Litera B

1047 słów, strona 1 z 5.

Baal: semickie bóstwo; władca świata, bóg życiodajnego deszczu i burzy; co roku stawał do walki z bogiem śmierci Motem, w wyniku której ginął, a następnie odradzał się na wiosnę. + 2 inne znaczenia „…, co to powszedniość, błąkać się w złotych galerach pod cieniem purpurowych żagli po Archipelagu, być Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, różowieć z zorzą, złocić się ze słońcem, srebrzyć z księżycem, władać, śpiewać, śnić...…” Quo vadis to słowo w 3 lekturach →
Baal Sydon: „Pan Sydonu", tytuł boga. Baal używane również w zastępstwie imienia głównego boga ludów zachodniosemickich (Palestyny, Fenicji, Syrii), władcy świata, boga burzy i deszczu. „— O Baal Sydon, o Astoreth!...” Faraon
Babel: Babel czyli Babilon, Babilonia, jest to gra słów z rdzeniem בָּלַל ( balal ): 'pomieszać, pomylić'. „Przeto się mawia: jako Nimrod mocarz, myśliwy przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Babice, Lipków, Zaborów: podwarszawskie wsie. „— Pojedziesz waść na Babice i Lipków do Zaborowa, gdzie czekają konie dla regimentu przeznaczone; tam je opatrzysz, wybrakujesz i zapłacisz panu Trzaskowskiemu, a następnie przyprowadzisz je dla żołnierzy.” Ogniem i mieczem
Babilon: wielkie miasto w środkowej Mezopotamii (dziś: Irak), nad Eufratem. W tym czasie był stolicą państwa Babilonii. + 2 inne znaczenia „Które z wygnania swego z Babilonu,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
babimostski: dziś popr. forma: babimojski; Babimost — miasto w płd. części Wielkopolski, dziś w powiecie zielonogórskim. „— Jest pan Żegocki, starosta babimostski, z panem Kuleszą.” Potop
babka: ważka. „…yżeł i kundel, każdy naprzeciw swego pana siedząc, wesołymi także oczami ścigały niskie loty nadwodnych muszek, strzelistych babek i złotym miodem obarczonych pszczół...…” Nad Niemnem
bąblowiec: pasożyt, gatunek tasiemca, żyjący w jelitach. „Od chwili zagnieżdżenia się w organizmie bąblowca: „Najzupełniej mi jest wszystko jedno" — zaczyna się właściwie proces umierania.” Siłaczka
Bacchus: rzymski bóg wina; tu B. lp. Bacchum : Bachusa. „…, opat — ale to, że się ożenił, i do tego nieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypaść nie mogło.…” Krzyżacy
bachanalijka: pijatyka, lecz niewinna, jak można sądzić po użyciu w formie zdrobniałej i żartobliwej wyrazu odwołującego się do bachanaliów . Były to obchodzone w starożytnej Grecji (potem również w Etrurii i Rzymie) uroczystości ku czci Dionizosa (rzymskiego Bachusa), których świętowanie opierało się w głównej mierze na piciu wina, szalonych tańcach i swobodnych zachowaniach seksualnych. „…na pozór operacyjka, co więcej, szczęśliwy dowcip warszawski — napełniały na nowo pugilares, po jakiejś inżynierskiej bachanalijce chwilowo opróżniony.…” Doktor Piotr
bachiczny: hulaszczy, rozwiązły; por. Bachus, bożek wina. „…ńczeniu weszli korybanci i rozpoczęli z syryjskimi dziewczętami, przy odgłosie cytr, fletni, cymbałów i bębenków, taniec bachiczny, pełen dzikich wrzasków i dzikszej jeszcze rozpusty, Ligii wydało się, że spali ją żywy ogień, że piorun powinien uderzyć w ten d…” Quo vadis
bachiczny tan: kult Bachusa (boga płodnych sił przyrody u starożytnych Rzymian) połączony był z obrzędami i tańcami o charakterze orgiastycznym. „Wykonywała już to prawą, już lewą nogą lekkie pas w stronę ognia, jakby sama była na scenie, a tańczyła bachiczny tan ku uciesze widzów siedzących nisko na parterze, w głębi gorejącego pieca.” Przedwiośnie
bachmat daw.: koń należący do rasy koni tatarskich, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych, odpornych na trudne warunki klimatyczne, a przy tym szybkich i zwinnych. + 2 inne znaczenia „Lecieli tedy, jakby ich goniono, a za nimi złote kłęby kurzawy wzbijanej kopytami bachmatów.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
Bachus a. Dionizos mit. gr.: bóg winnej latorośli i wina, syn Zeusa i Semele, ziemskiej kobiety; ku jego czci dwa razy do roku wyprawiano Dionizje, radosne święto wina i teatru. „U ciebie wziąłem Bakcha” Iliada
bacuj: bacz, miej się na baczności. „Bacuj u rozstajnych dróg,” Wesele
Bacutil: nazwa przedsiębiorstwa zajmującego się m.in. utylizacją resztek zwierzęcych. „Opakowałem żarcie, owiązałem sznurami walizę, w której cebula i pomidory z ojcowskiego ogródka w Warszawie leżały obok portugalskich sardynek, a boczek z lubelskiego „Bacutilu" (to od brata) mieszał się z najautentyczniejszymi bakaliami z Salonik.” Pożegnanie z Marią
bacząc forma starop.: chociaż zauważyłem. „Bacząc, że w małej wadze były me posługi.” Pieśni
Baczcie przynajmniej na Światło Heliosa: widok ludzi przeklętych, pokalanych, jako też zmarłych raził bogów, szczególnie słońce, czyli Heliosa. „Światło Heliosa, aby nie wystawiać” Król Edyp
baczenie daw., starop.: uważanie; poświęcanie szczególnej uwagi czemuś. + 2 inne znaczenia „Gdziekolwiek pójdziesz, głośne zalecaj baczenie...” Iliada to słowo w 4 lekturach →
bacznie: uważnie. „I mnie też bacznie posłuchajcie, proszę!” Iliada
baczność: tu: spostrzegawczość. + 1 inne znaczenie „Nigdy tyle baczności, tyle oka nie da».” Iliada to słowo w 3 lekturach →
baczny: rozsądny, mądry. + 1 inne znaczenie „Nie lituj się nade mną, ale bacznym” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
baczu ukr.: widzę. „Wtem baczu, hyc coś z tyłu z mogiły na kulbakę.” Ogniem i mieczem
baczy po sobie daw.: patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. „A iż baczy po sobie, że sie wspinać prózno,” Pieśni
baczyć daw., gw., daw., starop.; 1 os. lm: baczym: uważać, pilnować; baczmyż : konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą od -ż; znaczenie: uważajmy koniecznie, pilnujmy koniecznie. + 3 inne znaczenia „Baczyć to trzeba, że my przecie słabe,” Antygona to słowo w 6 lekturach →
Baczyw ty? ukr.: Widziałeś? „— Baczyw ty? — szeptali jeden do drugiego.” Ogniem i mieczem
bad z niem., z niem.: Bad: miejscowość kąpielowa, uzdrowisko. + 1 inne znaczenie „Ostendach, badach, zagranicach,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
badaczów: dziś popr. forma: badaczy. „Szkoła ta miała swoich mistrzów, wyznawców, badaczów, mówców i zagorzałych antagonistów.” Syzyfowe prace
Badaj go ściśle ...: Pytania te na pozór zdają się być niepotrzebne, bowiem św. Piotr poznaje w Bogu, jak poeta wierzy, ale celem ich jest, żeby poeta odpowiadając, swoją wiarę sam w sobie i, powróciwszy na ziemię, drugich wiarę jeszcze bardziej umocnił i oświecił. „Dobrze żeś przyszedł mówić mu o wierze.” Boska Komedia
Badał na ziemi naturę aniołów: Dionizjusz Areopagita, autor domniemany książki pod tytułem: De coelesti hierarchia . „Badał na ziemi naturę aniołów:” Boska Komedia
Badecker: pot. bedeker; przewodnik dla zagranicznych turystów (od nazwiska wydawcy K. Badeckera). „Słychać było tylko ciężkie, przytłumione sapanie starej damy, szelest jedwabiu odzywający się za każdym ruchem podlotków i chrzęst kart Badeckera, które przewracała starsza panna.” Ludzie bezdomni
Bądź tu, duszo zwycięzcy, wesoła: Słowa ewangeliczne stosujące się do tych, którzy grzechu zawiści przez oczyszczenie się pozbyli. „I: «Bądź tu, duszo zwycięzcy, wesoła!»” Boska Komedia
bądźże: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; inaczej: bądź koniecznie. „Słusznie pan mówisz, bądźże zdrów i wesół.” Romeo i Julia
Baedeker Karl 1801–1859: księgarz niemiecki, wydawca słynnych przewodników turystycznych. „Baedeker, roszczący sobie prawo do orientowania się po całej Europie.” Lalka
bagadyr z tur.: bohater, w odniesieniu do Słowian. + 1 inne znaczenie „Sprzedałeś ją, sam nie wiesz komu, a Adurowicz sprzedał siostrę bagadyra, chociaż była już z nim ciężarna...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
Bagatela: drobnostka + 1 inne znaczenie „Jego rodzina nie dba o taką bagatelę!” Trzej muszkieterowie
Bagera: w oryg. Bagheera. „Była to Bagera, pantera czarna.” Księga dżungli wszystkie 3 wystąpienia →
