Litera K

1514 słów, strona 1 z 7.

k matce starop.: ku matce, do matki. „Przemów k matce, bych się ucieszyła,” Lament świętokrzyski
k rzeczy starop.: odpowiednio (do rzeczy), słusznie. „Głowy ostrzec barziej k rzeczy.” Pieśni
k sobie ją przyma starop.: do siebie ją przyjmuje. „Gdzie to sam króluje, k sob[ie] ją przyma.” Bogurodzica
k tobie starop.: do ciebie. „Gdy przydę, namilejszy, k tobie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
k' tobie: ku tobie, do ciebie. „Miłością k' tobie pałam.” Noc listopadowa
k'czortu: do diabła, w diabły. „Wyjaśniłem mu, jak należy układać cement, wiążąc worki, by sterta nie przewaliła się k'czortu.” Pożegnanie z Marią
k'nam: skrócone od: ku nam; do nas. „mówiono, że przyjdziesz k'nam.” Noc listopadowa
k'Niemcom daw.: do Niemców. „Swędzą naszych rycerzy ręce i chce im się jak najprędzej k'Niemcom, a nie wiedzą, że Krzyżaków wszystkie narody i wszyscy królowie wspomagają, że pieniędzy u nich więcej, że ćwiczenie lepsze, że zamki warowniejsze i sprzęt wojenny godniejszy.” Krzyżacy
k'niemu daw.: ku niemu; do niego. „Mistrz się też k'niemu zbliżył i odzywa” Boska Komedia
k'rzeczny daw.: odpowiedni („do rzeczy"). „Niewiasty niech też stroje przyobleką k'rzeczne!” Odyseja
k'sobie daw., gw.: ku sobie; do siebie. „— Bo ci kolana k'sobie idą, i jej też.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
k'tobie daw., starop.: do ciebie. „„Pójdę ja k'tobie, bo mi nie żyć bez ciebie".” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Ka gw.: Ka-chem, 10. nom Dolnego Egiptu ze stolicą w Athribis, na południu Delty. Sąsiadujący z nomem 13. Hek-At. + 1 inne znaczenie „Nie dalej jak onegdaj ludzie z mego nomesu wpadli na terytorium prowincji Ka i znieważyli posąg boga Sebaka.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
ka a. kaj gw.: gdzie. „Ka ty mieszkasz, kaś ty jest?” Wesele
kab białorus.: żeby. „Oj, kab to prawda była, panoczku, że my jego wygramy!” Nad Niemnem
kabała: wróżba z kart tarota. + 1 inne znaczenie „— Nie uratuje go to od kabały, jeśli się nie będzie pilnował — mruknął posępnie dyrektor.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
kabalistyczne słowa: kabała : żydowska mistyczna filozofia religii w średniowieczu. Kabaliści stosowali w swych dociekaniach kombinacje liczb i liter, którym przypisywali głębsze znaczenie. „Te kabalistyczne słowa, przed którymi ustępowały mury, te cudowne lampy, dzięki którym można było zwalczać nieprzyjaciół, przenosić się w mgnieniu oka o setki mil...” Lalka
kabalistyczny: tu: magiczny, zagadkowy. „— Ech, jużem się nasłuchał tych kabalistycznych przeklęć pana radcy i wiem, co za nimi idzie...” Syzyfowe prace
kaban ukr.: wieprz. „Wszystkie zęby z paszczęki, ty kabanie tłusty!” Odyseja
kabat: wcięta w pasie kurtka czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdami z tyłu, niekiedy naszywana. + 1 inne znaczenie „Uwijało się tam kilkunastu lokajów w liberyjnych frakach, kozaków w pąsowych kabatach z galonami i herbowymi blachami, biegali pachołkowie i kuchciki.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
kabłączasty daw.: krzywy, wygięty w kabłąk. „Był to niski, krępy człowiek, o kabłączastych nogach i z kwadratową, zwierzęcą twarzą, którą w części zasłaniał ciemny, ząbkowany kaptur spadający na ramiona.” Krzyżacy
kabłąk: przedmiot zakrzywiony, wygięty w łuk. „Kulawiec zaś, czapką łysy czerep dla sposobności osłoniwszy, niecałą nogę skrzętnie podwinął pod siebie, a całą ostrożnie i niby do snu ułożył w kabłąk na ziemi.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
kabriolet fr. cabriolet: lekki dwukołowy jednokonny wózek. „Wysunąłem się cicho z salonu, wyszedłem na ulicę, siadłem do kabrioletu i pojechałem do M..., by tam z pagórka zobaczyć zachód słońca, a potem odczytać w Homerze wspaniałą pieśń o gościnie Ulissesa u zacnego świniopasa.” Cierpienia młodego Wertera
kabyśwa gw.: gdzie byśmy ( ka : gdzie, śwa : -śmy, końcówka tzw. liczby podwójnej). „Kabyśwa pośli, Kasicko,” Wesele
kacabaj daw.: ciepły kaftan. „…ócić do zdrowia dzięki jego olejom, balwierze zaś wybudowali, trzymając się z farmaceutą za ręce, wspaniałe domostwa; w kacabajach niedźwiadkami podbitych chadzali, zachowując na obliczach wyraz takiej powagi, jak gdyby w każdej chwili żywota prowadzili księdz…” Siłaczka
kacabejka a. kacabajka daw.: kaftan, peleryna. „— A na końcu kacabejkę watowaną, barchanem suto podszytą, zmajstrujesz, bo choć wiosna, aleć i wiosną, jeśli kto chce, chłodu się doszukać może — zawyrokował w zadumie Dziura, mając na względzie nieustanny pobyt Majki w wodzie jeziornej.” Klechdy polskie
kacapski: pogardliwie: rosyjski. „Właśnie wtedy narzeczony, pan Barwicki, nachylił się nad nią i czynił jej do ucha cierpkie uwagi o niewłaściwości tańczenia w polskim zebraniu kacapskiego tańca.” Przedwiośnie
kacerz: heretyk. „Lecz pragnął tylko wojować kacerzy” Boska Komedia
kacet: w gwarze obozowej: hitlerowski obóz koncentracyjny. „Wolał zdechnąć niż pójść do szpitala, pamiętał bowiem szpital z małego kacetu Dautmergen.” Pożegnanie z Marią
kaczy kłapak: kołpak z kaczymi piórami. „— I myśl o Bogdańcu, bo w tym mnie nie przekonasz, że ty dla Bogdańca, nie dla tego kaczego kłapaka do Juranda ze Spychowa chcesz jechać.” Krzyżacy
Kadma grodu, domów Amfiona: Domy Amfiona znajdują się w Tebach. Amfion, bliźniak Zethosa, był drugim założycielem Teb. Bo podczas gdy Kadmos zbudował fortecę miasta, Kadmeę, on dźwiękami swej lutni ułożył mury gród okalające. „O, Kadma grodu, domów Amfiona” Antygona
Kadmejczycy: potomkowie a. spadkobiercy Kadmosa (założyciela miasta Kadmei, późniejszych Teb); mieszkańcy Teb, Tebańczycy. „Sama tak sądzisz pośród Kadmejczyków.” Antygona
Kadmejowie: mieszkańcy Teb, nazwani tak od mitycznego założyciela miasta, Kadmosa. + 1 inne znaczenie „Wyzwał wszystkich Kadmejów i odniósł zwycięstwo.” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Kadmos: mąż Harmonii, uchodził za założyciela Kadmei, czyli Teb w Beocji. „O dzieci, Kadma starego potomstwo,” Król Edyp
Kadmos mit. gr: heros, założyciel Teb, brat porwanej przez Zeusa Europy, ojciec Semele, matki Dionizosa. „Jest nią Ino, Kadmosa pięknostopna dziewa,” Odyseja
kadryl daw.: XVIII-wieczny taniec salonowy z figurami; modny za czasów Napoleona I we Francji, szybko zyskał popularność w innych krajach europejskich. + 2 inne znaczenia „— Dla każdego funt kadryla i pączki, bo teraz karnawał!” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 3 lekturach →
kaduceus z łac.; mit. gr.: laska Hermesa, przewodnika dusz zmarłych w ich drodze do Hadesu, także jako herolda i posła Zeusa, również boga handlu. Laseczka Hermesa, w oplocie dwóch wężów, była skrzydlata. Tu ironicznie: jako symbol przewodnictwa ideowego, politycznego. Komentatorzy zwracają uwagę na później powstały portret R. Starzewskiego pędzla Jacka Malczewskiego, z kaduceuszem uwieńczonym główką Stanisława Koźmiana, jednego z przywódców krakowskich „stańczyków". „masz tu kaduceus polski,” Wesele
kaduk daw., daw.., z łac. caducus : niczyj, bezpański: tu: diabeł, zły duch. + 1 inne znaczenie „— Co za kaduk taki?” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 4 lekturach →
kadzenie: schlebianie. „Pochlebstwo to było na swoim miejscu, a pan de Tréville lubił kadzenie jak król i kardynał.” Trzej muszkieterowie
