Litera W

1525 słów, strona 6 z 7.

wygodzić gw.: tu: dogadzać. + 1 inne znaczenie „Nie stało Antka, brakło Mateusza, brakło i drugich parobków, to dobry pierwszy z brzega, byle jeno wygodził...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
wygon: wspólne pastwisko dla całej wsi lub droga, którą się pędzi bydło. „złupić chcą ze mnie pięćdziesiąt dziesięcin wygonu...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
wygotować daw.: przygotować. „I pod wieczór wygotował list, a nazajutrz, nim słońce weszło, nie było już starego Maćka w Spychowie.” Krzyżacy
wyimainować sobie z łac. imagino, imaginare: wyobrazić sobie. „Kazałem go zaraz wysmarować i trabantowi pchnąć dzidą, wyimainuj sobie...” Potop
wyjarzmiony: uwolniony z jarzma. „— Wszyscy ludzie Kuklinowskiego rozbiegli się jak wyjarzmione byki!” Potop
wyjaśniony: tu: rozjaśniony. „Zabawił tam niedługo, bo szóstego tygodnia był już z powrotem — i wrócił z twarzą wielce wyjaśnioną.” Krzyżacy
wyjąwszy: dziś: za wyjątkiem, oprócz. „I rzekł Abraham: „Przysięgnę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
wyjąwszy Marianny: z wyjątkiem Marianny; oprócz Marianny. „Ach, jeśli o to chodzi, powiedz mu, Jakubie, że w ten sposób wszystko może uzyskać, i że wyjąwszy Marianny, zostawiam mu zupełną swobodę wyboru.” Skąpiec
Wyjąwszy turkotu: oprócz turkotu; dziś: z Biernikiem, wyjąwszy turkot. „Wyjąwszy turkotu dorożek, w sali jest dosyć cicho.” Lalka
Wyjdź: hebr. לֶךְ לְךָ ( lech lecha ): dosł. 'idźże!, idź tobie, idź dla siebie'. «Dla twojej korzyści i dla twojego dobra, tam uczynię z ciebie wielki lud, bo tutaj nie będziesz miał przywileju doczekania się dzieci», zob. Raszi do 12:1.
wyjechać na harc: stoczyć wstępny pojedynek przed walną bitwą; por. harc : utarczka zbrojna, początek bitwy, starcie pojedynczych, lekko uzbrojonych wojowników na oczach dwu wojsk nieprzyjacielskich przed ich bitwą ogólną. „Co znaczy wyjechanie na harc z tym panem?” Hamlet
wyjechała: Albert i Lota mieszkali już wtedy w mieście. „Posłał tedy córce bryczkę, a ona wyjechała.” Cierpienia młodego Wertera
wyjechałem: Werter opuścił swą matkę i przyjaciela i wyjechał do małego miasteczka pod pozorem załatwienia z swą ciotką pewnych formalności spadkowych. Istotnym jednak celem jego podróży jest chęć zakończenia stosunku, łączącego go dotąd z Leonorą. „O jakże cieszę się, że wyjechałem!” Cierpienia młodego Wertera
wyjednać: uzyskać (zgodę), namówić kogoś. „Wreszcie doktór obiecał i przez marszałka dworu udał się do zarządu pałacowego, aby opiekun króla na radzie ministrów wyjednał dla króla Maciusia pozwolenie na trzy przechadzki w odstępach dwutygodniowych.” Król Maciuś Pierwszy
wyjęty: tu: stanowiący wyjątek, niepodlegający prawu obowiązującemu pozostałych. „Wyjęte sroki, które oddają usługi” Balladyna
wyjść na zaproże: wyjść za próg. „Gdy wreszcie odważyły się wyjść na zaproże i chciały gospodarzom po dawnemu służyć, ujrzały Piasta, jako w złocistym płaszczu na powierzch onej lnianej siermięgi wdzianym i w jasnej koronie, na tron, na króla królować szedł, gdzie mu już nie Bożęta, ale rycerz…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wykiń z ukr.: wyrzuć. „— To i lepiej, bo nie będziem się o kwaterę spierali, a jutro sobie pojedziem — odparł Soroka — tymczasem wykiń mięsiwo na misę, bośmy głodni, i koniom owsa nie żałuj.” Potop
wykonując zakołysanie: u Cylkowa: aby stawić przedstawienie . „synowie twoi i córki twoje z tobą” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
wykonywa: dziś popr. forma: wykonuje. „Robotnik płatny jest weselszy i więcej wykonywa roboty aniżeli niewolnik, choćby go bić żelaznymi prętami.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
wykonywuje: dziś popr.: wykonuje. „Chodziło tylko o wysokość pensji, mieszkanie, opał, światło, tantiemy i tym podobne dodatki, a co się za te tantiemy wykonywuje, to było najzupełniej obojętne.” Przedwiośnie wszystkie 2 wystąpienia →
Wykopane olbrzymów żebra i piszczele: Było zwyczajem zawieszać przy kościołach znajdowane zabytki kości kopalnych, które lud uważa za kości olbrzymów. „Wykopane olbrzymów żebra i piszczele.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wykopyrtnąć się: przewrócić się. „— Brali tę pannę Niemce w taniec, ale co ci ją który wziął, wnet się wykopyrtnął i już nie wstał.” Krzyżacy
wykorzenić: wyrwać z korzeniem. „Wszytki ludzkie frasunki umiesz wykorzenić,” Treny
wykpis , własc. wykpisz daw. reg.: szyderca, prześmiewca. „Przyszła jeszcze, zasapana i zgoniona, Grzeli z krzywą gębą kobieta, pijak baba, wykpis i fortelnica, jakich mało, a szkudnik w cudzym najgorszy!” Chłopi, Część druga - Zima
wykręcać: tu: skręcać. „Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych się nie roztrzęsał po drodze, i spokojnie poredzał ze ślepym dziadem, któren pod stodołą wykręcał powrósła.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wykrętnik: krętacz, kłamca. „Chciał jej oczy zaprószyć, wykrętnik przebiegły:” Odyseja
wykrot: dziura po wyrwanym z korzeniami drzewie. „Zżyci z borem i z leśną wojną Żmujdzini przypadli tak sprawnie za kłody, za wykroty, za leszczynowe krze i kępy młodej jedliny — jakby ich ziemia pochłonęła.” Krzyżacy
wykrzyka: dziś popr. forma czas. l. poj. czas. ter.: wykrzykuje (zniekształcone dla rymu). „Padł Hektor, nad nim Achill chełpliwie wykrzyka:” Iliada
wykształcić: tu: uformować. „Przecudnie sztukmistrz umiał wykształcić łup drogi:” Iliada
wykształcone gmachy: pomieszczenia zbudowane zgodnie z wymogami określonej sztuki, tu: plastry miodu. „Poderżnął skrzętny bartnik wykształcone gmachy,” Bajki i przypowieści
wykusz: część budynku wystająca z fasady, a zaczynająca się na pewnej wysokości nad ziemią. „Zapełniły się wszystkie kąty krużganku; czeladź usadowiła się za wałem, który utworzon był z wymiecionego śniegu, niektórzy poprzyczepiali się na wykuszach, a nawet na dachu.” Krzyżacy
wykwicie: u Cylkowa: przyrzucie . „I o trądzie na szacie i na domu;” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
wył: domyślnie: w piekle. „— Choćbyś i prawdę czasem niechcący rzekł, będziesz wył za świętokupstwo.” Krzyżacy
wyładzić daw.: przygotować. „— Bo ja kazałam wyładzić dwa wozy.” Krzyżacy
wyłajać: skrzyczeć. „Milcz, gębo nieposłuszna, bo dziewki wyłają!” Dusiołek
wylał: u Cylkowa: 'rozlał'; uzasadnienie korekty: precyzja zdania, ofiarę płynną się 'wylewa', 'rozlewa' się coś raczej niechcący, przypadkowo. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wylany: tu: hojny. „Jak Odysej dla ludu był wylanym zawsze;” Odyseja
