sklepienie niebieskie; tu: niebo. „Śpiewnie, figlarnie echo aż pod koniec firmamentu poniosło nutę:” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
First Lieutenant ang.: oficerski stopień wojskowy, oznaczający różne rangi w zależności od kontekstu. Tu: oficer, dowodzący obozem po jego oswobodzeniu (niekiedy Borowski nazywa go po polsku porucznikiem). „First Lieutenant, właściwy komendant obozu, założywszy nogę na nogę, żuł obojętnie gumę i, błyszcząc obco brylantyną, tępo patrzał w uda Śpiewaczki.” Pożegnanie z Marią
Fiszer, Franciszek 1860–1937: erudyta i filozof, słynny z charakterystycznego dowcipu, autor i bohater wielu angdot, przyjaciel literatów i artystów (w tym skamandrytów), bywalec warszawskich kawiarni, wysoko ceniony w warszawskim środowisku literackim i wielokrotnie opisywany. „Mówił mniej więcej jak Franc Fiszer,” Kwiaty polskie
Fiszer, Stanisław 1769–1812: polski generał, uczestnik wojny w 1792, insurekcji kościuszkowskiej i walk legionowych, szef sztabu armii Księstwa Warszawskiego. „To była myśl Fiszera.” Popioły
five o'clock tea ang.: podwieczorek. „Kawuńcia biała, herbata — słowem five o'clock tea z tymi chlebkami, żytnim i pszennym, z owym masełkiem nieopisanym a świeżym, z tymi ciasteczkami suchymi, których sława szeroko rozeszła się była poza granice państwa nawłockiego, a stanowiła niewątpliwą spécia…” Przedwiośnie
fizjognomia daw., a. fizjonomia: fizjonomia, twarz. „Pomimo widnej nocy fizjognomii podróżnych nie można było poznać, stali bowiem w cieniu dwu olbrzymich posągów bóstwa z krowią głową, które pilnowały wejścia do świątnicy i łaskawymi oczyma strzegły nomesu Habu od pomoru, złego wylewu i południowych wiatrów.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
fizjonomia daw., z łac.: tu: twarz; wygląd. „Chłopięca twarz bez zarostu o bardzo jasnej cerze, rysy bynajmniej nie wybitne, łuszczący się nos, małe niebieskie oczka; a na tej szczerej fizjonomii śmiech i posępność goniące się wciąż nawzajem jak blaski i cienie po równinie zamiatanej przez wicher.” Jądro ciemności to słowo w 4 lekturach →
fizjonomista: osoba odczytująca charakter osoby z jej twarzy. „D'Artagnan, jako fizjonomista, objął od jednego spojrzenia pogodne oblicze pani domu i przeczuł, że nie będzie potrzebował nic ukrywać przed nią, że może zaufać tej twarzy pełnej słodyczy.” Trzej muszkieterowie
fizjonomja z gr.: oblicze. „Jej fizjonomję, jej ruch, jej głosy, jej tętno.” Mendel Gdański
fizylier: żołnierz z fuzją. „Regiment fizylierów, coś jak regiment Działyńskich, a wreszcie regiment pierwszy imienia królowej Jadwigi.” Popioły
FKL: efkael , skrót od niem. Frauenkonzetrationslager : kobiecy obóz koncentracyjny. „Z ostatnich bloków widać było FKL — tam też odwszawiali.” Pożegnanie z Marią
flaga: tu: poryw. „Wreszcie, jeżeli nagła gniewu flaga” Grażyna
flaga pokoju: Przenajświętsza Bogurodzica. „Równie ta flaga pokoju utkwiona” Boska Komedia
flamin z gr.: kapłan. „…niu, młody zaś Pitagoras, Grek przecudnej urody, ten sam, z którym później na wpół już obłąkany Nero kazał sobie dać ślub flaminom z zachowaniem wszelkich obrzędów, ukląkł teraz u jego nóg.…” Quo vadis
flamingo: flaming. „Flamingo, różowiejąc, smukli się nad wodą” Napój cienisty
Flandria: region rozciągający się wzdłuż wybrzeży Morza Północnego na terenie Belgii, Francji i Holandii. + 1 inne znaczenie „Wiele z tych łupów nabył teraz kupiec Amylej, a między innymi dwie sztuki cudnego flandryjskiego sukna, które przezorni i możni Fryzyjczycy mieli z sobą na wozach.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
flankier: żołnierz konny z grupy ubezpieczającej z boku oddział kawalerii. „I drugi co z tromblonem jeździ na flankiery;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
flankowany: oskrzydlony. „Niepostrzeżenie, bez przejścia, odnajdywaliśmy naszą czeredę już w drodze powrotnej na białej od śniegu ścieżce szpaleru, flankowanej czarną, suchą gęstwiną krzaków.” Sklepy cynamonowe
flańtać się: szargać się. „Tak jest czy owak, dźwiga na sobie ciężar, a dźwigając go pełza po błocie i piasku, szarga się i flańta po drogach prastarych ziemi.” Przedwiośnie
flawa coma łac.: płowa peruka, określenie kobiety lekkich obyczajów. „Alkmeon!", a inni: „Gdzie Oktawia?", „Oddaj purpurę!" — na jadącą zaś tuż za nim Poppeę wołano: „Flava coma!" — którą to nazwą oznaczano ulicznice.” Quo vadis