bagier: pogłębiarka. „…nie żywotną rzeczką a szosą, przecinającą w poprzek dolinę, jeździły olbrzymie traktory, równając pługami ziemię rwaną przez bagry i podwożoną z dołu przez szeregi wagoników, pchanych przez ludzi.…” Pożegnanie z Marią
bagna Warega ...: okolice przyległe morzu Wariagskiemu czyli Normandzkiemu, dzisiejszemu Bałtykowi. Polityką było z dawna wielkich książąt litewskich rozsadzać swoich krewnych prawem lennem w ziemiach na nieprzyjacielu zdobytych. Montwił, Mendog, Giedymin dali tego przykład. „Pewnie Ruś gołą lub bagna Warega!” Grażyna
Bagnokawallo i Kastokaro: miasta romańskie. „Nikczemnych hrabiów płodzi Kastokaro.” Boska Komedia
bahaćko Lachiw z daw. ukr.: dużo Polaków. „Bahaćko Lachiw chciało z nimi uciekać i tak uciekali neszczastnyje, jak kto mógł, po śniegach, po wertepach, przez lasy, lecieli do Białogródki, a Kozacy gnali za nimi i bili.” Ogniem i mieczem
bahato ukr.: dużo. „— Oj, bahato!” Ogniem i mieczem
Bahato utikło, bahato zabyły z ukr.: dużo uciekło, dużo zabili. „Bahato utikło, bahato zabyły, a niektórych pan Kisiel wykupił za wszystkie hroszy, jakie miał.” Ogniem i mieczem
Bailey: tu: właśc. Holy Sepulchre a. Saint Sepulchre-without-Newgate , największy anglikański kościół parafialny w londyńskim City; znajduje się w pobliżu historycznego sądu Old Bailey. „Grożą dzwony Baileya, dłużnikowi przyleję!” Rok 1984
bajać: opowiadać bajki. „Ale na to trzeba słuchać i rozważać, a nie bajać bez sensu.” Baśnie
bajadera: hinduska tancerka. „Minarety, świątynie, pagody, tygrysy, węże, bajaderki!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bajarz uroczy uśpił bajaniem Argusowe oczy: Merkury opowiadaniem przygód Syrynksa uśpił Argusa, któremu zazdrosna Junona kazała czuwać nad miłostkami dorywczymi Jowisza z Io. „Uśpił bajaniem Argusowe oczy,” Boska Komedia
Bajazet , dziś: Bajazyd 1354–1403: sułtan osmański, nosił przydomek Błyskawica. „Konia mojego sprzedajesz, mojego Bajazeta?...” Trzej muszkieterowie
bajbardzo daw.: tu: byle co, ladaco; ktoś, kogo można lekceważyć. + 1 inne znaczenie „Patrzże teraz, za jakiego mnie masz bajbardzo.” Hamlet
bajczarz: dziś popr.: bajarz. „— Tak przynajmniej bajczarze prawili, ale to nie była prawda, bo takich nie masz między nami.” Krzyżacy
bajdak z ukr.: duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa, używana na Dnieprze. „— A czemu waść nie bajdakiem, wodą?” Ogniem i mieczem
bajdała: ktoś, kto lubi bajdurzyć, opowiadać bajki. „Szedł po świecie Bajdała,” Dusiołek
Bajdaru: Powinno być: Bajdarów, dolina bowiem nazywa się: Bajdary. „Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice;” Sonety krymskie
bajecznie: aluzja do wyrażenia „Bajecznie kolorowa", użytego w tytule powieści Sewera–Maciejowskiego (1898), a następnie w Weselu St. Wyspiańskiego (akt I, sc. 11). „Była ogromna, świeżo wywoskowana i ozdobiona lampionami w kolorowych („bajecznie") batikach.” Przedwiośnie
bajka Goreckiego: poniżej przytoczona zostaje przez Żegotę treść bajki Diabeł i zboże Antoniego Goreckiego (1787–1861), poety i bajkopisarza, uczestnika kampanii napoleońskich, a następnie powstania listopadowego; z Mickiewiczem zaprzyjaźnił się już na emigracji, później połączyły ich również więzy rodzinne (syn Goreckiego, Tadeusz, poślubił Marię Mickiewiczównę). „Znacie bajkę Goreckiego?” Dziady, część III
bajka o... koniu: wspomniana bajka opowiada, jak koń przy pomocy człowieka zwycięża jelenia, lecz staje się niewolnikiem człowieka. Bajka była znana już przez starożytnych; liryk grecki Stesichoros (630–500 r. p.n.e.), miał ją opowiadać mieszkańcom miasta Himery na Sycylji. Spotykamy ją też u Horacego ( Listy , ks. I, 10, w. 34–38. Por. także bajkę Lafointaine'a La cheval s'etant voulu venger du cerf (Księga IV, bajka XIII). „Czasem marzę o tym przez godzinę, ale zaraz potem przychodzi mi na myśl bajka o owym koniu, który znudzony swobodą, pozwolił się przybrać w siodło i tręzlę, a potem zginął, na śmierć zajeżdżony przez ludzi.” Cierpienia młodego Wertera
Bajkę Ezopa o żabie i myszy: Żaba ofiarowała się na swoim grzbiecie mysz przez rów przesadzić, a rzeczywiście knuła w sobie zdradliwy zamysł, aby ją utopić; lecz ptak drapieżny spadł niespodzianie i połknął mysz zarazem z żabą. Żaba i mysz w tej bajce, są to oszukujące siebie nawzajem dwa diabły, tym ptakiem drapieżnym jest to smolne jezioro. „Bajkę Ezopa o żabie i myszy.” Boska Komedia
bajkę o magnetycznej górze: podanie o górze magnetycznej spotykamy już u Pliniusza, a nadto w bajkach z 1001 nocy, w średniowiecznych poematach niemieckich ( Gudrun ) i starych opowieściach francuskich. „Babka opowiadała mi bajkę o magnetycznej górze.” Cierpienia młodego Wertera
Bajki w rząd abecadła... dykcjonarze: słowniki encyklopedyczne bardzo rozpowszechnione w XVIII w. Znane są z tych czasów dykcjonarze filozoficzne, mitologiczne, starożytności, przyrodnicze, historyczno–geograficzne i inne. Zapewne w rząd bajek zalicza Krasicki arcybałamutne Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego. „Bajki w rząd abecadła, stąd dykcyjonarze,” Satyry
bajok gw.: bajarz, łgarz. „Staszek: bajok, a ty: śpik.” Wesele
bajonet daw.: bagnet. „Na giwerach piętrzą bajonety” Noc listopadowa
Bajonna: miejscowość i gmina we Francji, w regionie Nowa Akwitania. „Wskutek tego postanowienia, po całonocnej podróży, o siódmej rano była już w La Pointe, o ósmej wsiadła na okręt, o dziewiątej tenże okręt z listami polecającymi od kardynała, mając niby płynąć do Bajonny, podnosił kotwicę i rozwijał żagle ku Anglii.” Trzej muszkieterowie
bajoro: błoto, bagno. „Zalatywało grzybami, żywicą i rozprażonym bajorem.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bajorów forma gw., gw.: dziś popr. forma D. lm: bajor. „…a paskudne, kieby te ścierwa przegniłe i ociekające posoką; i od południa szły, ino że zwietrzałe, czerwonawe, podobne do bajorów i trzęsawisk torfowych, a pełne pręg i gruzłów sinych, pełne plam i rojowisk strasznych — jakby pełne tego gmerzącego robactwa; a…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →
bak: górny pokład w dziobowej części statku. „Wszyscy czterej spoglądaliśmy ku niemu serdecznie, gdy stał na baku tyłem do nas, patrząc w stronę morza.” Jądro ciemności wszystkie 2 wystąpienia →
bąk: owad, duża mucha. „Do czego Bóg kogo przeznaczył, do tego go stworzył; a ci trzej powinni byli bąkami się porodzić, bo na krwi lubią siadać.” Ogniem i mieczem
Baka, Józef 1707 a. 1706–1780: wywodzący się z litewskiej szlachty i na terenie Litwy, Łotwy oraz Białorusi działający jezuita, misjonarz i kaznodzieja, a także poeta późnego baroku, należący do najbardziej reprezentatywnych przedstawicieli kultury czasów saskich; w swych wierszach nie gardził rymami częstochowskimi ani rubasznością i dosadnością, uważając swą twórczość za narzędzie pracy duszpasterskiej; swoistą sławę i uznanie zyskał pośmiertnie dzięki recepcji jego utworów wśród polskich romantyków. „Dobrze napisał Baka, że śmierć dżga za katy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
bakalarus z łac. średniow.: baccalarius: bakałarz (osoba, która uzyskała najniższy stopień naukowy na uniwersytecie), nauczyciel. „Co dzień stary bakalarus” Kordian
bakałarz: w akademiach zakonnych był stopniem niższym, a mistrz wyższym stopniem akademickim. + 1 inne znaczenie „Na bakalarską ławę między dzieci.” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
bakałarzównej: dziś popr.: bakałarzównie. „Gdy jednego razu przyniósł do chałupy elementarz i pokazał, co umie, uradowana Ślimakowa posłała bakałarzównej dwie kury i pół kopy jaj.” Placówka
bakalie z tur.: suszone owoce południowe, także ogólnie: słodycze. „I bakalii po dostatku —” Zemsta
Bakcha: Bachusa, w mit. gr. boga wina. „Nie darmo Bakcha z rogami malują,” Fraszki
Bakchus mit. rzym., gr. Dionizos: syn Zeusa i Symele, wynalazł wino; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanalii.