wyleci jak kruk: chodzi tu o generała Jana Krukowieckiego (1772–1850), odznaczonego Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari, Orderem Obojga Sycylii, Komandora Legii Honorowej. Rozpoczynał karierę w wojsku austr., a kontynuował w armii fr. i armii Księstwa Warszawskiego, brał udział w kampaniach napoleońskich (został ranny pod Smoleńskiem), po Kongresie Wiedeńskim pozostał w wojsku Królestwa Polskiego. Po wybuchu powstania listopadowego dowodził wojskami powstańczymi m.in. w zwycięskiej bitwie pod Białołęką, jednakże jego niesubordynacja wobec rozkazów gen. Chłopickiego w rozgrywającej się tego samego dnia (25 II 1831) bitwie pod Olszynką Grochowską przesądziła prawdopodobnie o klęsce Polaków. Następnie Krukowiecki został gubernatorem Warszawy, a pod koniec powstania przewodniczył Rządowi Narodowemu, a faktycznie również był wodzem wojsk powstańczych. Konserwatysta (ideowo zajmował stanowisko przeciwstawne wobec poglądów np. Lelewela czy Mochnackiego), był przeciwny prowadzeniu dalszej walki z Rosją, zajął się raczej pertraktacjami z Paskiewiczem dotyczącymi warunków kapitulacji, nie przygotował właściwie obrony Warszawy. Krukowiecki nie opuścił jednak, jak sugerują słowa dramatu „rycerzy ginących". Po kapitulacji Warszawy pozostał w mieście, a po upadku powstania przebywał na zesłaniu w Jarosławiu i Wołogdzie do 1834 r. Następnie powrócił do Królestwa, by do końca życia zajmować się już tylko gospodarowaniem w majątku żony. „Z arki kraju wyleci jak kruk,” Kordian
wylekujcie: wyleczcie. „— A dyć jej pomóżcie co, wylekujcie, a toć krowa ze trzysta złotych warta — i dopiero po cielęciu, a dyć pomóżcie!” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
wyleli: dziś popr. forma 3 os. lm cz.przesz.: wylali. „No i rozumie się, wyleli.” Bankructwo małego Dżeka
wyleniać się gw.: wyłaniać się. „…ydzierały się na jaśnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieś pola szare, przesiąkłe rosą, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały poślepłymi lustrami albo strumienie, kiej długachne, orosiałe przędze, wlekły się wskroś mgieł rzedną…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wylicy-sie: wyleczy się. „szyćko przeńdzie, wylicy-sie.” Wesele
wylizie gw.: wylezie (pot.). „Panie generale artylerii, postaw pan armatę — i strzelić dwa razy po obu stronach budy, a jeśli nie wylizie uparty Maciuś, trzema strzałami rozwalić legowisko tego złośliwego wilczka.” Król Maciuś Pierwszy
wyloty: szerokie, rozcięte rękawy kontusza, w czasie walki zarzucane na plecy, żeby nie przeszkadzały. + 1 inne znaczenie „…k jedna z najpoważniejszych matron okolicznych, stary cześnik podał jej ramię i z krygami, muskaniem wąsa oraz odrzucaniem wylotów wiódł ją uroczyście przez tłum zgromadzony już nie tylko w bawialni, w alkierzach, w ciasnych i niskich izdebkach dworu, ale nawe…” Popioły to słowo w 2 lekturach →
wyłożony daw.: o koniu: ze zdjętą uprzeżą. „Jeno na kościelnym placu stały gęstwą wozy z wyłożonymi końmi — że tylko tupoty a parskania roznosiły się w mroku — a pod dzwonnicą czerniały dworskie powozy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wyłupywać się gw.: wyróżniać się. „Wieś jeszcze spała w przyziemnych mrokach utopiona, że jeno poniektóre chałupy bardziej przy drodze wyłupywały się nieco jaśnią bielonych ścian, zaś po omglonej gładzi stawu wlekły się długachne, czarniawe pasma prądów, jakoby szkliwa tężejące.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wyłysiały: hebr. גִּבֵּחַ ( gibeach ): łysy, człowiek z łysiną czołową, łysiejący od przodu głowy . U Cylkowa: łysy . „I obejrzy kapłan, a oto na skórze ciała ich plamy blade, białe; to jest to liszaj rozkwitły na skórze: czystym jest.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
wyłysieniu: u Cylkowa: łysinie . „I obejrzy kapłan, a oto na skórze ciała ich plamy blade, białe; to jest to liszaj rozkwitły na skórze: czystym jest.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
wymanić daw.: wyłudzić. „Żeby nie było gadania, żeby się nie nazywało, że się zaprzyjaźnił, żeby od niego wymanić?” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 3 wystąpienia →
wymawiać: tu: ustalać reguły zabawy; prosić o przerwę, aby omówić zmianę reguł zabawy. + 1 inne znaczenie „Gwałt jeszcze takiej duszy nie wymawia.” Boska Komedia
wymędrować: tu: zaplanować. „Jeżeli ów Skirwoiłło dobrze wszystko wymędrował, to żywa noga nie powinna wyjść ze skrzętu.” Krzyżacy
wymiarkować daw.: zorientować się. „Czasami upatrywałem jakie drzewo przed nami, aby wymiarkować, o ile zbliżyliśmy się do Kurtza, ale stale je gubiłem, nim zdążyliśmy się z nim zrównać.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
wymizerować się: dziś popr. forma: wymizernieć. „Wymizerował się kraj cały, wymizerowały się i Bożęta z nim razem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wymkło: popr.: wymknęło. „I ono się tak z niej wymkło jak myszka.” Granica
wymowa: tu: krasomówstwo, umiejętność przemawiania. „Komu dowcipu równo z wymową dostaje,” Pieśni
wymowny: od wyrazu: wymowa oznaczającego retorykę, oratorstwo; Cicero znany był jako znakomity mówca. „Przecz z płaczem idziesz, Arpinie wymowny,” Treny
wynagrodzenie: hebr. שְׂכָרִי ( schari ): ‘moja zapłata, moje wynagrodzenie’. „I wysłuchał Bóg Leę, i poczęła, i urodziła Jakubowi syna piątego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wynajdzi starop.; daw. forma W. lp: wynajdź. „Wynajdzi co wolniejszego.” Treny
wynić a. wynijść starop.: wyjść „Poczet macie: trudnoż tam krzywemu wynić.” Odprawa posłów greckich
wynidź daw.: wyjdź. „Nie tchórzę ja przed tobą: wynidź no zza płotów;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wynidzie starop. forma: wyjdzie. „I onej, nie wiem, na co ta radość wynidzie.” Odprawa posłów greckich
wyniesła gw.: wyniosła. „— myślała wyzierając na drogę, tak się czuła skrzepioną tym krótkim śpikiem, że nie wróciła już do łóżka i aby łacniej doczekać się słońca, wyniesła dziecińskie szmaty i poszła je przeprać we stawie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wyniesło gw.: wyniosło. „Słońce już się było wyniesło galancie i mgły opadły do znaku, kiej dopiero ode wsi zaczęły nadchodzić kobiety.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Wynijdź: wyjdź. „Wynijdź, księżycu jasny, z chmur ciemnych opony, rozetlijcie się gwiazdy na niebie!” Cierpienia młodego Wertera
wynijść daw.: wyjść, opuścić.
