Litera B

1459 słów, strona 1 z 6.

Baal: semickie bóstwo; władca świata, bóg życiodajnego deszczu i burzy; co roku stawał do walki z bogiem śmierci Motem, w wyniku której ginął, a następnie odradzał się na wiosnę. + 2 inne znaczenia „…, co to powszedniość, błąkać się w złotych galerach pod cieniem purpurowych żagli po Archipelagu, być Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, różowieć z zorzą, złocić się ze słońcem, srebrzyć z księżycem, władać, śpiewać, śnić...…” Quo vadis to słowo w 3 lekturach →
Baal Sydon: „Pan Sydonu", tytuł boga. Baal używane również w zastępstwie imienia głównego boga ludów zachodniosemickich (Palestyny, Fenicji, Syrii), władcy świata, boga burzy i deszczu. „— O Baal Sydon, o Astoreth!...” Faraon
baba: babka, babcia. „…najsromotniejszym dla ludzi, a najzuchwalszym dla niego dowodzie, że te miliony ludzi są posagiem jego żony, są puścizną po babie, stryju albo wuju.…” Przestrogi dla Polski
Babel: Babel czyli Babilon, Babilonia, jest to gra słów z rdzeniem בָּלַל ( balal ): 'pomieszać, pomylić'. „Przeto się mawia: jako Nimrod mocarz, myśliwy przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Babice, Lipków, Zaborów: podwarszawskie wsie. „— Pojedziesz waść na Babice i Lipków do Zaborowa, gdzie czekają konie dla regimentu przeznaczone; tam je opatrzysz, wybrakujesz i zapłacisz panu Trzaskowskiemu, a następnie przyprowadzisz je dla żołnierzy.” Ogniem i mieczem
Babilon: wielkie miasto w środkowej Mezopotamii (dziś: Irak), nad Eufratem. W tym czasie był stolicą państwa Babilonii. + 2 inne znaczenia „Które z wygnania swego z Babilonu,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
Babilończycy: mieszkańcy starożytnego państwa Babilon na Bliskim Wschodzie. Do współczesnych czasów dochowały monumentalnych babilońskich budowli. „Babilończyk przez pojęcie mocy i panowania (pion i cegła).” Promethidion
babimostski: dziś popr. forma: babimojski; Babimost — miasto w płd. części Wielkopolski, dziś w powiecie zielonogórskim. „— Jest pan Żegocki, starosta babimostski, z panem Kuleszą.” Potop
babirusa: zwierzę z rodziny świniowatych żyjące dziko na wyspach Indonezji, wyróżniające się gęstą sierścią (czarną lub złocistą) oraz pokaźnymi ciosami. „— A babirusa żywa?” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
babka: ważka. „…yżeł i kundel, każdy naprzeciw swego pana siedząc, wesołymi także oczami ścigały niskie loty nadwodnych muszek, strzelistych babek i złotym miodem obarczonych pszczół...…” Nad Niemnem
bąblowiec: pasożyt, gatunek tasiemca, żyjący w jelitach. „Od chwili zagnieżdżenia się w organizmie bąblowca: „Najzupełniej mi jest wszystko jedno" — zaczyna się właściwie proces umierania.” Siłaczka
baby ang.: dzieciątko; niemowlę. „Poczciwy i niewyczerpanej cierpliwości „John" jest niańką, kucharką, ogrodnikiem, pani zaś domu kołysze się na krześle, przyjmuje gości, ubiera się, pieści swoje rozpuszczone jak dziadowski bicz baby (bebe) i oto całe jej zajęcie.” Listy z podróży do Ameryki
Bacchus: rzymski bóg wina; tu B. lp. Bacchum : Bachusa. „…, opat — ale to, że się ożenił, i do tego nieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypaść nie mogło.…” Krzyżacy
bachanalia: w staroż. Rzymie uroczystości na cześć Bachusa, boga wina; tu: hulaszcza zabawa, pijatyka. „W ów dzień wszyscy, co z braku pieniędzy, czasu lub zapału nie wzięli udziału w zabawie, dołączają się do bachanaliów, dają się wciągnąć do orgii i wnoszą swój udział w powszechny gwar i ruch.” Hrabia Monte Christo
bachanalijka: pijatyka, lecz niewinna, jak można sądzić po użyciu w formie zdrobniałej i żartobliwej wyrazu odwołującego się do bachanaliów . Były to obchodzone w starożytnej Grecji (potem również w Etrurii i Rzymie) uroczystości ku czci Dionizosa (rzymskiego Bachusa), których świętowanie opierało się w głównej mierze na piciu wina, szalonych tańcach i swobodnych zachowaniach seksualnych. „…na pozór operacyjka, co więcej, szczęśliwy dowcip warszawski — napełniały na nowo pugilares, po jakiejś inżynierskiej bachanalijce chwilowo opróżniony.…” Doktor Piotr
bachantka mit. rz.: ogarnięta szałem kobieta z orszaku Bachusa, boga wina. „Wszystko w tej postaci tchnęło zmysłowością, szałem bachantki poddającej swą pierś pod uściski satyra.” Menażeria ludzka
bachantki: czcicielki boga wina Dionizosa (Bachosa); ich inna nazwa: menady , oznacza „szalejące", ponieważ misteria dionizyjskie cechowało nieokiełznanie tańców i pieśni. „I woli przyjść na świat z jaja ptasiego, niż mieć matkę kobietę, bo miały go niegdyś rozszarpać bachantki, które swym głosem czarował.” Państwo
bachiczny: hulaszczy, rozwiązły; por. Bachus, bożek wina. „…ńczeniu weszli korybanci i rozpoczęli z syryjskimi dziewczętami, przy odgłosie cytr, fletni, cymbałów i bębenków, taniec bachiczny, pełen dzikich wrzasków i dzikszej jeszcze rozpusty, Ligii wydało się, że spali ją żywy ogień, że piorun powinien uderzyć w ten d…” Quo vadis
bachiczny tan: kult Bachusa (boga płodnych sił przyrody u starożytnych Rzymian) połączony był z obrzędami i tańcami o charakterze orgiastycznym. „Wykonywała już to prawą, już lewą nogą lekkie pas w stronę ognia, jakby sama była na scenie, a tańczyła bachiczny tan ku uciesze widzów siedzących nisko na parterze, w głębi gorejącego pieca.” Przedwiośnie
bachmat daw.: koń należący do rasy koni tatarskich, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych, odpornych na trudne warunki klimatyczne, a przy tym szybkich i zwinnych. + 3 inne znaczenia „Lecieli tedy, jakby ich goniono, a za nimi złote kłęby kurzawy wzbijanej kopytami bachmatów.” Ogniem i mieczem to słowo w 5 lekturach →
bachmaty: w rękopisie był tu niezrozumiały wyraz Panhaty. „Ogniste pędzi w szorze iskrzącym bachmaty,” Transakcja wojny chocimskiej
Bachórcy: lud znad Bachorzy, zamieszkujący okolice rzeki oraz podmokłe tereny między Wisłą a Gopłem. „Rozkazanie tedy szło po wszech ziemiach, aby Międzyrzeczanie, Kujawiacy, Poznańczycy, Bachórcy z innymi ciągnęli w porządku pod swymi wojewodami, posuwając się trzema drogami ku granicy.” Stara baśń
Bachus mit. rzym., mit. rz.: bóg wina, odpowiednik greckiego Dionizosa. „A ladaco Bachus gnuśny mało wzrusza się trudami” Faust to słowo w 2 lekturach →
Bachus a. Bakchus mit. rzym., gr. Dionizos: syn Zeusa i Semele, wynalazł wino; czczony jako bóg wina i płodności; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanaliów : obchodów połączonych z szalonymi, niekiedy rozwiązłymi ucztami, tańcami, pokazami teatralnymi itp. „— Ty mi kwitniesz jak róża, mały mój Bachusku.” Dawid Copperfield
Bachus a. Dionizos mit. gr.: bóg winnej latorośli i wina, syn Zeusa i Semele, ziemskiej kobiety; ku jego czci dwa razy do roku wyprawiano Dionizje, radosne święto wina i teatru. „U ciebie wziąłem Bakcha” Iliada
bachusowy: hulaszczy. „Już za mojej pamięci, bywało, czy na wieczory bachusowe, czy na święty Karol, czy na inne jakie gale, nikt się naprzód dowiedzieć nie może, jak ma pan Ryś wystąpić, a jak wystąpi, zawsze na nim coś nowego i nieprzewidzianego.” Pamiątki Soplicy
bacuj: bacz, miej się na baczności. „Bacuj u rozstajnych dróg,” Wesele
baculus senectutis łac.: podpora starości. „Ba, wnet z niego baculus będzie senectutis.” Żywot człowieka poczciwego
