Litera L

692 słowa, strona 1 z 3.

L'art?... c'est l'art: et puis, voilà tout — Sztuka?... To jest sztuka i... oto wszystko. „c'est l'art — et puis, voilà tout.” Fortepian Chopina
l'essor à leur imagination fr.: puścić wodze fantazji. „— Byłem na posiedzeniach, ukryty w tłumie „obywateli" na jednej z galeryjek, słuchałem, gdy przemawiali z gestami zarazem srogich Rzymian, jak również cnotliwych handlarzy cielęciny, gdy dawali l'essor à leur imagination.” Popioły
l'oiseau de paradis fr.: z piórami rajskiego ptaka. „Przemyka się, jak mgła, dziewica w przystroju głowy l'oiseau de paradis...” Popioły
L'ordre regne a Varsovie fr.: Porządek panuje w Warszawie. Słowa informujące o zdobyciu Warszawy przez wojska rosyjskie podczas tłumienia powstania listopadowego, wypowiedziane ministra spraw zagranicznych Horace′a Sébastianiego w sprawozdaniu przed francuską Izbą Deputowanych 16 września 1831; niezwłocznie zyskały wydźwięk ironiczny, szczególnie wobec fali uchodźczej Polaków uciekających do Francji przed rosyjskimi represjami; jeszcze w 1831 r. doczekały się karykaturalno-gorzkiej ilustracji autorstwa Grandville'a (właśc. Jeana Ignace'a Isidore'a Gérarda) ukazującej tytułowy porządek pod postacią przypominającego przedstawienia śmierci carskiego kozaka z długą piką, butami we krwi pomordowanych i z szubienicami w tle. „«L'ordre règne à Varsovie», panowie!” Kwiaty polskie
la gw.: dla. „Jagna nie odrzekła, Hanka zaś wyniesła w opłotki żarcie la prosiąt i wyglądała na drogę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
la barbe fr.: broda. „Pamiętacie Kamila w postaci capuchon, a Cecylkę jako la barbe?” Popioły
la belle au bois dormant fr.: śpiąca królewna. „…p twoich i u twojego serca dziecinne i trochę późniejsze nawet lata spędziłem tak, jak spędzać je musiała la belle au bois dormant, słodko drzemiąca w swym kryształowym pałacu, wśród zaklętego lasu, którego nigdy nie dotykała jej stopa i z którego przychodziły…” Nad Niemnem
la boîte à mouches fr.: pudełko na muszki: modne w XVII–XVIII w. małe czarne ozdoby (z aksamitu lub tafty) naklejane na twarz, imitujące pieprzyki lub pełniące funkcję dekoracyjną. „— Eli będzie la boîte à mouches...” Popioły
la boîte à poudre fr.: pudełko na puder. „— Ja la boîte à poudre...” Popioły
la boîte à rouge fr.: pudełko na róż. „— Ja la boîte à rouge...” Popioły
La Bruyère, Jean de 1645–1696: fr. pisarz, autor Charakterów ( Les Caractères ou les Mœurs de ce siècle ), dzieła opisującego postaci i obyczaje XVII-wiecznej Francji. „Jest La Bruyère nowy.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
la carrière est ouverte au génie fr.: kariera stoi otworem przed geniuszem. „I nic dziwnego: „la carrière est ouverte au génie", więc korzystają.” Popioły
La donna è mobile wł.: dosł. kobieta jest zmienna; aria z opery Rigoletto Giuseppe Verdiego (1813–1901). „— I z rozmachem walnąłem kluczem w szyny, wybijając na jej cześć melodię: La donna è mobile.” Pożegnanie z Marią
La musique est une chose étrange!: Muzyka jest rzeczą nadzwyczajną. „La musique est une chose étrange!” Fortepian Chopina
la pospolité z fr.: pospolite ruszenie. „Mamy tu dosyć tego, jak je Cesarz Jegomość nazywa, la pospolité.” Popioły
la princesse: księżniczka. „La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie.” Dziady, część III
La princesse peut-être fr.: może księżna. „La princesse peut-être.” Dziady, część III
La Rochelle: miasto w zach. Francji nad Zatoką Biskajską, od XII w. także port morski; od połowy XVI w. przez kilkadziesiąt lat polityczny i militarny ośrodek hugenotów. „Pewnego kwietniowego poniedziałku roku 1625 w miasteczku Meung panował ruch tak niezwykły, jak gdyby na przykład wtargnęli doń hugenoci i zamierzali powtórzyć tego rodzaju krwawe sceny jak w La Rochelle.” Trzej muszkieterowie
la vertu cutanée surpasse tout fr.: cnota (wytrzymałości) skóry przewyższa wszystko. „Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!” Dziady, część III
La Vieuville, Charles de 1582–1653: francuski szlachcic, urzędnik odpowiedzialny za finanse Francji w latach 1623–1624 oraz 1651–1653, doradca Ludwika XIII. „— La Vieuville, siadaj na moim miejscu, a ja muszę pomówić z panem de Tréville w bardzo ważnej sprawie.” Trzej muszkieterowie
łabas gw.: cap, chaps. „Łabas my za śtangę, a tu przerżnięta jak mydło.” Syzyfowe prace
labet z fr.: hazardowa gra w karty. „Gdzieś zostawił przy labecie.” Zemsta
Labirynt: opisywana przez starożytnych historyków ogromna, skomplikowana budowla w oazie Fajum. Podobno liczyła 3000 w zawiły sposób połączonych pomieszczeń. Według Herodota połowa z nich znajdowała się pod ziemią, chowano w nich zmarłych władców oraz święte krokodyle. W XIX wieku we wskazanej okolicy odkryto szczątki otoczonego murem wielkiego kompleksu architektonicznego w sąsiedztwie piramidy Amenemhata III (ok.1860–1814 p.n.e.). Prawdopodobnie była to towarzysząca piramidzie świątynia grobowa. + 1 inne znaczenie „A w Labiryncie!...” Faraon to słowo w 2 lekturach →
laboga a. loboga gw.: dla Boga, na Boga. „Laboga, ociec!” Chłopi, Część czwarta - Lato
laborando, laborando: pracować, pracować. „A teraz pracujcie, laborando, laborando, bo nudno z wami.” Pożegnanie z Marią
labour ang.: praca. „Wtedy jak nic nie robi, korzysta z pracy młodego, jego krew pije i jego ramieniem się podpiera, tego młodego, a sam udaje, że to jego jest labour.” Ludzie bezdomni
laburzysta a. labourzysta: członek lub zwolennik brytyjskiej Labour Party (Partii Pracy). „To oczywiście o laburzystach, rozumiecie.” Rok 1984
lać wodę na miecz: zawrzeć pokój. „— Wy z Burłajem za najjaśniejszym i mądrym rozkazaniem chanowym zeszłego roku wodę na miecze leli.” Ogniem i mieczem
Lacedemon: Sparta. „Tak mówiła, a oni już w Lacedemonie” Iliada to słowo w 2 lekturach →
lacerna z łac.: szeroki płaszcz z kapturem, noszony jako wierzchnie okrycie przez wszystkie warstwy społeczne. „Wezmę ciemną lacernę i pójdę włóczyć się po mieście.” Quo vadis
Lach z ukr.: właśc. Lech, mityczny praojciec polskiego narodu; Lachami nazywano niekiedy dawniej Polaków, np. na Ukrainie. + 1 inne znaczenie „Więc pierwsza na czele miała Grafa Skir, który utrzymywał stronę tych, co się przebiorą w kontusze i nazywać się będą szlachtą, jakby z Lachem na nowo przybyli do kraju pustego.” Anhelli to słowo w 4 lekturach →
Łacha ił Ałła: Allah jest jedynym bogiem. „Łacha ił Ałła!” Ogniem i mieczem
Lachaj-Roi: hebr. בְּאֵר לַחַי רֹאִי ( beer lachaj roi ): 'studnia Żywego mojej wizji/studnia Żyjącego, który mnie widzi'. Raszi proponuje wyjaśnienie według interpretacji Targumu Onkelosa, aramejskiego przekładu z I/II wieku: „studnia, przy której ukazał się żywy anioł”, zob. Raszi do 16:14. «Studnia tego, który będzie żył w przyszłym roku», zob. Ibn Ezra do 16:14.