kadzidł: dziś popr.: kadzideł. „Wtem, gdy się dymem kadzidł zbytecznych zakrztusił —” Bajki i przypowieści
kądziel daw.: pęk włókien do przędzenia; najczęściej włókna lnu, konopii lub wełny, które następnie przędzie się, skręcając z nich nić. + 3 inne znaczenia „Alcyd, co kądziel prządł u stóp Ioli,” Boska Komedia to słowo w 6 lekturach →
kafar: urządzenie służące do wbijania w grunt pali lub rozdrabniania materiałów. „…z najniższego ganku spuszczono łańcuch z przywiązanym na końcu krzesełkiem, na którym usiadłszy, w jednej chwili za pomocą kafara zostałem wyciągnięty na wyspę.…” Podróże Guliwera
kafenhauz z niem. Kaffeehaus: kawiarnia. „Bardziej wszakże niż tańce wciągnęło go i porwało życie publiczne w kafenhauzach, z niemiecka urządzonych...” Popioły
Kaffeepflanze niem.: roślina kawiarniana. „Gdy generalskie Kaffeepflanze” Kwiaty polskie
Kafrowie: nazwa nadana przez Arabów płd. i wsch. afrykańskim ludom Bantu. „Potrafi to samo byle obywatelka z rodu Kafrów czy Papuasów.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
kaftan: noszony pod sukmaną (kierezją) żupanik z rękawami, granatowy na czerwonej podszewce, naszywany frędzlami i metalowymi guziczkami. + 1 inne znaczenie „Ale wtem wybiegła z chałupy przy kuźni kowalka i nie dbając na zimno, bez kaftana, stanęła przed progiem, fartuch do oczu podniosła i z głośnym płaczem zawodzić poczęła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
kaganek: używana daw. mała lampka w kształcie miseczki z dziobkiem i uchwytem. + 1 inne znaczenie „…ę złowrogim światłem błyskawic, a mury trząść się od grzmotów, gdy wreszcie wicher wpadł ze świstem do wieży i zgasił mdły kaganek przy łożu: pogrążony w ciemności Zbyszko stracił znów wszelką otuchę — i całą noc ani na chwilę oczu nie mógł zamrużyć...…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
kaganek naftowy: rodzaj lampki, w którym źródłem światła jest paląca się nafta. „Namacawszy klamkę doktor wszedł do małej, nędznej izby, oświetlonej kagankiem naftowym.” Siłaczka
kaganiec: rodzaj oświetlenia: naczynie, wewnątrz którego płonął ogień; częściej spotyka się formę zdrobn.: kaganek). + 1 inne znaczenie „Więc Szaman, wziąwszy kaganiec, wszedł do lochu po rozwalonych kamieniach, a za nim Anhelli i więźniowie.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
kahał: żydowska gmina wyznaniowa a. rada zarządzająca tą gminą. „Naprzeciwko jego osoby wychodzili duchowni z krzyżami i chorągwiami, kahały żydowskie z rabinami; pochód jego był do niezmiernego tryumfu podobny.” Potop
Kahamlik: rzeka na śr.-wsch. Ukrainie, dopływ Dniepru. „Właśnie w tej chwili porucznik z panem Longinem zbliżyli się do brzegu Kahamliku, gdy nagle zaszumiało im nad głowami całe stado żurawi, które przeciągały tak nisko, że można by niemal kijem do nich dorzucić.” Ogniem i mieczem
Kaim: daw. oboczna postać imienia Kaina, zabójcy swojego brata, Abla; lud Kaimów — bratobójcy. „Uczynił nas ludem Kaimów i ludem Samojedów.” Anhelli
Kain: dosł. 'nabytek', od hebr. קָנַה ( kana ): 'kupować, nabywać'.
Kaina: tak nazwana część ostatniego kręgu piekła, gdzie są karani zabójce i zdrajce swoich krewnych i powinowatych. W czasie kiedy Dante tę pieśń napisał, prawdopodobnie Jan Maletasta żył jeszcze. „Kaina czeka naszego mordercę».” Boska Komedia
Kaistros: rzeka płynąca przez krainy Lidię i Jonię. „Jak na azyjskiej łące, gdzie Kaistru wody,” Iliada
kaj gw.: gdzie; kaj ta : gdzież to. „— mruknął i już szukał otwarcie, kaj jeno mógł, nawet nie bacząc na organistowego Michała, któren przyleciał zziajany po Jambroża.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
kajdaniarz: więzień. „Drzewa stojące gdzieniegdzie obok chodników, małe drzewa, ujęte w żelazne okratowania jak kajdaniarze, napawały go boleścią, czuł taki brak miękkiej murawy, że ze łzami poglądał na jej ździebełka wegetujące między kamieniami bruku, a jedyną ulgę i pociechę zna…” Syzyfowe prace
kajem stał gw.: inaczej: gdzie stałem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „— A spod znaczonej jedli, kajem stał.” Popioły
kajet daw., z fr. cahier, daw.: zeszyt. „Bo mały Dik dał wszystkie książki i kajety niby do trzymania i zapomniał wymówić.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 5 lekturach →
Kajfasz: według Ewangelii arcykapłan żydowski, który wydał wyrok skazujący na śmierć Chrystusa. „Wolność ludzi prawo nasze — dobro ludu cel nasz — uwierzyli synowie chrześcijan w synów Kajfasza.” Nie-Boska komedia
kajmakan z tur.: podpułkownik w wojsku tureckim. „…cany wiernym przypominał, stały nie tak okazałe, ale królewskim równe dwory wezyra, ulemów i anatolskiego baszy, młodego kajmakana Kara Mustafy, na którego i sułtańskie, i wszystkie w całym obozie oczy zwrócone były, jako na przyszłe „słońce wojny".…” Pan Wołodyjowski
kajś gw.: gdzieś. „…pnia spróchniałego; w zesztywniałych garściach zaciskał piach, zaś oczy otwarte szeroko patrzyły z takim zachwyceniem, a tak kajś daleko, jakoby w niebo już na ścieżaj wywarte.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kajś niekaj gw.: gdzieniegdzie. „Niskie, sinawe opary obtulały pola, z których jeno kajś niekaj rwały się co wyższe drzewa buchając w górę niby te czarne, gęste dymy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kajś niekajś gw.: gdzieniegdzie. „…w krzach, poszarpały śniegi, potarmosiły sady, poomiatały ogonami drogi, wytarzały się po wodach i milczkiem urwały kajś niekajś co starszych strzech i ogrodzeń i jęły się zwijać a ze skomleniem uciekać na bory — a po nich, zaraz na odwieczerzu, zaczęły się w…” Chłopi, Część druga - Zima
kajś sie zbiroł, kajś sie broł gw.: gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał). „kajś sie zbiroł, kajś sie broł,” Wesele
kajściś gw.: gdzieś. „Księża pieśń rozpłynęła się kajściś w powietrzu, że sroga cichość zwaliła się na dusze.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kajsi gw.: gdzieś. „No, daleko, kajsi gdzieś daleko;” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
kajsim zabył gw.: gdzieś zapomniałem. „kajsim zabył złoty róg,” Wesele
Kajus a. Gajusz Petroniusz 27 r. p.n.e.–66 r. n.e.: potomek daw. rzym. rodu Petroniuszy, pisarz, związany z epikureizmem filozof i polityk (był prokonsulem rzym. w Bitynii nad Morzem Czarnym). Tradycyjnie przypisuje się mu autorstwo wydanej anonimowo powieści Satyricon opisującej prześmiewczo obyczaje współczesnych mu obywateli rzym. różnych stanów. Najbardziej znany fragment niedochowanego w całości tekstu znany jest pod tytułem Uczta Trymalchiona . Petroniusz był osobą wpływową na dworze Nerona, jego doradcą w kwestiach artystycznych i estetycznych. „Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo.” Quo vadis
kajże gw.: gdzież; gdzie jest. „Hale, Rochu, a kajże to nasze gościńce?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kajzer Wiluś: Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), cesarz niemiecki i król pruski 1888–1918. „Kajzer Wiluś i jego piesek Miluś,” Kwiaty polskie
kakawelo: wyraz nienotowany w słownikach. „Tuż przy niej, z ręką na chustce zawieszoną, Teresa piła kakawelo, bo kakao jej nie służyło i z opowiadaniem o śnie dzisiejszym łączyła przewidywanie bólu zębów, dla zapobieżenia któremu już użyła lekarstwa jednego, a drugie właśnie przygotowywała, gdy przez w…” Nad Niemnem
kakoj ros.: jaki. „— Podobno u was żyje, kakoj to Rocho?” Chłopi, Część czwarta - Lato