Bacutil: nazwa przedsiębiorstwa zajmującego się m.in. utylizacją resztek zwierzęcych. „Opakowałem żarcie, owiązałem sznurami walizę, w której cebula i pomidory z ojcowskiego ogródka w Warszawie leżały obok portugalskich sardynek, a boczek z lubelskiego „Bacutilu" (to od brata) mieszał się z najautentyczniejszymi bakaliami z Salonik.” Pożegnanie z Marią
bacząc forma starop.: chociaż zauważyłem. „Bacząc, że w małej wadze były me posługi.” Pieśni
Baczcie przynajmniej na Światło Heliosa: widok ludzi przeklętych, pokalanych, jako też zmarłych raził bogów, szczególnie słońce, czyli Heliosa. „Światło Heliosa, aby nie wystawiać” Król Edyp
baczenie daw., starop.: uważanie; poświęcanie szczególnej uwagi czemuś. + 2 inne znaczenia „Gdziekolwiek pójdziesz, głośne zalecaj baczenie...” Iliada to słowo w 5 lekturach →
bacznie: uważnie. „I mnie też bacznie posłuchajcie, proszę!” Iliada
baczność: tu: spostrzegawczość. + 1 inne znaczenie „Nigdy tyle baczności, tyle oka nie da».” Iliada to słowo w 3 lekturach →
baczny starop.: rozsądny, mądry. + 2 inne znaczenia „Nie lituj się nade mną, ale bacznym” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
baczu ukr.: widzę. „Wtem baczu, hyc coś z tyłu z mogiły na kulbakę.” Ogniem i mieczem
baczy po sobie daw.: patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. „A iż baczy po sobie, że sie wspinać prózno,” Pieśni
baczyć daw., gw., daw., starop.; 1 os. lm: baczym: uważać, pilnować; baczmyż : konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą od -ż; znaczenie: uważajmy koniecznie, pilnujmy koniecznie. + 3 inne znaczenia „Baczyć to trzeba, że my przecie słabe,” Antygona to słowo w 9 lekturach →
baczyć drugi i rozumieć drugi starop.: tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; znaczenie: ktoś inny zauważa to i rozumie dobrze. „Abowiem baczyć drugi i rozumieć drugi, iż to co mu Pan Bóg dał, iżby to dosyć było na wychowanie poczciwego stanu jego i pomiernego żywota jego.” Żywot człowieka poczciwego
Baczyw ty? ukr.: Widziałeś? „— Baczyw ty? — szeptali jeden do drugiego.” Ogniem i mieczem
bad z niem., z niem.: Bad: miejscowość kąpielowa, uzdrowisko. + 1 inne znaczenie „Ostendach, badach, zagranicach,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
badaczów: dziś popr. forma: badaczy. „Szkoła ta miała swoich mistrzów, wyznawców, badaczów, mówców i zagorzałych antagonistów.” Syzyfowe prace
Badaj go ściśle ...: Pytania te na pozór zdają się być niepotrzebne, bowiem św. Piotr poznaje w Bogu, jak poeta wierzy, ale celem ich jest, żeby poeta odpowiadając, swoją wiarę sam w sobie i, powróciwszy na ziemię, drugich wiarę jeszcze bardziej umocnił i oświecił. „Dobrze żeś przyszedł mówić mu o wierze.” Boska Komedia
Badał na ziemi naturę aniołów: Dionizjusz Areopagita, autor domniemany książki pod tytułem: De coelesti hierarchia . „Badał na ziemi naturę aniołów:” Boska Komedia
Badecker: pot. bedeker; przewodnik dla zagranicznych turystów (od nazwiska wydawcy K. Badeckera). „Słychać było tylko ciężkie, przytłumione sapanie starej damy, szelest jedwabiu odzywający się za każdym ruchem podlotków i chrzęst kart Badeckera, które przewracała starsza panna.” Ludzie bezdomni
badhaus z niem.: łaźnia, uzdrowisko. „Chce na swojej posesji założyć badhaus, jak mówią Niemcy.” Hrabia Monte Christo
bądź ist starop.: [bądź] przekonany. „A tego iście bądź każdy ist a pewien, ktokolwiek świętą prawdę a cnotę weźmie przed się, iż ci zawżdy górą jako sokół latać musi, a zawżdy się wszem dobrym obłowić musi.” Żywot człowieka poczciwego
Bądź tu, duszo zwycięzcy, wesoła: Słowa ewangeliczne stosujące się do tych, którzy grzechu zawiści przez oczyszczenie się pozbyli. „I: «Bądź tu, duszo zwycięzcy, wesoła!»” Boska Komedia
bądźcie iści starop.: bądźcie więc o tym przekonani. „…iż: „Jeśliże tym wzgardzicie, a nie będziecie się chcieć zachować wedle wolej a rozkazania mego, tedy też tego pewnie bądźcie iści, iż na was wszytki przeklęctwa przypadną, co ich jedno jest na ziemi i na niebie", które im też tam wszytki szyroko wyliczał i op…” Żywot człowieka poczciwego
bądźże: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; inaczej: bądź koniecznie. „Słusznie pan mówisz, bądźże zdrów i wesół.” Romeo i Julia
Baedeker Karl 1801–1859: księgarz niemiecki, wydawca słynnych przewodników turystycznych. „Baedeker, roszczący sobie prawo do orientowania się po całej Europie.” Lalka
bagadyr z tur.: bohater, w odniesieniu do Słowian. + 1 inne znaczenie „Sprzedałeś ją, sam nie wiesz komu, a Adurowicz sprzedał siostrę bagadyra, chociaż była już z nim ciężarna...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
Bagatela: drobnostka + 1 inne znaczenie „Jego rodzina nie dba o taką bagatelę!” Trzej muszkieterowie
Bagdad: obecnie stolica Iraku; miejsce akcji wielu opowieści z Baśni tysiąca i jednej nocy . „I jeżeli wtedy chciałby mnie pan znów odwiedzić, trzeba mnie będzie szukać w Kairze, Bagdadzie lub Ispahanie.” Hrabia Monte Christo
Bagdad, Bassora: miasta znajdujące się na terenie dzis. Iraku. „Czy takie są w rzeczywistości Bagdad i Bassora pana Gallanda?” Hrabia Monte Christo
Bagera: w oryg. Bagheera. „Była to Bagera, pantera czarna.” Księga dżungli wszystkie 3 wystąpienia →
bagier: pogłębiarka. „…nie żywotną rzeczką a szosą, przecinającą w poprzek dolinę, jeździły olbrzymie traktory, równając pługami ziemię rwaną przez bagry i podwożoną z dołu przez szeregi wagoników, pchanych przez ludzi.…” Pożegnanie z Marią
Bagna Pontyjskie a. Pola Pontyjskie: bagnisty teren w śr. Włoszech, osuszony w XX w. „…mple, już to w Termach Juliana, a jeden i drugi zaprzecza istnieniu bandytów w Maremmes, na rzymskiej wsi i na Bagnach Pontyjskich.…” Hrabia Monte Christo
bagna Warega ...: okolice przyległe morzu Wariagskiemu czyli Normandzkiemu, dzisiejszemu Bałtykowi. Polityką było z dawna wielkich książąt litewskich rozsadzać swoich krewnych prawem lennem w ziemiach na nieprzyjacielu zdobytych. Montwił, Mendog, Giedymin dali tego przykład. „Pewnie Ruś gołą lub bagna Warega!” Grażyna
Bagnères, Luchon, Cauterets: fr. miejscowości leżące w Pirenejach, znanych ze swoich źródeł mineralnych i termalnych. „Utrzymuje, że w Auteuil, niedaleko domu, który nabył, są źródła mineralne, które mogłyby konkurować z wodami z Bagnères, Luchon czy Cauterets.” Hrabia Monte Christo
Bagnokawallo i Kastokaro: miasta romańskie. „Nikczemnych hrabiów płodzi Kastokaro.” Boska Komedia
bahaćko Lachiw z daw. ukr.: dużo Polaków. „Bahaćko Lachiw chciało z nimi uciekać i tak uciekali neszczastnyje, jak kto mógł, po śniegach, po wertepach, przez lasy, lecieli do Białogródki, a Kozacy gnali za nimi i bili.” Ogniem i mieczem
bahato ukr.: dużo. „— Oj, bahato!” Ogniem i mieczem
Bahato utikło, bahato zabyły z ukr.: dużo uciekło, dużo zabili. „Bahato utikło, bahato zabyły, a niektórych pan Kisiel wykupił za wszystkie hroszy, jakie miał.” Ogniem i mieczem
Bailey: tu: właśc. Holy Sepulchre a. Saint Sepulchre-without-Newgate , największy anglikański kościół parafialny w londyńskim City; znajduje się w pobliżu historycznego sądu Old Bailey. „Grożą dzwony Baileya, dłużnikowi przyleję!” Rok 1984
bajać: opowiadać bajki. „Ale na to trzeba słuchać i rozważać, a nie bajać bez sensu.” Baśnie
bajadera: hinduska tancerka. „Minarety, świątynie, pagody, tygrysy, węże, bajaderki!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bajarz uroczy uśpił bajaniem Argusowe oczy: Merkury opowiadaniem przygód Syrynksa uśpił Argusa, któremu zazdrosna Junona kazała czuwać nad miłostkami dorywczymi Jowisza z Io. „Uśpił bajaniem Argusowe oczy,” Boska Komedia
