Litera P

2621 słów, strona 7 z 11.

poroztwierane: dziś popr.: pootwierane. „Drzwi te równie jak okna były poroztwierane, gdyż właśnie świeżo pociągnięto ściany klas na kolor szaroniebieski, z wielkimi lamperiami, i wymalowano podłogi żółtą farbą olejną.” Syzyfowe prace
port de tête fr.: sposób trzymania głowy. „Sztywne znowu trzymanie się pani Tawnickiej, jej arystokratyczny port de tête miał na celu wygładzenie zmarszczonej szyi, a mógł dać powód do pomawiania jej o wyniosłość, tak niewłaściwą w jej skromnej obecnej sytuacji.” Granica
Port Said: miasto położone w Egipcie w pobliżu Kanału Sueskiego. Zostało założone w 1859 roku właśnie z powodu rozbudowy tego kanału. „— Nie, ale nie pozwolili jej wyjechać do Sudanu i przyjechał urzędnik, który jej będzie pilnował, by ani krokiem nie wyruszyła z Port-Saidu.” W pustyni i w puszczy
port w zatoce Guanabara: Rio de Janeiro. „To port w zatoce Guanabara,” Kwiaty polskie
Porta Capena: jedna z bram Rzymu. „Z wyjątkiem może mulników, którzy najmują się podróżnym przy Porta Capena.” Quo vadis
porte-malheur fr.: osoba lub rzecz przynosząca nieszczęście. „Pan tu przyjechał i jest pan moim porte-malheur!” Przedwiośnie
porter: mocne, słodkie wino. + 1 inne znaczenie „Wówczas skrzypek zanurzył swą twarz w kuflu porteru, umyślnie na ten cel przygotowanym.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →
portfelu: dziś popr. forma D. lp: portfela. „Papier znika z czarodziejskiego portfelu.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
portiera: zasłona u drzwi lub okna z grubego, ciężkiego materiału, chroniąca przed przeciągami. „Za oknem, osłoniętym tiulem story i zwężonym ciężką portierą, jednak było widać, jak przez mgłę, różnobarwny jesienny ogród cały w słońcu i niebieskie ponad drzewami niebo.” Granica to słowo w 2 lekturach →
Portsmouth: miasto i dystrykt na płd. wybrzeżu Anglii w hrabstwie ceremonialnym Hampshire, niegdyś ważny port marynarki wojennej. „Miasto Maldonada jest prawie tak wielkie jak Portsmouth.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
portwein z niem.: czerwone mocne wino portugalskie. „Wokulski bez najmniejszego apetytu zjadł kilka łyżek chłodniku, zapił portweinem, potem spróbował polędwicy i zapił ją piwem.” Lalka
portyk: frontowa część budowli, znajdująca się bezpośrednio przed głównym wejściem. „Drzewa i drzewa, miliony drzew masywnych, olbrzymich, strzelających w górę; a u ich stóp pełzł przeciw prądowi tuż przy brzegu mały, umorusany sadzą parowiec, jak ociężały chrząszcz łażący po posadzce wyniosłego portyku.” Jądro ciemności
poruchiwać się gw.: ruszać się. „…się z tych zórz rozgorzałych i padnie na świat, któren dolegiwał ostatków, ozwierał ciężko mgławicami zasnute oczy, poruchiwał się ździebko, przecykał z wolna, ale jeszczech się lenił w słodkim, odpoczywającym dośpiku, bo cichość padła barzej w uszach dzwoniąc…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
poruchując gw.: poruszając. „— rzekł Michał wsadzając żelazo w ognisko i poruchując miechem.” Chłopi, Część czwarta - Lato
poruczać starop.: nakazywać, zlecać, powierzać coś. + 1 inne znaczenie „I Woltymandzie, poruczamy zanieść” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
poruczony: powierzony, przekazany pod opiekę. „Powiedziałem, że te dwa ciała czynią najzacniejsze w Europie zgromadzenie, któremu wraz z królem prawodawstwo jest poruczone.” Podróże Guliwera
poruczyć daw.: powierzyć komuś z zaufaniem zrobienie czegoś. + 1 inne znaczenie „Kogo jej strzelca trafny wzrok poruczy.” Grażyna to słowo w 6 lekturach →
poruszy nimi kapłan kołysając: u Cylkowa: przedstawi je kapłan jako przedstawienie . „I przyniesie je w ósmy dzień oczyszczenia swego do kapłana do wejścia Przybytku zboru, przed oblicze Wiekuistego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
poruszył Aharon kołysając: u Cylkowa: stawił jako przedstawienie ; jw. „położyli łoje na mostki” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