wynikać: wypływać. „Świadczył dostatek źródła, skąd wynika.” Boska Komedia
wynikłość: wynik. „Są tchnień, a tchnienia życia wynikłością,” Hamlet
wyniść: dziś popr.: wyjść. „Achilles kazał wyniść Ftyjotom z obozu,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Wynocha, paralusie!: przekleństwo lud.; zwykle: „do paralusa" (lub „do palarusa"): do diabła. Właściwie: paralus : paraliż („Bodaj cie paralus naruszył"). „Wynocha, paralusie!” Wesele
wynośliwy gw.: wyniosły. „Pryczkowej tę tu kiełbasę; harda, wynośliwa, pyskata, ale z przyjacielstwem szła pierwsza...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wynurzać: tu: wyznawać (por. wynurzenia ).
wyobraźnią daw. forma: dziś B.lp: wyobraźnię. „zaledwie z wieści wyobraźnią znają” Dziady, część III
wyoralim daw. forma: wyoraliśmy. „Miecz wyoralim z roli,” Noc listopadowa
wypadek: tu: przypadek. „— Zamek mocny, więc chybaby wypadkiem.” Krzyżacy
wypadkiem: tu: przypadkiem. „Dowiadywała się o pięciu, ale znalazła ledwie jednego, i to wypadkiem, na ulicy.” Kamizelka to słowo w 2 lekturach →
wypalmy: u Cylkowa: ‘rozżarzmy’; uzasadnienie korekty: hebr. נִשְׂרְפָה ( nisrefa ) oznacza ‘wypalmy’, nie ma tu mowy o ‘żarze’. Cegły się wypala a nie rozżarza.
wyparować: wypchnąć (dosł.: wyprząc z zaprzęgu). „By go z drzwi wyparować; lecz Telemach lotem” Odyseja
wypasły: dobrze utrzymany.
Wypchany aligator: lub krokodyl stanowił nieodzowny rekwizyt sklepu aptekarza. „Wypchany aligator obok szczątków” Romeo i Julia
wypchła: popr.: wypchnęła. „Wieczorem przyszedł po schodach, ale go, jak mówiła, „parfors wypchła z kuchni".” Granica
wypędka: wypędzonego, wygnańca. „Zawijał się w swój łachman i prędkimi kroki strwożonego wypędka pomykał na grób matki.” Przedwiośnie
wypełzły: wyblakłymi. „Nie zaraz odrzekła, wyprostowała się nieco, powlekła ciężko starymi, wypełzłymi oczami po polach ojesieniałych, pustych i po dachach wsi zanurzonej w sadach.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
wypełzywać: dziś popr. forma: wypełzać. „zaczyna wypełzywać żmij skłębiony płód:” Hymny
wypiastować: wychować. „— Ja powiadam — odrzekł posępnie Maćko — żem tego chłopa od małości wypiastował...” Krzyżacy
wyplusnęła: tu: gwałtownie wylała. „Wówczas Chryzeida wyplusnęła wodę z muszli w stronę stolicy i całego państwa i wyszeptała przy tym te dziwne wyrazy:” Klechdy sezamowe
wypocznienie: dziś: wypoczęcie. „I rzekłem: «Czuję rozkosz wypocznienia” Boska Komedia
wyporek: skóra z niedonoszonego płodu zwierzęcego (np. jagnięcia). „— Mam buty wyporkiem podszyte, ale już mi nogi marzną — rzekł Kulwiec.” Potop
wyprawa tu forma B. lp: wyprawę: aluzja do wyprawy dawanej pannie młodej przed ślubem i będącej częścią posagu. „Wyprawę, jakąć dała.” Treny
wyprawa generała Józefa Dwernickiego: (10 IV 1831) korpus Dwernickiego, liczący około 4700 ludzi, przeszedłszy Bug ruszył na Wołyń, by rozniecić tam powstanie. Odniósł zwycięstwo pod Boremlem, nie uzyskał jednak poparcia szlachty wołyńskiej, więc ciągle atakowany przez przeważające siły gen. Rüdigera, usiłował przedrzeć się na Podole; oskrzydlony przez wojska nieprzyjacielskie pod Lulińcami (koło Zbaraża) przeszedł na teren Galicji 12 IV, gdzie wojsko rozbrojono, a Dwernickiego internowano. „Był to pamiętniczek z wojny 1831 roku, napisany i wydany na emigracji przez autora bezimiennego o wyprawie generała Józefa Dwernickiego na Beresteczko i Radziwiłłów.” Przedwiośnie
wyprawa krzyżowa: tu: wyprawa wojenna przeciw poganom, mająca zmusić ich siłą do chrztu. Określenie to stosowano w szczególności wobec krucjat, mających na celu zdobycie na muzułmanach miejsca narodzin Chrystusa. W szerszym sensie odnosiło się także do innych walk z niechrześcijanami. „Szło — mówił — po prostu o wyprawę krzyżową.” Krzyżacy
wyprawuje: dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wyprawia. „— Nic i ja przeciw niemu nie powiem, jeno to, żem za stary na taką służbę, jakiej on od żołnierza wygląda, a zwłaszcza na owe kąpiele, jakie wojsku wyprawuje.” Potop
wyprobować: dziś popr. forma: wypróbować. + 1 inne znaczenie „I będzie można wyprobować zarazem scyzoryki.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 3 lekturach →
wyprowadził: hebr. וַיָּרֶק ( wajarek ) od rdzenia רֵיק ( rik ), dosł. 'opróżnić, wylać'. Tu w znaczeniu: przepasał ich [mieczami itp.], uzbroił ich, zob. Raszi do 14:14. Dał im uzbrojenie do prowadzenia walki, ale słowo to w znaczeniu ‘opróżniania czegoś’ może być też rozumiane jako ‘wydobycie miecza z pochwy/wydobycie włóczni z jej osłony’, zob. Ibn Ezra do 14:14. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyprzątnął: midrasz wyjaśnia to tak, że usunął z domu figurki bożków, zob. Raszi do 24:31. „Dziewica zaś pobiegła, i opowiedziała w domu matki swojej o rzeczach tych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyprzódki daw.: wyścigi. „Kokoty zaczęły piać na wyprzódki gdziesik po wsiach jeszcze niewidnych.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wyprzysięgać gw.: odmawiać. „— Bo idzie z rodu, któren się gorzałki nie wyprzysięgał — ozwał się Jambroży.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wypsnąć się: tu: wyślizgnąć się. „— Jak się w człeku wszystko godnie wytłuści, to się może i ta, psia mać, drzazga którędy wypsnie.” Krzyżacy