kąkol: chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach. „Do stóp im wraz z kłosami upadały różowe kąkole, pąsowe maki i szafirowe bławatki; za nimi niskie, liliowe grochy, drobne rumianki, kosmate kotki zostawały nietknięte śród ostrych kolców ścierni; spod ich rąk niekiedy wznosił się i w powietrzu igrał biały puch…” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
kąkole: chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach. „Zrywa zapóźnione maczki, bławatki, kąkole, aby z nich uwić równiankę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Kakus mit. rzym.: syn Wulkana, siłacz i rozbójnik. „Posmaruj jednak tymczasem członki oliwą, mój Herkulesie, i przepasz się, albowiem wiedz o tym, iż z prawdziwym Kakusem możesz mieć sprawę.” Quo vadis
kalać się daw.: brudzić się, brukać się. „Nie mogła jeszcze zrozumieć; wsparła się o ścianę, gdyż się jej widziało, jakoby ją morzył ciężki śpik i zmora dusiła, a ona nie poredzi się przebudzić, jeno się kala cała w potach i w męce strachu.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kalafaktor z łac.: sługa szkolny. „Pan Filip był pedelem szkolnym, zwierzchnikiem bezpośrednim kalafaktora Michałka i stróża szkolnego Jana Kapistrana.” Popioły
kalafonia gr. kolophonia: miękka żywica pochodzenia naturalnego, pozostałość po oddestylowaniu terpentyny z żywicy drzew iglastych; nazwa pochodzi od staroż. kolonii jońskiej Kolofon. „Ten łotr satyryk utrzymuje, że starzy ludzie mają siwe brody i zmarszczki na twarzy; że im ambra i kalafonia ciecze z oczu; że mają zupełny brak dowcipu obok wielkiego wycieńczenia łydek.” Hamlet
kalafonium a. kalafonia: przeźroczysta substancja służąca do nacierania włosia smyczków instrumentów smyczkowych. „…łeś tam znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy, h…” Sklepy cynamonowe
kałakucka perła: właściwie kalikucka, pochodząca z Kalikatu (Kozhikode, daw. Calicut), miasta na płd.-wsch. wybrzeżu Morza Arabskiego w Indiach. „A z oczka — kałakucka perła.” Kwiaty polskie
kałakucki daw.: pochodzący z Kalkuty, miasta w Indiach stolicy Bengalu. „Jak kałakuckie jagody.” Balladyna
kałamarz: naczynie do przechowywania atramentu. „Na domiar biedy, wybrał się bez jakiegokolwiek posiłku na drogę, gdyż dźwigając wielkie księgi, wielki kałamarz i wielkie pióro, nic innego unieść już nie mógł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 5 wystąpień →
kałamarzów daw. forma D. lm rodz. m.: dziś popr. kałamarzy. „Wieleż takich na świecie piór i kałamarzów.” Bajki i przypowieści
kałamaszka: odkryty jednokonny pojazd czterokołowy bez resorów, używany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane koła osadzone były na drewnianej osi, którą smarowano mazią w celu zmniejszenia oporów. „Gasztowtowie, Domaszewicze, Gościewicze i Stakjanowie, a za nimi inni dosyłali wiernie do Pacunelów ryby, grzyby i zwierzynę, i siano dla koni, i smołę do kałamaszek, aby rycerzowi i jego czeladzi na niczym nie zbywało.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
kalambur z fr.: dowcipna gra słów. „Mój kalambur upadł — o!” Kordian
kałamyszka: mały, jednokonny wóz; zdrobnienie od kolimaga: pakowny wóz z budą. „— Gdyby pani mojej kałamaszce ten honor zrobiła i wspólnie ze mną nią pojechała, może by spacer na zdrowie posłużył.” Nad Niemnem
kałdun gw., reg., pogard., pogard.: brzuch. „Niezgorsze kałduny im porosły!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
kalecie: kieszeń a. sakiewka, torba. „— Janie — rzekł Zagłoba, macając się po kalecie, w której wiózł list pana Czarnieckiego — uczyń mi łaskę i pozwól mnie samemu gadać do marszałka.” Potop
kaleczyli wołu: to odnosi się do Josefa, który porównany jest do byka, por. Ks. Powtórzonego Prawa 33:17, zob. Raszi do 49:6. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
kalendarz: kalendarze XVIII-wieczne celowały m.in. w przepowiedniach pogody oraz wszelkich klęsk żywiołowych, wpływu ciał niebieskich na losy i zdrowie ludzi, wieściły różne nadzwyczajne przypadki; kalendarze były przedmiotem ostrej krytyki ludzi oświecenia. + 1 inne znaczenie „Iżeś mnie śmiał położyć obok z kalendarzem».” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
kalenica gw.: zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety). + 3 inne znaczenia „Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał klekocąc a wycierając dziób o kalenicę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
kaleta: woreczek na pieniądze, zawieszany u pasa. + 2 inne znaczenia „Bo jedna ma być w ciele, a druga w kalecie —” Fraszki to słowo w 3 lekturach →
Kali: hinduska bogini czasu i śmierci, pogromczyni sił zła. „Tego właśnie poranka, za stacją Malligaum, podróżni przebywali tę okropną okolicę, tak często skrapianą krwią ofiar sekciarzy bogini Kali.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
kalić: dziś popr.: kalać. „Która was brudem tak powszednim kali,” Boska Komedia
Kalif Ali: następca Mahomeda; spowodował rozdział Mahometan na alidów i szyitów. „Przede mną Ali cały we łzach kroczy,” Boska Komedia
Kalijope: Kaliope; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Niech Kalijope wtóruje mej pieśni,” Boska Komedia
kalikować: pompować powietrze do miechów organowych. „— Rocho me zastępuje w zakrystii, Walek księży zakalikuje organiście, a Magda kościół podmiecie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kalina: roślina o czerwonych owocach; w poezji ludowej porównanie do niej dziewczyny uchodziło za komplement. „Stary opat nie próżno mawiał o niej, że wygląda jak na wpół kalina, wpół sosenka.” Krzyżacy
kalinko: kalina (rodzaj krzewów ozdobnych, kwitnących obficie białymi, kulistymi kwiatostanami i owocujących czerwonymi gronami drobnych kulistych owoców) była w ludowej metaforyce symbolem dziewczyny, młodej kobiety. „Kalinko moja!” Balladyna
Kalinowski, Marcin herbu Kalinowa 1605–1652: hetman polny koronny, wojewoda czernihowski, podkomorzy kamieniecki, starosta bracławski; dostał się do niewoli po bitwie pod Korsuniem (1648). „Porozsyłał więc książę posłańców: do pana krakowskiego, do pana Kalinowskiego, do Łobody w Perejasławiu, a sam ściągał stada ze stepów i wojsko z pałanek.” Ogniem i mieczem
kałkuł z łac.: rachunek. „Widziałem dawniej w jego cyfrach i w kałkułach, które z nich układał, tylko uderzenie Anglii au coeur, olbrzymi pomysł, żeby ją zwalić z piedestału przez nagłą inwazję, zdeptać potęgę kupców i na gruzach oligarchii zapalić ogień rewolucji, żeby nauczyć swobody…” Popioły to słowo w 2 lekturach →
kałmuk: tu daw.: prostak, gbur; pogard. określenie człowieka o skośnych oczach i płaskiej twarzy, mieszkającego w azjatyckiej części Rosji ( Kałmucy : naród mongolski z grupy ojrackiej). + 1 inne znaczenie „— Jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie, para żmudzinów i para kałmuków, i wszystkiego po parze jak oczu w głowie.” Potop to słowo w 2 lekturach →
Kaloander: aluzja do bohatera popularnego wówczas romansu włoskiego poety Giovanni Ambrogio Mariniego pt. Calloandro sconosciuto (1640), przetłumaczonego na język polski, którego pełny tytuł brzmi: Kolloander wierny Leonildzie przyjaźni dotrzymujący, przy różnych nienawiści wojennych awanturach i przypadkach, z okazji niedotrzymania słowa między Poliartem, cesarzem konstantynopolitańskim, Enceladona synem, i między Tygryndą, królową trabizońską, Tygranora króla córką, albo historia polityczna, kawalerskie ich dzielności i skrytą miłość przez Hymeneusz dożywotniej przyjaźni między nimi zakończone opisująca . O romansach pisał Krasicki w Zbiorze potrzebn. wiad. : „rodzaj ten pisma, zbyt teraz rozpleniony zabawką momentalną, nie nadgradza nieskończonego uszczerbku w obyczajach młodzieży”. „Kaloandry w afektach wiernych a dowodnych” Satyry