Bajazet , dziś: Bajazyd 1354–1403: sułtan osmański, nosił przydomek Błyskawica. „Konia mojego sprzedajesz, mojego Bajazeta?...” Trzej muszkieterowie
bajbardzo daw.: tu: byle co, ladaco; ktoś, kogo można lekceważyć. + 1 inne znaczenie „Patrzże teraz, za jakiego mnie masz bajbardzo.” Hamlet
bajczarz: dziś popr.: bajarz. „— Tak przynajmniej bajczarze prawili, ale to nie była prawda, bo takich nie masz między nami.” Krzyżacy
bajda: zmyślone opowiadanie pozbawione sensu. „Po cóż więc te wierutne bajdy opowiadasz swej żonie — bo to zapewne twoja żona, nieprawdaż?” Takie sobie bajeczki
bajdak z ukr.: duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa, używana na Dnieprze. „— A czemu waść nie bajdakiem, wodą?” Ogniem i mieczem
bajdała: ktoś, kto lubi bajdurzyć, opowiadać bajki. „Szedł po świecie Bajdała,” Dusiołek
bajdara ukr.: łódź wiosłowa a. statek rzeczny, używany na Dnieprze. „Z księżyca lub wsiąść zaraz na bajdary” Beniowski
Bajdaru: Powinno być: Bajdarów, dolina bowiem nazywa się: Bajdary. „Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice;” Sonety krymskie
bajecznie: aluzja do wyrażenia „Bajecznie kolorowa", użytego w tytule powieści Sewera–Maciejowskiego (1898), a następnie w Weselu St. Wyspiańskiego (akt I, sc. 11). „Była ogromna, świeżo wywoskowana i ozdobiona lampionami w kolorowych („bajecznie") batikach.” Przedwiośnie
bajka: mit starożytny o Filomeli-słowiku, jak w w. i IX, 410, znany z Sobótki Jana Kochanowskiego. „Nie duma więcej słowik, jeśli wierzyć bajce,” Transakcja wojny chocimskiej
bajka Goreckiego: poniżej przytoczona zostaje przez Żegotę treść bajki Diabeł i zboże Antoniego Goreckiego (1787–1861), poety i bajkopisarza, uczestnika kampanii napoleońskich, a następnie powstania listopadowego; z Mickiewiczem zaprzyjaźnił się już na emigracji, później połączyły ich również więzy rodzinne (syn Goreckiego, Tadeusz, poślubił Marię Mickiewiczównę). „Znacie bajkę Goreckiego?” Dziady, część III
bajka o... koniu: wspomniana bajka opowiada, jak koń przy pomocy człowieka zwycięża jelenia, lecz staje się niewolnikiem człowieka. Bajka była znana już przez starożytnych; liryk grecki Stesichoros (630–500 r. p.n.e.), miał ją opowiadać mieszkańcom miasta Himery na Sycylji. Spotykamy ją też u Horacego ( Listy , ks. I, 10, w. 34–38. Por. także bajkę Lafointaine'a La cheval s'etant voulu venger du cerf (Księga IV, bajka XIII). „Czasem marzę o tym przez godzinę, ale zaraz potem przychodzi mi na myśl bajka o owym koniu, który znudzony swobodą, pozwolił się przybrać w siodło i tręzlę, a potem zginął, na śmierć zajeżdżony przez ludzi.” Cierpienia młodego Wertera
Bajkę Ezopa o żabie i myszy: Żaba ofiarowała się na swoim grzbiecie mysz przez rów przesadzić, a rzeczywiście knuła w sobie zdradliwy zamysł, aby ją utopić; lecz ptak drapieżny spadł niespodzianie i połknął mysz zarazem z żabą. Żaba i mysz w tej bajce, są to oszukujące siebie nawzajem dwa diabły, tym ptakiem drapieżnym jest to smolne jezioro. „Bajkę Ezopa o żabie i myszy.” Boska Komedia
bajkę o magnetycznej górze: podanie o górze magnetycznej spotykamy już u Pliniusza, a nadto w bajkach z 1001 nocy, w średniowiecznych poematach niemieckich ( Gudrun ) i starych opowieściach francuskich. „Babka opowiadała mi bajkę o magnetycznej górze.” Cierpienia młodego Wertera
Bajki w rząd abecadła... dykcjonarze: słowniki encyklopedyczne bardzo rozpowszechnione w XVIII w. Znane są z tych czasów dykcjonarze filozoficzne, mitologiczne, starożytności, przyrodnicze, historyczno–geograficzne i inne. Zapewne w rząd bajek zalicza Krasicki arcybałamutne Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego. „Bajki w rząd abecadła, stąd dykcyjonarze,” Satyry
bajocco: wł. moneta o niewielkiej wartości. „Baron przeszedł triumfalnie wśród gapiów, którzy wołali do niego ekscelencjo, aby dostać bajocco.” Hrabia Monte Christo
bajok gw.: bajarz, łgarz. „Staszek: bajok, a ty: śpik.” Wesele
bajonet daw.: bagnet. „Na giwerach piętrzą bajonety” Noc listopadowa
Bajonna: miejscowość i gmina we Francji, w regionie Nowa Akwitania. + 1 inne znaczenie „— Hm, na drodze do Bajonny.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
bajoro: błoto, bagno. „Zalatywało grzybami, żywicą i rozprażonym bajorem.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bajorów forma gw., gw.: dziś popr. forma D. lm: bajor. „…a paskudne, kieby te ścierwa przegniłe i ociekające posoką; i od południa szły, ino że zwietrzałe, czerwonawe, podobne do bajorów i trzęsawisk torfowych, a pełne pręg i gruzłów sinych, pełne plam i rojowisk strasznych — jakby pełne tego gmerzącego robactwa; a…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →
bajroniczny cień: mowa o typie romantycznego bohatera z powieści poetyckich George'a Byrona (1788–1824). „Pani Sand, że się bajronicznym cieniem” Beniowski
bajtko: batko (batiuszka), duchowny prawosławny. „Ale i tego zaraz nasz bajtko uprzątnie.” Transakcja wojny chocimskiej
bak: górny pokład w dziobowej części statku. „Wszyscy czterej spoglądaliśmy ku niemu serdecznie, gdy stał na baku tyłem do nas, patrząc w stronę morza.” Jądro ciemności wszystkie 2 wystąpienia →
bąk: owad, duża mucha. „Do czego Bóg kogo przeznaczył, do tego go stworzył; a ci trzej powinni byli bąkami się porodzić, bo na krwi lubią siadać.” Ogniem i mieczem
Baka, Józef 1707 a. 1706–1780: wywodzący się z litewskiej szlachty i na terenie Litwy, Łotwy oraz Białorusi działający jezuita, misjonarz i kaznodzieja, a także poeta późnego baroku, należący do najbardziej reprezentatywnych przedstawicieli kultury czasów saskich; w swych wierszach nie gardził rymami częstochowskimi ani rubasznością i dosadnością, uważając swą twórczość za narzędzie pracy duszpasterskiej; swoistą sławę i uznanie zyskał pośmiertnie dzięki recepcji jego utworów wśród polskich romantyków. „Dobrze napisał Baka, że śmierć dżga za katy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
bąkać: powiedzieć coś cicho lub niewyraźnie, zacinając się. „— Shu-ya-las ya-maru — odezwała się Taffy, bąkając zgłoskę po zgłosce.” Takie sobie bajeczki
bakalarus z łac. średniow.: baccalarius: bakałarz (osoba, która uzyskała najniższy stopień naukowy na uniwersytecie), nauczyciel. „Co dzień stary bakalarus” Kordian
bakałarz z łac. baccalarius, daw.: osoba posiadająca pierwszy stopień naukowy w dziedzinie sztuk wyzwolonych (łac. artium baccalaureus ), czyli bakalaureat; daw. pot. nauczyciel. + 2 inne znaczenia „Na bakalarską ławę między dzieci.” Balladyna to słowo w 6 lekturach →
Bakałarze: niedokończona powieść obyczajowa drugorzędnego pisarza Adama Pługa (pseud. Adama Pietkiewicza, 1823–1903), drukowana w latach 1868–1869 w kilkunastu odcinkach w tygodniku „Kłosy", od 1875 kontynuowana w kolejnych kilkunastu odcinkach. „lista grzechów naszych była długa jak Bakałarze Adama Pługa.” Listy z podróży do Ameryki
bakałarzównej: dziś popr.: bakałarzównie. „Gdy jednego razu przyniósł do chałupy elementarz i pokazał, co umie, uradowana Ślimakowa posłała bakałarzównej dwie kury i pół kopy jaj.” Placówka
bakalie z tur.: suszone owoce południowe, także ogólnie: słodycze. „I bakalii po dostatku —” Zemsta
Bakcha: Bachusa, w mit. gr. boga wina. „Nie darmo Bakcha z rogami malują,” Fraszki
Bakchus mit. rzym., gr. Dionizos: syn Zeusa i Symele, wynalazł wino; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanalii.