wypuczyć się daw.: pokazać się okazale, postarać się. „— Ostawiła im sporo, to muszą się wypuczyć na pochowek, krewniaczka przeciek!” Chłopi, Część czwarta - Lato
wypuszczeń: raczej: opuszczeń. „Opuściłem także wszystkie podania długości i szerokości geograficznej i obawiam się, że może pan Guliwer niekontent będzie z tych wypuszczeń, lecz ja postanowiłem, ile tylko być może, dzieło to uczynić przystępnym dla ogółu.” Podróże Guliwera
wyrabować: wybrać, wydobyć (materiał kopalny). „Warstwy skał piaskowca i łupku gliniastego, wskutek „wyrabowania" budynku podtrzymującego piętro, zarwały się od własnego ciężaru i spadając, odłamami swymi napełniły puste przestrzenie pokładów węgla.” Ludzie bezdomni
wyradzać się: zdegenerować się. „Wszystko wyradza się, mój panie, i nie wiem, na honor, czy to zwierzyna tropu nie zostawia, czy psy już węchu nie mają.” Trzej muszkieterowie
wyraj daw.: Wyraj w mowie gminnej znaczy właściwie czas jesienny, kiedy ptaki wędrowne odlatują; lecieć na wyraj: jest to lecieć w kraje ciepłe. Stąd przenośnie nazywa lud wyrajem kraje ciepłe i w ogólności jakieś kraje bajeczne, szczęśliwe, za morzami leżące. + 3 inne znaczenia „Pod dachem ojców przyłożył se po raz ostatni głowinę strudzoną — kiej ten ptak na wyraju, nim weźmie lot podniebny, a poniesie się tam, kaj od wiek wieka wszystkie odlatują.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
wyraz: wyrażone, określone. + 1 inne znaczenie „Słodki bardzo twój wyraz, lecz mnie nie porusza;” Iliada to słowo w 2 lekturach →
wyraz złożony: także w zbiorze A znajdowały się wyrazy złożone, takie jak głosopis , były to jednak po prostu poręczne skróty bez zabarwienia ideologicznego. „Wszystkie słowa z grupy B były wyrazami złożonymi.” Rok 1984
wyrażenie: tu: obraz, postać. „Wtem przyszedł cień, Patrokla istne wyrażenie:” Iliada
wyrazić postawę: przedstawić czyjeś zachowanie się, naśladować je. „Każdego ukłon trafić, wyrazić postawę,” Treny
wyraził uznanie dla mojej francuszczyzny: Conrad wielokrotnie podkreśla, że bohaterowie opowieści Marlowa rozmawiają ze sobą po francusku. „Podał mi dłoń, o ile pamiętam, szepnął coś nieokreślonego, wyraził uznanie dla mojej francuszczyzny.” Jądro ciemności
wyreżem ukr.: wymordujemy. „— Jutro wszystkich wyreżem!” Ogniem i mieczem
wyrobione: tu: wykończone. „Misternie wyrobione” Iliada
wyrocznia w środku ziem: Delfy. W świątyni delfickiej znajdował się głaz biały, zwany po grecku pępkiem ( omphalos ), który oznaczał środek Grecji, czy też całej ziemi. „Od wyroczni w środku ziem w dalsze pomknie sioła,” Król Edyp
wyrok Baltazara: chodzi o wyrok boski na babilońskiego króla Baltazara. Podczas urządzonej przez niego uczty, na której posilano się ze zrabowanych w świątyni jerozolimskiej naczyń, czcząc przy tym pogańskich bożków, nagle ukazała się ręka, która wypisała tajemnicze słowa: „Mene, Mene, Tekel, Ufarsin". Wywołało to przestrach króla Baltazara, nikt jednak nie potrafił rozszyfrować znaczenia napisu. Zrobił to dopiero prorok Daniel, który tak wyjaśnił przepowiednię: „Bóg obliczył twoje panowanie i ustalił jego kres; zważono cię na wadze i okazałeś się zbyt lekki; twoje królestwo uległo podziałowi, oddano je Medom i Persom". Przepowiednia wkrótce spełniła się. „Wyrok zemsty, zniszczenia, wyrok Baltazara.” Kordian
wyrok do boju: przepowiednia, według której Achilles miał przeważyć losy wojny trojańskiej, a następnie zginąć. „Ani wyrok do boju” Iliada
wyrostek daw., przestarz.: kilkunastoletni chłopiec. + 1 inne znaczenie „Dość mi już wojny, bom ją wyrostkiem praktykować począł, a teraz mam już wiechy siwe.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
wyrównać daw.: tu: dorównać. „Mówił ksiądz, że on niespełna rozumu i w rzeczy bydlę, ale to jedno rozumie i jak trzeba, to w chytrości nikt mu nie wyrówna.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wyruszyć: wyrażenie wzięte z języka myśliwych, znaczące: wypłoszyć, wypędzić. + 1 inne znaczenie „Jakże ją z zaniedbanych kryjówek wyruszyć?” Satyry to słowo w 2 lekturach →
wyruszył: «Wystarczyłoby napisać jedynie „udał się do Charanu”, czemu więc Tora podkreśla, że „wyruszył” [ וַיֵּצֵא ( wajece ) dosł. ‘wyszedł’]? To poucza, że odejście sprawiedliwego z jakiegoś miejsca pozostawia po sobie ślad, bo kiedy sprawiedliwy przebywa w mieście, przydaje on [miastu] chwały, wspaniałości i piękna, gdy je opuszcza: chwała, wspaniałość i piękno opuszczają miasto», zob. Raszi do 28:10. + 1 inne znaczenie „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
wyruszył stamtąd: «Gdy ujrzał, że okolica jest zrujnowana i wędrowcy przestali tamtędy przechodzić, odszedł i on stamtąd. Według innego wyjaśnienia: chciał oddalić się od Lota, o którym rozniosła się zła opinia po tym, jak postąpił z córkami», zob. Raszi do 20:1.