Bakchus a. Bachus mit. gr.: bóg wina, natury, urodzaju; miał urodzić się w Tebach z matki Semeli, dlatego nazywano go tebańskim bogiem. „Teb skoczny Bakchus korowody wiedzie.” Antygona
Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę: W położonych nad rzeką Ismenem Tebach, założonych przez Kadmosa, z dawien dawna Bakchus wielkiej czci zażywał. W jego otoczeniu są szalejące dziewice, zwane bakchami [bachantkami], tyjadami lub menadami. Występują one w szałem opanowanych obchodach i pochodach ( thiasoi ) Bakchusa, a Teby brzmią wtedy pieśniami. „Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę,” Antygona
bakcyl: daw. bakteria, zarazek. „„Pewno, że tego sentymentu — myślał — nie można ani krajać mikrotomem ani zgoła obejrzeć pod mikroskopem, ale cóż z tego, kiedy sentyment istnieje i jest takim samym faktem spełnionym jak najlepiej opisany bakcyl".” Ludzie bezdomni
Bakczysaraj: miasto na Krymie, siedziba chanów krymskich. „Gotów był w sto koni iść choćby do Bakczysaraju i samemu chanowi zaświecić w oczy pożogą; palił ułusy i miasteczka, wycinał w pień mieszkańców, schwytanych murzów rozdzierał końmi, spadał jak burza, przechodził jak śmierć.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
bakę świecić daw.: schlebiać. „— Potrzebuje nas, to bakę świeci — powiedział Płoszka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bakę świecić komuś: pochlebiać komuś; nadskakiwać komuś dla uzyskania względów tej osoby i wiążących się z tym korzyści. „Te jego wieczne trzęsienie się nad chlebem, winem, nad drzewem, solą i świecami, to tylko po to, aby panu bakę świecić i ująć pana za serce.” Skąpiec
bakę w oczy świecić z ukr. baka : oko, ślepie: dosł. razić światłem, mamić; pot. mydlić oczy, blagować; pochlebiać komuś. „Niby to wszystko obiecywał, a kogo strachał strażnikami, komu bakę w oczy świecił, z kim był za pan brat — a od każdego cosik wycyganił; to owsa mu zbrakło, to potrza było młodych gąsek la naczelnika, to przymawiał się o słomę na powrósła, że radzi nieradzi pr…” Chłopi, Część czwarta - Lato
Baker Street w Londynie: tu określona jako sławna, ponieważ na tej ulicy pod numerem 221 b (nieistniejącym wówczas i aż do r. 1930) miał mieszkać detektyw Sherlock Holmes, bohater szeregu opowiadań i powieści kryminalnych Arthura Conan Doyle'a. „Lub sławną Baker Street w Londynie.” Kwiaty polskie
Baku: miasto i port w południowej części Półwyspu Apszerońskiego na zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego; w okresie przedrewolucyjnym — miasto gubernialne, wielki ośrodek przemysłowy i handlowy, o wielonarodowej ludności, głównie azerbejdżańskiej, ormiańskiej i rosyjskiej. Około roku 1901 wydobycie nafty w Baku osiągnęło 11,4 mln ton, co stanowiło ok. 50% produkcji światowej. Przemysł naftowy Baku skoncentrowany był w rękach kilku wielkich przedsiębiorstw, przeważnie należących do obcego kapitału i zjednoczonych w syndykacie kierowanym przez Rotschilda. Kapitaliści prowadzili tu gospodarkę rabunkową, wobec robotników stosowali posunięty do ostatecznych granic wyzysk. Baku było ważnym ośrodkiem ruchu rewolucyjnego w Rosji, posiadało silną organizację bolszewicką. „Całe prawie życie spędzając w Rosji, w najrozmaitszych jej guberniach i powiatach, nie nauczyła się dobrze mówić po rosyjsku, a duchem przemieszkiwała nie gdzieś tam na Uralu, czy w Baku, w Symbirsku — czy zgoła w Tule, lecz wciąż w Siedlcach.” Przedwiośnie
bakuń: tytoń najlichszego gatunku. „Wszystko jest u mnie w porządku, tylko salopę ciotki mole trochę sponiewierały, bo bestia Kaśka zapomniała włożyć bakuniu.” Lalka
bal: pień grubego drzewa. „Z góry, po ostrej drodze, bal” Iliada
bal nègre fr.: dosł.: bal murzyński; nazwa dawnego popularnego nocnego lokalu rozrywkowego w Paryżu (zał. w 1924), w którym występowali czarnoskórzy muzycy i tancerze, imigranci z francuskich posiadłości kolonialnych na Karaibach; tu jako określenie samego wieczoru tanecznego w egzotycznej atmosferze, podczas którego biali Paryżanie i turyści mogli tańczyć z ciemnoskórymi partnerami i partnerkami. „Byli we dwóch parę razy na tym, co się tam nazywa bal nègre.” Granica
bal paré fr.: bal, na który udaje się człowiek w eleganckim stroju. „A ja ci powiem sub rosa, że my nie na bal paré idziemy za tę grobelkę.” Popioły
bałabajka a. bałałajka: instrument strunowy, mniejszy od gitary. „…by, których uśpiony teraz obóz rozbrzmiewał we dnie w czasie postojów jakby jedna wielka lutnia, tyle w nim było fletni, bałabajek, multanków i różnych innych narzędzi muzycznych.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bałaganowy: jarmarczny (rusycyzm, bałagan — po ros. buda jarmarczna). „Cóż ty bałaganowym skoczkiem myślisz zostać, ha?...” Lalka
bałamucić: uwodzić, kokietować. „Justyna nie da się zbałamucić!” Nad Niemnem
bałamut daw.: człowiek niepoważny, zmienny, zwodzący innych obietnicami itp. „Milczże, bałamucie...” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
bałamutka: uwodzicielka. „Oczy te należały do Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, panienki respektowej księżny Gryzeldy, najpiękniejszej dziewczyny z całego fraucymeru, bałamutki wielkiej, za którą przepadali wszyscy w Łubniach, a ona za nikim.” Ogniem i mieczem
bałamutnia: bałamuctwo, błąd, ogłupienie; głupstwo. + 1 inne znaczenie „Owe jakieś bałamutnie,” Zemsta
bałamutnik: mężczyzna uwodzący kobiety. „Znajdę bałamutnika tego, zwodziciela, złoczyńcę!” Nad Niemnem
bałamutny daw.: wprowadzający w błąd a. zalotny, uwodzicielski. „Wszystko to sprawiło, że koło serca zaczęło mu się czynić jakoś bałamutnie, zarazem błogo i smutno, i pożądliwie, a gdy jeszcze pomyślał, że byłby z nią mógł uczynić, co chciał, i jak ją też ku niemu ciągnęło, jak mu patrzyła w oczy i jak się do niego garnęła,…” Krzyżacy
balansować z fr.: tańczyć. „Po kulikach balansować.” Zemsta
baldach daw.: baldachim, osłona z tkaniny nad łożem lub tronem. „Z głową w przyszłość wtuloną pod domyślny baldach!...” Napój cienisty
baldachim z wł. baldacchino: przenośna lub stała osłona stanowiąca zadaszenie np. nad łóżkiem, tronem, a także noszona nad dostojnikami; tu zniekształcona forma wyrazu: baldakim. „Cesarz stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy...” Kordian
Baldakim: jedwabna złocista zasłona nad krzesłem lub osłona noszona na drążkach nad znakomitą osobą, używana w czasie procesyj i uroczystych obchodów. Materie takie wyrabiano w mieście Bagdad, które w wiekach średnich nazywano Baldek; stąd nazwa: baldakim. „Baldakimem z brylantów okryły niebiosa;” Sonety krymskie