fleger: w gwarze obozowej: sanitariusz w szpitalu. „— dorzuciłem pogodnie, patrząc ubawiony, jak Stefan, były kolega, fleger z Birkenau, potem laufer i pipel esesmański na małej komanderówce, od którego raz, że nie dość szybko ustąpiłem mu z drogi, dostałem uważnie po mordzie, wreszcie blokowy na najbogatszym,…” Pożegnanie z Marią
Flegeton i Lete: Wrząca woda (Flegeton), płynąca fosą piekielną; objaśnia Wergiliusz, że ta rzeka a nie inna tam płynąć powinna. Lete, strumień, z którego piją zapomnienie, w piekle płynąć nie może, bo tam pamięć występku jeszcze jest częścią kary grzeszników. „Jeszcze ja: «Gdzie jest Flegeton i Lete?” Boska Komedia
Flegiasz: książę grecki, który, gdy mu Apollo porwał córkę, przez zemstę zdobył Delfy i spalił świątynię Apollina. „Mistrz mój z powagą rzekł do Flegijasza:” Boska Komedia
Flegijasz: Flegiasz; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „«O Flegijaszu!” Boska Komedia
flegma: rodzaj temperamentu, który charakteryzuje się zbytnią powolnością w działaniu i brakiem gwałtownych emocji. + 1 inne znaczenie „Nie przeszkodziło mu to wszakże z największą flegmą zapytać o zdrowie Jego Królewskiej Mości.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →
flegmatyk z gr.: człowiek powolny, spokojny. „Pan Motowidło, żołnierz flegmatyk, pilnował drugiego boku mężnej pani.” Pan Wołodyjowski
flegmona: ropowica, ropne zapalenie tkanek miękkich. „A myśmy mieszkali gdzie indziej, co to brukiew, pluskwy i flegmony.” Pożegnanie z Marią
Flegra: miasto w Tesalii, gdzie się stoczyła bitwa pomiędzy bogami a olbrzymami. „Wprzód nim pod Flegrą zdobył triumf świetny;” Boska Komedia
flejtuch daw.: przybitka do naboju w strzelbie, służąca również do jej czyszczenia. „Mnie papier potrzebny tylko na przybicie prochu i śrutu, i to jeszcze przekładam flejtuchy z pakuł nad papierowe.” Popioły
Flessingue: dziś: Vlissingen, gmina i miasto w płd.-zach. części Holandii, położone na dawnej wyspie Walcheren (prowincja Zelandia); w XVII w. było ważnym portem. „Posunął ostrożność do tego stopnia, że zatrzymał w Anglii posłów duńskich, którzy mieli już pozwolenie na powrót do kraju, i posła holenderskiego, który miał odprowadzić do portu Flessingue okręty z Indii, które Karol I rozkazał zwrócić.” Trzej muszkieterowie
flet podwójny: hebr. עוּגָב ( ugaw ).
fletnia: instryment muzyczny złożony z drewnianych piszczałek.
flinta: strzelba myśliwska. + 1 inne znaczenie „On wolał z flinty strzelać albo szablą robić.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →
flis: a. flisak; osoba kierująca łodzią, zatrudniona przy rzecznym spławianiu towarów. + 1 inne znaczenie „Jako flisy uwięzłą na rapach wicinę” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
flisak: tu: żeglarz. „Co za jedne te twoje flisaki?” Odyseja
fliz daw.: ozdobna płyta kamienna służąca do wykładania powierzchni ścian, podłóg itp. „Ulica, brukowana wielkimi kamieniami i zaopatrzona w wąziutkie a wydeptane ze szczętem flizy z piaskowca, bywała o tej porze pusta zupełnie.” Syzyfowe prace
Flora mit. rzym.: bogini kwiatów. „Niech Flora sypie wam kwiaty pod nogi przez długie lata.” Quo vadis
Florencjo obywateli twych znalazłem pięciu: Tu Poeta z gorzką ironią wyrzeka na zepsucie obyczajów publicznych w średniowiecznej rzeczypospolitej florenckiej; ze szlachetnych jej rodzin nalicza aż pięciu złodziei, zapewne skarbu publicznego, których nazwiska wymienił w pieśni uprzedniej. „Obywateli twych znalazłem pięciu,” Boska Komedia
Florencyja: Florencja; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „W starym obwodzie Florencyja, pomnę,” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
floreńczyk: dziś popr. forma: florentyńczyk; mieszkaniec Florencji. „Gnany floreńczyk, jakby szczuty psami,” Boska Komedia
florentyn: dziś popr. forma: florentyńczyk; mieszkaniec Florencji. „Kramarz nie hańbiąc nazwy florentyna,” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
floresy z łac. flores : kwiaty: ozdoby, ornamenty przedstawiające gałązki, łodygi i kwiaty. „…aliny jakiegoś ogromu, który musiał wieki przetrwać, nim runął — filary, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę…” Nie-Boska komedia