wyryć: tu: wykopać. „Czyli mam basen cały z ziemi wyryć?” Klechdy sezamowe
wyrychtować daw.: przygotować. „Ketling, wyrychtowawszy kilkanaście dział w kierunku strażowych wojsk tureckich, odpowiedział kartaczami.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
wyrywać gw.: tu: gonić, biec. „Dobrze baczę, jak to jeszcze niedawno wyrywał za krowimi ogonami.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wyrzec: orzec. „A wyrzec też, co lepiej, niełacno przypada.” Treny
wyrzecz się: dziś: wyrzeknij się. „Wyrzecz się swego rodu, rzuć tę nazwę!” Romeo i Julia
wyrzekać daw.: wymawiać, wygłaszać; mówić. + 1 inne znaczenie „Trojany i Trojanki będą wyrzekały,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
wyrzezać: wyciąć, wyryć. „Drzewa stały ośnieżone, skrzące się w ostrym słońcu jak wyrzezane z łamliwego kryształu.” Pożegnanie z Marią
wysadek: korzeń rośliny dwuletniej (marchwi, buraka, pietruszki itp) lub cebuli przechowywany przez zimę i sadzony w następnym roku w celu otrzymania nasienia. „W zacisznych miejscach sadów kapuściane wysadki już puszczały zielone warkocze z ogniłych łbów, to zaś pod ścianami one lilije wyrastały z szarej ziemie bladymi kłami, rozsady wschodziły pod przykrywą tarniowych gałązek, drzewa stały w nabrzmiałych, lepkich pą…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wysadzać się na coś: wykosztowywać się na coś. „Ta dziewczyna nawykła żyć samą sałatą, mlekiem, serem i ziemniakami; nie będzie się trzeba wysadzać na wykwintny stół, na kosztowne smakołyki ani desery, jakich wymagałaby inna kobieta: a to wcale nie drobnostka, to najmniej jakie trzy tysiące franków rocznie.” Skąpiec
wysadzić gw.: zrobić wrażenie. „A pod kominem, w samym świetle ognia, siedziały zgodnie Jagna z Józką, zajęte pilnie kraszeniem jajek — a każda swoje z osobna chroniła i kryjomo, aby się barzej wysadzić.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Wyście uciekli do mnie od złego pana: Kleiner objaśnia, że scena ta jest „wzorowana na śmierci Wallensteina Schillera: Wallenstein w podobny sposób stara się działać na uczucia żołnierzy, którzy chcą go opuścić". Powołuje się przy tym na studia S. Dobrzyckiego i K. Kobzdaja (Kazimierza Kolbuszewskiego). „— A teraz mówcie — pójdziecie za mną czy zostawicie mnie samego, ze śmiechem na ustach, żem wpośród tylu ludzi jednego człowieka nie znalazł?” Nie-Boska komedia
wyścignąć: dziś: prześcignąć. „Wraz Irys, która wiatry swym lotem wyścignie,” Iliada
wysep: dziś popr. forma: wysp (tu prawdopodobnie forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca). „To Manto, niegdyś ziem i wysep siła,” Boska Komedia
wysił daw.: wysiłek. „Słychać było, gdy konie szły pod górę noga za nogą, szept drzew, ni to mowę wysiłu tych miejsc niezdobytych przez człowieka, ni to przestrach pustyni ze snu ocknionej.” Popioły
wyskok: napój wyskokowy; tu: trucizna. „Szary wyskoku, w północ z zbójczych ziół zebrany,” Hamlet
wyślakować daw.: wytropić. „Da Bóg, wyślakujemy psubratów godnie, byle przedtem gdzie za murami ochrony nie znaleźli.” Krzyżacy
wysłali do Josefa tak: «Zmienili fakty w imię pokojowych relacji, ponieważ nic takiego Jakub im nie nakazał, gdyż Josef nie był w jego oczach podejrzany», zob. Raszi do 50:16. „I wrócił Josef do Micraim, on i bracia jego, i wszyscy, którzy poszli z nim dla pochowania ojca jego — gdy pochował ojca swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyśli gw.: dziś popr. forma 3.os.lm: wyszli. „Chciwi spotkać się z sobą, na plac boju wyśli:” Iliada to słowo w 2 lekturach →
wyślipiać gw.: wypatrywać. „— Szukajcie sami, ja go wama nie wyślipiam.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wyśmieje mnie: hebr. צָחַק ( cachak ): ‘śmiać się’ nie oznacza tu negatywnego wyrażenia ‘wyśmiewać się’, ale ma pozytywny wydźwięk: ‘ktokolwiek usłyszy, będzie się mi/ze mną śmiał’ hebr. יִצֲחַק לִי ( jicachak li ), czyli: każdy, kto o tym usłyszy, będzie dzielił moją radość. «Midrasz dodaje, że razem z Sarą także liczne inne bezpłodne kobiety stały się brzemienne, wielu chorych zostało uzdrowionych tego dnia, wiele modlitw doczekało się odpowiedzi i na świecie nastała wielka radość», zob. Raszi do 21:6. „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Wysocki, Piotr 1797–1875: pułkownik Wojska Polskiego, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu Powstania Listopadowego. „Wysocki Piotr do korytarza,” Noc listopadowa
wysokość jego dosięgała czterech stóp: dziś popr.: wysokość (...) sięgała (...). „Gdy spoczywał wsparty na przednich płetwach, wysokość jego dosięgała czterech stóp; kto by go ośmielił się zważyć, przekonałby się, że ciężar tego dzielnego wojownika sięgał siedmiuset funtów.” Księga dżungli
wyspa Ab: egipskie Abu, gr. Elefantyna, wyspa na Nilu przed I kataraktą, gdzie przebiegała granica pomiędzy Egiptem a Nubią; również nazwa wzniesionego na wyspie fortu granicznego; stolica 1. nomu Górnego Egiptu; ośrodek kultu Chnuma, boga wylewów Nilu, ze słynnym, odkrytym w XIX wieku nilometrem. Egipskie abu oraz gr. elephas oznaczają słonia. „Był na wyspie Ab, która między czarnymi skałami wyglądała jak szmaragd, rodziła najlepsze daktyle i nazywała się stolicą słoniów: tam bowiem koncentrował się handel kością słoniową.” Faraon
wyspa św. Kolumbana: wyspa Iona u wybrzeży Szkocji, gdzie w 563 r., po opuszczeniu Irlandii Kolumban (święty kościoła katolickiego i kościołów protestanckich) wraz z 12 innymi mnichami założył opactwo Hy (obecnie: Opactwo Iona). „Na Kolumbana świętego wprzód wyspie” Makbet
Wyspy Leewardskie: płn. część Wysp Nawietrznych, oddzielających Morze Karaibskie od Oceanu Atlantyckiego. „Gorączka tropikalna zabrała mi przez drogę część moich majtków, do tego stopnia, że musiałem rekrutować innych w Barbadosie i na Wyspach Leewardskich, do których właściciele statku zlecili mi zawinąć.” Podróże Guliwera
Wyspy Moluckie: grupa wysp we wschodniej części Archipelagu Malajskiego, wchodząca w skład Indonezji. „Ten wiatr trwał ciągiem przez dwadzieścia dni, przez które byliśmy zapędzeni nieco na wschód od Wysp Moluckich i o trzy stopnie na północ od równika, co nasz kapitan postrzegł przez swój rachunek dnia drugiego maja, kiedy wiatr ustał i zapanowała zupełna cisza…” Podróże Guliwera
Wyspy Owcze: wulkaniczny archipelag na Atlantyku przy granicy z Morzem Norweskim, terytorium zależne Danii. „Muzyka ustała, zamiast tego obcesowy, żołnierski głos z okrutną satysfakcją opisywał uzbrojenie nowej pływającej fortecy, która właśnie zarzuciła kotwicę między Islandią a Wyspami Owczymi.” Rok 1984
wysszej: wyżej. „Śnieg na ziemi wysszej łokcia leżał,” Pieśni
wystały: dojrzały. „Że rzadko owoc tam znajdziesz wystały.” Boska Komedia