Balfegor: właśc. Belfagor, imię diabła ze znanej baśni magicznej. „Pierwszego zwano „Spinozą", drugiego nieco zagadkowiej „Balfegorem".” Syzyfowe prace
Balingen: miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. „Za rwanie buraków groziły niedwuznaczne sankcje, cóż bo winni są spokojni wieśniacy z Wirtembergii, że zjechała na ich ziemię niespodzianie banda więźniów i rozłożyła się małymi lagerkami od Stuttgartu aż do Balingen, żeby z kamienia robić olej?” Pożegnanie z Marią
balista: rodzaj broni miotającej. „— Widzę — rzekł z powagą — że cudujesz się nad moim mieczem: wiedz przeto, że synody zezwalają duchownym na miecze, a nawet na balisty i katapulty w podróży, my zasie jesteśmy w podróży.” Krzyżacy
Bałkan: Bałkany; obszar Półwyspu Bałkańskiego w płd.-wsch. Europie, oblewany przez Adriatyk, Morze Jońskie, Morze Egejskie, Morze Czarne i Morze Marmara. „Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże,” Reduta Ordona
Balland, Antoine 1751–1821: francuski generał okresu rewolucji. „Przyszła potrzeba atakowania Werony, kiedy już generał Balland pięć dni bronił się przed Wenecjanami, zbuntowanym motłochem werońskim i chłopstwem z okolic.” Popioły
balneatorzy: niewolnicy (służący) obsługujący łaźnię. „Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem, i dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie…” Quo vadis
balon captif fr.: balon na uwięzi, na linie. „— Onegdaj puszczałeś się pan balonem captif — mówił gość.” Lalka
balsam: hebr. צְרִי ( cri ): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego, zob. Raszi do 37:25. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Balsamem w przeciwnościach: filozofia — w rozmowie ojca Laurentego i Romea Shakespeare ironizuje na temat nadużywania modnej w czasach elżbietańskich maksymy Boecjusza, że filozofia jest lekarstwem na wszystko. „Balsamem w przeciwnościach — filozofia;” Romeo i Julia
balsamu: hebr. צֳרִי ( cori ): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Balu: w oryg.: Baloo. „Naraz ozwał się ciężki, spasły, brunatny niedźwiedź Balu, jedyny obcy przypuszczony do rodu, wykładający wilczętom prawo dżungli.” Księga dżungli wszystkie 2 wystąpienia →
bałwan: tu: figura pogańskiego bożka. + 1 inne znaczenie „Bałwan rzucony wiatrem, zniżył się kolanem” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
bałwany: tu: bożki. „posągi słońca” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
balwierz daw.: (inaczej cyrulik) zajmował się między innymi goleniem, rwaniem zębów, czyszczeniem uszu i puszczaniem krwi. + 2 inne znaczenia „Więc razem z twoją brodą pójdzie do balwierza.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
bałykować: raczkować. „— Bóg zapłać dobrodziejowi, zdrów się chowa i coś niecoś bałykuje.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
bandera: flaga morska wskazująca na państwową przynależność statku. „Natychmiast podniosłem wszystkie żagle i w pół godziny postrzeżono mnie z okrętu, wywieszono banderę i z działa wystrzelono.” Podróże Guliwera
banderia: tu: chorągiew. „…Bramy Halickiej ze swoim oddziałem przez zbite masy koni, wozów, żołnierzy, przez cechy mieszczańskie stojące pod swymi banderiami i przez pospólstwo, które ze zdziwieniem spoglądało na ową chorągiew wchodzącą nie w rozsypce, ale w szyku bojowym do miasta.…” Ogniem i mieczem
bandolet: rodzaj krótkiej strzelby używanej przez jazdę; pierwotnie: pas noszony przez prawe ramię, na którym jeźdźcy zawieszali strzelbę, ładunki do niej lub broń białą. + 1 inne znaczenie „Na mnie się też do nadziaka porwał, dziw, iż nie uderzył, ale zdaje się, iż przez okno ujrzał Niemców pana Koryckiego, otaczających kwaterę, i moich dragonów z bandoletami w ręku.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
bandos: wędrowny robotnik najemny. „Już miał wychodzić, zgryziony, kiedy weszło do karczmy kilku galicyjskich bandosów.” Placówka
bandzioch: brzuch. „Ja leżę w rowie i nie widzę ani łączki, ani lasu, ani dworu, bo mię ta ryfa moskiewska sztykiem w bandzioch.” Przedwiośnie
banhof z niem.: dworzec. „Kiedy Wokulski skończył przeglądać księgi (na usilną prośbę Rzeckiego wziął się do nich w parę godzin po powrocie z banhofu), pan Ignacy otworzył kasę ogniotrwałą i z uroczystą miną wydobył stamtąd list Suzina.” Lalka
bania gw.: tu: dynia. + 1 inne znaczenie „…aprzeciw prawie, na drugim końcu kościół wznosił wysokie, białe mury wśród drzew olbrzymich i grał oknami i złotym krzyżem na bani, a w podle niego czerwieniły się dachówki plebanii.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
banialuki: gadanie bez sensu, brednie. Wyraz wywodzi się z dzieła Hieronima Morsztyna (1580–1623) pt. Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce... , zawierającego rozwlekłą, niesamowitą, niewiążącą się logicznie akcję, która przez swą bezsensowność przeszła w przysłowie. „Banialuki, moja pani,” Zemsta
banit z łac.: dziś popr.: banita; człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. „Samaś mi dała prawo — nie czyń mnie banitem!...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
banita z łac.: człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. „Chodziło mu po głowie, że to może jaki potężny banita, który, wyrokiem ścigany, chronił się w Dzikie Pola — to znów, że to watażka watahy zbójeckiej; ale to ostatnie nie było prawdopodobne.” Ogniem i mieczem
banitem: dziś popr. forma N. lp: banitą; banita : wygnaniec, osoba za jakieś przestępstwo skazana na wygnanie. „Za nim szedł pan Ranicki, herbu Suche Komnaty, rodem z województwa mścisławskiego, z którego był banitem za zabójstwo dwóch szlachty posesjonatów.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →
Banitować: skazywać na banicję, wygnanie. „Banitujemy go na zawsze stąd.” Romeo i Julia
bankier Hieronim Schiff: Dom Bankowy Hieronim Schiff Spadkobiercy mieścił się przy ul. Piotrkowskiej 78 w Łodzi. „Hieronim Schiff: z łysiną, duży.” Kwiaty polskie
bankierowie na walne jarmarki: kontrakty, wielkie doroczne zjazdy szlachty dla dokonywania transakcji handlowych. Na kontraktach bywali również przedstawiciele bankierów warszawskich, zwanych także wekslarzami. „A jako bankierowie na walne jarmarki,” Satyry
bankocetle: banknoty. „I zobaczył w różnych punktach świątyni stoły okryte dywanami, na nich tace pełne bankocetli, srebra i złota, a dokoła nich damy siedzące na wygodnych fotelach, odziane w jedwab, pióra i aksamity, otoczone wesołą młodzieżą.” Lalka
bankrot: bankrut.