Bakchus a. Bachus mit. gr.: bóg wina, natury, urodzaju; miał urodzić się w Tebach z matki Semeli, dlatego nazywano go tebańskim bogiem. „Teb skoczny Bakchus korowody wiedzie.” Antygona
Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę: W położonych nad rzeką Ismenem Tebach, założonych przez Kadmosa, z dawien dawna Bakchus wielkiej czci zażywał. W jego otoczeniu są szalejące dziewice, zwane bakchami [bachantkami], tyjadami lub menadami. Występują one w szałem opanowanych obchodach i pochodach ( thiasoi ) Bakchusa, a Teby brzmią wtedy pieśniami. „Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę,” Antygona
bakcyl: daw. bakteria, zarazek. „„Pewno, że tego sentymentu — myślał — nie można ani krajać mikrotomem ani zgoła obejrzeć pod mikroskopem, ale cóż z tego, kiedy sentyment istnieje i jest takim samym faktem spełnionym jak najlepiej opisany bakcyl".” Ludzie bezdomni
Bakczysaraj: Bachczysaraj, miasto na Krymie, stolica Chanatu Krymskiego; od morza dzieli je prawie 30 km. + 1 inne znaczenie „I Bakczysaraj z koroną palmową,” Beniowski to słowo w 3 lekturach →
bakę świecić daw.: schlebiać. „— Potrzebuje nas, to bakę świeci — powiedział Płoszka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bakę świecić komuś: pochlebiać komuś; nadskakiwać komuś dla uzyskania względów tej osoby i wiążących się z tym korzyści. „Te jego wieczne trzęsienie się nad chlebem, winem, nad drzewem, solą i świecami, to tylko po to, aby panu bakę świecić i ująć pana za serce.” Skąpiec
bakę w oczy świecić z ukr. baka : oko, ślepie: dosł. razić światłem, mamić; pot. mydlić oczy, blagować; pochlebiać komuś. „Niby to wszystko obiecywał, a kogo strachał strażnikami, komu bakę w oczy świecił, z kim był za pan brat — a od każdego cosik wycyganił; to owsa mu zbrakło, to potrza było młodych gąsek la naczelnika, to przymawiał się o słomę na powrósła, że radzi nieradzi pr…” Chłopi, Część czwarta - Lato
Baker Street w Londynie: tu określona jako sławna, ponieważ na tej ulicy pod numerem 221 b (nieistniejącym wówczas i aż do r. 1930) miał mieszkać detektyw Sherlock Holmes, bohater szeregu opowiadań i powieści kryminalnych Arthura Conan Doyle'a. „Lub sławną Baker Street w Londynie.” Kwiaty polskie
bakery ang.: piekarnia. „Stację tę składało kilka domów stojących bez osłony na nagim stepie, więc zwykły, pomalowany brązowo domek kolejowy, pospolita buda z czerwonych desek z napisem „Bakery" i druga takaż sama zatytułowana: „Saloon", co znaczy po prostu: szynk.” Listy z podróży do Ameryki
Baktrianie: lud, który zamieszkiwał daw. prowincję perską, Baktrię; tu: daw. forma N. lm: (z) Batryjany. „Kiedy prowadził wojnę z Baktryjany,” Monachomachia
Baku: miasto i port w południowej części Półwyspu Apszerońskiego na zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego; w okresie przedrewolucyjnym — miasto gubernialne, wielki ośrodek przemysłowy i handlowy, o wielonarodowej ludności, głównie azerbejdżańskiej, ormiańskiej i rosyjskiej. Około roku 1901 wydobycie nafty w Baku osiągnęło 11,4 mln ton, co stanowiło ok. 50% produkcji światowej. Przemysł naftowy Baku skoncentrowany był w rękach kilku wielkich przedsiębiorstw, przeważnie należących do obcego kapitału i zjednoczonych w syndykacie kierowanym przez Rotschilda. Kapitaliści prowadzili tu gospodarkę rabunkową, wobec robotników stosowali posunięty do ostatecznych granic wyzysk. Baku było ważnym ośrodkiem ruchu rewolucyjnego w Rosji, posiadało silną organizację bolszewicką. „Całe prawie życie spędzając w Rosji, w najrozmaitszych jej guberniach i powiatach, nie nauczyła się dobrze mówić po rosyjsku, a duchem przemieszkiwała nie gdzieś tam na Uralu, czy w Baku, w Symbirsku — czy zgoła w Tule, lecz wciąż w Siedlcach.” Przedwiośnie
bakuń: tytoń najlichszego gatunku. „Wszystko jest u mnie w porządku, tylko salopę ciotki mole trochę sponiewierały, bo bestia Kaśka zapomniała włożyć bakuniu.” Lalka
bal: pień grubego drzewa. „Z góry, po ostrej drodze, bal” Iliada
Bal maskowy: opera Giuseppe Verdiego na podstawie libretta Antonio Somma, z prapremierą w 1859, z premierą w języku polskim w roku 1870. „— Tak jest — odrzekł komiwojażer i zagłębiwszy prawie po łokcie ręce w kieszeniach, zaczął przypatrywać się końcom swych butów, gwiżdżąc przy tym arię z Balu maskowego:” Listy z podróży do Ameryki
bal nègre fr.: dosł.: bal murzyński; nazwa dawnego popularnego nocnego lokalu rozrywkowego w Paryżu (zał. w 1924), w którym występowali czarnoskórzy muzycy i tancerze, imigranci z francuskich posiadłości kolonialnych na Karaibach; tu jako określenie samego wieczoru tanecznego w egzotycznej atmosferze, podczas którego biali Paryżanie i turyści mogli tańczyć z ciemnoskórymi partnerami i partnerkami. „Byli we dwóch parę razy na tym, co się tam nazywa bal nègre.” Granica
bal paré fr.: bal, na który udaje się człowiek w eleganckim stroju. „A ja ci powiem sub rosa, że my nie na bal paré idziemy za tę grobelkę.” Popioły
bałabajka a. bałałajka: instrument strunowy, mniejszy od gitary. „…by, których uśpiony teraz obóz rozbrzmiewał we dnie w czasie postojów jakby jedna wielka lutnia, tyle w nim było fletni, bałabajek, multanków i różnych innych narzędzi muzycznych.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bałaganowy: jarmarczny (rusycyzm, bałagan — po ros. buda jarmarczna). „Cóż ty bałaganowym skoczkiem myślisz zostać, ha?...” Lalka
bałamucić: uwodzić, kokietować. + 1 inne znaczenie „Justyna nie da się zbałamucić!” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
bałamut daw.: człowiek niepoważny, zmienny, zwodzący innych obietnicami itp. „Milczże, bałamucie...” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
bałamutka: uwodzicielka. „Oczy te należały do Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, panienki respektowej księżny Gryzeldy, najpiękniejszej dziewczyny z całego fraucymeru, bałamutki wielkiej, za którą przepadali wszyscy w Łubniach, a ona za nikim.” Ogniem i mieczem
bałamutnia: bałamuctwo, błąd, ogłupienie; głupstwo. + 1 inne znaczenie „Owe jakieś bałamutnie,” Zemsta
bałamutnik: mężczyzna uwodzący kobiety. „Znajdę bałamutnika tego, zwodziciela, złoczyńcę!” Nad Niemnem
bałamutny daw.: wprowadzający w błąd a. zalotny, uwodzicielski. „przewodzić będziesz dworskim, co to bałamutni” Faust to słowo w 2 lekturach →
balansować z fr.: tańczyć. „Po kulikach balansować.” Zemsta
baldach daw.: baldachim, osłona z tkaniny nad łożem lub tronem. „Z głową w przyszłość wtuloną pod domyślny baldach!...” Napój cienisty
baldachim z wł. baldacchino: przenośna lub stała osłona stanowiąca zadaszenie np. nad łóżkiem, tronem, a także noszona nad dostojnikami; tu zniekształcona forma wyrazu: baldakim. „Cesarz stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy...” Kordian