wystarczy: w drukach: „wystarcza" — poprawił Czubek na podstawie rękopisu. „— Potępionyś głosem tysiąców — opasanyś ramionami tysiąców — kilka morgów ziemi wam zostało, co ledwo na wasze groby wystarczy — dwudziestu dni bronić się nie możecie.” Nie-Boska komedia
wystawa: wystający ze ściany domu przedsionek. „Słać kazała dla gościa pod wystawą łóżko,” Odyseja wszystkie 5 wystąpień →
wystawa w Paryżu: 1 maja 1878 r. została otwarta w Paryżu wielka wystawa powszechna, która pociągnęła za sobą duży napływ obcokrajowców. Zwiedziło ją około dwustu tysięcy cudzoziemców, w tym blisko dwa tysiące Polaków. „Chyba pojadę na wystawę do Paryża, a potem w Alpy..."” Lalka
wystawić daw.: wyobrazić. „Wystawcie sobie uczucia dowódcy pięknej — jak to się nazywało?” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
wystawić sobie przestarz.: wyobrazić sobie. „— Jestem tu zaledwie od dwóch lat, a doprawdy, nie mogę sobie wystawić, bym mógł żyć gdzie indziej.” Lord Jim
wystawując: dziś: wystawiając. „Robi trójkąt, klin ostry wystawując z przodu,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
występ starop.: występek, przewinienie; tu lm: występy. + 1 inne znaczenie „Swój własny występ cudzą krzywdą barwić chcemy?” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
występy starop.: tu: występki, wykroczenia. „Przełożonych występy miasta zgubiły” Odprawa posłów greckich
Wysz Radoliński, Piotr ok. 1354–1414: biskup krakowski od 1392, poznański od 1412, przeniesiony na to drugie stanowisko na skutek intryg dworskich, wykonawca testamentu królowej Jadwigi. „Ksiądz biskup krakowski Wysz, który był zarazem najbieglejszym w kraju, a słynnym i za granicą lekarzem, nie zapowiadał jeszcze rychłego połogu, jeśli zaś czyniono przygotowania, to dlatego, że zwyczajem wieku było rozpoczynać wszelkie uroczystości jak najwcze…” Krzyżacy
wyszarzany: wyblakły, wytarty, pozbawiony pierwotnej barwy. „Ich obuwie straciło dawno własność nieprzepuszczania wody, ich odzież była dobrze wyszarzana; dzieci wyglądały nędznie, a pan Piotr z pewnością znał dobrze wewnętrzne urządzenie lombardu.” Opowieść wigilijna
wyszczezyły [mu] się: znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. „wyszczerzać się", śmiać się. „wyszczezyły mu się gody,” Wesele
wyszlą: dziś popr.: wyślą. „— Jeśli Krzyżaki ludzi z listami wyszlą, jakoże trafią?” Krzyżacy
wyszła Lea naprzeciw niego: «Cały ten fragment [przytoczony jest w Torze] po to, by pouczyć, że intencją Pramatek było urodzić dzieci pochodzące od Jakuba, gdyż był to człowiek sprawiedliwy i dobry […]. A to że Lea wyszła mu naprzeciw powodowane było względami obyczajowymi, ponieważ Jakub nie wiedział o sprawie [z mandragorami] i szedł jak zwykle do namiotu Rachel, a nie byłoby to obyczajne, gdyby Lea wyciągnęła go z namiotu siostry po tym, gdy już tam wszedł», zob. Radak do 30:16. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyszlakować daw.: wytropić. „Wyszlakował był dziki w lasach, tu na Bukowej Górze.” Popioły
wyszlamować: wyjąć (metafora odnosząca się do wyjmowania szlamu z cieku wodnego). „…rzygryzał go, aby nie parsknąć, a i Zbyszko w innych czasach byłby się roześmiał z pewnością, ale że boleść i niedola wyszlamowały w nim do cna wesołość, więc odrzekł poważnie:…” Krzyżacy
wyszle daw.: dziś: wyśle. „— To niech jegomość kogo innego wyszle; z listem każdy pojedzie.” Ogniem i mieczem
wyszlem: dziś popr.: wyślemy. „Lub wiesz co, wyszlem kogo z naszych poruczników.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wyszwarcowany z niem.: uczerniony. „Surdut zapięty pod szyję, kolczyk w uchu, wąs wyszwarcowany (zrobił mu to pan Domański, ażeby ojciec byle jako nie wystąpił na boskim sądzie).” Lalka to słowo w 2 lekturach →
wyszyplił: wysupłał. „Worek jego już próżny; wyszyplił całą gotówkę dowcipu.” Hamlet
wytępiona zostanie dusza ta z ludu swojego: hebr. נִכְרְתָה הַנֶּפֶשׁ ( nichreta hanefesz ): dosł. 'dusza zostanie odcięta'. כָּרֵת ( karet ): 'odcięcie' to szczególnie dotkliwa kara odłączenia od ludu żydowskiego. Tora wymienia 36 takich przypadków, gdy złamanie prawa pociąga za sobą karet (zob. Miszna , Keritot 1:1). Istnieją różne interpretacje rabiniczne, czym jest ta kara, może to być ostracyzm społeczny, przedwczesna śmierć (przed 60 rokiem życia), rodzaj śmierci duchowej, czy bezpotomność. Lecz jest to kara wymierzana przez Boga, nie przez ludzi. Nieobrzezany mężczyzna naraża się na karet dopiero, gdy dorośnie do wieku, w którym odpowiada już za swoje czyny, ale ojciec, który nie obrzezał swojego syna, nie ponosi tej kary, niemniej jednak ojciec ten jest winny, że złamał przykazanie, zob. Raszi do 17:14. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wytłomaczyć: dziś popr.: wytłumaczyć. „Ale że był sprawiedliwy, więc zaraz sam sobie wszystko wytłomaczył:” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 11 wystąpień →
wytłómaczyć: dziś popr.: wytłumaczyć. „Dopiero jak wrócił, spytał się profesora, a ten wytłómaczył, że Klu-Klu bardzo kocha Maciusia i chce razem z nim jechać.” Król Maciuś Pierwszy
wytrąci się z zasług: potrąci się z pensji; odejmie się z sumy wynagrodzenia. „Prócz tego, oddaję pani podczas wieczerzy nadzór nad butelkami: jeśli się która gdzieś zawieruszy albo też jeśli się coś stłucze, pani będziesz za to odpowiadała: wytrąci się z zasług.” Skąpiec
wytrajlować daw. pot.: wyłudzić, wyprosić. „Tu wytrajlował starą monetę, zbierał wypisane kajety na strzały i pukawki, to muszelki, to wypalone lampki elektryczne, klisze kinematograficzne.” Bankructwo małego Dżeka
wytrynić: usunąć, wydalić. „Daj Boże, żeby nas wytrynili!” Syzyfowe prace
wytrząsać się: natrząsać się, wyśmiewać się. „Prawda, że wytrząsa się z nas głupie chłopstwo egipskie, ale mnie na to śmiech bierze.” Faraon
wytrzebić: całkowicie zniszczyć. „— rzekł Dziura głosem niepewnym i natychmiast dorzucił: — A jeśli mi się i przykrzy, ma baba na mnie trzy sposoby, aby ze mnie owo przykrzenie się wytrzebić.” Klechdy polskie
wytuzać daw.: pobić, wytargać, wytarmosić. „Bez Suwarowa to on może nas wytuza.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
wytykać daw.: dziś popr.: wytyczać. „Nie wytykam ci drogi.” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
wytykanie: dziś: wytyczanie; odmierzanie i zaznaczanie powierzchni gruntu (daw. za pomocą tyk). „Ku wieczorowi odwiózł inżynierom kupione przez nich zapasy i otrzymał nowe obstalunki; przy wytykaniu bowiem linii pracowało kilkunastu panów, którzy mianowali Ślimaka jeneralnym dostawcą.” Placówka