kalotechnika z gr.: technika pielęgnacji piękna. „I kalotechniką dobroci” Kwiaty polskie
kalwaria: miejsce cierpienia. „Tam pana Skrzetuskiego na swej kalwarii zastały siedzącego.” Ogniem i mieczem
kalwin: protestant, członek Kościoła ewangelicko-reformowanego. „Poczytano to za złe omen i za widomy znak gniewu Bożego, tym bardziej że pan Firlej był kalwinem.” Ogniem i mieczem
kalwinka , sztetyna: odmiany jabłoni. „sztetyny... a tamten gaik cały śliwowy...” Nad Niemnem
kamasze: rodzaj męskich butów. „Z wielkich widnokręgów, ledwie dających się zmierzyć rozmarzonymi oczyma, został widnokrąg tak dalece mały, że można go było zakreślić końcem modnego kamaszka.” Siłaczka
kamaszek: but z cholewką do kostek, bez sznurowania, wsuwany na stopę, z gumą po bokach. „Wiechowski wszedł natychmiast do swego mieszkania i zaczął wdziewać na się odświętne ubranie: szerokie spodnie czarne, kamaszki na wysokich obcasikach i z wystrzępionymi gumami, bardzo głęboko wyciętą kamizelkę i za duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, cza…” Syzyfowe prace
kameduł: członek zakonu o surowej regule, zobowiązany do umartwień i długotrwałego milczenia. „Fakirem ani kamedułą zostać nie może.” Nad Niemnem
kamerdyner: starszy lokaj w zamożnych domach, pilnujący porządku w rezydencji, kierujący podawaniem do stołu itp.; także: osobisty służący pana domu. „Oba te przeciwstawne i wzajemnie uzależnione światy rozłamane były na progu dzielącym kuchnię od pokojów i strzeżonym przez niezłomne postacie kamerdynera, gospodyni i lokaja Antoniego.” Granica
kamerjunkier z niem.: niższy urzędnik dworski w Rosji carskiej. „Skazane na banicję do sąsiednich pokojów, upośledzone druki nadwiślańskie mogły sobie do nieskończoności zadawać pytanie jak obłąkany Gogola w szpitalu wariatów: „dlaczego ja nie jestem kamerjunkrem?” Syzyfowe prace
Kamicione de Pazzi: zabił Ubertina, swojego krewnego. „Wiedz, że ja jestem Kamerione z Pazzi,” Boska Komedia
kamień: dawna jednostka wagi, nazwa pochodzi od kamieni będących częścią żaren. „— Żeby tak, mając Spychów, jeszcze potem Jagienkę wziął z Moczydołami i z tym, co jej opat ostawi, nie pożałowałbym i kamienia wosku na świece!” Krzyżacy
kamień boloński: spat, odmiana baru, czyli barytu, znajdująca się blisko Bolonii w górze Paterno. Odmiana ta sproszkowana, ogrzana, a następnie wystawiona na działanie promieni słonecznych, ma własność fosforyzowania, czyli świecenia w ciemności. „Opowiadają, że kamień boloński, wystawiony na słońce, wciąga jego promienie i potem świeci w nocy przez czas pewien.” Cierpienia młodego Wertera
kamień filozoficzny: domniemany środek, który według alchemików średniowiecznych miał posiadać cudowne własności przemiany metali nieszlachetnych w szlachetne. Próby uzyskania kamienia filozoficznego były oczywiście bezskuteczne, przyczyniły się jednak do stworzenia podstaw naukowych chemii. „Zresztą szukając kamienia filozoficznego znaleziono chemię; kto zatem wie, co się napotka teraz?...” Lalka
kamienie: tj. meteoryty. „Że to nie łzy są, ale że kamienie,” Nad grobem Julii Capuletti w Weronie
Kamieniec Podolski: miasto w płd.-zach. części Ukrainy; twierdza nad Smotryczem. „Celem wyprawy było: dowiedzieć się, czy Krzywonos ze swymi czterdziestoma tysiącami ludzi oblega dotąd Kamieniec, czy też, rzuciwszy bezowocne oblężenie, idzie w pomoc Chmielnickiemu, aby razem z nim stanąć do walnej rozprawy, a dalej: co robią dobrudzcy Tatar…” Ogniem i mieczem
kamioła gw.: przytulia, roślina z rodziny marzanowatych. „Równinę przerzynały drogi białe i trochę zieleniejące od z rzadka porastającej je trawy; ku nim, niby strumienie ku rzekom, przybiegały z pól miedze, całe błękitne od bławatków, żółte od kamioły, różowe od dzięcieliny i smółek.” Nad Niemnem
kamionek gw.: kamień. „…rne role połyskiwały się w słońcu, wody grały po rowach, skowronkowe głosy dzwoniły w chłodnym powietrzu, gdzie zaś pod kamionkami tliły się ostatnie płaty śniegów.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kamionka: naczynie ceramiczne. + 1 inne znaczenie „Kawał dzikiego ugoru, pełen dołów po cegielni, szutrowisk i kamionek obrosłych cierniami.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kamlot: gatunek tkaniny wełnianej albo jedwabnej. + 1 inne znaczenie „Znowu zobaczył salonik oświetlony latarnią przysłoniętą niebieskim kamlotem, a w kącie dostrzegł pannę Izabelę w objęciach Starskiego...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
kampament: obóz wojskowy. „Byłoż co w twoim życiu lepszego niż owe noce nasze hulaszcze czasu kampamentów pod Bracławiem, powroty do obozu nad ranem z nocnych patroli?” Popioły
kampania sewastopolska: oblężenie i zdobycie rosyjskiej twierdzy Sewastopol przez wojska angielskie i francuskie było głównym wydarzeniem wojny krymskiej (1853–1856). „Właśnie te same, których pan Ignacy używał w epoce sławnej kampanii sewastopolskiej!...” Lalka
kampania włoska: wojna Francji i Królestwa Sardynii z Austrią w r. 1859. „Pamiętam, jak przyjmowali cesarza, kiedy wracał z kampanii włoskiej...” Lalka
kampanii: zgodnie z melodią wiersza wyraz ten należy czytać jako czterosylabowy: kom-pa-ni-i. „W Soplicowie zmieniano kampanii plany.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kampanila: dzwonnica kościelna charakterystyczna dla architektury włoskiej, wyodrębniona z bryły kościoła. „Przywarł plecami do muru kampanili obok białej loggiety Sansovina, skulił się i z wlepionymi w kościół oczyma na długo tam został.” Popioły
kampanula: dzwonek leśny. „…e jadłowca, smoły i cząbru, kiedy Jan i Justyna stanęli u Mogiły, na której gdzieniegdzie bujały proste i wysokie łodygi kampanuli, mające, zda się, tuż, tuż, przy najlżejszym powiewie, w delikatne liliowe dzwonki uderzyć.…” Nad Niemnem
kamrat daw.: kompan, towarzysz. „…ho molestując, ale nie poredził, bo parobek się sielnie rozochocił i słuchać nie chciał; gorzałkę pił i do picia Nastkę i kamratów swoich przyniewalał, zaś co urznęła muzyka, dziesiątki rzucał grajkom, Nastkę wpół ujmował i z całej mocy wrzeszczał:…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
kamràt ros.: towarzysz, przyjaciel, druh. „Kamràt — — powiem słowo —” Noc listopadowa
kamsin: suchy, gorący, wiejący piaskiem lokalny wiatr w Egipcie i Lewancie (tj. na obszarze obejmującym Syrię, Palestynę, Jordanię, Liban i Izrael), w różnych rejonach noszący nieco odmienne nazwy; także: khamaseen , chamsin a. hamsin ). „Czuję tęsknotę do powiewów słonego wiatru pustyni, kamsinu, co opalał śniade skronie Ramzesa Drugiego, Miamen, Sezostrysa, który zdeptał barbarzyńskie ludy aż po Kolchidę i Phasis, a na długich okrętach swoich wziął w posiadanie morze aż po erytrejskie wybrzeż…” Popioły