Lachiw daw., ukr.: Polaków. „— Chmiel bije Lachiw!” Ogniem i mieczem
Lachiw?... Szczob ich łycho! ukr.: Polaków?... Żeby ich licho! „Szczob ich łycho!” Ogniem i mieczem
Łacinnik: Włoch. „Jaki Łacinnik warzy się w tej smole?»” Boska Komedia
lacką: polską. „że ty wmieszał się w tę bójkę lacką” Noc listopadowa
lacki z ukr.: polski. „— Aleć ci nie pomoże ni groźba, ni wasza łacina lacka.” Ogniem i mieczem
łacnie daw.: łatwo. „— Wczoraj na drodze do Tyńca napadł mnie jeden wasz rycerz i choć z krzyża na płaszczu łacnie mógł poznać, ktom jest, na życie moje godził.” Krzyżacy
łacniej daw., gw., daw.: łatwiej. „— myślała wyzierając na drogę, tak się czuła skrzepioną tym krótkim śpikiem, że nie wróciła już do łóżka i aby łacniej doczekać się słońca, wyniesła dziecińskie szmaty i poszła je przeprać we stawie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
łacniej rzec: łatwiej mówić. „Łacniej rzec, widzę, niż czynić i tobie,” Treny
łacno daw., gw., gw., daw., starop.: bez trudu, łatwo. „— Łacno mu było, kawaler.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 7 lekturach →
łacny daw.: łatwy. „— Po dybkach ciężą kulasy, to niełacno pośpieszać — dorzucił urągliwie, zeźlony daremnym poszukiwaniem pieniędzy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
laconicum łac.: łaźnia parowa. „…dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie w niego i usunie zeń znużenie.…” Quo vadis
lacrima Christi łac.: łza Chrystusa. „Lacryma Christi...” Kordian
lacrimis łac.: łzami. „— Bo — rzecze pan Zagłoba, odciągając rycerza od ogniska — waść, swoim wojennym humorom i fantazji dogadzając, wojujesz i wojujesz, a ona tam lacrimis się każdego dnia zalewa, na próżno responsu czekając.” Ogniem i mieczem
laczego gw.: dlaczego. „— Ja też nie mogę wyrozumieć, laczego taki hojny?” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
ład waszych żywiołów: To jest: ziemię. „Zawieruszyła ład waszych żywiołów.” Boska Komedia
lada jako: byle jak. „Wojsko bez sprawy lada jako puszcza,” Grażyna
ladaco daw.: człowiek nieodpowiedzialny, lekkomyślny, mało wartościowy. + 2 inne znaczenia „Który by nie był kompletnym ladaco.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
ladacy neol.: przymiotnik od „ladaco", tj nicpoń. „Wedrzeć się mieli tchórze podli i ladacy?!” Odyseja
lądotrzęs: wywołujący trzęsienia ziemi. „Bo lądotrzęs Posejdon dał im dar już taki,” Odyseja
ładowny: tu: wypełniony. „Niosą ładowne” Iliada
ładuga: ładunek. „Stróż ładugi, towary sam dozorujący” Odyseja
lady Makbet: postać z dramatu Makbet autorstwa Williama Shakespeare'a (1564–1616); żona tytułowego bohatera, która nakłania go do królobójstwa w celu przejęcia władzy w Szkocji. „Ty, lady Makbet!...” Trzej muszkieterowie
ładzić daw.: przygotowywać. + 1 inne znaczenie „Przy tym w domu, choć ta człek i chory, to o niejedno się rozpyta, niejednego dopatrzy i niejedno zładzi.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Laertiades mit. gr.: syn Laertesa, tj. Odyseusz a. Ulisses, bohater Iliady i Odysei Homera, słynny ze sprytu. W czasie wojny trojańskiej i długiej podróży powrotnej wielokrotnie podstępem ratował się z opresji, był też pomysłodawcą konia trojańskiego, dzięki któremu Grecy zwyciężyli Trojańczyków. „— O Laertiadesie, z fortelów swych znany!” Potop
Laertyd: syn Laertesa. „Jam jest Odys Laertyd, z fortelów mych znany,” Odyseja
lafa starop., daw., daw., z niem.: daw. płaca, żołd. + 1 inne znaczenie „— Miserere mei, mości poruczniku, już ja sobie idę po swoją lafę niebieską.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Lafayette: długa ulica, prowadząca z dworca północnego (przy placu de Roubaix), na którym wysiadł Wokulski, w kierunku Grand Hotelu. Przecina ją bulwar Magenta (zbudowany za rządów Napoleona III). „— Patrzaj — mówi Suzin — to ulica Lafayette, a ot bulwar Magenta.” Lalka
ląg gw.: wylęganie się zwierząt z jaj. „A tu i czas przychodzi rodów, że już poniektóre zległy, krowy się też cielą, lągi wszędzie...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
laga: kij, laska. „Ale jadący naprzód pątnik z krzywą lagą uspokajał ich, iż to jedzie osoba duchowna wysokiej godności — więc kłaniali mu się, a niektórzy nawet kładli na piersi znak krzyża; on zaś widząc, jak go szanują, jechał w dumie radosnej, rad ze świata i pełen dla ludzi…” Krzyżacy
lager: w gwarze obozowej: niemiecki obóz koncentracyjny. „— Przez sześć lat w lagrze piątkami łazili, teraz odpoczęli dwa miesiące i znów łażą, chwała Bogu i Ojczyźnie, po czterech, a zamiast kapów — oficerowie na czele.” Pożegnanie z Marią wszystkie 4 wystąpienia →
lager a. lagier: niemiecki obóz koncentracyjny. „Stamtąd zabrali nad do innego lagru, do fabryki amunicji.” Medaliony
Lagerältester niem.: starszy obozu, najstarszy funkcyjny więzień. „A może to nieprawda, że byłeś Lagerältesterem w żydowskim lagrze pod Poznaniem?” Pożegnanie z Marią
lagerek: zdrobnienie od lager (rodzaj piwa). „Kiedy byłem młody, lagerek, mówiliśmy na niego „łupień", kosztował cztery centy za pół kwarty.” Rok 1984
lagier a. lager: niemiecki obóz koncentracyjny. „Ten nowy lagier nazywał się jakby Bunzig.” Medaliony
łagiew daw.: daw. naczynie do przechowywania wody i innych płynów. + 2 inne znaczenia „Wszakże i syna służebnicy, naród zeń uczynię, przeto iż nasieniem twoim jest".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →
łagiewka daw.: dzbanek a. bukłak. „I jarzynek tka w rękę; była i łagiewka” Odyseja
łagiewka a. łagiew: naczynie podróżne. „Zych przyjął go z otwartymi ramionami, radością i ze śpiewaniem, Jagienka zaś, wszedłszy na próg izby, stanęła jak wryta i omal nie upuściła łagiewki z winem na widok młodziana, myślała bowiem, że królewicz jaki przyjechał.” Krzyżacy
łagodne oko błękitu: księżyc. „Łagodne oko błękitu” Nad grobem Julii Capuletti w Weronie
lagrowiec: w gwarze obozowej: więzień obozu koncentracyjnego. „Żaden lagrowiec.” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →
Lahir: Etienne de Vignoles (1390–1433), znany bardziej pod nazwiskiem La Hire, jeden z przywódców wojsk króla francuskiego Karola VII; nazwiskiem jego ochrzczono we Francji waleta kierowego. Tradycyjne przypisywanie La Hire'owi wynalezienia kart do gry nie jest zgodne z prawdą historyczną. „Wyszły na świat szulery pod wodzem Lahirem.” Satyry