Baldakim: jedwabna złocista zasłona nad krzesłem lub osłona noszona na drążkach nad znakomitą osobą, używana w czasie procesyj i uroczystych obchodów. Materie takie wyrabiano w mieście Bagdad, które w wiekach średnich nazywano Baldek; stąd nazwa: baldakim. „Baldakimem z brylantów okryły niebiosa;” Sonety krymskie
baldekin: dziś popr.: baldachim. „Arabów pod jedwabnym chrapi baldekinem.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
Baleary: hiszp. archipelag na Morzu Śródziemnym, w którego skład wchodzą m.in. Majorka, Minorka i Ibiza. „W koszykach tych leżały stosy najwyborniejszych owoców: ananasów z Sycylii, granatów z Malagi, pomarańczy z Balearów, francuskich brzoskwiń i tunezyjskich daktyli.” Hrabia Monte Christo
Balfegor: właśc. Belfagor, imię diabła ze znanej baśni magicznej. „Pierwszego zwano „Spinozą", drugiego nieco zagadkowiej „Balfegorem".” Syzyfowe prace
Balingen: miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. „Za rwanie buraków groziły niedwuznaczne sankcje, cóż bo winni są spokojni wieśniacy z Wirtembergii, że zjechała na ich ziemię niespodzianie banda więźniów i rozłożyła się małymi lagerkami od Stuttgartu aż do Balingen, żeby z kamienia robić olej?” Pożegnanie z Marią
balista: rodzaj broni miotającej. „— Widzę — rzekł z powagą — że cudujesz się nad moim mieczem: wiedz przeto, że synody zezwalają duchownym na miecze, a nawet na balisty i katapulty w podróży, my zasie jesteśmy w podróży.” Krzyżacy
Bałkan: Bałkany; obszar Półwyspu Bałkańskiego w płd.-wsch. Europie, oblewany przez Adriatyk, Morze Jońskie, Morze Egejskie, Morze Czarne i Morze Marmara. „Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże,” Reduta Ordona
Balland, Antoine 1751–1821: francuski generał okresu rewolucji. „Przyszła potrzeba atakowania Werony, kiedy już generał Balland pięć dni bronił się przed Wenecjanami, zbuntowanym motłochem werońskim i chłopstwem z okolic.” Popioły
balneatorzy: niewolnicy (służący) obsługujący łaźnię. „Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem, i dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie…” Quo vadis
balon captif fr.: balon na uwięzi, na linie. „— Onegdaj puszczałeś się pan balonem captif — mówił gość.” Lalka
balon z wodą sodową: dawniej większe ilości wody sodowej, czyli wody gazowanej, przechowywano w dużych cylindrycznych syfonach (balonach) z miedzi; taki syfon umieszczano w pojemniku z lodem i sprzedawano klientom na ulicy wodę na szklanki. „Przed sklepikiem stoi balon z wodą sodową.” Kajtuś Czarodziej
balsam: hebr. צְרִי ( cri ): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego, zob. Raszi do 37:25. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Balsamem w przeciwnościach: filozofia — w rozmowie ojca Laurentego i Romea Shakespeare ironizuje na temat nadużywania modnej w czasach elżbietańskich maksymy Boecjusza, że filozofia jest lekarstwem na wszystko. „Balsamem w przeciwnościach — filozofia;” Romeo i Julia
balsamu: hebr. צֳרִי ( cori ): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Bałt: prawdopodobnie chodzi tu o Bałtyk. „Nadszedł dzień Kupały — święto w całym pogańskim obchodzone świecie, dzień Białego Boga dnia i światłości, na którego cześć paliły się ognie nad Adrią, nad Bałtem, nad Dunajem, nad Łabą, Wisłą, Dniestrem, Rodanem i Sekwaną.” Stara baśń
Bałta: miasto z płd. części Ukrainy, ok. 200 km na płn. od Odessy, powstałe w XVIII w. z dwóch twierdz, pol. Józefgrodu i tur. Bałty. „Spotkawszy ją gdzieś koło Bałty.” Beniowski
Baltazar: postać z biblijnej Księgi Daniela (Dn 5, 1–31), przedstawiona jako ostatni król babiloński przed podbojem perskim; wydał ucztę, podczas której ukazała się w sali ręka pisząca na ścianie słowa: Mane, tekel, fares , co zwykło się tłumaczyć: „policzone, zważone, rozdzielone"; była to przepowiednia bliskiego upadku królestwa Baltazara, która spełniła się jeszcze tej samej nocy. „Jako byli oni Dioniziusowie oni Heliogabalowie, oni Sardanapalowie, oni Baltazarowie, jakie pomsty brali, jaka była sława ich.” Żywot człowieka poczciwego
Bałtu: Bałtyk. „Znad Bałtu (białego słowiańskiego morza) mieli dużo przywoźnego sprzętu, który im statki z dalekich krajów przynosiły.” Stara baśń
Balu: w oryg.: Baloo. „Naraz ozwał się ciężki, spasły, brunatny niedźwiedź Balu, jedyny obcy przypuszczony do rodu, wykładający wilczętom prawo dżungli.” Księga dżungli wszystkie 2 wystąpienia →
bałuch: wrzawa. „Krzyczą, wrzeszczą szkaradzie, że w onym bałuchu” Transakcja wojny chocimskiej
bałwan: tu: figura pogańskiego bożka. + 2 inne znaczenia „Bałwan rzucony wiatrem, zniżył się kolanem” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
bałwany: tu: bożki. „posągi słońca” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
balwierz daw.: (inaczej cyrulik) zajmował się między innymi goleniem, rwaniem zębów, czyszczeniem uszu i puszczaniem krwi. + 3 inne znaczenia „Więc razem z twoją brodą pójdzie do balwierza.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
bałykować: raczkować. „— Bóg zapłać dobrodziejowi, zdrów się chowa i coś niecoś bałykuje.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
bandera: flaga morska wskazująca na państwową przynależność statku. „Natychmiast podniosłem wszystkie żagle i w pół godziny postrzeżono mnie z okrętu, wywieszono banderę i z działa wystrzelono.” Podróże Guliwera
banderia: tu: chorągiew. „…Bramy Halickiej ze swoim oddziałem przez zbite masy koni, wozów, żołnierzy, przez cechy mieszczańskie stojące pod swymi banderiami i przez pospólstwo, które ze zdziwieniem spoglądało na ową chorągiew wchodzącą nie w rozsypce, ale w szyku bojowym do miasta.…” Ogniem i mieczem
banderillero hiszp.: uczestnik korridy, który podczas walki z bykiem, dla podrażnienia zwierzęcia, wbija w jego ciało banderillę, tj. małą włócznię, do której przyczepione są chorągiewki. „Fernand, przywiedziony prawie do ostateczności przez Danglarsa, który drażnił go jak banderillero kłujący byka, już miał się rzucić na rywala — wstał bowiem i jakby zbierał się w sobie do skoku — gdy wtem Mercedes, roześmiana, wyprostowana jak trzcina, podnios…” Hrabia Monte Christo
bando daw.: obwieszczenie. + 1 inne znaczenie „Razem bando na dwór swój wyda w onym czasie:” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
bandolet z wł.: rodzaj krótkiej strzelby używanej przez jazdę; pierwotnie: pas noszony przez prawe ramię, na którym jeźdźcy zawieszali strzelbę, ładunki do niej lub broń białą. + 2 inne znaczenia „Na mnie się też do nadziaka porwał, dziw, iż nie uderzył, ale zdaje się, iż przez okno ujrzał Niemców pana Koryckiego, otaczających kwaterę, i moich dragonów z bandoletami w ręku.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
bandolety: karabinki. „Zaświecą z bandelotów i dadzą ołowu” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
bandos: wędrowny robotnik najemny. „Już miał wychodzić, zgryziony, kiedy weszło do karczmy kilku galicyjskich bandosów.” Placówka