Kanaan: kraina historyczna obejmująca teren dzisiejszego Izraela i Palestyny. „A była Saraj niepłodna, nie miała dzieci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Kanaanejczyka: «Gdyż potomstwo Kanaana jest przeklęte, a potomstwo [Abrahama] błogosławione, i nie może się mieszać potomstwo błogosławione z przeklętym», zob. Radak do 24:3. „A Abraham był stary, podeszły w latach; i Wiekuisty błogosławił Abrahamowi we wszystkim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Kanada: w gwarze obozowej: grupa więźniów przebywających w obozie dłuższy czas, zajmujących się rozładunkami transportów, uważana za uprzywilejowaną. „Ja je wczoraj kupił od Żyda z Kanady.” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →
kanał Józefa: Bahr Jusuf (aramejskie), kanał łączący Nil z położonym w centrum oazy Fajum jeziorem Moeris. Zbudowany za panowania XII dynastii w naturalnym obniżeniu terenu utworzonym w czasach prehistorycznych przez wielkie wylewy Nilu. Budowie kanału, pracom melioracyjnym i zagospodarowaniu oazy poświęcił swoje panowanie Senuseret II (1880–1874 p.n.e.), zakończył ją jego wnuk Amenemhat III (1855–1808 p.n.e.). „Istnienie jeziora Moeris było związane z innym cudem pracy egipskich inżynierów, z kanałem Józefa.” Faraon
Kanał Sueski: zbudowany przez Francuzów w 1859–1869, połączył M. Śródziemne z M. Czerwonym, umożliwiając Europejczykom żeglugę do Indii bez opływania Afryki. „Odbywał regularne kursy od Brindisi do Bombaju przez Kanał Sueski i należał do najszybszych okrętów towarzystwa.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
kancelista daw.: niższy urzędnik w kancelarii. „On zaś był kancelistą w małym prywatnym biurze przewozowym i od początku zaczął zalegać z komornym, płacić ratami i powoływać się na swą sytuację „skomplikowaną i niemożliwą".” Granica to słowo w 2 lekturach →
kańczug: bicz z plecionego rzemienia osadzonego na krótkim kiju. + 1 inne znaczenie „„Pani" jedna mogłaby ich zładzić, a jeśli i tego uczynić nie zdoła, zasłoni przynajmniej drogą dziewkę przed ojcowskim tyraństwem, przed zamknięciem i kańczugiem.” Pan Wołodyjowski to słowo w 4 lekturach →
kańczuka z tur. kamcze: bicz: pleciony skórzany bicz z rękojeścią; narzędzie, którym wykonywano chłostę; nahajka. „W konopiach człowiek dworski, uchodząc kańczuka” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Kandia: dziś Heraklion, największe miasto na Krecie. „Niezliczone tryumfy weneckiego ludu nad Genuą, Konstantynopolem, Vicenzą, Weroną, Belluno, Padwą, Bergamo, Istrią, Dalmacją, Moreą, Kandią, Cyprem i wyspą Lemnos, nad całym carogrodzkim morzem...” Popioły
kandor z łac.: poczciwość, prawość. „Próżno patrzę, gdzie drugi naród, w którym tak otwarty kandor żyje; gdzie państwo, w którym by o tak piekielnych bluźnierstwach, subtelnych zbrodniach i nigdy nie przejednanych zawzietościach, jakich pełne są obce kroniki, nigdy nikt nie słyszał...” Potop
kandy: kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. „kandy jest krakowsko ścizka.” Wesele
Kaneh: Caene, Kainepolis (gr.), ob. Kina, miasto w Górnym Egipcie na wschodnim brzegu Nilu. Ok. 20 km od bardziej znanego starożytnego miasta Koptos (eg. Gebtu, ob. Kift), stolicy 5. nomu Górnego Egiptu. Z okolic Koptos wiodła starożytna trasa na wschód, przez dolinę Wadi Hammamat, do kamieniołomów i kopalń złota na Pustyni Arabskiej i dalej nad wybrzeże Morza Czerwonego, skąd wyprawiano się do kraju Punt, a w późniejszych czasach do Indii. „Opuściwszy Abydos, Ramzes XIII popłynął, wciąż w górę rzeki, do miasta Tan-ta-ren (Dendera) i Kaneh, które leżały prawie naprzeciw siebie: jedno na wschodnim, drugie na zachodnim brzegu Nilu.” Faraon
kania: duży ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych. + 1 inne znaczenie „Pan Dominik odrzuca list ze złością i podparłszy brodę pięściami siedzi nasrożony jak kania.” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →
kanie: dziś popr.: kapnie. „Zniosła dla mnie, aż oto łza mu z oka kanie,” Odyseja
kanka: plastikowa, gumowa lub metalowa rurka stosowana w medycynie, służąca jako końcówka przyrządów do wykonywania irygacji (tj. płukania). „Miał on wielki mieszek z kanką słoniową, którą, włożywszy w zad, dawał enemę wietrzną; mówił, iż takową enemą wyprowadza z wnętrza wszystkie wiatry, co rozdymając wnętrzności, sprawiają kolkę.” Podróże Guliwera
kanonada: odgłos wystrzałów broni palnej; przen.: w ogóle każdy huk, hałas. „I stała tak zasłuchana, dopóki nie huknęły na dole drzwi od sionki i nie przebrzmiało echo tej szalonej kanonady nóg młodych i silnych.” Dym
kanoniczne prawo: Kanony, tak zwane Decretalia , zbiór ustaw i postanowień konsystorza rzymskiego. „Nad kanonicznym prawem ślęczą pilnie,” Boska Komedia
kanonier: najniższy stopień wojskowy w artylerii. „Istotnie, przebiwszy się przez tłum czarnych stateczków, książę spostrzegł na wybrzeżu Piazetty linie wojska z bagnetami zwróconymi ku morzu, a nadto paszcze dział i kanonierów z zapalonymi lontami.” Popioły
kanonik: w średniowieczu duchowny żyjący przy katedrze według reguł kanonicznych. „Wreszcie w głównej bramie pojawili się biskup i kasztelan, z nimi zaś kanonicy katedralni, rajcy królewscy i rycerze.” Krzyżacy
Kanta, Hegla, Fichtego, Schellinga: Immanuel Kant (1724–1804), Georg Wilhelm Hegel (1770–1831), Johann Gottlieb Fichte (1762–1814), Friedrich Wilhelm Schelling (1775–1854); filozofowie niem. okresu klasycyzmu i romantyzmu, przedstawiciele idealizmu filozoficznego. „Ileż to szyderstw i obelg zniosły tam „ciemne łby" w rodzaju Kanta, Hegla, Fichtego, Schellinga, którzy, według ulubionej formuły „Balfegora", zaczerpniętej, rzecz prosta, z książki — „sami wzbili chmurę pyłu i dziwią się, że on im oczy zasypuje"...” Syzyfowe prace
kantar: rodzaj skórzanej uzdy bez wędzidła, z kółkiem u dołu do przywiązania łańcucha. „Nie skutkował ani bat, ani biczysko, ani kłucie, ani głaskanie i posiepywanie za kantary.” Popioły to słowo w 3 lekturach →
kantarzej: urzędnik wojskowy na Zaporożu, czuwający nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy. „W chacie kantarzeja wojskowego na przedmieściu Hassan-Basza w Siczy siedziało przy stole dwóch Zaporożców, pokrzepiając się palanką z prosa, którą czerpali ustawicznie z drewnianego szaflika stojącego na środku stołu.” Ogniem i mieczem
Kantor wekslu: biuro wymiany waluty. „Wysiadł przed niepozornym sklepikiem, nad którym wisiał czarny szyld z żółtawym napisem: „Kantor wekslu i loterii S.” Lalka
kantorek: dawna nazwa biurka. „Rzecki usiadł przy kantorku pod oknem, Klejn stanął na zwykłym miejscu przy porcelanie.” Lalka
kantyczki: zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego). „śpiewnik serdeczny, kantyczki,” Wesele
kanwa: sztywny materiał, używany jako podkładka do wyszywania. „Pani domu coraz bezwładniej chyliła się na swym szezlongu; Kirło usłużnie posuwał ku niej wyszyte na kanwie poduszki; Korczyński długi wąs swój na gruby palec nawijał; binokle Różyca błyskały w cieniu ciekawie i jakoś drwiąco.” Nad Niemnem
kapa: opierająca się na stemplach belka podtrzymująca sufit w chodniku; także: czapka górnicza. „Zwyczajny chodnik o stropie półokrągłym zamieniał się stopniowo na korytarz ze stemplami, na których leżały kapy podtrzymujące rodzaj sufitu, czyli „okorki".” Ludzie bezdomni
Kapaneus: był [to] jeden z siedmiu wodzów, którzy w wojnie braterskiej między Eteoklem a Polinikiem Teby oblegali. Kapareus przy tym oblężeniu, gdy szturmem brał okop miejski, od piorunu był zabitym. Tu przedstawia obraz zatwardziałego w swojej pysze grzesznika, który bluźni z potęgi Jowisza, czyli według myśli Dantego prawdziwego Boga, o ile go poganie pojąć są zdolni.