laik: dyletant, osoba nie znająca się na rzeczy; dziś popr. forma lm: laicy. „Oni myślą, że jakaś tysiączna albo nawet setna część milimetra nic nie znaczy, a nie wiedzą, laiki, że tam właśnie mieści się cały sens.” Lalka
łajać: ostro krytykować, strofować. + 2 inne znaczenia „Wszystkich łaje i potrąca,” Ballady i romanse to słowo w 6 lekturach →
łajdus on jest: mowa oczywiście o księdzu, nie o Panu Jezusie. „Łajdus on jest, o naród nie dba, zgoła zły pasterz, odpowie za to srogo, ale on jeden ma moc rozgrzeszania...” Chłopi, Część druga - Zima
Lajos Labdakida: Agenor, król Fenicji, miał syna Kadmosa, który założył Teby. Kadmosa synem był Polydoros; ten zrodził Labdakosa, a Labdakos Lajosa, którego synem był Edyp. „Śmiercią ugodzon Lajos Labdakida,” Król Edyp
lajstrygoński: Lajstrygonowie to mityczny lud ludożerców. „W siódmym przy lajstrygońskim stanęliśmy grodzie” Odyseja
lak: substancja używana dawniej np. do pieczętowania listów: uformowany w pałeczki (laski) lak łatwo było stopić np. w cieple płomienia świeczki, następnie pozwalano kilku kroplom spaść na złożenie listu, odbijano tam pieczęć, a lak szybko zasychał; otwarcie listu było niemożliwe bez złamania lakowej pieczęci: w ten sposób zabezpieczano korespondencję przed osobami niepowołanymi; lakowano także butelki z substancjami lotnymi lub łatwo psującymi się, uszczelniając je tym sposobem. + 1 inne znaczenie „Złamałyby się pod jego ciężarem jak dwie laski laku.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →
Lakedajmona: Sparta. „Aż do Lakedajmony tej Menelajowej.” Odyseja
łakoć daw.: przysmak. „Lecz i starszyzna za łakocią goni;” Grażyna
łakoci: w wyd. I i II: „łakocie". „Czemu, o dziecię, nie hasasz na kijku, nie bawisz się lalką, much nie mordujesz, nie wbijasz na pal motyli, nie tarzasz się po trawnikach, nie kradniesz łakoci, nie oblewasz łzami wszystkich liter od A do Z?” Nie-Boska komedia
łakomy daw.: tu: budzący zainteresowanie i chęć posiadania, por. „łakomy kąsek". + 2 inne znaczenia „Zawżdy się zbytek kończy doświadczeniem smutnym.” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →
lakonizm z gr.: dziś: lakoniczność, zwięzłość. „— rozumiałbym jeszcze lakonizm.” Quo vadis
laksujący daw.: przeczyszczający. „…odzić gatunku choroby, żeby czwartego dnia sesji posyłać do nich aptekarzy z lekarstwami ściągającymi, uśmierzającymi, laksującymi, głownymi, usznymi, serdecznymi et cetera, podług różnicy chorób, a te lekarstwa żeby na każdą sesję powtarzać, zmieniać lub ich…” Podróże Guliwera
lakudra gw.: łachudra. „— Mówię ci, wypędź z chałupy te lakudre!” Chłopi, Część czwarta - Lato
lama: jedwabna tkanina, przetykana srebrnymi bądź złotymi nitkami. + 1 inne znaczenie „…że trzyma je ukryte po Dnieprowych komyszach, ale też nieraz go widziano, jak deptał zabłoconymi nogami po złotogłowiach i lamach, koniom słał kobierce pod kopyta albo jak, ubrany w adamaszki, kąpał się w dziegciu, umyślnie kozaczą pogardę dla onych wspaniały…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Łamał wierzby na biedaku: chodzi o wierzbowe rózgi służace do wymierzania kar cielesnych. „Łamał wierzby na biedaku,” Kordian
łamanie kołem: forma średniowiecznej egzekucji. „— Nie zdradzą, bo na Mazowszu każdy dawno na łamanie kołem zarobił i nad każdym wyrok cięży.” Krzyżacy
Lamartine, Alphonse de 1790–1869: francuski poeta romantyczny, polityk, zwolennik pacyfizmu. „Czytujesz Lamartina —” Noc listopadowa
lamentacja daw.: lament. „Nie zważając bynajmniej na lamentacje imć pana Bonacieux, z którymi zresztą byli oswojeni, dwaj stróże ujęli więźnia pod pachy i odprowadzili, gdy tymczasem komisarz pisał naprędce list, na który czekał woźny.” Trzej muszkieterowie
lamentarz gw.: elementarz. „A on, para, co ino za szybą u Żyda widział lamentarz, tak se śkika między nimi jak zając...” Placówka
lamenty Simonidowe: Simonides z Keos (ok. 556–468 r. p.n.e.), poeta gr., autor wielu utworów lamentacyjnych. „I lamenty, i skargi Symonidowe,” Treny
Lamm Pasibrzuch a. Lamme Goedzak: bohater powieści Charles'a De Costera (1827–1879) (fr.) La Légende et les Aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d'Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs , najlepszy przyjaciel Dyla Sowizdrzała ( Ulenspiegel ), rozpoznawalna postać flamandzkiego folkloru. „…ymś z pokojów oficerskich książkę, opowieść o bohaterskich, wesołych i chwalebnych przygodach Dyla Sowizdrzała i Lamma Pasibrzucha.…” Pożegnanie z Marią
lampa Akermanu: latarnia morska w Akermanie. „To błyszczy Dniestr, to weszła lampa Akermanu.” Sonety krymskie
lampa Aladyna: cudowna lampa z baśni arabskich Tysiąca i jednej nocy , za której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie. „On jest sezamem, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, jest obrusem, na którym zawsze można znaleźć obiad, jest lampą Aladyna, za której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie.” Lalka
lampadario wł.: świecznik, żyrandol. „Niewolnicy, zwani lampadarii, szli na przedzie, inni zwani pedisequi — po obu stronach lektyki, Atacynus zaś tuż za nią czuwając nad pochodem.” Quo vadis
lamperia z niem.: kolorowy pas zdobiący od podłogi do pewnej wysokości płaszczyznę ścian wewnątrz budynku. „Drzwi te równie jak okna były poroztwierane, gdyż właśnie świeżo pociągnięto ściany klas na kolor szaroniebieski, z wielkimi lamperiami, i wymalowano podłogi żółtą farbą olejną.” Syzyfowe prace
Lampetia z Faetusą: imiona oznaczające jasność i blask. „Lampetia z Faetusą, obie cudne krasą.” Odyseja
Lampos: koń z rydwanu Jutrzenki, imię oznacza „błyszczący". „Z Lampem i Faetonem nie wbiegł na niebiosy” Odyseja
lampryska: węgorz. „— Jest więc tak przezroczysta jak lampryska albo jak młoda sardynka?” Quo vadis
lamus daw., z niem.: niewielki budynek, zazwyczaj zabezpieczony od ognia, służący jako skarbiec, ale częściej będący składem rupieci lub spiżarnią. + 3 inne znaczenia „Weszli naprzód na niewielki dziedziniec, na którym prócz szkoły, starego lamusa i warsztatu siodlarskiego, znajdowała się kaplica świetego Mikołaja, po czym przez most Mikołajski wkroczyli na właściwe Przedzamcze.” Krzyżacy to słowo w 6 lekturach →
łan: obszar ziemi przeznaczonej do uprawy, wydzierżawiony osadnikowi. „Było kilka łanów obrabianych przez chłopów dawnych albo świeżo osadzonych przez opata.” Krzyżacy