bannitus łac.: wygnany, skazany wyrokiem sądu na wygnanie; tu M. lm banniti . „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop
banquette fr.: podwyższony stopień prowadzący na wał, służący obrońcom jako stanowisko strzeleckie. „Wszedł po drewnianych stopniach na banquette szańca, miejsce wyniesione nad poziom, gdzie stają obrońcy, żeby strzelać ponad ziemne przedpiersie.” Popioły
Bar: miasto i twierdza w śr.-zach. części Ukrainy, położone nad rzeką Rów, ok. 60 km na południe od Chmielnika. „Mówiono, że raz jeszcze z Baru pisał list do księcia Jeremiego z prośbą, by nie odejmował kawałka chleba Helenie i spokojnie ją w Rozłogach na opiece Konstantyna zostawił; potem głos o nim zaginął.” Ogniem i mieczem
Barabasz, Iwan zm. 1648: pułkownik czerkaski wojsk zaporoskich; uczestnik wojen polsko-tureckich, walczył pod Cecorą (1620) i pod Chocimiem (1621). „Widzisz waść, rzecz jest taka: w Czerkasach mieszka stary Barabasz, pułkownik kozacki, nasz przyjaciel.” Ogniem i mieczem
Barachan i Surachan: właściwie Bałachany i Surachany, miejscowości na Półwyspie Apszerońskim, gdzie znajdują się bogate złoża naftowe. Świątynia czcicieli ognia, w której wieczny ogień utrzymywany był dzięki gazom palnym wydobywającym się z ziemi, znajdowała się w Surachanach (na początku XX w. już opuszczona). „Nie z taką już pogardą, jak niegdyś, Cezary Baryka myślał teraz o świątyni ognia między kopalniami nafty Barachan i Surachan, gdzie niegdyś wyznawcy Zoroastra czcili tę wieczystą moc niszczyciela.” Przedwiośnie
baran: baran, który przeznaczony był do tego celu już od czasu sześciu dni Stworzenia, zob. Raszi do 22:13. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Baranowski Ignacy 1833–1919: warszawski lekarz i działacz społeczny, zwolennik polityki ugodowej. „No, ale to przejdzie, bo właśnie onegdaj zaprosiłem na konsylium Chałubińskiego i Baranowskiego i ci mi powiedzieli, że bylem się szanował, będę zdrów...” Lalka
Barbados: najdalej na wschód wysunięta wyspa Karaibów; pod koniec XV w. proklamowana posiadłością królestwa Kastylii, w XV w. zgłaszała do niej pretensje Portugalia, od 1627 kolonia angielska. „Gorączka tropikalna zabrała mi przez drogę część moich majtków, do tego stopnia, że musiałem rekrutować innych w Barbadosie i na Wyspach Leewardskich, do których właściciele statku zlecili mi zawinąć.” Podróże Guliwera
Barbara: imię to nosiła żona Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, z domu Drapczyńska (1922–1944). Poznała Baczyńskiego pod koniec 1941 roku, w czerwcu 1942 wzięli ślub. Zginęła podczas Powstania Warszawskiego. „Barbara z rękami u włosów” Biała magia
barbaria: kraje barbarzyńskie, czyli zamieszkane przez ludzi nienależących do cywilizacji grecko-rzymskiej. „Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi.” Quo vadis
barbaros: barbarzyńcy; Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, / A nas, barbaros, sługi : tzn. dawną praktyką Greków jest siebie nazywać panami, a nas, barbarzyńców, sługami. Jest to odwołanie do niechęci i poczucia wyższości, jakie Grecy żywili wobec ludów azjatyckich. „A nas, barbaros, sługi.” Odprawa posłów greckich
Barbarossy: nawiązanie do Fryderyka I Barbarossy, średniowiecznego króla, uczestnika krucjat, tutaj: ważni politycy. „Barbarossy, oxenstierny” Bal w operze
barbarus łac., łac.: brodaty: barbarzyńca; przen.: człowiek nieokrzesany, niecywilizowany. + 2 inne znaczenia „Toć ja przecie nie żaden barbarus.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
barbarzyniec: dziś: barbarzyńca. „Stary barbarzyniec znał wojnę i rozumiał, że kto chce zwyciężyć, musi działać szybko, zadawać pierwsze ciosy.” Faraon
barć: wydrążony w drzewie ul dla leśnych pszczół. „W Bogdańcu jeno by topór wziął, a pod barcią na noc przykucnął!” Krzyżacy
barchan: gruba tkanina z bawełny, lewostronnie włochata. „— A na końcu kacabejkę watowaną, barchanem suto podszytą, zmajstrujesz, bo choć wiosna, aleć i wiosną, jeśli kto chce, chłodu się doszukać może — zawyrokował w zadumie Dziura, mając na względzie nieustanny pobyt Majki w wodzie jeziornej.” Klechdy polskie
Bardet: Fryderyk Bardet, znana wtedy firma ogrodnicza; przy ul. Senatorskiej mieściła się kwiaciarnia, a za rogatkami Belwederskimi przy drodze Wilanowskiej, w Sielcach (wtedy pod Warszawą) znajdowały się ogrody i szklarnie. „Pobiegł do mieszkania — Wokulski dopiero co opuścił mieszkanie i pojechał do Bardeta po kwiaty.” Lalka
bardony: struny basowe nadające się do pieśni wojennych. „Jużem był porwał bardony” Fraszki
bardowie: śpiewacy, a zarazem kapłani Celtów, śpiewali pieśni, przygrywając do nich na instrumencie podobnym do harfy. Po zdobyciu Galii przez Rzymian zachowali się tylko w Islandii, Walii i Szkocji. Bardowie tworzyli rodzaj zakonu, podzielonego na kilka stopni, podobnie, jak niemieccy „meistersänger". W czasie wojny postępowali przed wojskiem, zachęcając je pieśniami do bitwy. W Szkocji zachowali się aż do XVIII wieku. „Patrz, idą też bardowie pieśni: siwy Ulin, wspaniały Ryno, czarowny pieśniarz Alpin i żałosna, cicha Minona.” Cierpienia młodego Wertera
Bardyjów a. Bardejów: miasto w płn.-wsch. Słowacji, w historycznym regionie Szarysz; w czasach akcji powieści należało do Królestwa Węgier; znane z leczniczych źródeł mineralnych. „Jak najsilniej zdecydował się zapomnieć o miłostce dla Heleny, która ze swą opiekunką bawiła wciąż już to w Berlinie, gdzie prowadziły jakieś procesy spadkowe, już latem u wód w Bardyjowie na Węgrzech.” Popioły
bardziej niż kiedy: dziś: bardziej niż kiedykolwiek. „Rzecz nagli bardziej niż kiedy; od czasu, jakeśmy się rozstali, odkryłem, iż własny ojciec jest mym współzawodnikiem.” Skąpiec
bardzo długa aleja: Pola Elizejskie. „Za sobą miał ogród, przed sobą bardzo długą aleję.” Lalka
bardzom rad: skrót od: bardzo jestem rad; inaczej: bardzo się cieszę. „Bardzom rad widzieć pana.” Hamlet
bardzom się dziwił: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bardzo się dziwiłem. „Bardzom się dziwił, że cesarz Lilliputu nie ścigał mnie po moim odjeździe, ale dowiedziałem się, iż nie wiedząc, że byłem przestrzeżony o jego zamysłach, pewny był, że tylko dla uiszczenia się z obietnicy udałem się do Blefusku i po kilku dniach powrócę.” Podróże Guliwera
bardzoś roztropnie myślał daw.: konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: bardzo roztropnie myślałeś. „Bardzoś roztropnie myślał.” Hamlet