kapcan z jid., obelż., gw.: tu: biedak, ktoś bez znaczenia. + 1 inne znaczenie „…ć mundur i czapkę z palmami, to jednak każdy uczeń klasy już rzeczywistej pierwszej ma zupełne prawo pierwszemu lepszemu kapcanowi z wstępnej dać w zęby, kiedy mu się tylko żywnie spodoba.…” Syzyfowe prace to słowo w 3 lekturach →
kapciuch daw.: woreczek, w którym trzymany jest tytoń. „Właśnie wtedy pan Nardzewski wyciągnął z kieszeni kapciuch i nabijał „galicyjskim" tytuniem swą glinianą fajeczkę.” Popioły
kapec: but sukienny lub filcowy. „Włóczyła nogami w zbyt głębokich kapcach, kręcąc z nieświadomym wdziękiem kościstymi, przebijającymi przez cienką sukienczynę, biodrami.” Pożegnanie z Marią
kapelusz stosowany: kapelusz trójkątny i spłaszczony, używany przeważnie w wojsku. „Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi.” Zemsta
Kapet 1754–1793: król Francji (od 1774) z dynastii Burbonów, w czasie rewolucji nazywany Ludwikiem Kapetem, zgilotynowany 21 stycznia 1793; tu aluzja do francuskich „nieprzejednanych" przeciwników rewolucji, walczących przeciw wojskom napoleońskim. „— Protestują przeciwko straceniu ostatniego Kapeta.” Popioły
Kapet Hugo: Tu poeta wprowadza Hugona, wielkiego księcia Francji, Orleanu i Burgundii, założyciela panującej familii Kapetów, ażeby całą żółć swojego gniewu przeciw Kapetom poruszyć, z których krwi pochodził jego główny nieprzyjaciel. „Nazwisko moje było Kapet Hugo,” Boska Komedia
kapica starop.: wierzchnie okrycie mnicha. + 1 inne znaczenie „I krzyż miał czarny na białej kapicy,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
kapiszon z fr. capuchon: tu: kaptur. „A w kapiszonie — twarz księżyca.” Kwiaty polskie
kapitalizować: składać dochody na kapitał. „Dam mu to, on będzie mi płacił z osiem tysięcy rubli rocznie, resztę zaś (jeżeli interes pójdzie w jego rękach, jak się spodziewam), resztę procentów — każę kapitalizować...” Lalka
kapitel: głowica, najwyższa część kolumny, łącząca ją z belkowaniem, zwykle ozdobiona rzeźbą. + 1 inne znaczenie „Na parterze — szereg arkad i posągów, na pierwszym piętrze olbrzymie kolumny kamienne i nieco mniejsze marmurowe, ze złoconymi kapitelami.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
kapitele z łac. caput : głowa: głowice kolumn. „Wszędzie rozwaliny jakiegoś ogromu, który musiał wieki przetrwać, nim runął — filary, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzi…” Nie-Boska komedia
Kapitol: jedno z siedmiu wzgórz na których powstał Rzym; laur Kapitolu to przenośne określenie oficjalnego uznania, jakie może zyskać poeta; wieńcem laurowym, jako symbolem nieśmiertelności nagradzano w Rzymie najwybitniejszych twórców (por. laureat). + 1 inne znaczenie „I którym droższy niż laur Kapitolu,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
kapitolińskie gęsi: legendarne gęsi z Kapitolu, które głośnym krzykiem ocaliły miasto przed najazdem Galów. „— Ale pozbaw mnie, panie, widoku tych krzykliwych kapitolińskich gęsiąt, których mózgi, razem wzięte, nie napełniłyby żołędziowej miseczki — odparł Chilo.” Quo vadis
kapituła: rada sprawująca władzę w zakonie. „Nieszpornych modłów kapituła słucha” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
Kapkaz gw.: Kaukaz. „Pomimo że pan Pazur wysłużył dwadzieścia pięć lat na Kapkazie za Mikołaja, a drugie tyle siedział w instytucji z tak forsownym zamiłowaniem uprawiającej mowę rosyjską, nie nauczył się tego języka, zdążył jednak zamienić swój rodowity na gwarę niesłychaną, skła…” Syzyfowe prace
kapłan z przypowieści: z przypowieści o litościwym Samarytaninie (Łk 10:31). „Przyganiacie pijakowi, czujecie wstręt do szaleńca, mijacie obu, jak kapłan z przypowieści i jak faryzeusz dziękujecie Bogu, że nie uczynił was takimi, jak oni.” Cierpienia młodego Wertera
kapłan, czy lewita: por. Łk 10:31-33. „I przydało się, że niektóry kapłan zstępował tąż drogą, a ujźrzawszy go, minął. Także i Lewit, będąc podle onego miejsca, i widząc go, minął. A Samarytan niektóry idąc, przyszedł wedle niego, ujźrzawszy go, ulitował się." „A może lepiej pochowajcie mnie przy drodze lub pośrodku bezludnej doliny, by kapłan, czy lewita żegnał się ze strachem, mijając mój kamień grobowy, albo Samarytanin łzę uronił.” Cierpienia młodego Wertera
kapłon daw.: wykastrowany, specjalnie tuczony kogut; dania przyrządzone z kapłonów były niegdyś uważane za bardzo wykwintne. + 3 inne znaczenia „Wybornie, żyję jak kameleon powietrzem nadzianym obietnicami; kapłonów nie moglibyście lepiej tuczyć.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
kapo: w gwarze obozowej: więzień, pełniący funkcję dozorcy pozostałych więźniów. „— Przez sześć lat w lagrze piątkami łazili, teraz odpoczęli dwa miesiące i znów łażą, chwała Bogu i Ojczyźnie, po czterech, a zamiast kapów — oficerowie na czele.” Pożegnanie z Marią wszystkie 4 wystąpienia →
kapowa: funkcja pełniona przez więźniarki w nazistowskich obozach koncentracyjnych, związana z nadzorowaniem grupy, tzw. komanda; męskim odpowiednikiem kapowej był kapo . „Bo jedna kapowa, taka führabtarina, powiedziała o jednej z nas, że ona robi geszeft.” Medaliony
Kapraja, Gorgona: małe wyspy blisko ujścia Arna do morza. „Sąsiednie wyspy, Kapraja, Gorgona,” Boska Komedia
Kapral: tu: Napoleon Bonaparte (1769–1821), cesarz Francuzów w latach 1804–1814, król Włoch 1805–1814, twórca Księstwa Warszawskiego, wybitny wódz i polityk; po wielu zwycięstwach poniósł klęskę w trakcie wyprawy na Moskwę, pod Lipskiem i pod Waterloo, zmarł samotnie, wygnany na wyspę św. Heleny. „Dorzucić szpilek Kaprala” Kordian
Kapreja: spolszczona forma nazwy Capri, wyspy na Morzu Tyrreńskim w Zatoce Neapolitańskiej. „Tłucze się z gniewem o czerwone skały Korsyki, o żółtą Kapreję, o błękitną Elbę, o granitowy brzeg Malty.” Popioły
Kaprona: obronny zamek w Pizie, który pizanie zdali lukiezanom wspartym licznym posiłkiem gwelfów toskańskich. „Tak drżąc Kaprony zdała się załoga” Boska Komedia
kapry: skoki. „Już gdy pierwsze kasztany zaczynały przeraźliwie gwizdać, odbijać się od muru, dawać piekielne kapry — wstępniactwo zazwyczaj podawało tył w sposób obrzydliwy, szeregi pierwszoklasistów przerzedzały się do takiego stopnia, że „Grecy" zaczynali wyłazić zza „Him…” Syzyfowe prace
kapryfolium: wiciokrzew; roślina pnąca, kwitnąca na biało lub różowo. + 1 inne znaczenie „Altana z przezroczystej kraty, wdzięcznie zbudowana i pachnącym kapryfolium gęsto opleciona, była jedną z nielicznych pozostałości owych ogrodowych upiększeń, które przed ożenieniem się swym przedsięwziął był Benedykt.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
kaptować z łac.: przeciągać na swoją stronę. + 2 inne znaczenia „— Jakże, przyjaciół se kaptuje, bo mu pachnie wójtostwo!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
kaptur a. sąd kapturowy: nadzwyczajny sąd w dawnej Rzeczypospolitej powoływany w czasie bezkrólewia, gdy zawieszały swą działalność sądy zwykłe, wydające wyroki w imieniu władcy. „— Znać to, żeś waćpan w Warszawie nie bywał i żeś prostak, skoro się sądów marszałkowskich boisz i nie wiesz, że w czasie bezkrólewia kaptur sądzi, z którym sprawa łatwiejsza, a już o waścine uszy gardła mi nie wezmą, bądź pewien.” Ogniem i mieczem