lanca: włócznia. „Ale prędzej od ruchu źrenicy zmienił się ów sen w postrach gwałtowny, który go przebił na wylot jak gdyby lancą.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
Lancelot: bohater sławnego i popularnego romansu w średnich wiekach; rycerz głośny na dworze króla Artura i kochanek jego żony, królowej Ginewry. „Czytać w głos dzieje przygód Lancelota,” Boska Komedia
lancknecht: hazardowa gra w karty popularna do początku XX w. „Z jakimś panem przejezdnym, któremu zaproponował partię lancknechta.” Trzej muszkieterowie
landara: ciężka, duża kareta podróżna. „Są to ogromne, niskie landary bez podłogi, bez nar, z dymiącym kominem, ze szparami w ścianach — jednym słowem, do mnie podobne: ze wszystkimi wadami, ale za to bez żadnych zalet.” Ludzie bezdomni
Landau, Anastazy Stanisław 1876–1957: sławny lekarz warszawski, internista, specjalista chorób wątroby i dróg żółciowych, jeden z pionierów badań biochemicznych jako metody diagnostycznej, ordynator w Szpitalu Wolskim w Warszawie, autor licznych prac naukowych oraz podręczników, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; po wojnie profesor Akademii Medycznej w Warszawie oraz członek Polskiej Akademii Nauk. „To Hertza wezwać, nie Landaua,” Kwiaty polskie
Landrat niem.: naczelnik powiatu w Prusach nadzorujący sprawy administracyjne i policyjne. + 1 inne znaczenie „Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →
landszturm z niem. landsturm: pospolite ruszenie, żołnierze rezerwy. „Brodaty landszturm, w lewo łby,” Kwiaty polskie
łani starop. forma: dziś M.lp: łania. „Owóż i łani morzem głębokim płynie.” Odprawa posłów greckich
łanią: dziś popr. forma B. l. poj.: łanię. „Dwa lwy na górach, walcząc o zabitą łanią,” Iliada
łania chyża: szybka łania jest metaforą ziemi, w której szybko dojrzewają plony. Opowieść talmudyczna ( Sota 13a) łączy ten werset z dniem pogrzebu Jakuba, gdy Esaw zgłosił roszczenia do miejsca w grocie Machpela. Synowie Jakuba przypomnieli mu, że odsprzedał on swoje miejsce bratu. Esaw stwierdził, że sprzedał jedynie pierworództwo, i gdy Esaw zażądał dokumentu: Naftali pobiegł po dokument do Micraim, zob. Raszi do 49:21. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
łanie: tu przen.: piękne kobiety. „Którzy zagnali piękne łanie twoje” Pieśni
lanista: nauczyciel, trener gladiatorów. „Po czym kazał się nieść do Winicjusza, którego zastał fechtującego się z domowym lanistą.” Quo vadis
lanka starop.: piłka odlana z kauczuku, nie nadmuchiwana; takie piłki chłopcy robili kiedyś z rozpuszczonych na wolnym ogniu starych kaloszy. + 1 inne znaczenie „— Dam ci za ten papier łyżwy, dwie lanki, album z markami, palące szkło i magnes.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
Lano: głośny kostera i szuler włoski, w bitwie pod Pieve del Topo, lubo mógł ratować się ucieczką, sam szukał śmierci, jako jedynej ucieczki od nędzy, w jaką wtrąciło go namiętne marnotrawstwo. Daremnie on w piekle śmierci w pomoc przyzywa, ażeby umknąć od pogoni: dlatego wyszydza go Jakub, drugi współtowarzysz jego marnotrawstwa. „Rzekł pierwszy, drugi z tyłu krzyczał: «Lano!” Boska Komedia
lansada: łukowaty skok konia. „Bawiła się jak człowiek: to nastawiwszy uszka i rozdymając nozdrza z chrapaniem, słuchała muzyki, to za nią w żartkich lansadach szła, niosąc jeźdźca rozkosznie jak w kolebce.” Popioły
lanszaft niem. Landschaft: krajobraz, pejzaż. „Na ścianach wisiały lanszafty tak zakurzone i sczerniałe, że, po prawdzie, nie wiadomo było, po co one wiszą już na swych zardzewiałych gwoździach lat tyle, skoro żadnego lanszaftu nic nikomu nie pokazują.” Przedwiośnie
Laodok: woźnica Antylocha. „Oddawszy swe oręże w ręce Laodoka,” Iliada
Laokoon opasany wężami: Laokoon to postać z mitologii greckiej; był kapłanem Apollina w Troi, za świętokradztwo wraz ze swymi synami został zaduszony przez węże, które wynurzyły się z morza; scenę tę przedstawia słynna starożytna rzeźba Grupa Laokoona . „— mówił, śmiejąc się i płacząc jednocześnie, przy czym wdziewał skarpetki na ręce, stając się podobny do statui Laokoona opasanego wężami.” Opowieść wigilijna
łapciuch: obdartus. „Czy tam te łapciuchy nasze flisy już nie są?...” Mendel Gdański
łapeć daw.: but zrobiony (wyplatany) z łyka (tj. znajdującej się pod korą tkanki drzew i krzewów), słomy, itp. „Siekiera na ramieniu, półkożuszek na grzbiecie, łapcie, czapka magierka, torba parciana na sznurku, ot, drwal taki.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
łapes capes: szybko, znienacka; wyrażenie powstałe przez dodanie do polskiego zwrotu „łap cap" końcówki właściwej językowi jidisz, którym posługiwali się Żydzi polscy. „Łapes capes — niech go chwycą;” Zemsta
lapidarny: skrótowy; za pomocą możliwie najmniejszej liczby słów. „Wolnym krokiem zbliżył się do kuchni i w sposób lapidarny, podniesionym głosem zawołał:” Syzyfowe prace
Laponia Saami: region w północnej Europie, obejmujący swoim zasięgiem Półwysep Kolski w Rosji oraz północne tereny trzech państw skandynawskich: Finlandii, Szwecji i Norwegii. Laponia zamieszkana jest przez rdzenną ludność Północy — Lapończyków (Saamów). „W chatce nie było nikogo oprócz starej Laponki, która gotowała rybę nad lampą napełnioną tranem.” Baśnie
łapy po sobie: rusycyzm; popr.: (...) przy sobie. „Łapy po sobie!” Noc listopadowa
Laramie: niewielkie miasto w USA, w stanie Wyoming, w dolinie Laramie, pomiędzy pasmami górskimi Snowy Range i Laramie Range, nad rzeką o tej samej nazwie; powstałe w 1868 jako kolejowe miasteczko namiotowe podczas budowy trasy transkontynentalnej, na krótki czas stało się znane jako zachodnia stacja końcowa. „…zdłuż lewego brzegu rzeki Platte aż do połączenia z gałęzią północną, biegnie wzdłuż gałęzi południowej, przemierza tereny Laramie i góry Wasatch, okrąża Jezioro Słone, zjawia się w Salt Lake City, stolicy mormonów, zapuszcza się w dolinę Tuilla, biegnie przez…” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
larendogra fr. L'eau de la reine d'Hongrie : Woda Królowej Węgierskiej, fr. l'eau de la reine d'Hongrie : woda królowej węgierskiej: nalewka tymiankowo-rozmarynowa, dawny odpowiednik wody kolońskiej, używana też do otrzeźwiania mdlejących osób. „— Tyle waszmościów moderunki wojny zaznały, ile mniszki mężów; szaty macie świeże i larendogrą pachną, ale choć to piękny zapach, wszelako w pierwszej bitwie postaram się od waszmościów pod wiatr trzymać.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