bandurka: bandura, ukr. ludowy instrument strunowy. „Jak się tylko da słyszeć kochana bandurka,” Powrót posła
bandzioch: brzuch. „Ja leżę w rowie i nie widzę ani łączki, ani lasu, ani dworu, bo mię ta ryfa moskiewska sztykiem w bandzioch.” Przedwiośnie
bańdzioch pot.: brzuch. „nażarty siarką bańdzioch wasz się świeci;” Faust
banhof z niem., daw., z niem. Bahnhof: dworzec kolejowy. „Kiedy Wokulski skończył przeglądać księgi (na usilną prośbę Rzeckiego wziął się do nich w parę godzin po powrocie z banhofu), pan Ignacy otworzył kasę ogniotrwałą i z uroczystą miną wydobył stamtąd list Suzina.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
bania gw.: tu: dynia. + 1 inne znaczenie „…aprzeciw prawie, na drugim końcu kościół wznosił wysokie, białe mury wśród drzew olbrzymich i grał oknami i złotym krzyżem na bani, a w podle niego czerwieniły się dachówki plebanii.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
banialuki: gadanie bez sensu, brednie. Wyraz wywodzi się z dzieła Hieronima Morsztyna (1580–1623) pt. Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce... , zawierającego rozwlekłą, niesamowitą, niewiążącą się logicznie akcję, która przez swą bezsensowność przeszła w przysłowie. + 1 inne znaczenie „Z mańki ich zażyć trza, pleść banialuki,” Faust to słowo w 2 lekturach →
banit z łac.: dziś popr.: banita; człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. „Samaś mi dała prawo — nie czyń mnie banitem!...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
banita z łac.: człowiek skazany na wygnanie, wygnaniec. „Chodziło mu po głowie, że to może jaki potężny banita, który, wyrokiem ścigany, chronił się w Dzikie Pola — to znów, że to watażka watahy zbójeckiej; ale to ostatnie nie było prawdopodobne.” Ogniem i mieczem
banitem: dziś popr. forma N. lp: banitą; banita : wygnaniec, osoba za jakieś przestępstwo skazana na wygnanie. „Za nim szedł pan Ranicki, herbu Suche Komnaty, rodem z województwa mścisławskiego, z którego był banitem za zabójstwo dwóch szlachty posesjonatów.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →
Banitować: skazywać na banicję, wygnanie. „Banitujemy go na zawsze stąd.” Romeo i Julia
Bank Francuski fr. Banque de France: założony w 1800 r. w Paryżu centralny bank Francji. „— Weksle na okaziciela, do Banku Francuskiego.” Hrabia Monte Christo
bankier Hieronim Schiff: Dom Bankowy Hieronim Schiff Spadkobiercy mieścił się przy ul. Piotrkowskiej 78 w Łodzi. „Hieronim Schiff: z łysiną, duży.” Kwiaty polskie
bankierowie na walne jarmarki: kontrakty, wielkie doroczne zjazdy szlachty dla dokonywania transakcji handlowych. Na kontraktach bywali również przedstawiciele bankierów warszawskich, zwanych także wekslarzami. „A jako bankierowie na walne jarmarki,” Satyry
bankocetle: banknoty. „I zobaczył w różnych punktach świątyni stoły okryte dywanami, na nich tace pełne bankocetli, srebra i złota, a dokoła nich damy siedzące na wygodnych fotelach, odziane w jedwab, pióra i aksamity, otoczone wesołą młodzieżą.” Lalka
bankowa ceduła: banknot. „jeśli jeno obaczy bankową cedułę,” Faust
bankrot: bankrut.
bannitus łac.: wygnany, skazany wyrokiem sądu na wygnanie; tu M. lm banniti . „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop
banquette fr.: podwyższony stopień prowadzący na wał, służący obrońcom jako stanowisko strzeleckie. „Wszedł po drewnianych stopniach na banquette szańca, miejsce wyniesione nad poziom, gdzie stają obrońcy, żeby strzelać ponad ziemne przedpiersie.” Popioły
baptyści: protestancka grupa wyznaniowa powstała na pocz. XVII w., akcentująca indywidualizm w relacji do Boga, uznająca Biblię za jedyny autorytet w sprawach wiary i ograniczająca praktykę chrztu (gr. baptismos ) do osób świadomych tego aktu. „Na pytanie, za co zamknięto je w więzieniu, kobiety odpowiedziały, że są baptystkami.” Książę i żebrak to słowo w 2 lekturach →
Bar: miasto i twierdza w środkowo-zach. części Ukrainy, położone nad rzeką Rów, ok. 60 km na płd. zachód od Winnicy. + 1 inne znaczenie „I luda już pół z Baru mi wywabił!” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
Barabasz, Iwan zm. 1648: pułkownik czerkaski wojsk zaporoskich; uczestnik wojen polsko-tureckich, walczył pod Cecorą (1620) i pod Chocimiem (1621). „Widzisz waść, rzecz jest taka: w Czerkasach mieszka stary Barabasz, pułkownik kozacki, nasz przyjaciel.” Ogniem i mieczem
Barachan i Surachan: właściwie Bałachany i Surachany, miejscowości na Półwyspie Apszerońskim, gdzie znajdują się bogate złoża naftowe. Świątynia czcicieli ognia, w której wieczny ogień utrzymywany był dzięki gazom palnym wydobywającym się z ziemi, znajdowała się w Surachanach (na początku XX w. już opuszczona). „Nie z taką już pogardą, jak niegdyś, Cezary Baryka myślał teraz o świątyni ognia między kopalniami nafty Barachan i Surachan, gdzie niegdyś wyznawcy Zoroastra czcili tę wieczystą moc niszczyciela.” Przedwiośnie
baran: baran, który przeznaczony był do tego celu już od czasu sześciu dni Stworzenia, zob. Raszi do 22:13. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Baranowski Ignacy 1833–1919: warszawski lekarz i działacz społeczny, zwolennik polityki ugodowej. „No, ale to przejdzie, bo właśnie onegdaj zaprosiłem na konsylium Chałubińskiego i Baranowskiego i ci mi powiedzieli, że bylem się szanował, będę zdrów...” Lalka
baraszki: fraszki, żarty. „O czem tak wiele już było baraszek,” Beniowski
Barbados: najdalej na wschód wysunięta wyspa Karaibów; pod koniec XV w. proklamowana posiadłością królestwa Kastylii, w XV w. zgłaszała do niej pretensje Portugalia, od 1627 kolonia angielska. „Gorączka tropikalna zabrała mi przez drogę część moich majtków, do tego stopnia, że musiałem rekrutować innych w Barbadosie i na Wyspach Leewardskich, do których właściciele statku zlecili mi zawinąć.” Podróże Guliwera
Barbara: imię to nosiła żona Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, z domu Drapczyńska (1922–1944). Poznała Baczyńskiego pod koniec 1941 roku, w czerwcu 1942 wzięli ślub. Zginęła podczas Powstania Warszawskiego. „Barbara z rękami u włosów” Biała magia
barbaria: kraje barbarzyńskie, czyli zamieszkane przez ludzi nienależących do cywilizacji grecko-rzymskiej. „Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi.” Quo vadis
barbaros: barbarzyńcy; Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, / A nas, barbaros, sługi : tzn. dawną praktyką Greków jest siebie nazywać panami, a nas, barbarzyńców, sługami. Jest to odwołanie do niechęci i poczucia wyższości, jakie Grecy żywili wobec ludów azjatyckich. „A nas, barbaros, sługi.” Odprawa posłów greckich
Barbarossy: nawiązanie do Fryderyka I Barbarossy, średniowiecznego króla, uczestnika krucjat, tutaj: ważni politycy. „Barbarossy, oxenstierny” Bal w operze