Kapua: miejscowość we Włoszech, przysłowiowa z powodu zniewieścienia w niej żołnierzy kartagińskich Hannibala (koniec III w. p.n.e.). „Trzeba wyjeżdżać z tej Kapui i wziąć się do roboty.” Lalka
kapuśnisko a. kapuścisko: pole kapusty. „Za młynem rozlewały się łąki rudawe, po których brodziły bociany raz wraz poklekujące, i kapuśniska tak jeszczech pod wodą, że jeno grzbiety zagonów przemiękłych łyśniły się kiej piskorze; czajki białobrzuszne kołowały nad nimi, a po rozstajach stróżowały świę…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kaput łac. caput : głowa, z niem.: klęska ostateczna, koniec. + 2 inne znaczenia „Ale wszyscy Niemcy będą kaput.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →
kapuza z łac. caput : głowa: dawne nakrycie głowy w postaci kaptura albo futrzanej czapki uszanki. + 1 inne znaczenie „Byli to żołnierze ubrani w barwę czerwoną, dworską, i w wilcze kapuzy.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kar z ang. car: wóz, wagon kolejowy. „Odmalowałem, jak mogłem najlepiej, uzdeczkę, siodło, ostrogi, bicz, szory i koła, nie zapominając potem wszystkich ubiorów końskich do ciągnienia karety, karów, pługa.” Podróże Guliwera
kara: tu: wóz na dwu kołach ze skrzynką na śmieci na wierzchu. „Wiedziała, kiedy jedzie z drzewem chłopski wózek drabiniasty, kiedy — dorożka, a kiedy — kary wywożące śmiecie.” Katarynka
kara główna: kara śmierci. „Za przemycanie choćby jednego człowieka zagraża kara główna.” Przedwiośnie
karabela: lekka szabla o otwartym jelcu i rękojeści ukształtowanej na wzór głowy orła (z wypukłością w kształcie „dzioba" na końcu), zwykle ozdobna; broń wywodząca się z Turcji, przyswojona jako tradycyjna szabla szlachty polskiej, charakterystyczna dla sarmatyzmu. + 1 inne znaczenie „Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →
karabin Enfield: jeden z modeli karabinów produkowanych seryjnie od 1858 w Enfield przez brytyjską firmę Royal Small Arms Factory, używanych również w innych państwach. „Na chodniku spotkali Obieżyświata, który spytał swego pana, czy nie byłoby mądrze kupić kilka tuzinów karabinów Enfield albo rewolwerów Colta.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
karabina: dziś popr. forma D. lp: karabinu. „I tak nam na odjezdnym powiedział: dobry żołnierz nogi ma do marszów, ręce do karabina, oczy do patrzenia, uszy do słuchania, a język na to, żeby go trzymać za zębami, dopóki ich łyżka nie otworzy z zupą żołnierską.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
karabon: bryka, powóz, pojazd konny do dalekich podróży. + 1 inne znaczenie „Co chwila z kurzawy wychylały się pojedyncze karabony szlacheckie, obite czarną skórą, zaprzężone w parę lub cztery konie, a w każdym siedział szlachcic-personat z krucyfiksem lub obrazem Najświętszej Panny zawieszonym na jedwabnym pasie u szyi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
karabon a. karaban: wieloosobowy pojazd konny stosowany do dalekich podróży. „Wziąłem też i wózek pod rzeczy, a karabon Ketlingowy tak obszerny, że we czworo wygodnie się pomieścić możemy.” Pan Wołodyjowski
karacena: rodzaj skórzanej zbroi z żelaznymi łuskami. „Wziąwszy karacenę na się,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
karaceńska zbroja: zbroja z metalowych łusek na podkładzie ze skóry lub grubego materiału; przypominała pancerz robaka zwanego prusakiem lub: karaczanem (karakanem), stąd nazwa. „— Kirkor wchodzi w karaceńskiej zbroi, bogato ubrany, z orlimi skrzydłami...” Balladyna
karakon daw.: karaluch. „Na ulicy czerniało kilka dorożek, rozjechanych i rozklekotanych jak kalekie, drzemiące kraby czy karakony.” Sklepy cynamonowe
karakuł: futro z jagniąt. „Spod wełnianego jak białe karakuły śniegu wychylały się anemony drżące, z iskrą światła księżycowego w delikatnym kielichu.” Sklepy cynamonowe
karałasz: żołnierz. „Przy poselstwie było kilkunastu karałaszów eskorty i wozy z czeladzią.” Ogniem i mieczem
karambol fr. carambolage: odmiana gry w bilard (tzw. bilard francuski, znany od średniowiecza), rozgrywanej na stole bez otworów bocznych (łuz), polegającej na celowaniu jedną bilą (czerwoną, zw. carambola) w dwie inne (białą i żółtą, względnie białą i białą pikową, tj. z kropką). „Na swą partyjkę karambolu.” Kwiaty polskie
Karamzin, Nikołaj Michajłowicz 1766–1826: pisarz, publicysta i historyk ros., przedstawiciel sentymentalizmu, autor wielotomowego dzieła pt. Historia państwa rosyjskiego (ros. История государства Российского ). „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace
karawana: grupa osób (najczęściej pielgrzymów a. kupców) podróżujących przez pustynię, najczęściej poruszająca się na wielbłądach, osłach i innych wytrzymałych na długotrwały brak wody zwierzętach. „Obok tego kwiatu przeszła kiedyś karawana.” Mały Książę
karazyje: karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską. „stroisz sie w te karazyje,” Wesele
karbassowa tkanina: delikatna, lniana tkania, wytwarzana w rzymskich prowincjach na Płw. Iberyjskim, na terenie dzisiejszej Hiszpanii. „— Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek będzie słodki po wojnie — odrzekł Petroniusz wyciągając rękę spomiędzy fałd miękkiej karbassowej tkaniny, w którą był obwinięty.” Quo vadis
karbowy daw.: nadzorca chłopów a. robotników rolnych w majątku ziemskim. + 2 inne znaczenia „Wracając do Ziembiewicza, to wbrew tendencyjnym zapewnieniom Bogutówny w czasie jej tyle pamiętnej rozmowy z ówczesną panną Biecką, nie był on wcale synem karbowego z Boleborzy, a tym mniej z pochodzenia prostym chłopem.” Granica to słowo w 3 lekturach →
karbunkuł daw.: czyrak mnogi, owrzodzenia występujące przy zakażeniach bakteryjnych, najczęściej gronkowcami. + 2 inne znaczenia „Jak karbunkuły płomieniejącymi” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
karby daw.: więzy; tu raczej: tory, zwykły sposób postępowania. + 2 inne znaczenia „Tak go z właściwych wyrywają karbów.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
karcz: pniak; nadziemna część pnia pozostała po ścięciu drzewa. + 1 inne znaczenie „moja pod spróchniałe karcze” Balladyna wszystkie 2 wystąpienia →
karczoch y: delikatna jarzyna, podawana jako potrawa luksusowa. „Nie miał, prawda, pszenicy, ale miał karczochy.” Satyry
Karczówka, Kadzielnia: góry w pobliżu Kielc. „Kochałam Kielce, różne tam osoby, braci, Wacka i Henryka, Dąbrowskich, Multanowiczów, Karczówkę, Kadzielnię — i tak w ogóle wszystkich.” Ludzie bezdomni
karczunek daw.: karczowanie; usuwanie drzew a. krzewów wraz z korzeniami. „Zdawało mu się, że sto ramion i sto rąk ma do karczunku, do orki, do wszelkiej ciężkiej pracy, i roztajało mu serce w ogromnym kochaniu do tej opuszczonej schedy swojej i do ubogiego dziedzictwa swojego.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
kares daw.: czułe słowo, pieszczotliwy gest. „A Rzędzian uśmiechnął się, bo mu pochlebiły słowa i kares, i odparł:” Ogniem i mieczem
kariatyda: podpora architektoniczna w kształcie postaci kobiecej. „Potem odszedł, wezwał do siebie kalafaktora Michałka, chłopa dziobatego, z kołtuniastym łbem i plecami jak kariatyda.” Popioły
karkas: dawny pocisk zapalający, używany w artylerii oblężniczej.