largo wł.: szeroko, rozlewnie: termin muzyczny określający tempo grania utworu. „Wiatr się wzmógł, dął jednostajnie, z hukiem przechodzącym od czasu do czasu w głuche largo; śnieg zacinał z boku.” Siłaczka
larum łac.: alarm. „W głównym obozie szwedzkim już trąby poczęły grać larum.” Potop to słowo w 2 lekturach →
larwa daw.: maska. „W tę larwę żalu, liberię boleści.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
larwy: straszydła. „Jakie się larwy szamocą!” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
lary mit. rzym.: domowe bóstwa opiekuńcze, miały w domach kapliczki zw. lararium; por. lary i penaty (sprzęty domowe, ognisko domowe). „— Zawsześ mi był miły — odrzekł na to z żywością Winicjusz — ale teraz każę chyba ustawić wśród moich larów twój posąg — ot, taki piękny jak ten — i będę mu składał ofiary.” Quo vadis
lary i piernaty: żartobliwie przekręcony zwrot łac.: lary i penaty , co w wierzeniach starożytnych Rzymian oznaczało: opiekuńcze bóstwa domowe. „Zrywał się rano, tym skwapliwiej, że już przed godziną szóstą jego izdebka pod blaszanym dachem, dokąd w czerwcu ze wspaniałych salonów wyniesiono jego „lary i piernaty" — wprost tliła się od żaru.” Ludzie bezdomni
las ciemny: Symbol stanu umysłu obłąkanego niehamowanymi namiętnościami, które sprowadzając człowieka z drogi prostej życia, wtrącają go w błąd i grzech. „Wszedłem w las ciemny; jaka gęstwa dzika,” Boska Komedia
Las Hercyński a. Góry Hercyńskie: górzysty i lesisty region nad rzeką Ren. „— Mam w Szczytnie cudowny balsam gojący, który od pewnego pustelnika w Hercyńskim Lesie dostałem i który mógłbym we trzech dniach sprowadzić.” Krzyżacy
Las Rzuchowski a. Las Chełmiński: niewielki kompleks leśny na obszarze gmin Dąbie oraz Koło, w powiecie kolskim; podczas okupacji funkcjonował tu tzw. „obóz leśny" (część hitlerowskiego obozu zagłady w Chełmnie), który był początkowo miejscem rozstrzelań i pochówku ofiar obozu w Chełmnie, a następnie naziści zlokalizowali w lesie krematoria. „Został wysadzony w powietrze w tym samym czasie, gdy w pobliskim słynnym Lesie Rzuchowskim spłonęły cztery krematoria.” Medaliony
Lasciate ogni speranza voi ch'entrate wł.: Porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie; napis nad bramą piekła w Boskiej Komedii Dantego Alighieri. „Ogni speranza voi ch'entrate...»” Kwiaty polskie
laseczka kaducza: tu: kaduceusz. „i ostawił mi laseczkę kaduczą.” Wesele
Lasek Buloński: obszerny park naturalny na zachodnim krańcu Paryża, ulubione miejsce spacerów. + 1 inne znaczenie „…ępował do ścieków paryskich i do ozdobionych trupimi głowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, hale i konserwator…” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Lasek Vincennes: lasek podmiejski, na wschodnim krańcu Paryża, zamieniony w park naturalny, miejsce spacerów i wypoczynku paryżan. „Lasek Vincennes leży w stronie południowo–wschodniej, a kraniec Lasku Bulońskiego w północno–zachodniej stronie Paryża.” Lalka
„lasek": Lasek Buloński. „Gdy paryżanin chce zobaczyć naturę, jedzie za miasto albo do „lasku", gdy chce nacieszyć się sztuką, idzie do galerii Luwru, a gdy pragnie zdobyć wiedzę, ma muzea i gabinety.” Lalka
łaski godne: godne serdeczności, życzliwości, miłości. „Co by łaski rodziców swych tak godne było:” Treny
lasować się: o wapnie: łączyć się z wodą. „Przytupując z zimna nogami jak śpiący koń, mieszał gracą lasujące się wapno.” Pożegnanie z Marią
Lassalle Ferdynand 1825–1864: działacz niemieckiego ruchu robotniczego, zapoczątkował kierunek oportunistyczny w socjaldemokracji niemieckiej. „Weź pan Heinego, Börnego, Lassala, Marksa, Rotszylda, Bleichrödera, a poznasz nowe drogi świata.” Lalka
last not least ang: rzecz ostatnia, lecz nie najmniej ważna. „Postanowił pójść do dworu, obejrzeć go po dniu i — last not least — coś ciepłego wypić czy też przekąsić.” Przedwiośnie
Łaszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic 1588–1649: strażnik wielki koronny, żołnierz, awanturnik, wielokrotnie skazany na banicję. „Pokazało się, iż był to pan strażnik koronny Samuel Łaszcz, sławny zresztą awanturnik, krzywdziciel, warchoł i zabijaka, ale żołnierz wielki.” Ogniem i mieczem
Laszek z ukr. Lach : Polak: tu w lekceważącym zdrobnieniu o Polaku. „A to co za Laszek koło ciebie?” Ogniem i mieczem
Laszka biłoruczka z ukr., pogard.: Polka arystokratka. „Laszka biłoruczka! Kozak jej śmierdzi!” Ogniem i mieczem
łaszt: dawna miara towarów sypkich, równa około 3840 l. „Marcin damie łeb urwał za dwa łaszty żyta,” Satyry
lat: dosłownie napisane jest tu: sto lat i dwadzieścia lat i siedem lat. «To uczy, że każdy [z tych okresów] powinien być pojmowany jako odrębna całość: w wieku stu lat była jak dwudziestolatka co do grzeszności, i tak jak w wieku dwudziestu lat była bezgrzeszna, gdyż nie osiągnęła jeszcze wieku, gdy podlega się karze, tak też i jako stulatka była bezgrzeszna. A w wieku dwudziestu lat była tak piękna jak w wieku siedmiu lat», zob. Raszi do 23:1.
lat / Mamkać nie ukradnie: zwrot różnie tłumaczony: „nie ujmie ci lat to, że młodą osobę przedstawisz jako swoją mamkę" (L. Ślękowa); „niełatwo mamce mówić, że masz mniej lat" (T. Sinko). „Mamka-ć nie ukradnie;” Pieśni
łata: tu: deska a. belka, element konstrukcyjny dachu. „…zrębów i rozrzucono, że cała dróżka i pole wokoło, na jakie pół stajania, zaniesione były opalonym poszyciem, potrzaskanymi łatami, przepaloną słomą i na pół zwęglonym drzewem, i wszelką spalenizną.…” Chłopi, Część druga - Zima
lata jeno ponoś niedobrane: Michał Korybut Wiśniowiecki miał w 1656 r. 16 lat, byłby zatem młodszy od Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej o ok. 9 lat. „Lata jeno ponoś niedobrane, ale to znów nie moja rzecz.” Potop
lata zbiegłe męczarnią: lata, których treścią, gdy biegły, była męczarnia, cierpienie. „Zbiegłe męczarnią dla świata;” Kordian
lata życia Iszmaela: lata życia Iszmaela podane są po to, by można było prześledzić lata życia Jakuba. Stąd midrasz wnioskuje, że po opuszczeniu domu swojego ojca Icchaka, zanim Jakub przybył do Labana, przez czternaście lat pobierał nauki w domu Ebera, zob. Raszi do 25:17. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
lata życia Sary: «Wszystkie lata jej życia były równe w dobroci», zob. Raszi do 23:1.