poruszył nim kołysając: u Cylkowa: przedstawił go jako przedstawienie ; jw. „wziął to Mojżesz z rąk ich, i puścił z dymem na ołtarzu” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
poruszył tym kołysając: u Cylkowa: stawił to jako przedstawienie ; zgodnie z korektą jak w 7:30. „A z kosza przaśników, który przed Wiekuistym wziął kołacz przaśny jeden, i bochen chleba z oliwą jeden i ołatek jeden, i położył na łoje i na łopatkę prawą;” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
porwanie Sabinek: rzymska legenda, która mówi o porwaniu kobiet z jednego z najstarszych plemion środkowej Europy, Sabinów. „Wiesz od porwania co zrobił Sabinek,” Boska Komedia
porwijże mnie: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: porwij mnie zatem. „Porwijże mnie ku sobie, jeślić starczy mocy!” Łąka
Porwoniście śmierci: niech was śmierć porwie. „Porwoniście zabitej na ostatek śmierci!” Pieśni
poryk: krótki, donośny ryk jelenia; tu: załamanie głosu. „…nocy zieleń zastępuje, spojrzał i uśmiechnął się radośnie, aż mu się od tego uśmiechu głos, niechcący, na nucie przygodnej w poryk nieproszony załamał.…” Klechdy polskie
porządek gw., daw., gw.: tu: narzędzia. + 1 inne znaczenie „A Mateusz jeno głową pokiwał, odmierzył trupa, pacierz zmówił i wyszedł — a chociaż to była niedziela, zabrał się wnet do roboty; wszelaki porządek stolarski znajdował się w chałupie, a suche dębowe deski już z dawna na górze czekały.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
porządki daw., gw.: tu: urządzenie; sprzęty domowe i gospodarcze. „— A kajże to jeszcze chałupa, lewentarz, porządki, zasiewy?” Chłopi, Część czwarta - Lato
porządny daw.: sprawnie rządzony. „Niżbych bogate pola węgierskie z porządnym” Pieśni
porze: dziś popr.: pruje, przecina. „co gardła i ręce porze” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
porzecze: łąka nad rzeką. „Wnet też wśród kałuż świecących zaczerniała orna ziemia, ruń zielona strzeliła na niskich porzeczach, a lasy poczęły płakać łzami z roztopionej okiści.” Potop
porzem: przeorywamy, prujemy. „Dla twojej wspaniałości żyzną ziemię porzem:” Bajki i przypowieści
porzniem: dziś popr.: porżniemy. „To my we dwóch, Sopliców tych porzniem na sieczkę».” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
porznięty: pocięty; tu: podzielony na wiele części. + 1 inne znaczenie „Role po długich deszczach rozmiękłe, porznięte brunatnymi smugami bruzd mokrych, już tu i ówdzie jaśniały szarożółtą barwą wysychając w miejscach wzniesionych.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
porzucić duszę: umrzeć. „Ledwe nie duszę.” Treny
porzucona: hebr. גְּרוּשָׁה ( grusza ): rozwiedziona, wygnana . „sprofanowana, zeświecczona” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Posadziłeś... nie nagorzej: tj. na miejscu bliskim gospodarza. „Posadziłeś mię wprawdzie nie nagorzej,” Fraszki
posag: majątek wnoszony mężowi przez żonę przy zawieraniu małżeństwa. „Sprawa ta przedstawia dla mnie korzyść, której w innych warunkach nie mógłbym się spodziewać: godzi się ją wziąć bez posagu.” Skąpiec
posąg Apollina: Apollo: w greckiej mitologii starożytnej bóg słońca i sztuk pięknych, zwykle przedstawiany w sztuce jako idealnie piękny młodzieniec. „Raz zobaczyła w pewnej galerii rzeźb posąg Apollina, który na niej zrobił tak silne wrażenie, że kupiła piękną jego kopię i ustawiła w swoim gabinecie.” Lalka
posażek: zdrobn. od: posag : majątek wnoszony mężowi przez żonę przy zawieraniu małżeństwa. „Słowem, bardzo się cieszę, że się zgadzamy w zapatrywaniach: łagodne bowiem wejrzenie i stateczność panienki ujęły mnie za serce i, byleby miała bodaj jaki posażek, gotów jestem ją zaślubić.” Skąpiec
posażna żona: Andromacha. „Wyszedłeś, drogie dziecię, ni posażna żona” Iliada
pościółka: pościel. „Patrzy, aż tu się podnosi z pościółki ów odmieniec i w kołysce siadłszy, rozgląda się po izbie, czy w niej kogo nie ma.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