Karlino de Pazzi: stronnik białych gwelfów; zdradą zdał czarnym gwelfom zamek obronny, leżący nad rzeką Arno za pewną sumę pieniężną. „Że oczekuję tu jeszcze Karlina!»” Boska Komedia
karło daw.: rodzaj fotela o krzyżujących się nogach. „Od rana Michcik wynosił mu obszerne karło pod lipy na dziedzińcu, skąd było widać całą okolicę, i ustawiał je na kobierczyku.” Popioły
Karloman przegrał bój pod Ronsewalem: Karol Wielki (Karloman, Charlemagne, Carolin Magnus) gdy walczył z Maurami z Hiszpanii, zdradzony przez jednego ze swoich wodzów, przegrał bitwę pod Roncewalem. Wtedy słynny rycerz Roland tak potężnie zadął w róg, że dźwięk tego rogu więcej jak w okręgu milowym najwyraźniej słyszano. „Karloman przegrał bój pod Ronsewalem” Boska Komedia
Karlsbad: miejscowość uzdrowiskowa (dziś: Karlove Vary). + 1 inne znaczenie „…uszyma, jak przytaczała przykłady niespodziewanej śmierci wielu młodych, silnych ludzi, jak wychwalała mu cudowne zalety Karlsbadu i chwaliła jego zamiar udania się tam następnego lata.…” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
karm: pokarm dla zwierząt, karma. „— Byłby nas powystrzelał jak dzikie gęsi na karm!— dodał Gebhr.” W pustyni i w puszczy
karmazynowy: intensywnie czerwony. „Aksamitny płaszcz karmazynowy z wdziękiem opuszczał mu się z ramion, z przodu odsłaniając tylko świetną szarfę, przy której zwieszał się ogromny rapier.” Trzej muszkieterowie
karmelici bosi: pełna nazwa: Zakon Braci Karmelitów Bosych Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel; odłam męskiego zakonu karmelitów o surowszej regule. „— Przy karmelitach bosych.” Trzej muszkieterowie
karmia: dziś popr.: karma; jedzenie. „Jakby się Cyrcy karmią utuczyli.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
karmik gw.: tu: tucznik. „— Juści, tyle tej dobroci zażyły, co te karmiki na pokrzywach z plewami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
karmion ten wronami: spryciarz. Zwrot przysłowiowy ma tutaj podkład anegdotyczny, jak świadczy epigram Rojzjusza ( Carmina II 183) stwierdzający, że Chmura, oszukany przez kucharza, zjadł w pochmurny dzień wronę zamiast kapłona. „O tym właśnie rzeczono: karmion ten wronami.” Fraszki
Karnak: współczesna miejscowość w pobliżu północnej części Teb. Nazwa często odnoszona do położonego na terenie starożytnych Teb monumentalnego zespołu świątyń, kaplic, obelisków i innych budowli wznoszonych od czasów Średniego Państwa, szczególnie w epoce Nowego Państwa za panowania XVIII dynastii, kiedy Teby były stolicą Egiptu. Główne miejsce kultu Amona, Mut i Chonsu, trójcy bogów tebańskich. „Jak Luksor był całą dzielnicą pałaców królewskich w południowej, tak Karnak był dzielnicą bogów w północnej stronie miasta.” Faraon
karnawał cariocański: karnawał w Rio de Janeiro, największe ludowe święto w Brazylii, obchodzone przez cztery dni przed Środą Popielcową, która rozpoczyna Wielkiego Postu; tu przym. od port. Carioca : mieszkaniec Rio de Janeiro. „I jak karnawał cariocański,” Kwiaty polskie
karność: dyscyplina. „Jego żołnierze to był legion diabłów, tylko jemu ulegli, tylko dla niego znali karność.” Trzej muszkieterowie
Karol Emanuel IV 1751–1819: król Sardynii w latach 1796–1802. „A to — pamiętam — Karol Emanuel IV, sardyński król, któremu szubienicznik Buonaparte wydarł jakisi Piemont, a to książę Parmy, to samo Karol i to samo czwarty, ale już nie Emanuel, a to książę Herkules z Modeny i sama królowa Karolina z Neapolu.” Popioły
Karol Ferdynand Waza 1613–1655: książę polski, biskup wrocławski, biskup płocki, pan na Żywcu, syn Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki; kandydat do tronu polskiego po śmierci Władysława IV Wazy, po przegranej elekcji osiadł na Mazowszu. „— Potrzeba nam króla wojownika, toteż jeśli Bóg pozwoli, byśmy dali nasze kreski na elekcji, damy je za królewiczem Karolem, któren więcej od Kazimierza ma wojennego animuszu.” Ogniem i mieczem
Karol I Gonzaga de Nevers 1580–1637: książę Nevers i Rethel, od 1627 roku Mantui i Montferratu. „…ducha, która czyniła z niego jedną z najwybitniejszych postaci w świecie; przygotowujący się teraz po osadzeniu księcia de Nevers w księstwie Mantui, po wzięciu Nimes, Castres i Uzès, do wypędzenia Anglików z wyspy Rè i do oblężenia La Rochelle.…” Trzej muszkieterowie
Karol I Stuart 1600–1649: król Anglii i Szkocji (od 1625), następca Jakuba I Stuarta. „D'Artagnan wziął pod pachę obnażoną szpadę, pozwolił pani Bonacieux i Buckinghamowi wyprzedzić się o dwadzieścia kroków i postępował za nimi, gotów spełnić co do litery zlecenia świetnego ministra Karola I.” Trzej muszkieterowie
Karol IV Hiszpański , a. Karol IV Burbon 1748–1819: król Hiszpanii w latach 1788–1808. „Cesarz mieszkał tutaj w zamku Marrac i trzymał przy sobie królów hiszpańskich: Karola IV oraz Ferdynanda VII.” Popioły
Karol Ludwik Habsburg 1771–1847: arcyksiążę austriacki, książę cieszyński, dowódca i teoretyk wojskowości; w kampaniach przeciw rewolucyjnej Francji dowodził m.in. wojskami austriackimi nad Renem i walczył przeciw gen. Jeanowi-Baptiste'owi Jourdanowi. „Jedni z naszych kamratów pod arcyksięciem Karolem poszli w dół Renu na Jourdana, inni darli w Szwajcary na Massenę, a my pod felcajgmajstrem baronem von Kray zeszli nad Adygę rzekę.” Popioły
Karol Młot 686–741: majordom (odpowiednik marszałka dworu, a w istocie faktyczny władca) państwa Franków; zwyciężył Saracenów w bitwie pod Poitiers (732), co powstrzymało ich ekspansję na Galię. „Nigdy też w czasach chrześcijańskich, od walki Rzymian i Gotów z Attylą i Karola Młota z Arabami, nie walczyły z sobą wojska tak potężne.” Krzyżacy
Karol V Habsburg 1500–1558: od 1516 król Hiszpanii (jako Karol I), od 1519 cesarz rzymsko-niemiecki; abdykował w 1556. „Cesarz Karol V uczynił tę uwagę i mówił, że jeśliby miał gadać do koni, toby gadał językiem holandskim.” Podróże Guliwera
Karol Wielki ok. 742–747–814, ok. 742/747–814: król Franków i Longobardów, stworzył pierwsze europejskie imperium od czasu upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, koronował się na cesarza rzymskiego w Rzymie w 800. „Szedł nie drogą na Irun, lecz krótszą, prowadzącą wprost do Aragonii, prastarym szlakiem Karola Wielkiego, na wąwozy roncewalskie.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
Karol Wielki a. Karol I Wielki ok. 742/747–814: król Franków i Longobardów, cesarz rzymski od 800 r. „…ostanie zapomniany, jego istnienie stanie się tak autentyczne i tak samo możliwe do udokumentowania jak istnienie Karola Wielkiego czy Juliusza Cezara.…” Rok 1984
Karol wszedł do Włoch: Karol, książę francuski, brat św. Ludwika. „Karol wszedł do Włoch, a w żalu i skrusze” Boska Komedia
Karol X Gustaw Wittelsbach 1622–1660: król Szwecji w latach 1654–1660. „…szawie ani król Jan Kazimierz, ani panowie kanclerze, ani senat do tej pory nie chcą wierzyć, aby jego królewska mość Karol Gustaw, wbrew rozejmowi i mimo ostatnich poselstw, mimo gotowości do ustępstw, naprawdę rozpoczynał wojnę.…” Potop wszystkie 13 wystąpień →
Karol XII 1682–1718: król szwedzki od 1697 r., ostatni władca absolutny Szwecji, wybitny dowódca wojskowy; podczas III wojny północnej (1700–1721) wielokrotnie walczył zwycięsko z przeważającymi siłami koalicji Danii, Saksonii, Rosji i Polski; w 1700 r. rozgromił armię rosyjską (pod Narwą), wyparł Augusta II Mocnego do Saksonii i zmusił go do abdykacji (1706), zaś popierającą go w większości polską szlachtę skłonił do elekcji Stanisława Leszczyńskiego; przeciw Rosji sprzymierzył się z hetmanem kozackim Iwanem Mazepą; po klęsce pod Połtawą (1709) uciekł do Turcji, gdzie początkowo był internowany, później jednak nakłonił sułtana do wojny z Rosją (1710); zawarcie pokoju turecko-rosyjskiego pociągnęło za sobą wydalenie Karola XII; wrócił do Szwecji i kontynuował walkę z antyszwedzka koalicją; zginął w Norwegii podczas oblężenia twierdzy Friedrichshald. „Kiedy zapytywano, co znaczą te rozdarcia, Krzywosąd objaśniał, że to było ulubione dziełko Karola XII, które wszakże służyło mu nieraz za cel do strzałów z pistoletu.” Ludzie bezdomni
Karolina: u Goethego imię bohaterki brzmi: Charlotte, dzięki czemu bardziej zrozumiałe jest zdrobnienie: Lota (w oryg. Lotte). „Danserką moją została pewna ładna, przeciętna zresztą panienka tutejsza i postanowiliśmy, że weźmiemy powóz i pojedziemy razem z kuzynką mej damy na miejsce zabawy, zabierając po drodze Karolinę S.” Cierpienia młodego Wertera
karota: kwesta. „Było umówione w punktach niepisanych tegoż statutu, iż głównym i zasadniczym dążeniem jest obdzieranie wszelakiej grubej i wielkiej własności z walorów na rzecz wyżej powołanych „kadłubków", a obdzierać wszelkimi znanymi tudzież nieznanymi sposobami karoty.” Przedwiośnie
karpa: pniak i korzenie pozostałe po ścięciu drzewa. „Na potężnym kominie ze zwieszonym okapem paliły się kłody sosnowe i karpy, to przygasając, to znów strzelając jasnym, wielkim płomieniem lub skrami, w miarę jak stojący wedle komina wyrostek przyrzucał drobniejszych brzeźniaków i łuczywa.” Potop
karpiówka: rodzaj dachówki ceramicznej. „…zfalowanym tłumem, który podpływał pod betonowe mury szkoły, wyciągał twarze ku nowoczesnym oknom, ku pokrytemu czerwoną karpiówką dachowi, podnosił głowy, wymachiwał rękoma i krzyczał.…” Pożegnanie z Marią

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.