latających: dziś popr. forma B. lm r.nmos.: latające. „Nad kanałami strzelano do ptaków z łuku, chwytano je w ogromne potrzaski z sieci, które od razu zagarniały po kilkadziesiąt sztuk, albo na latających swobodnie wypuszczano sokoły.” Faraon
latarnia: nazywano tak wieżyczki o licznych okienkach, przez które sączyło się światło do kościoła. „W latarni raczej, bo tu Julia leży;” Romeo i Julia
latawiec: ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz. „Pon latawiec!” Wesele
Lateran: plac w Rzymie nazwany od imienia pewnej starożytnej rodziny rzymskiej. Później od placu tego przyjął nazwę kościół zbudowany przez Konstantyna Wielkiego. Tu wzięta jest część za całość, kościół za samo miasto Rzym. „Wtenczas gdy klękał świat przed Lateranem;” Boska Komedia
łątka daw.: rodzaj ważki; zamieszkujący brzegi wód i podmokłe okolice owad o smukłym, długim ciele i przezroczystych, błoniastych skrzydłach, zielony a. niebieski, o metalicznym połysku. + 2 inne znaczenia „Kochać łątkę i mysz polną,” Łąka to słowo w 4 lekturach →
latmi: skrócone od: latami. „gdzie latmi zerdzałe wrzeciądze” Noc listopadowa
lato daw., starop.: wiek, rok życia; w którymkolwiek lecie : w którymkolwiek roku życia, w jakimkolwiek wieku. „«Już to dziesiąte lato niebo toczy,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
Latona mit. gr.: matka Apollina i Artemidy (ich ojcem był Zeus). Należała do tytanów, drugiego pokolenia bogów (starszego od bogów olimpijskich). + 2 inne znaczenia „Córkę Latony, gdy powietrze letnie” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
latoś daw., gw., daw.: w tym roku. + 1 inne znaczenie „— La wszystkich latoś ciężki przednówek — szepnęła Weronka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
latosi: tegoroczny. „To płachty zielonawe ozimin, to zeszłoroczne kartofliska czerniały abo i już latosie podorówki, miejscami zaś po dołkach siwiały wody i wlekły się kiej to szkliwo roztopione.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
latowy gw.: letni. „Dzień był bardzo cudny, prawdziwie latowy.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
łatwie: dziś popr.: łatwo. „…więc gościem jako najdłużej albo i całkiem na Mazowszu ostańcie, gdzie łaskę moją jużeście zdobyli, a miłość ludzką również łatwie cnymi uczynkami zdobędziecie!…” Krzyżacy
Latyczów: miasto przy ujściu rzeki Wowk do Bohu, leżące na Czarnym szlaku; zajęte i złupione przez Kozaków podczas powstania Chmielnickiego. „Minąwszy Bar, pełen smutnych dla kniaziówny wspomnień, weszli nasi podróżni na stary gościniec prowadzący na Latyczów, Płoskirów, do Tarnopola i dalej aż do Lwowa.” Ogniem i mieczem
latyfundia: wielkie posiadłości ziemskie. „Rozciągnie ona nowe szklane domy, rozrzuci je po szerokich pustkach, ugorach, polach, lasach dawnych latyfundiów.” Przedwiośnie
laubzega z niem. Laubsäge: wyrzynarka, gilotyna do papieru. „Adams obiecał wyciąć laubzegą, a Dżek był w cukierni, ale powiedzieli, że jeszcze za wcześnie.” Bankructwo małego Dżeka
Lauda, Szoja, Niewiaża: rzeki w środkowej części Litwy. „Gniazdo ich rodzinne istniejące do dziś zwało się także Billewicze, ale prócz nich posiadali wiele innych majętności i w okolicy Rosień, i dalej ku Krakinowu, wedle Laudy, Szoi, Niewiaży — aż hen, jeszcze za Poniewieżem.” Potop
laudetur łac.: niech będzie pochwalony; formuła powitalna przyjęta w katolicyzmie. „— Laudetur...” Pan Wołodyjowski
laudum łac.: wici, wezwanie pod broń; tu M. lm lauda . „Wydane lauda zwołały również pod broń szlachtę województwa ruskiego i dalszych przyległych, która stanęła licznie a zbrojno z tym większą łatwością, że Szwedów wcale w tych stronach nie było.” Potop
laufer daw., z niem., z niem.: Läufer, z niem., daw.: w gwarze obozowej: goniec obozowy, więzień funkcyjny. + 3 inne znaczenia „Poprzedzali go dwaj laufrowie z kijami i dwaj z pochodniami; zaś za lektyką szło czterech służących uzbrojonych od stóp do głów.” Faraon to słowo w 7 lekturach →
laur: symbol wybitnych osiągnięć, tak odznaczano w starożytnej Grecji zarówno mistrzów w dziedzinie sportu, jak np. literatury; stąd pochodzi: laureat , czyli uwieńczony laurem. „Że gałązka laurowa lepsza od korony,” Balladyna
Laura: imię to, któremu poetycki walor nadał słynny zbiór wierszy Petrarki (1304–1374) Canzoniere , było bardzo rozpowszechnione w sentymentalnej i romantycznej poezji miłosnej. „— No, od czegóż by była Laura?” Przedwiośnie
Laurenty: ojciec Laurenty, jedna z postaci wyżej podanej tragedii. „Gdyby Wokulski w tej chwili znalazł się u jej nóg, ona może nawet wsunęłaby mu palce we włosy i bawiąc się nim jak wielkim psem czytałaby tę oto skargę Romea przed Laurentym:” Lalka
laurka: papier ozdobiony obrazkiem. „…óremu zszywa akta pana mecenasa; wie, kiedy przyjdzie Joasia od pani radczyni z żądaniem, aby jej za „śkło pięknie wsadził" laurkę z powinszowaniem, na której złocisty anioł odkrywa się i pokazuje kawalera z bukietem róż w ręku; wie, kiedy nie je obiadu studen…” Mendel Gdański
Lausanne fr., niem.: Lozanna, miasto w Szwajcarii, nad Jez. Genewskim. „Listy adresuje się: Münich, Lausanne, Paris IX-e — i wreszcie: Nice (Alpes Maritimes).” Granica
Lavater: Johann Kaspar Lavater uważał całe Pismo Św. za słowo Boże w dosłownym znaczeniu. Stanowisko to uwydatnił zwłaszcza w dziele Aussichten in die Ewigkeit . „Jest ograniczona, a sądzi, iż jest uczoną, zabawia się studiowaniem kanonów, zajmuje się bardzo gorąco modnym dzisiaj, moralno–krytycznym reformowaniem chrześcijaństwa i wzrusza wzgardliwie ramionami nad mrzonkami Lavatera.” Cierpienia młodego Wertera
Lavater, Johann Caspar 1741–1801: szwajcarski poeta, duchowny i kaznodzieja, zwolennik tezy, że nauki przyrodnicze poświadczają słuszność objawienia, odwołując się do nauk przyrodniczych; w medycynie autor koncepcji mówiącej o odwzorowaniu duszy w rysach twarzy i kształcie czaszki ( fizjonomiki ). „ja odgadnę z twarzy sądem Lawatera.” Kordian
Lawinia: córka Amaty, która się powiesiła z gniewu i rozpaczy, mniemając, że Eneasz zabił Turnusa, narzeczonego jej córki, i sam jej córkę chciał porwać ( Eneida , księga XII). „Jednak tyś twoją Lawinię zgubiła.” Boska Komedia
Lawiński, Ludwik 1887–1971: ur. jako Ludwik Latajner, pseud. Kiwdul Talajner, aktor kabaretowy, recytator, komik, autor tekstów, piosenkarz, monologista (specjalista od szmoncesów); związany z wieloma kabaretami we Lwowie i Warszawie, m.in. „Qui pro Quo" (od 1922 z przerwami do 1932), „Perskie Oko" (pod kierownictwem Konrada Tama, 1925–1927), „Banda" (współkierowanym przez Tuwima) i in., zmarł na emigracji w Londynie. „W «Qui pro Quo» (z Tomem i Lawińskim),” Kwiaty polskie
ławnik: w miastach lokowanych na prawie niemieckim był obierany spośród rajców i sprawował m. in. władzę sądowniczą na czele sądu wójtowskiego wraz z ławnikami, którzy mieli prawo sprzeciwu wobec jego wniosków; sądom tym w mieście podlegały ważniejsze sprawy cywilne i kryminalne. „Piotra wójt utrzymywał, Jędrzeja ławnicy.” Bajki i przypowieści