baritus: tak Rzymianie nazywali śpiew czy też krzyk wojenny legionów i Germanów, a także i ryk słoni [por. baryton (z gr. barys : ciężki, głęboki, silny; barytonos: o niskim brzmieniu) głos męski, pośredni między tenorem a basem; red. W.L.]. „…y wreszcie Kingowi sprzykrzyło się słuchać ich głosów i gdy nagle wśród ciszy rozległ się na kształt grzmotu jego groźny „baritus" — umilkły jak niepyszne, zrozumiawszy widocznie, że z tego rodzaju osobą lepiej jest nie wdawać się w żaden bezpośredni interes.…” W pustyni i w puszczy
barłóg: legowisko niedźwiedzia lub dzika; potocznie o niechlujnym, nędznym posłaniu. + 1 inne znaczenie „Kurpie wykurzyli też z barłogów i kilka niedźwiedzi, które zbudzone w ten sposób chodziły po gąszczach złe, głodne i czujne, domyślając się, że wkrótce przyjdzie im stoczyć walkę nie o spokojny sen zimowy, ale o życie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Barłogi: polska wieś w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim; znajduje się tutaj stacja kolejowa położona przy linii Warszawa-Poznań. „Wtedy Siuda, żandarm wojskowy z polskich folksdojczów, powiedział im: „Nie bójcie się, zawiozą was na stację Barłogi, a stamtąd pojedziecie dalej na roboty".” Medaliony
baron Żyl: w innej wersji: szlachetny Idzi. „Tak powiada pieśń; tak podaje ten, co był przytomny bitwie: baron Żyl, dla którego Bóg uczynił cudy, zapisał to w księgach w laońskim klasztorze.” Pieśń o Rolandzie
barować się daw., gw., daw.: tu: siłować się, brać się za bary z kimś a. czymś. + 1 inne znaczenie „Odsunął miskę i kurząc papierosa za papierosem, na darmo barował się z dygotem trwogi, na darmo klął siebie i wszystkie kobiety i na darmo chciał całą sprawę obrócić w przekpinki, bo strach o Tereskę rozrastał się w nim coraz barzej i dręczył już nie do wytrzy…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
barrancos hiszp.: jary, wąwozy. „Wąskie barrancos, szczeliny tak puste, że nie było w nich drzewa, krzaka, kępy ziela, wzniosły się w górę na płaskowzgórze kraju Sobrarbe, między górnym biegiem rzeki Cinca i Noguera.” Popioły
Barras, Paul 1755–1829: francuski polityk, jeden z pięciu członków Dyrektoriatu. „Raz tylko, gdy wystawiono w teatrze Horatiusa Coclesa, był w loży le Directeur Barras, ale ten, aczkolwiek najgłówniejszy, nie sprawił na mnie wrażenia czegoś potężniejszego od monarchy.” Popioły
Barss, Franciszek 1760–1812: adwokat warszawski, działacz mieszczański i polityczny; od 1794 zabiegał w Paryżu o poparcie Francji dla sprawy polskiej, a po upadku insurekcji kościuszkowskiej należał do umiarkowanego obozu emigracyjnego, tzw. Agencji, przeciwstawianej radykalniejszej Deputacji. „Unikał starannie rodaków wszelkiego autoramentu, zarówno stronników Barssa, jak Mniewskiego, którzy zresztą w owej dobie łączyli się w myśli zwołania sejmu.” Popioły
bartnik: osoba zajmująca się hodowlą pszczół w barci, tj. w wydrążonym pniu drzewa w lesie. „Zawarły niedźwiedzie pokój z bartnikami i barci nie psowają ni miodu nie jedzą!” Krzyżacy
bartnik w Kruszwicy: legendarny Piast. „Szynkował, tak jak niegdyś ów bartnik w Kruszwicy,” Satyry
bartodziej a. bartnik: pszczelarz hodujący pszczoły leśne. „Natomiast o południu, przy pierwszym posiłku, oświadczył, iż ujrzał chłopa, bartodzieja z leziwem, i nie zatrzymał go tylko z obawy, że w głębi boru mogło się ich znajdować więcej.” Krzyżacy
Bartosz Paprocki, Szymon Okolski: autorzy herbarzy polskich w XVI i XVII w. „Że go uczcił Niesiecki, Paprocki, Okolski,” Satyry
barwa daw.: liberia służby, odmienna kolorem w każdym domu magnackim. + 3 inne znaczenia „Byli to żołnierze ubrani w barwę czerwoną, dworską, i w wilcze kapuzy.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
barwiczka: szminka. „Natomiast usta były mniej istotne i szczere, gdyż z lekka pociągnięte barwiczką, przypominającą kolorem swym barwę owocu dzikiej róży.” Przedwiośnie
barwy daw. forma: dziś N.lm: barwami. „…runatne wyściełały aksamitem caluchne jej wnętrze; po ścianach rozwieszone były przejrzyste zasłony ze szklistych, tęczowymi barwy mieniących się koronek pajęczych, u wejścia wisiała makata upleciona z mietlic srebrzystych, a polne kwiaty i zioła przedziwną wo…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Barynczyszka: wyraz ten, utworzony od nazwiska bohatera, przypominał zarazem otoczeniu słowo barin — jaśnie pan; przyrostek „-yszka" nadawał mu odcień pogardliwy. „Nazwisko Baryka i wzgardliwie określana narodowość Polaczyszka zrosły się w przezwisko Barynczyszka, którego brzmienie nie znamionowało afektów przyjaznych.” Przedwiośnie
barzej gw.: bardziej. „Turbacje gryzą barzej wszystkiego.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
barziej starop. forma, starop.: dziś popr.: bardziej. „Tobie smutek, ale i mnie smutek, bo to ci jeno rzekę, że ni opat, ni ociec rodzony nie miłują cię barziej ode mnie.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
barziej uszczuplona: zbyt szczupła, szczuplejsza. „Zdałać sie ojca twego barziej uszczuplona” Treny
barzo starop.: bardzo. „Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,” Lament świętokrzyski to słowo w 3 lekturach →
Barzo bych... żebych: staropolskie formy trybu warunkowego: bardzo bym... żebym. „Barzo bych to był rad uczynił, żebych był sam praesens W.” Odprawa posłów greckich
Barzo nierówno pany podzielono: (przyrodzenie) nierówno rozdzielone między mężczyznami; nie każdy mężczyzna jest dobrze obdarzony przez naturę. „Barzo nierówno pany podzielono.” Fraszki
basałyk daw., z tur.: właściwie: bicz z kulą ołowianą na końcu. + 3 inne znaczenia „Jaguś wychodziła do niego niechętnie, pod strachem zawdy, bo jakby w niej do cna struchlało kochanie po mężowych basałykach, od czego nosiła jeszcze bolące ślady, ale zarówno bojała się Antka, gdyż zapowiedział groźnie, że jeśli nie wyjdzie do niego na każde z…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 4 lekturach →
basarunek: chłosta; lanie. + 1 inne znaczenie „Panu Duńczewskiemu pięćset złotych basarunku musiałem zapłacić, a wiadomo waszmościom, że dobra ruskie nijakiej teraz intraty nie przynoszą.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
baserunek z niem.: odszkodowanie za sprawiony ból. „Baserunku dla hołoty,” Zemsta
basetla: polski ludowy instrument smyczkowy o niskiej skali, kształtem przypominający wiolonczelę. + 2 inne znaczenia „Jednoręki swe kroki powolne do szybkich podrygów kulawca dostosowywał tak umiejętnie, jak gdyby z uroczystymi przestankami wtórzył na basetli piskliwej krzątaninie smyka na strunach w nic prócz własnego pisku niezasłuchanej skrzypki.” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
basis łac.: podstawa. „— Jestem mocno przekonany, że basis twojej choroby to nie bicie krwi, tylko...” Popioły
Basiuchny! Baś! Baś!: dawniej sposób przywoływania owiec albo baranów.