wywarte gw.: otwarte. „Wszyćko tam stojało na rozcież wywarte, ale wszędy leżała niezgłębiona cichość śpiku.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wywarty gw.: otwarty. „Okna stały wywarte i oświetlone, dziecko płakało pod ścianą, zaś z podwórza rozlegał się wrzaskliwy głos Hanki, a kiej niekiej jazgotliwe odszczekiwanie Józki.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
wywczas daw.: odpoczynek. + 1 inne znaczenie „„Zachciało się duszy na wywczasie pogrzeszyć, a Bóg jej ani czarów nie poskąpił, ani jej powrozami na bezdrożach nie skrępował, bo nie chciał jej widać wolnej woli ująć, jako tej darowizny szczupłej, którą, niby kęs czarnego chleba, od wieków spożywa, a spożyć…” Klechdy polskie to słowo w 4 lekturach →
wywczasować się gw., daw.: odpocząć. „Kwietniowy dzień dźwigał się leniwie z legowisk mroków i mgieł jako ten parob, któren legł spracowany, a nie wywczasowawszy się do cna, zrywać się ano musi nade dniem, by wnetki imać się pługa i do orki się brać.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
wywiady: tu: zwiady. „Dufny w siłę, jakiej żaden z mistrzów nie wyprowadził dotąd w pole, lekceważył też przeciwnika, a gdy komtur gniewski, który na swoją rękę czynił wywiady, przedstawiał mu, że jednak wojska Jagiełły są liczniejsze — odpowiadał:” Krzyżacy
wywieisko gw.: wydma, wzgórek. „I Mateusz go odwodził, ze strachem spoglądając na to dzikie wywieisko, kaj jeno pieski folwarczne odprawiały swoje wesela, ale Szymek cięgiem prawił swoje, a w końcu twardo powiedział:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
wywieść gw.: wyprowadzić; tu 3 os.lp cz. przesz.: wywiódł. + 1 inne znaczenie „— Pieknie się wywiedły, kiej ich aż tyla!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
wywieść się: tu: wyrosnąć. „To jajeczko ptasie gdzie zdybał, to wróblątko z tej gromady, co się na bliskiej topoli wywiodła, ułupił, to trzcinką wydrążoną parę kropel miodu z osiego gniazda dobył, a wszystko dla starego króla.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
wywietrzeją: tu: zaraz ci przejdą. „Noś jajka, albo mrucz sobie, a zaraz wywietrzeją ci fantazje.” Baśnie
wywindykowanie z łac. vindico , vindicare : dochodzić własności, mścić się: odzyskanie własności. „Sakowicz ci tu da opiekę, Sakowicz cię obroni, Sakowicz rozpatrzy się, co można dla wywindykowania tych majętności uczynić, a gdy się tylko do tego raz weźmie, zaręczam, że nikt w świecie prędzej do pomyślnego końca nie doprowadzi.” Potop
wywiódłeś: wywiodłeś, udowodniłeś. „Wywiódłeś wszytkim, nie wywiódłeś sobie;” Treny
wywiuczyć z tur., przestarz.: rozładować, zdjąć bagaż z grzbietu zwierzęcia. „Mały rycerz, jako żołnierz do posług Rzeczypospolitej zawsze chętny, wnet nakazał, aby czeladź ściągnęła stada z ługów, wywiuczyła wielbłądy i sama w zbrojnym pogotowiu stanęła.” Pan Wołodyjowski
Wywnętrza go: wykorzystuje, wyzyskuje go. „Wywnętrza go i pasie, żeby się spasł na nim.” Satyry
wywód daw.: tu: błogosławieństwo udzielane matce i uroczyste wyprowadzenie jej z kościoła. „Toteż tak prędko zmogła chorobę, że już w Przewody wstała, postanawiając iść na wywód do kościoła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wywodzić daw.: wyprowadzać. „…erza będą polowali, a książę Janusz posłał jednego z dworzan, aby sprowadził z miasta jego dwóch „brońców", którzy żubry wywodzili z ostępów za rogi i łamali kości niedźwiedziom, pragnął ich bowiem królowi pokazać.…” Krzyżacy
wywrócić kozła: wykonać przewrót z wyskoku; fiknąć fikołka. „— spytała nagle wiedźma w chwili, gdy wójt myślał właśnie, czy ma wywrócić kozła na śniegu, czy też na potem ów zwrot taneczny odłożyć.” Klechdy polskie
Wywróżyłem: u Cylkowa: 'mam dobrą wróżbę'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia, w oryginale jest tu tylko czasownik נִחַשְׁתִּי ( nichaszti ): ‘wywróżyłem’, co odnosi się do czasu przeszłego i wskazuje na Labana jako sprawcę wróżby. + 1 inne znaczenie „Daj mi żony i dzieci moje, za które ci służyłem, a pójdę; gdyż znasz służbę moją, jaką ci służyłem".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
wywyższy Faraon głowę twoją: hebr. נָשַׂא רֹאשׁ ( nasa rosz ) dosł. ‘podnieść głowę’. „I rzekł doń Josef: „Oto wyjaśnienie jego: trzy gałązki to trzy dni:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wyż neol.: wysokość. „ku wiekuistej wyży” Hymny wszystkie 2 wystąpienia →
wyż rzeczony: wspomniany wyżej, wymieniony wcześniej. „W drodze przemocy wyż rzeczonych krain,” Hamlet
wyża gw.: wyżyna, wysokość. „…się coraz barzej nad światem, że już kajś niekaj wydzierały się na jaśnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieś pola szare, przesiąkłe rosą, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały poślepłymi lustrami albo strumienie, kiej długachn…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
wyżéj: daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak y , zachowana ze względu na rym z „przybliży". „Bo myśl jak woda; im ciaśniéj, tym wyżéj.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wyżeń daw.: dziś popr. forma 2 os. lp trybu rozkazującego: wygnaj, wygoń. „broń całej Rzeczypospolitej, wyżeń z granic wszystkich nieprzyjaciół!...” Potop
wyżenąć daw.: wygnać. „A toś zabaczył, co mówił Zych, że niech-li się zdarzy bitka, obydwóch ze Zgorzelic wyżenie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
wyżenie daw., daw. forma: wygoni. + 1 inne znaczenie „Wyżenie ciebie Florencyja płocha;” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
wyżeniem daw.: dziś popr.: wygnamy. + 1 inne znaczenie „Wyżeniem księcia precz!” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
wyzierać gw.: wyglądać; spoglądać, wychylając się skądś. + 1 inne znaczenie „…ściele, obłócząc w czyste poszewki, to myła się długo jakby na jakie wielkie święto, a potem rozczesując włosy pod oknem wyzierała na nich coraz niecierpliwiej, pilnie nadstawiając uszów, gdy kowal zaczął mu cicho odradzać, aby sprawy poniechał, gdyż z chłopam…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
wyziewać życie: umierać. „Dla obrony ścian waszych wyziewają życie,” Iliada
wyznawam daw.: dziś: wyznaję. „Przedtem, nim byłem z wami, byłbym niechybnie wziął ją i zatrzymał przemocą, ale wasza cnota i wasza nauka, chociaż jej nie wyznawam, zmieniła coś i w mojej duszy tak, że nie ważę się już na przemoc.” Quo vadis
wyżnia: wzgórze. „Jakiś ptak wielgachny ważył się nad rozkwitłą koniczyną, co niby okrwawiona chusta leżała na skłonie wyżni.” Chłopi, Część czwarta - Lato
wyźnik: w chapance nazwa damy. „Bił kinal, z pancerolą króle i wyźniki.” Bajki i przypowieści