lazaret: szpital wojskowy bądź przytułek. „Były tam nieprzebrane zapasy drzewa ułożone w szychty tak wielkie jak domy, składy kul kamiennych sterczące na kształt piramid, cmentarze, lazarety, magazyny.” Krzyżacy
lazarysta: członek Zgromadzenia Misjonarzy, założonego w Paryżu w 1625 przez Wincentego à Paulo, powołanego do pracy misyjnej, szkolnictwa i opieki nad chorymi w małych miejscowościach. „Moje postanowienie tym razem jest niewzruszone: po ukończeniu oblężenia wstąpię do lazarystów.” Trzej muszkieterowie
Łazarz: postać biblijna, przyjaciel Jezusa Chrystusa, który go wyprowadził z grobu i przywrócił do życia. + 1 inne znaczenie „Chorzy, zmoknięci, bezsilni, do Łazarzów podobni, stawali nagle do bitwy z płonącym licem, z ogniem w źrenicach.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
ląże: dziś popr.: lęgnie. „łza już się w oczach nie ląże,” Noc listopadowa
Łazienki: znany park warszawski w południowej części miasta, ulubione miejsce przechadzek. Nazwa pochodzi od pałacu z końca XVII wieku, przeznaczonego początkowo na łazienki. Pałac został całkowicie przebudowany w stylu klasycznym za czasów Stanisława Augusta. Wypalony przez Niemców po powstaniu warszawskim, został odrestaurowany i udostępniony zwiedzającym. „Ale zrobiwszy to, dziś ani miesza się do sklepu; składa wizyty wielkim panom albo jeździ swoim powozem do Łazienek, albo gdzieś znika bez śladu; a w sklepie ukazuje się ledwie przez parę godzin na dzień.” Lalka
łaźnia starop.: określenie dotyczące zarówno miejsca, w którym się kąpano, jak również w drugim znaczeniu: stosunek seksualny. „Tam pewna łaźnia, mówię, łaźnia będzie.” Fraszki
łaźnie publiczne: termy; zespół budynków użyteczności publicznej obejmujący sale do kąpieli zimnych, ciepłych, gorących i parowych, sale gimnastyczne, boiska i ogrody, niekiedy biblioteki. Można z nich było korzystać bezpłatnie. Stanowiły rodzaj centrów rekreacyjno-rozrywkowych, w których kwitło życie towarzyskie. „W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw retor, o którym mówiono w mieście, lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo zajmujące zapasy.” Quo vadis
Łaznów: polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. „I wraz też przed plebanię zajeżdżała bryczka w spaśne kasztanki, z której wysiadał tłusty i czerwony ksiądz z Łaznowa.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
lazom gw.: lezą; wchodzą. „Zamknij, niech nie lazom baby.” Wesele
lazur: błękit nieba, bardzo intensywny i czysty. „I tak naprzeciw siebie szły w niebo te dwa oddechy: fabryki i facjatki, niknąc w przejrzystych lazurach, może łącząc się w nich nawet.” Dym
lazurowsze daw.: dziś: bardziej lazurowe. „Mam i ja tu siedzibę tuż nad wodą, z oliwnikiem i lasem cyprysów za willą, i gdy pomyślę, że ta siedziba stanie się kiedyś twoją, bielsze wydają mi się jej marmury, cienistsze ogrody i lazurowsze morze.” Quo vadis
lazy ang.: ociężali, leniwi. „Ludzie to są zwykle lazy, wiesz pan doktor, jak Anglik powie.” Ludzie bezdomni
Le corbillon: tu: francuska gra towarzyska. „— Ja proponuję Le corbillon...” Popioły
le Directeur fr.: dyrektor. „Raz tylko, gdy wystawiono w teatrze Horatiusa Coclesa, był w loży le Directeur Barras, ale ten, aczkolwiek najgłówniejszy, nie sprawił na mnie wrażenia czegoś potężniejszego od monarchy.” Popioły
le faux chignon fr.: sztuczny kok. „— Cecylka, czekajcie, czekajcie: le faux chignon...” Popioły
le fer à friser fr.: lokówka. „— Gabriel — le fer à friser.” Popioły
le flacon fr.: flakon. „— A Kamil — le flacon!” Popioły
le grand-duc Michel fr.: wielki książę Michał; tj. Michał Pawłowicz Romanow (1798–1849), młodszy brat Aleksandra i Konstantego. „Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,” Dziady, część III
Le jour de la vie est arrivé!: nadszedł dzień życia. „«Le jour de la vie est arrivé!»” Poezja
le miroir fr.: lustro. „— Ja będę le miroir...” Popioły
„Le Moniteur de la Mode" fr.: monitor mody: tytuł żurnala mód paryskich (monitor: doradca, nauczyciel). „Odsuwa tamburek i ze stolika, na którym leżą Szekspir, Dante, album europejskich znakomitości tudzież kilka pism, bierze: „Le Moniteur de la Mode" i zaczyna go przeglądać z największą uwagą.” Lalka
le secrétaire fr.: sekretarz. „Le secrétaire?” Popioły
Leander i Hero mit. gr.: mityczni kochankowie. Hero była kapłanką Afrodyty w Sestos nad Hellespontem (dziś Dardanele, cieśnina u zach. wybrzeży Turcji, łącząca Morze Egejskie z Morzem Marmara), a Leander każdej nocy przepływał do niej z drugiego brzegu cieśniny, prowadzony światłem lampki w oknie ukochanej. Pewnej nocy wiatr zgasił lampkę i Leander utonął, a Hero popełniła samobójstwo, rzucając się z wieży do morza. „Oto dlatego, żem odgadł, iż uciec po prostu chcecie, a ja takem się w synowicy waszmościnej rozkochał, iż byle ją widzieć, Hellespont bym co dzień przepływać gotów jako ów Leander dla Hery...” Potop
lebioda: pospolity chwast, dawniej liście były wykorzystywane jako jarzyna, głównie przez biedotę, a z nasion robiono mąkę do wypieku chleba. + 3 inne znaczenia „— Kto ma jeno lebiodę z otrębami, temu nie potrza mówić o biedzie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
lebo gw.: lub, albo. „…swoim łóżku, rozciągnięty i sztywny, z rozdziawioną i uwalaną w ziemi gębą, podobien zgoła do zeschłej na słońcu grudy ziemi lebo pnia spróchniałego; w zesztywniałych garściach zaciskał piach, zaś oczy otwarte szeroko patrzyły z takim zachwyceniem, a tak kajś…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
lec: legnąć, położyć się. + 1 inne znaczenie „Mogęż, o pani, lec na twoim łonie?” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
Lecą liście z drzew ...: początek pieśni Wincentego Pola (1807–1872) ze zbioru Pieśni Janusza , zatytułowanej Śpiew z mogiły . (W oryginale początek brzmi: „Leci liście z drzewa" ) Według niezupełnie pewnych danych muzykę do słów tej pieśni ułożył Fryderyk Chopin. „Na mogile śpiewa jakieś ptaszę polne...” Nad Niemnem
Lecą świetliki: piosenka z operetki Lizystrata (1902) Paula Linckego. „…ło się wówczas, że „nasz sztandar płynie ponad tro-o-ny", a także dla głupiej piosenki operetkowej: Lecą świetliki, ach lecą, lecą, zapamiętała ją bowiem z rzadkich szczęśliwych wieczorów, gdy mieli trochę pieniędzy i mogli pójść do restauracji z muzyką na kol…” Granica
lech daw.: obszar ziemi uprawnej. „Próżno chciał przed kilkunastu laty przyciągnąć wolnych kmieciów z Krześni i puścić im ziemię za odsepy — ci bowiem woleli siedzieć na swoich własnych „lechach", niźli uprawiać cudzy zagon.” Krzyżacy
Lech Słowianin: nawiązanie do legendarnego władcy Polski umieszczonego tu w niebie. „Kto by cię nie znał, Lechu Słowianinie,” Pieśni
lecha starop.: zagon, grzęda. „I lechę błota.” Ogniem i mieczem
Lechistan tur.: Polska. „— kartka głosząca, że jest obywatelem jakiegoś „Lechistanu", Polski in spe, mitu, śmiesznej idei, śmiesznej dla samego Baryki — ocaliła mu życie.” Przedwiośnie