floret: broń szermiercza. „D'Artagnan wziął zrazu broń tę za florety z gałkami, lecz przekonał się wkrótce po zadraśnięciu, że była to broń spiczasta i należycie wyostrzona, a za każdym zadraśnięciem nie tylko widzowie, lecz i szermierze sami śmiali się jak szaleni.” Trzej muszkieterowie
Florian z Korytnicy: średniowieczny rycerz polski, kasztelan wiślicki, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. „Na to podnieśli się groźni rycerze: Marcin z Wrocimowic, herbu Półkoza, Florian z Korytnicy, Bartosz z Wodzinka, Domarat z Kobylan, Powała z Taczewa, Paszko Złodziej z Biskupic, Zyndram z Maszkowic, Jaksa z Targowiska, Krzon z Kozichgłów, Zygmunt z Bobowy i St…” Krzyżacy
flota: tu: pieniądze. „floty z domu nie pozwalała boleść zawodu...” Syzyfowe prace
flota angielska wpłynęła na Dardanele: w czasie wojny z Rosją Turcja odwołała się do interwencji państw zachodnich. W związku z tym Anglia zażądała od Rosji wstrzymania kroków wojennych. Ponieważ ze strony Rosji nie było odpowiedzi, flota angielska w połowie lutego przepłynęła Dardanele i zajęła stanowisko naprzeciw Konstantynopola. „— Kursa jednak spadają, a przed chwilą czytałem, że flota angielska wpłynęła na Dardanele.” Lalka
flotylla: grupa statków tego samego typu płynących razem. „Tamten wyjaśnił, że przywiozła ją flotylla łódek pod wodzą angielskiego urzędnika, Mulata, którego Kurtz miał z sobą; że Kurtz zamierzał widocznie sam przyjechać, ponieważ jego stacja była już wówczas ogołocona z towarów i zapasów, ale po przebyciu trzystu mil…” Jądro ciemności
fluctuantur łac.: forma od fluctuo ; dosłownie: falują, miotają się, chwieją się. „Ale fluctuantur podczas i same nawet nadzieje, kiedy tenax propositi człowiek uchwyci się kresu i portu swego, słusznie zaprawdę gratulari sobie może..."” Popioły
fluid: dosłownie płyn, przenośnie: bliżej nie określone oddziaływanie jednej osoby na drugą (tu: hipnotyzm). „Nie myślę darmo tracić mego fluidu...” Lalka
fluksja daw.; z łac. fluxio : upływ: zapalenie dziąseł lub okostnej, często połączone ze zbieraniem się ropy; tu zniekształcona forma: flukcja. + 1 inne znaczenie „— Jestem oszpecony — mówił baron — wyglądam jak stara małpa chora na fluksję.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
flukta z łac.: tu: wody. „A żonatym będąc, choćbyś wyjechał, to byś wrócić musiał, chybabyś i żonę przez rozbujałe flukta chciał przewozić, a tego nie suponuję.” Pan Wołodyjowski
Foch, Ferdinand 1851–1929: marszałek Francji, od kwietnia 1918 r. naczelny dowódca sił sprzymierzonych. „Nie słyszy Foch, nie wierzy Bóg!” Kwiaty polskie
Focyda: kraina położona w środkowej Grecji nad zatoką Koryncką, na zachód od Beocji. W Focydzie leżało miasto Delfy, jak również miejscowość Daulis. „Focydą zwie się kraj ów, a dwie drogi” Król Edyp
foedus, foederis łac.: przymierze, związek; por. federacja. „mało tego, bo i ja z wami foedus zawieram.” Potop
Foissac-Latour, François-Philippe de 1750–1804: francuski generał i inżynier wojskowy, dowódca obrony Mantui w 1799. „Dowódca całej załogi, generał Foissac-Latour, miał na przeprowadzenie wszelkiego rodzaju ulepszeń sto tysięcy liwrów.” Popioły
Fojniks: opiekun i doradca Achillesa, przyjęty na dwór Peleusa jako uciekinier przed gniewem ojca. + 1 inne znaczenie „Niech Fojniks ich prowadzi, on bogom przyjemny,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Fokara: góra blisko Katoliki skąd często wiejące wiatry i burze mitrężą żeglugę. Ponieważ zginęli, nie potrzebują już obawiać się tych wichrów. „Przeciw wiejącym wiatrom od Fokary».” Boska Komedia
foków: dziś popr. forma D.lm: fok. „Plemię zaś Halosydny, rój pletwistych foków,” Odyseja
Folblut: nazwisko znaczące, iron., z niem. Vollblut : pełnej krwi, rasowy (gł. o koniu). „Fryderyk Alfred Folblut.” Kwiaty polskie
folga: pobłażanie, łagodniejsze traktowanie. + 3 inne znaczenia „Żagle i folgi nie daje, przewróci” Antygona to słowo w 5 lekturach →
folgować daw.: złagodzić swoje zachowanie względem kogoś, czegoś. + 3 inne znaczenia „Synu, nie folguj więc żądzy, nie porzuć” Antygona to słowo w 4 lekturach →
folgując: ulegając, poddając się. „A tak i ty, folgując prawu powszechnemu,” Treny

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.