barbarus łac., łac.: brodaty: barbarzyńca; przen.: człowiek nieokrzesany, niecywilizowany. + 2 inne znaczenia „Toć ja przecie nie żaden barbarus.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
barbarzyńca: dziś popr. forma B.lp: barbarzyńcę. „…ojem się bawił i okrucieństwa na Litwie popełniał, a godząc się tu z Demulierem, wystawia go za człowieka bez rozumu i barbarzyńca.…” Pamiątki Soplicy
barbarzyńcem: dziś popr. forma N.lp: barbarzyńcą. „Takiego to pana, któremu równego nie było i nie będzie, śmią francuscy pisarze nazywać barbarzyńcem!” Pamiątki Soplicy
barbarzyniec: dziś: barbarzyńca. „Stary barbarzyniec znał wojnę i rozumiał, że kto chce zwyciężyć, musi działać szybko, zadawać pierwsze ciosy.” Faraon
barbarzyński: w starożytności barbarzyńcami określano ludy spoza kręgu cywilizacji grecko-rzymskiej. „W kodeksie jeszcze widzę barbarzyńskim,” Promethidion
barbieri: konie rasy berberyjskiej, przeznaczone we Włoszech do wyścigów. „Szwadron konnych karabinierów, po piętnastu w rzędzie, przegalopował przez Corso, zajmując całą jego szerokość, aby zrobić miejsce dla barbieri.” Hrabia Monte Christo
barć: naturalne siedlisko pszczół w lesie, zwykle umiejscowione w dziuplach, wydrążonych gałęziach i pniach drzew. + 1 inne znaczenie „W Bogdańcu jeno by topór wziął, a pod barcią na noc przykucnął!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
barchan z arab.: rodzaj tkaniny bawełniano-lnianej, barwionej jednostronnie, używanej głównie do wyrobu ciepłej bielizny. + 1 inne znaczenie „— A na końcu kacabejkę watowaną, barchanem suto podszytą, zmajstrujesz, bo choć wiosna, aleć i wiosną, jeśli kto chce, chłodu się doszukać może — zawyrokował w zadumie Dziura, mając na względzie nieustanny pobyt Majki w wodzie jeziornej.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
barchanowy: wykonany z grubej tkaniny bawełnianej. „Wzięła duży szmat barchanowy, który się suszył koło pieca, i przytrzymawszy jeden koniec w zębach, dziecko nim owijać poczęła.” Menażeria ludzka
Barclay Perkins and Co: spółka, która od 1781 r. zarządzała The Anchor Brewery , największym do pocz. XIX w. browarem świata, założonym w 1616 r., a usytuowanym w sąsiedztwie Szekspirowskiego Teatru Globe w dystrykcie Southwark w Londynie. „Zwróćcie uwagę, proszę, na Barclay'a i Perkinsa!” Dawid Copperfield
Bardet: Fryderyk Bardet, znana wtedy firma ogrodnicza; przy ul. Senatorskiej mieściła się kwiaciarnia, a za rogatkami Belwederskimi przy drodze Wilanowskiej, w Sielcach (wtedy pod Warszawą) znajdowały się ogrody i szklarnie. „Pobiegł do mieszkania — Wokulski dopiero co opuścił mieszkanie i pojechał do Bardeta po kwiaty.” Lalka
bardon: średniowieczny instrument muzyczny, przypominający lirę lub lutnię. „I z rezygnacją swój bardon wojenny,” Z wichrów i hal
bardony: struny basowe nadające się do pieśni wojennych. „Jużem był porwał bardony” Fraszki
bardowie: śpiewacy, a zarazem kapłani Celtów, śpiewali pieśni, przygrywając do nich na instrumencie podobnym do harfy. Po zdobyciu Galii przez Rzymian zachowali się tylko w Islandii, Walii i Szkocji. Bardowie tworzyli rodzaj zakonu, podzielonego na kilka stopni, podobnie, jak niemieccy „meistersänger". W czasie wojny postępowali przed wojskiem, zachęcając je pieśniami do bitwy. W Szkocji zachowali się aż do XVIII wieku. „Patrz, idą też bardowie pieśni: siwy Ulin, wspaniały Ryno, czarowny pieśniarz Alpin i żałosna, cicha Minona.” Cierpienia młodego Wertera
Bardyjów a. Bardejów: miasto w płn.-wsch. Słowacji, w historycznym regionie Szarysz; w czasach akcji powieści należało do Królestwa Węgier; znane z leczniczych źródeł mineralnych. „Jak najsilniej zdecydował się zapomnieć o miłostce dla Heleny, która ze swą opiekunką bawiła wciąż już to w Berlinie, gdzie prowadziły jakieś procesy spadkowe, już latem u wód w Bardyjowie na Węgrzech.” Popioły
bardziej niż kiedy: dziś: bardziej niż kiedykolwiek. „Rzecz nagli bardziej niż kiedy; od czasu, jakeśmy się rozstali, odkryłem, iż własny ojciec jest mym współzawodnikiem.” Skąpiec
bardzo długa aleja: Pola Elizejskie. „Za sobą miał ogród, przed sobą bardzo długą aleję.” Lalka
bardzom rad: skrót od: bardzo jestem rad; inaczej: bardzo się cieszę. „Bardzom rad widzieć pana.” Hamlet
bardzom się dziwił: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bardzo się dziwiłem. „Bardzom się dziwił, że cesarz Lilliputu nie ścigał mnie po moim odjeździe, ale dowiedziałem się, iż nie wiedząc, że byłem przestrzeżony o jego zamysłach, pewny był, że tylko dla uiszczenia się z obietnicy udałem się do Blefusku i po kilku dniach powrócę.” Podróże Guliwera
bardzom wdzięczny: forma skrócona; inaczej: bardzo jestem wdzięczny. „— Nadzwyczajnie — odrzekłem — i bardzom wdzięczny cioci.” Dawid Copperfield
bardzoś roztropnie myślał daw.: konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: bardzo roztropnie myślałeś. „Bardzoś roztropnie myślał.” Hamlet
bares geld z niem. bares Geld, z niem.: gotówka; a. w wyrażeniu z podawaną sumą: gotówką. „Ja sam dałbym dwadzieścia tysięcy bares geld, jak tu siedzę.” Ziemia obiecana wszystkie 2 wystąpienia →
baresgeld z niem.: gotówką. „Ja wam dam po pięć, no po dziesięć tysięcy odstępnego, niech stracę i to gotówką, baresgeld, za parę godzin.” Ziemia obiecana
baritus: tak Rzymianie nazywali śpiew czy też krzyk wojenny legionów i Germanów, a także i ryk słoni [por. baryton (z gr. barys : ciężki, głęboki, silny; barytonos: o niskim brzmieniu) głos męski, pośredni między tenorem a basem; red. W.L.]. „…y wreszcie Kingowi sprzykrzyło się słuchać ich głosów i gdy nagle wśród ciszy rozległ się na kształt grzmotu jego groźny „baritus" — umilkły jak niepyszne, zrozumiawszy widocznie, że z tego rodzaju osobą lepiej jest nie wdawać się w żaden bezpośredni interes.…” W pustyni i w puszczy
barkarola: utwór muz. wzorowany na pieśniach weneckich gondolierów. „barkarolę Troschla nucił fałszywie i powtarzał jak papuga:” Menażeria ludzka
Barkis gotów: w oryg. Barkis is willin' , co można również tłumaczyć jako „ma zamiar". „— Proszę powiedzieć jej, że Barkis gotów i czeka odpowiedzi.” Dawid Copperfield
barkułab: burgrabia (wołoski). „I odda burkułabie, doznanemu w wierze,” Transakcja wojny chocimskiej
barłóg: legowisko niedźwiedzia lub dzika; potocznie o niechlujnym, nędznym posłaniu. + 2 inne znaczenia „po prawdzie był to barłóg szpetny;” Faust to słowo w 4 lekturach →
Barłogi: polska wieś w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim; znajduje się tutaj stacja kolejowa położona przy linii Warszawa-Poznań. „Wtedy Siuda, żandarm wojskowy z polskich folksdojczów, powiedział im: „Nie bójcie się, zawiozą was na stację Barłogi, a stamtąd pojedziecie dalej na roboty".” Medaliony
barnasz starop.: zbroja. „Bo już on rycerski człowiek nie pociąga wędzonki, nie potrząsa próżnego bokłaga, nie wala się jako pies po trawie, nie gryzie mu już barnasz grzbietu i już go nie tak często szoruje.” Żywot człowieka poczciwego