Lechoń, Jan 1899–1956: poeta, prozaik, krytyk literacki i teatralny, współtwórca grupy poetyckiej Skamander (powst. ok. 1916 r.), współredagował czasopismo „Pro Arte et Studio" (1916–1919), był współzałożycielem kawiarni „Pod Picadorem" (1918–1919) i kabaretu literackiego Pikador; redaktor pisma satyrycznego „Cyrulik Warszawski", publicysta „Wiadomości Literackich"; w l. 1930–1939 attaché kulturalny ambasady polskiej w Paryżu; po upadku Francji wyemigrował do Brazylii, a nast. do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował dla radia i kilku periodyków polonijnych oraz stał się współzałożycielem Polskiego Instytutu Nauk i Sztuk w USA; zginął śmiercią samobójczą, skacząc z okna hotelu Hudson w Nowym Jorku. „Lub whisky z Leszkiem i Sanguszką.” Kwiaty polskie
lecie: latem. „Pamiętasz, matko, jako lecie” Noc listopadowa
leciech daw.: forma N. lm od rzeczownika rok. + 1 inne znaczenie „Mówiono, że żaden Bonifacy ni żadna Bonifacja nie może umrzeć zaraz po urodzeniu, gdyż przeznaczono im jest coś dobrego uczynić, w pierwszych zaś leciech, tym bardziej w pierwszych miesiącach życia, dziecko nie może czynić ni źle, ni dobrze.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
łęcina gw.: łodyga ziemniaka. „…o cna wypalało po ugorach, strugi wysychały, ziemniaki zaś, choć zrazu niezgorzej ruszyły, ledwie okrywały ziemię chudymi łęcinami.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
lector łac.: niewolnik czytający na głos wskazane teksty. „Lecz gdy skończył i oddał się z kolei epilatorom, wszedł lector z puszką brązową na brzuchu i zwojami papieru w puszce.” Quo vadis
Lecz bądź, roślino, z dala od ich dzioba: Wyrażenie gminne wzięte z ludowego przysłowia włoskiego. „Lecz bądź, roślino, z dala od ich dzioba,” Boska Komedia
Lecz go Polyfem w jamie rozdarł: patrz pieśń IX. „Lecz go Polyfem w jamie rozdarł — na wieczorny” Odyseja
Lecz kiedy czas do ciebie: czy pora dla ciebie dogodna. „Lecz kiedy czas do ciebie, trudno, Pawle, wiedzieć;” Fraszki
Lecz mój poprzednik nie znał ich użycia: Tym poprzednikiem był Celestyn V. O tym papieżu wspomina [Dante] w pieśni III. „Lecz mój poprzednik nie znał ich użycia«.” Boska Komedia
Lecz wielką nocy tej sprawę mnie zostaw: szyk przestawny; inaczej: lecz mnie zostaw wielką sprawę tej nocy (tj. wielką sprawę, która dokona się tej nocy). „Lecz wielką nocy tej sprawę mnie zostaw,” Makbet
leda gw., daw., mit. gr.: córka Testiosa, króla Etolii, żona Tyndareusa, króla Sparty. Ze związku miłosnego z Zeusem, który chcąc ja uwieść przybrał postać łabędzia, zrodziła się piękna Helena, małżonka Menelaosa, oraz dwaj synowie, Kastor i Polluks. + 1 inne znaczenie „Jeno nie dosłyszała i ocierając te jakieś ostatnie łzy, co same skapywały, cięgiem już patrzyła na drogę, spodziewając się leda chwila Antka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
leda jako starop.: byle jak; łatwo. „I co mi dał, nie da mi leda jako wydrzeć.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
ledwe starop.: dziś ledwie; ledwe do tego nie przyjdzie : o mało nie dojdzie do tego. + 3 inne znaczenia „I ledwe do tego” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
Ledwie czuję duszę: ledwie żyję. „Ledwie w sobie czuję duszę” Treny
ledwie nie publiczna: prawie że publiczna, niemal powszechnie znana. „I wieść już ledwie nie publiczna głosi:” Konrad Wallenrod
ledwie sie kiedy starop.: rzadko się kiedy. „A też ledwie sie kiedy dziecię urodziło,” Treny
ledwiem się nie udusił: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ledwie się nie udusiłem. „Ledwiem się nie udusił paskudztwem, którym mi małpa zapchała gębę, ale moja kochana guwernantka wydłubała je z mych ust małą igłą, wtedy napadły mnie womity, co mi sprawiło wielką ulgę.” Podróże Guliwera
Lefebvre-Desnouettes, Charles 1773–1822: francuski generał kawalerii. „Już w pierwszych dniach lutego generał Dąbrowski wyszedł z Notecizny i pociągnął ze swoją siłą w marsz, pod rozkazy zrazu Bernadotte'a, księcia Pontecorvo, później Lefebvre'a-Desnouettes'a, operującego na prawym brzegu Wisły.” Popioły
łęg: podmokła łąka. „Mgły niby mleko wzburzone przy udoju zalewały łęgi i pola nizinne.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
legać: dziś: leżeć. „Ani wątpić, że to było to samo domostwo, w którym jako podrzutek w kołysce legał i babie z garnków strawę wyjadał, i to samo śmietnisko, na które zbolały wyrzucony został.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
legacja z łac.: poselstwo. „„Legacja ta wojną pachnie" — pisał Janusz Radziwiłł.” Potop
legalista: człowiek stawiający sobie jako zasadę postępowanie zgodne z prawem. „Pan Gajowiec, urzędnik legalista, wiele tego rodzaju wynurzeń powierzał swemu młodemu sekretarzowi.” Przedwiośnie
legary: belki, na których położona jest podłoga. „Belka tam gnije i legary to samo.” Przedwiośnie
legat z łac.: spadek, zapis w testamencie. „Tu pierwsze służby i droższy legat, który naprzód chciałbym odziedziczyć.” Potop to słowo w 2 lekturach →
Legawa suka: legawiec: wyżeł, pies myśliwski. „Legawa suka go urodziła, pokrakę...” Lalka
legawiec: typ psa myśliwskiego wykorzystywanego do wystawiania zwierzyny na polowaniu. „Pod karabonami szły psy legawe lub charty, nie dla potrzeby, boć przecie nie na łowy się zjeżdżano, ale dla pańskiej rozrywki.” Ogniem i mieczem
legenda o Walgierzu Wdałym tj. pięknym: wzięta przez Sienkiewicza z Kroniki Wielkopolskiej (XIV/XV w.), oparta na zachodnioeuropejskim eposie o Walterze i Helgundzie. „Tymczasem księżna, chcąc sobie drogę skrócić i zaciekawić panny przyboczne, poczęła prosić jednego z zakonników, by opowiedział starodawną a straszną powieść o Walgierzu Wdałym, którą opowiadano jej już, chociaż niezbyt dokładnie, w Krakowie.” Krzyżacy
legia honorowa: najwyższy order francuski ustanowiony przez Napoleona w 1802 r. „…domów panujących; inny raz dzielnym strażakiem, który za wydobycie trzech osób z płomieni na piątym piętrze dostał legię honorową; inny raz był wielkim rysownikiem, który przytłaczał świat bogactwem swojej fantazji, a inny raz weneckim gondolierem albo cyrkow…” Lalka
legia rzymska: za czasów cesarstwa legia liczyła około 6000 ludzi. „Nero nigdy nie podróżował inaczej, jak w tysiąc wozów, zastęp zaś towarzyszących mu prawie zawsze przenosił liczbę żołnierzy w legii.” Quo vadis
legijony: legiony; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „On wiódł do boju rzymskie legijony,” Boska Komedia
legion: podstawowa i największa jednostka taktyczna armii rzymskiej, licząca 5000–6000 żołnierzy. „…pomimo rozporządzeń i wyroków na pojedynkujących się, jest on kapitanem muszkieterów, co tyle znaczy, jak gdyby był wodzem legionu cezarów, i król go wielce ceni, a strachem przejmuje on nawet kardynała, który, jak wszystkim wiadomo, niełatwo czego się zlęknie…” Trzej muszkieterowie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.