wyższa, średnia i niższa: w oryginale wysoka , średnia i niska . Nazewnictwo wyższa , średnia i niższa , zaproponowane przez Williama Lloyda Warnera (1898–1970) w odniesieniu do klas społecznych, upowszechniło się w socjologii mniej więcej w tym samym czasie, kiedy George Orwell pisał Rok 1984 . Wprowadzamy je w tłumaczeniu dla ułatwienia lektury Czytelnikowi oswojonemu ze współczesną terminologią naukową (sam Orwell w dalszych partiach tekstu posługuje się formami w stopniu wyższym). „IGNORANCJA TO SIŁA Od początku czasów historycznych, a prawdopodobnie już od końca neolitu, żyły na świecie trzy warstwy ludzi: wyższa, średnia i niższa.” Rok 1984
wyższe twory: To jest: obdarzone rozumem i wolną wolą. „Tu wyższe twory widzą siły wiecznej” Boska Komedia
wyzuć daw.: tu: pozbawić. „Który dla mojej sprawy z życia tu wyzuty,” Iliada
wyzuł znikomą postawę: opuścił swoje doczesne ciało, tj. umarł. „— Tymczasem pan pułkownik Billewicz — wielki to ród na Żmudzi ci Billewicze — wyzuł znikomą postawę i na lepszy świat się przeniósł, a mnie wioskę i wnuczkę zapisał.” Potop
wyzuwać daw.: pozbawiać. „Co cię wyzuwa” Iliada
wyzwać na rękę: wyzwać na pojedynek. „Cześnik wyzwał mnie na rękę:” Zemsta
wzajem: dziś raczej: nawzajem. „Obydwaj tak siebie wzajem polubili, że Hussen miał nawet zamiar namówić Seffala, aby został zbójcą.” Klechdy sezamowe
wzarań daw.: wcześnie rano; na początku. „Ma łeb dzielny — wieczorem, kto go miewał — wzarań —” Napój cienisty
Wzbijam się wyżej nad te lekkie ciała: Tymi lekkimi ciałami są powietrze i ogień. „Wzbijam się wyżej nad te lekkie ciała?»” Boska Komedia
wzbogacił: u Cylkowa: 'zbogacił'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wżdam: jednak, przecież. „Jako dziękować trzeba, że wżdam co zostało,” Treny
wzdon gw.: wzdął; wezbrał (na sile). „teraz sie tak wicher wzdon,” Wesele
wżdy daw., starop.: zawsze, przecież. + 2 inne znaczenia „O bogowie, wżdy to muzyka i rzeźba, i malowidło...” Faraon to słowo w 7 lekturach →
wzdych daw., gw.: westchnienie. „Wdowam — powtórzyła i łzy napełniły jej modre oczy, a ciężkie wzdychy dziw piersi nie rozerwały, że uciekła za chałupę i nie bacząc na deszcz, płakała tam długo i tak rzewliwie, jaże ją sama Hanka sprowadziła do izby, próbując uspokoić a pocieszyć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Wże po nej! z ukr.: Już po niej! „— Wże po nej! Horpyna!” Ogniem i mieczem
Wże prawdu każe ukr.: Już to prawdę mówi. „— Wże prawdu każe! — ozwały się głosy w gromadzie.” Ogniem i mieczem
Wże win dobryj! ukr.: On jest dobry! „„Wże win dobryj!" — mówili sobie z cicha.” Ogniem i mieczem
wzeszło mu słońce: wyrażenie „wzeszło mu słońce” midrasz interpretuje jako «słońce wzeszło dla jego potrzeby: aby uleczyć jego kalectwo», zob. Raszi do 32:32. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wzgardził oklaski i górne urzędy: dziś popr. z N.: wzgardzić oklaskami, urzędami itp. „Wzgardził oklaski i górne urzędy;” Konrad Wallenrod
wzgłąbsz: w głąb. „Lecz co się wszerz zyskało, wzgłąbsz się utraciło.” Satyry
wzgląd nieprawy: niesprawiedliwa opinia. „Oczyszcza wzgląd nieprawy jawne winowajcę.” Satyry
wzgląd odbiera: znajduje uznanie. „Choć czasem w zbytek przejdzie, jednak wzgląd odbiera.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
wzgląd wspacznie obróci: przychylność zrozumie opacznie. „Bryka, mościwy królu, wzgląd wspacznie obróci:” Satyry
względnie do tego kierunku: dziś: względem tego kierunku. „Na uboczu względnie do tego kierunku, w jakim zdążał Winrych, były w równym polu doły kartoflane.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
względny: okazujący względy, przychylność. „Oni na łonie śmierci względni” Iliada
względy: dziś popr. forma N.lm: względami. „I niesłusznie swoimi szafujący względy,” Iliada
wzgórzów: dziś: wzgórz. „Czy widzisz owe tłumy, stojące u bram miasta wśród wzgórzów i sadzonych topoli — namioty rozbite — zastawione deski, długie, okryte mięsiwem i napojami, podparte pniami, drągami.” Nie-Boska komedia
wziąć: u Cylkowa: 'rzucił...', 'napadł...', 'wziął...'; uzasadnienie korekty: zupełnie niezrozumiałe jest dlaczego Cylkow nie stosuje tu bezokoliczników, w oryginale są bezokoliczniki: 'rzucić', 'napaść', 'wziąć'. „I uczynił mąż ów jako rozkazał Josef, i wprowadził mąż ów tych ludzi do domu Josefa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wziąć coś przed się starop.: przedsięwziąć coś. „Wziął przed się, żeciem nigdy tych burkowych biesiad” Odprawa posłów greckich
wziąć na fundusz: zakpić z kogoś. „Toteż wzięto go zaraz na fundusz.” Syzyfowe prace
wziąć na spytki: przepytywać kogoś; odpytywać; badać czyjąś wiedzę na jakiś temat. + 1 inne znaczenie „Nie miałem wyobrażenia, dlaczego ów agent wysila się na rozmowę, ale gdyśmy tak gawędzili, przyszło mi nagle na myśl, że chce coś ze mnie wyciągnąć — że po prostu bierze mnie na spytki.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
wziąć przed się starop.: rozważyć. „Przeto chciejmy wziąć przed się myśli godne siebie,” Pieśni
wziąć się: tu: ruszyć, pójść. „Dopiero oni powiadają, że może brzegiem stawu się wziął, a potem wjechał w rzekę.” Syzyfowe prace
wziąć szkody starop.: ponieść szkody. „Cnota (tak jest bogata) nie może wziąć szkody” Pieśni
wziąć w arendę: wydzierżawić; użytkować za opłatą na rzecz właściciela. „Jakże ja wezmę łąkę w arendę?” Placówka
wziąć w kluby: zdyscyplinować. „Nakazywała mi wcześnie wziąć w kluby,” Hamlet
wziąć zbroi: zbroja poległego wojownika traktowana była jako łup wojenny. „I nie dajcie wziąć zbroi” Iliada
wziął: u Cylkowa 'wzięli'; w oryginale jest liczba pojedyncza i do tego odnosi się komentarz rabiniczny. „nagość ojca swojego” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wziął dwakroć za dom: tj. dwieście tysięcy rubli. „— Wyobraź pan sobie — mówi z dobrotliwym uśmiechem pan Łęcki — że przed tygodniem jeden mój znajomy wziął dwakroć za dom, który go kosztował sto pięćdziesiąt tysięcy.” Lalka
wziął je, i przeprawił je: «Po tym jak sam przeszedł i sprawdził głębokość wody, wrócił na brzeg rzeki i przeprawił [rodzinę i dobytek]», zob. Radak do 32:24. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wziął przed się: dziś: przedsięwziął, postanowił. „Wziął przed się pójść do starca, najmędrszego z ludzi,” Iliada
wziął z kamieni: u Cylkowa: 'wziął jeden z kamieni'; uzasadnienie korekty: błąd Cylkowa, słowa 'jeden' nie ma w oryginale a forma 'kamienie miejsca' to konstrukcja łącząca rzeczowniki [tzw. smichut], która wskazuje na liczbę mnogą, podobnie odczytują to komentarze [nie wiemy ile wziął kamieni ale więcej niż jeden]. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
wziąść: dziś popr. forma bezokolicznika: wziąć. „Więc pochował starca w śniegu i, obróciwszy się do niewiasty, rzekł: chceszli mnie wziąść za brata?” Anhelli to słowo w 4 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.