barnasz kąsa starop.: zbroja gniecie. „…tam już też po części i nędze pocierpić musi, nie dojeść, nie dopić, nie dospać, pod kotarą na trawie się ukłaść, ano barnasz kąsa, ano czasem za szyję kapie, ale przetrwawszy mało tej nędze, jakiej zasię z tego z miłymi przyjacioły rozkoszy używa, ano wdzięcz…” Żywot człowieka poczciwego
baroko: formułka ułatwiająca zapamiętanie jednej z form wnioskowania (sylogizmu). „Nabił argument i strzelił z Baroko.” Monachomachia
baron Żyl: w innej wersji: szlachetny Idzi. „Tak powiada pieśń; tak podaje ten, co był przytomny bitwie: baron Żyl, dla którego Bóg uczynił cudy, zapisał to w księgach w laońskim klasztorze.” Pieśń o Rolandzie
barować się daw., gw., daw.: tu: siłować się, brać się za bary z kimś a. czymś. + 1 inne znaczenie „Odsunął miskę i kurząc papierosa za papierosem, na darmo barował się z dygotem trwogi, na darmo klął siebie i wszystkie kobiety i na darmo chciał całą sprawę obrócić w przekpinki, bo strach o Tereskę rozrastał się w nim coraz barzej i dręczył już nie do wytrzy…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
barrancos hiszp.: jary, wąwozy. „Wąskie barrancos, szczeliny tak puste, że nie było w nich drzewa, krzaka, kępy ziela, wzniosły się w górę na płaskowzgórze kraju Sobrarbe, między górnym biegiem rzeki Cinca i Noguera.” Popioły
Barras, Paul 1755–1829: francuski polityk, jeden z pięciu członków Dyrektoriatu. „Raz tylko, gdy wystawiono w teatrze Horatiusa Coclesa, był w loży le Directeur Barras, ale ten, aczkolwiek najgłówniejszy, nie sprawił na mnie wrażenia czegoś potężniejszego od monarchy.” Popioły
Barskich: konfederatów barskich. „Gdy mu przybito do rąk wyrok Barskich.” Beniowski
Barss, Franciszek 1760–1812: adwokat warszawski, działacz mieszczański i polityczny; od 1794 zabiegał w Paryżu o poparcie Francji dla sprawy polskiej, a po upadku insurekcji kościuszkowskiej należał do umiarkowanego obozu emigracyjnego, tzw. Agencji, przeciwstawianej radykalniejszej Deputacji. „Unikał starannie rodaków wszelkiego autoramentu, zarówno stronników Barssa, jak Mniewskiego, którzy zresztą w owej dobie łączyli się w myśli zwołania sejmu.” Popioły
Barszczanie: konfederaci barscy. „Gdy z niej Barszczanie całą hańbę zmażą,” Beniowski
barta daw.: siekiera podwójna. „Tamci Niemców, co w piki, ten Węgrów, co w barty,” Transakcja wojny chocimskiej
bartnik: osoba zajmująca się hodowlą pszczół w barci, tj. w wydrążonym pniu drzewa w lesie. „Zawarły niedźwiedzie pokój z bartnikami i barci nie psowają ni miodu nie jedzą!” Krzyżacy
bartnik słabemu powrozowi wierzy: bartnicy zbierali dawniej miód dzikich pszczół, wspinając się na drzewa po linach. „Już bartnik słabemu, łyczanemu powrozowi wierzy gardła swego.” Żywot człowieka poczciwego
bartnik w Kruszwicy: legendarny Piast. „Szynkował, tak jak niegdyś ów bartnik w Kruszwicy,” Satyry
bartodziej a. bartnik: pszczelarz hodujący pszczoły leśne. „Natomiast o południu, przy pierwszym posiłku, oświadczył, iż ujrzał chłopa, bartodzieja z leziwem, i nie zatrzymał go tylko z obawy, że w głębi boru mogło się ich znajdować więcej.” Krzyżacy
Bartol: chodzi o Bartolusa de Sassoferrato (1314–1357) wybitnego prawnika wł., który przyczynił się do rozwoju kodeksu cywilnego; był profesorem uniwersytetów w Bolonii, Pizie i Perugii. „Ani cytując Szkotów i Bartolów,” Monachomachia
Bartolini, Lorenzo 1777–1850: wł. rzeźbiarz, przedstawiciel neoklasycyzmu. „— Zechce pan obejrzeć moje rzeźby Thorwaldsena, Bartoliniego, Canovy?” Hrabia Monte Christo
Bartosz Paprocki, Szymon Okolski: autorzy herbarzy polskich w XVI i XVII w. „Że go uczcił Niesiecki, Paprocki, Okolski,” Satyry
barwa daw.: liberia służby, odmienna kolorem w każdym domu magnackim. + 3 inne znaczenia „Byli to żołnierze ubrani w barwę czerwoną, dworską, i w wilcze kapuzy.” Ogniem i mieczem to słowo w 5 lekturach →
barwena: ryba morska żyjąca w wodach przybrzeżnych. „Wśród ich igrania, skoków i współzawodnictwa o piękność, blask i szybkość, przemknęły przed nami: zielona labra, barwena berberyjska znaczona podwójną czarną pręgą; kiełbie wąsate z ogonem zaokrąglonym, barwy białej z fioletowymi plamami na grzbiecie; skarb ja…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
barwiczka: szminka. „Natomiast usta były mniej istotne i szczere, gdyż z lekka pociągnięte barwiczką, przypominającą kolorem swym barwę owocu dzikiej róży.” Przedwiośnie
barwy daw. forma: dziś N.lm: barwami. „…runatne wyściełały aksamitem caluchne jej wnętrze; po ścianach rozwieszone były przejrzyste zasłony ze szklistych, tęczowymi barwy mieniących się koronek pajęczych, u wejścia wisiała makata upleciona z mietlic srebrzystych, a polne kwiaty i zioła przedziwną wo…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Barynczyszka: wyraz ten, utworzony od nazwiska bohatera, przypominał zarazem otoczeniu słowo barin — jaśnie pan; przyrostek „-yszka" nadawał mu odcień pogardliwy. „Nazwisko Baryka i wzgardliwie określana narodowość Polaczyszka zrosły się w przezwisko Barynczyszka, którego brzmienie nie znamionowało afektów przyjaznych.” Przedwiośnie
baryton: tu: śpiewak, którego głos ma skalę barytonu. „Niedługo przed naszym zerwaniem zapragnęłaś postudiować muzykę z tym słynnym barytonem, który miał taki wspaniały debiut w Teatrze Włoskim; a ja zapragnąłem wtedy uczyć się tańca u tej tancerki, co tak wielką zyskała sławę w Londynie.” Hrabia Monte Christo
barzej gw.: bardziej. „Turbacje gryzą barzej wszystkiego.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
barziej starop. forma, starop.: dziś popr.: bardziej. „Tobie smutek, ale i mnie smutek, bo to ci jeno rzekę, że ni opat, ni ociec rodzony nie miłują cię barziej ode mnie.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
barziej uszczuplona: zbyt szczupła, szczuplejsza. „Zdałać sie ojca twego barziej uszczuplona” Treny
barzo starop.: dziś popr.: bardzo. „Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,” Lament świętokrzyski to słowo w 5 lekturach →
Barzo bych... żebych: staropolskie formy trybu warunkowego: bardzo bym... żebym. „Barzo bych to był rad uczynił, żebych był sam praesens W.” Odprawa posłów greckich
Barzo nierówno pany podzielono: (przyrodzenie) nierówno rozdzielone między mężczyznami; nie każdy mężczyzna jest dobrze obdarzony przez naturę. „Barzo nierówno pany podzielono.” Fraszki
basałyk daw., z tur.: właściwie: bicz z kulą ołowianą na końcu. + 3 inne znaczenia „Jaguś wychodziła do niego niechętnie, pod strachem zawdy, bo jakby w niej do cna struchlało kochanie po mężowych basałykach, od czego nosiła jeszcze bolące ślady, ale zarówno bojała się Antka, gdyż zapowiedział groźnie, że jeśli nie wyjdzie do niego na każde z…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 4 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.