baskak: urzędnik podatkowy. „…ży; wiedział, że zimą liczne ałusy z głodu przymierają; wiedział, że murzom przykrzy się despotyzm i zdzierstwo chańskich baskaków, że w samym Krymie często przychodzi do buntów — więc zrozumiał od razu, że żyzne ziemie i przywileje znęciłyby niechybnie tych w…” Pan Wołodyjowski
basset: dawna gra hazardowa wykorzystująca karty, powstała w XVI w.; należała do bardzo ryzykownych. „…omarszczone czoło starego prokuratora, podskubać od czasu do czasu jego młodych kancelistów, wykładając im tajemnice gry w basseta, passe-dix i tym podobne i w przeciągu godziny zabrać, jako honorarium przynależne za naukę, ich oszczędności uzbierane z całomie…” Trzej muszkieterowie
Bassompierre, François de 1579–1646: francuski wódz i dyplomata; faworyt Henryka IV, służył także Ludwikowi XIII; mianowany marszałkiem Francji za zasługi w wojnie z hugenotami; brał udział w oblężeniu La Rochelle. „…rafinowanym dowcipnisiem swojego czasu; mówiono o zwycięstwach buduarowych Tréville'a tak jak przed dwudziestu laty o Bassompierze, a to znaczyło niemało.…” Trzej muszkieterowie
bastiony z fr.: narożne umocnienia wałów fortecznych, wieże fortyfikacyjne. „— Patrzcie dobrze — dojrzycie tam na górze zamek — doskonale widzę przez moją lunetę mury, okopy i cztery bastiony.” Nie-Boska komedia
Bastylia: twierdza wybudowana w XIV w. pod Paryżem, późniejsze więzienie. „Ja, panie, nie jestem wcale rycerzem i boję się Bastylii.” Trzej muszkieterowie
basy: ślady na ciele od plag, cięgi. „Boskim darem takie basy.” Zemsta
basza a. pasza z tur.: wysoki urzędnik turecki; pan. „Dość, gdy ci powiem, że mi ją rzezańcy w seraju tamecznego baszy wybili.” Ogniem i mieczem
Baszkirzy: naród pochodzenia tureckiego, zamieszkujący gł. Baszkirię, bliski kulturowo, językowo i etnicznie z sąsiednimi Tatarami; do przełomu XVIII i XIX w. koczowniczy naród pasterski, wraz z przybyciem osadników z Rosji zmuszeni do osiedlenia się. „Cały nas pułk Baszkirów ostąpił w półkole,” Kordian
baszłyk z tur.: kaptur z filcu lub grubej tkaniny, z długimi końcami do wiązania wokół szyi lub pasa, noszony dawniej w Rosji. + 1 inne znaczenie „Nie miała więcej nad siedemnaście lat, a wyglądała jak stare pannisko, w baszłyku zarzuconym niedbale na futrzaną czapkę, w kaloszach za dużych trochę na jej małe nogi, w niezgrabnej i niemodnej salopce.” Siłaczka to słowo w 2 lekturach →
baszty Świętej Trójcy: Kleiner przypomina, że tę wołyńską warownię widział Krasiński w r. 1825 „i w liście do Ojca z dnia 26 września 1825 opisał malowniczo, jak wynurza się z mgły jesiennej". „Od baszt Świętej Trójcy do wszystkich szczytów skał, po prawej, po lewej, z tyłu i na przodzie leży mgła śnieżysta, blada, niewzruszona, milcząca, mara oceanu, który niegdyś miał brzegi swoje, gdzie te wierzchołki czarne, ostre, szarpane, i głębokości swoje, g…” Nie-Boska komedia
bat daw., z fr. bateau: duża łódź drewniana o płaskim dnie, służąca do prac pomocniczych we flocie. „Bat, nawa, szkuta, łódź, komiega,” Kwiaty polskie
bat'ko ukr.: ojciec; tu: przywódca, zwierzchnik. „— A my śpieszyli, śpieszyli, bat'ku.” Ogniem i mieczem
batawscy niewolnicy: członkowie płn.-europ. plemienia Batawów, żołnierze pełniący funkcję straży przybocznej władców rzymskich. „Senator Juniusz, którego Winicjusz spostrzegł przy gospodzie otoczonego zastępem batawskich niewolników, pierwszy dał mu nieco dokładniejszą wiadomość o pożarze.” Quo vadis
bateria: w ówczesnej armii 8 dział. „Bo i twoja ciotka, mówię ci — tu zniżył głos — tak okrutnie miele jęzorem, że wolałbym, mówię ci, słuchać baterii austriackich armat aniżeli jej trajkotu.” Lalka
batiki: materiały barwione specjalną techniką tejże nazwy. „Była ogromna, świeżo wywoskowana i ozdobiona lampionami w kolorowych („bajecznie") batikach.” Przedwiośnie
batiuszka ros.: ojczulek (o popie). „Raz mnie jeden batiuszka mówił, że Adam w raju musiał zjeść zakazany owoc, bo drzewo, na którym on wyrósł, pachniało jak kobieta...” Lalka
batog: mocny bat. „Zaiste z pogardą ciągnęliśmy na oną wyprawę — kończył pan Czarniecki — a choć podjazd nasz starto, mniemam, że hetmani nie mieczem, nie bronią, ale batogami mogą ten bunt przytłumić".” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
batorówka: szabla husarska. „Nie miał on jednak swego Zerwikaptura, bo go do zbyt wielkich celów przeznaczył, aby się nim w pojedynczej walce posługiwać; zostawił go więc w rękach wiernego pachołka przy szeregu; miał zaś tylko lekką batorówkę o błękitnawej, pisanej złotem klindze.” Ogniem i mieczem
baty: czółna. „Pan daje hasło: odbijają baty,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
batyst: delikatna, przezroczysta tkanina, z której szyte są elementy garderoby; służąca także do ozdabiania wnętrz. + 1 inne znaczenie „Oglądały i wybierały razem te skarby kobiece, których solidność przerażała Elżbietę, przyzwyczajoną do cienkich, nietrwałych batystów.” Granica to słowo w 4 lekturach →
Baublis: w powiecie rosieńskim, w majętności Paszkiewicza, Pisarza Ziemskiego, rósł dąb znany pod imieniem Baublisa, niegdyś w czasach pogańskich czczony jak świętość. We wnętrzu tego wygniłego olbrzyma, Paszkiewicz założył gabinet starożytności litewskich. „Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Baudouin, Gabriel Piotr 1689–1768: francuski misjonarz działający w Warszawie, opiekun ubogich i dzieci porzuconych, założyciel Domu Podrzutków. „Jestem powściągliwy jak ksiądz Baudouin.” Popioły
bauer pot.: bogaty niemiecki chłop. „— I przytknął siną, wychudzoną twarz do poduszki w czerwone maki, którą przyniósł z nocnej rajzy po bauerach.” Pożegnanie z Marią
bawi się: eufemizm na akt małżeńskiej bliskości, zob. Raszi do 26:8. „I pytali się mieszkańcy tego miejsca o żonę jego, i powiedział: „Siostra to moja"; bo obawiał się mówić: żona moja: „żeby nie zabili mnie mieszkańcy miejsca tego z powodu Riwki", gdyż była piękna z wejrzenia.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bawiąc swe tęsknoty: urzeczywistniając swoje wyobrażenia. „A jako drobne dziecię, bawiąc swe tęsknoty,” Iliada
bawić daw.: zaprzątać uwagę, tu: zwodzić. + 3 inne znaczenia „Księżna, i chwili nie bawiąc w komorze,” Grażyna to słowo w 7 lekturach →
bawić się daw.: tu: zajmować się. + 1 inne znaczenie „Możesz wśród nieprzyjaciół bawić się spokojny?” Iliada to słowo w 2 lekturach →
bawidełko daw.: zabawka. „Stolarz jeden, bardzo biegły w sporządzaniu najdrobniejszych bawidełek, zrobił dla mnie dwa krzesła z materiału do kości słoniowej podobnego, jako też dwa stoły i szafę dla rzeczy.” Podróże Guliwera
bawił się razem: zdanie urwane: bawił się razem z nią; bawił się w grupie. „Wzięła Maciusia za rękę — i bawił się razem.” Król Maciuś Pierwszy
Bazawłuk: wyspa na Dnieprze u ujścia rzeki Bazawłuk; znajdowała się na niej jedna z siedzib Siczy Zaporoskiej. „— Czekają tylko na koszowego i Tuhaj-beja, który z samym Chmielem pojechał na Bazawłuk, bo tam stoi orda.” Ogniem i mieczem
bazyliszek: tu: mityczne stworzenie zabijające spojrzeniem, strażnik wielkich skarbów. + 1 inne znaczenie „Ale, ale, jest tu na mieście jeden pan, niejaki Parys, ten ma na nią diabli apetyt; ale ona, poczciwina, wolałaby patrzeć na bazyliszka niż na niego.” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →
Beaconsfield: właściwie Beniamin Disraeli (1804–1881), polityk angielski, przywódca konserwatystów, w tym czasie premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii. „Podobnież dzisiejsi politycy co kwartał zmieniają wiarę: onegdaj wierzyli w Bismarcka, wczoraj w Gambettę, a dziś w Beaconsfielda, który niedawno był Żydkiem.” Lalka
Béarn: historyczna prowincja francuska w płd.-zach. Francji, na skraju Pirenejów. „— Panie — odezwał się kardynał — czy jesteś z tych d'Artagnanów, którzy pochodzą z Béarn?” Trzej muszkieterowie
bearneński: przym. od Béarn : historyczna prowincja w płd.-zach. Francji, która z czasem weszła w skład Gaskonii. „Bo młodzieniec nasz miał wierzchowca, i to tak niezwykłego, że zwracał powszechną uwagę: był to podjezdek bearneński, mający już dwanaście do czternastu lat, maści żółtej, z ogonem pozbawionym włosa, którego brak nagradzały suto zarośnięte pęciny.” Trzej muszkieterowie
Beati, quorum tecta sunt peccata: „Błogosławieni, którym grzechy odpuszczono"; tym pierwszym wierszem Psalmu 32 Matylda pozdrawia poetę, który w chwili, gdy będzie skąpany w wodzie letejskiej, jako uprzednio oczyszczony od grzechów, straci pamięć tychże grzechów. „Beati, quorum tecta sunt peccata.” Boska Komedia
Beatryce siedzi na korzeniach drzewa: Beatrycze, czyli teologia, nauka boża, siedząca na korzeniach drzewa symbolem jest tej rzeczywistej idei, że Kościół pomimo wstrząśnień jego czasowych, pochodzących z przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych, jakie nim zachwiały, w korzeniu swoim, to jest w gruncie swoim, był, jest i będzie nieporuszonym, ponieważ zasady jego strzeże nauka boża. Dla tego to, pomimo czasowych przeobrażeń, jakim prawda boża w czasie ulegała i ulega na ziemi, jedyna jej trwałość przechowuje się tylko w powszechnym Kościele Chrystusowym od początku aż do spełnienia wieków. „— «Patrz, ona siedzi na korzeniach drzewa,” Boska Komedia
Beatrycze: [tu:] Teologia, nauka wiary objaśniająca rzeczy będące poza granicą władzy rozumu. „Czekaj, aż dojdziesz sam do Beatrycy,” Boska Komedia
Beatrycze i Margareta: córki Beranżera, hrabi Prowansji. „Niż Beatrycy mąż i Margarety.” Boska Komedia
Beatus, qui tenet łac.: przysłowie łacińskie, które w dosłownym przekładzie brzmi: „Szczęśliwy, kto trzyma; szczęśliwy posiadający". „Beatus, qui tenet.” Zemsta
bębenista: dziś raczej: bębnista. „A kiedy znów Franek na skrzypeczkach, idąc przez wieś na wesele, grał, a bębenista na bębnie mu pomagał, to wyraźnie słychać było, jak w tych skrzypkach coś się śmiało na całe gardło, przyśpiewując sobie:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
bębny daw., pot.: tu: dzieci. „— Co do tych bębnów folwarcznych.” Ludzie bezdomni
bechy: bachory. „Wszystkie bechy będą szczekać po russki!” Syzyfowe prace
Beck, Józef 1894–1944: polityk II RP, jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego, minister spraw zagranicznych w l. 1932–1939; wobec nazistowskich Niemiec prowadził politykę ugodową. „Że Józek z Hessem był na wódce,” Kwiaty polskie
beczka: tu: jednostka objętości ok. 271 litrów. „Inni daleko mniej mają: po dziesięć, osiem, pięć morgów, a i tacy są, którzy, jak na przykład Ładyś, i ćwierci beczki na swojej ziemi nie wysiewają.” Nad Niemnem
bede gw.: będę. „Loboga, bo bede krzyczeć!” Chłopi, Część czwarta - Lato
będę i ja: «[Rachel] odpowiedziała mu: twój dziadek Abraham też miał już dziecko […] a jednak modlił się za Sarę! [Jakub] odrzekł: mój dziadek wprowadził drugą partnerkę do domu. Na co Rachel powiedziała: jeśli to jest przeszkodą: „oto służebnica moja…”», zob. Raszi do 30:3.
będę z tobą: «Tam będę z tobą, ale jak długo będziesz przebywał z tym nieczystym [Labanem], niemożliwe jest, aby Moja Szechina [Boska obecność] spoczęła na tobie», zob. Raszi do 31:1. „Widział też Jakub oblicze Labana, a oto — nie był dlań jak wczoraj i onegdaj.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
będęć daw. forma: skrót od: będę ci. „Będęć posłusznym, pani.” Hamlet wszystkie 2 wystąpienia →
będem: dziś popr.: będę. „Bo będem płakać!” Krzyżacy
bedłka: gat. grzyba. „Czego się ty boisz, zmurszała bedłko?” Quo vadis
bedoński: tj. położony w okolicy Bedonia, wsi pod Łodzią. „I jar bedoński na Zakrzyżu” Kwiaty polskie
beduin: żyjący na pustyni koczownik arabski. „Zastali tylko kilka zakwefionych kobiet z koszami mandarynek, dwóch nieznajomych wielbłądników-Beduinów oraz Idrysa i Gebhra z siedmiu wielbłądami, z których jeden był silnie objuczony.” W pustyni i w puszczy
bedzie gw.: będzie. „— To bedzie, co Bóg da!” Chłopi, Część czwarta - Lato
będzie li chciał starop.: jeśli będzie chciał. „Będzie li chciał nieszczęsny ociec pochować,” Odprawa posłów greckich
będzie pan twój wnuk: mój wnuk będzie panem („z panów"). „będzie pan twój wnuk.” Wesele
będzie Wiekuisty: «Jego Imię ogarnie mnie od początku do końca, aby nie znalazł się wśród moich potomków nikt niegodny [Bożej obietnicy]», zob. Raszi do 28:21. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
będziem daw. forma: skrót od: będziemy. „Tak i w tym starać się będziem jej dowieść.” Hamlet
Będziemy razem: we fragmencie tym można odczytać nawiązanie do ballady Mickiewicza Świtezianka , w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną. „Będziemy razem marzyć przy księżycu...” Balladyna
będziemyż mieli: konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ; inaczej: czy będziemy mieli. „Będziemyż mieli prawo za sobą, jak powiem: tak jest?” Romeo i Julia
bedzies świciuł gw.: będziesz świecił. „Bedzies świciuł, zbierema się!” Wesele
będziesz się tułał niespokojnie: hebr. רוּד ( rud ) ‘błąkać się niespokojnie, sprawiać niepokój’. «Słowo to oznacza ‘ból, cierpienie’, tu oznacza to: gdy Israel będzie grzeszyć przeciwko Torze, będziesz miał powód, by czuć się pokrzywdzonym i wtedy „zrzucisz jarzmo jego z karku twojego”», zob. Raszi do 27:40. + 1 inne znaczenie „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
będziesz wiózł z kozy: będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu). „Ty będziesz wiózł z kozy.” Balladyna
będzież: czy będzie. „Pisać testament: będzież to wezwanie” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →
będzież to: konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy będzie. „Będzież to hańba, panowie moi, że niektóre weźmiemy od zwierząt nauki i za pożytecznym ich pójdziemy przykładem?” Podróże Guliwera
będzieżli użyteczny: daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż- oraz partykułą pytającą -li; znaczenie: czyż będzie użyteczny; czy będzie użyteczny. „Będzieżli rycerz mniej niż owa biała” Balladyna
Beer-Szeba: od hebr. בְּאֵר ( beer ): ‘studnia’. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
begonia: begonia johnstoni . „Zajęta obiadem Mea nie zauważyła jej odejścia, dziewczynka zaś zbierając po drodze kwiatki osobliwej begonii, rosnącej obficie wśród zrębów skalnych zbliżyła się do pochyłości, którą wyjechali niegdyś z wąwozu i zeszedłszy na dół znalazła się przy skale.” W pustyni i w puszczy
Beit-El: od hebr. בֵּית ( beit ): 'dom' i אֵל ( El ): 'Bóg'. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.