posed gw.: poszedł. „Ka już posed — — ?” Wesele
posędzieleć daw.: posiwieć. „Zmieniłem się na gębie od tego czasu i broda znacznie mi posędzielała.” Krzyżacy
Posejdon mit. gr.: bóg morza, żeglarzy, trzęsień ziemi, brat Zeusa; przedstawiany z trójzębem. „Kształt Aresa, a siłę piersi Posejdona.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
posesjonat z łac.: właściciel dużej posiadłości miejskiej lub wiejskiej. + 2 inne znaczenia „A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji?” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
posesor: właściciel; tu: rządca majątku. „Spotkałem dziś na mieście posesora Krzyckiej.” Dobra pani
posiadanie wieczne: według Talmudu ( Ketubot 110b): «tam będę wam Bogiem. I kto mieszka poza tym Krajem, podobny jest komuś, kto jak gdyby nie miał Boga», zob. Raszi do 17:8. «I chociaż na pewien czas zostaną z tej [ziemi] wygnani, będzie to ich „wieczne posiadanie” i powrócą do niej, i „będę im Bogiem”», zob. Radak do 17:8. „I utwierdzę przymierze Moje między Mną a tobą, i między potomstwem twoim po tobie, w pokoleniach ich — w przymierze wieczne, abym był ci Bogiem i potomstwu twojemu po tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posiędzie: dziś popr.: posiądzie. „Śmierć ją tak dla siebie szkicowała, chcąc, widać, dokładnie nauczyć się kształtu tej twarzy, zanim ją na własność bezpożyteczną posiędzie.” Klechdy polskie
posieleniec z ros.: osadnik, osiedleniec; tu: zesłaniec. „I przyszli na miejsce, gdzie była posieleńców szopa, lecz nie znaleźli śladu jéj, wicher ją był bowiem powalił.” Anhelli
posiłek: u Cylkowa; 'chleb'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. „Nie wiemy, kto włożył pieniądze nasze do biesag naszych".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posła, gałąź gdy niesie oliwną: Jeszcze za czasów Danta trwał ten starożytny obyczaj, że posłowie pokoju przychodzili z gałązką oliwną w ręku. „Jak posła, gałąź gdy niesie oliwną,” Boska Komedia
poślad: ziarna gorszego gatunku, używane jako pasza. + 1 inne znaczenie „W stodole nowa zgryzota — w kupie ziemniaków, leżących na klepisku, pyskał se w najlepsze Jagusin wieprzek, zaś kury grzebały w pośladzie, któren dawno miał być zniesiony na górę.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
posłała do teścia swojego: «[Tamar] nie chciała go publicznie zawstydzać mówiąc: z tobą jestem w ciąży, lecz rzekła: „od męża, do którego to należy…”. Pomyślała: jeśli się przyzna, to dobrowolnie, a jeśli nie, to lepiej żebym została spalona, ale nie zawstydziła go publicznie. Stąd [mędrcy talmudyczni] uczą ( Sota 10b): lepiej człowiekowi rzucić się do płonącego pieca niż zawstydzić publicznie drugiego człowieka», zob. Raszi do 38:25. Zob. Także komentarz do Ks. Rodzaju 37:32. „I rzekł Jehuda: „Wyprowadźcie ją, a niech będzie spalona!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posłali: «Kilku z braci udało się z tym posłaniem […] i zrobili [na płaszczu] nacięcia na podobieństwo [śladów] zwierzęcych zębów», zob. Radak do 37:32. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posłańców: hebr. מַלְאָכִים ( malachim ) oznacza zarówno ‘aniołowie’ jaki ‘posłańcy’. A zgodnie z midraszem, Jakub wysłał rzeczywiste anioły, zob. Raszi do 32:4. „I wstał Laban z rana, i ucałował synów swoich i córki swoje, i pobłogosławił ich, i poszedł; i wrócił Laban do miejsca swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posłaś gw.: poszłaś (tu: za mąż). „posłaś, toś posła;” Wesele
pośle anioła: była to modlitwa, nie proroctwo, zob. Ibn Ezra do 24:7. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Pośle Syn Człowieczy anioły swoje: parafraza dwóch wersetów Ewangelii św. Mateusza, XIII, 40–41. „„Pośle Syn Człowieczy anioły swoje, a oni zbiorą wszystkie zgorszenia i tych, którzy nieprawość czynią, jako zbiera się kąkol i pali się go ogniem.”” Lalka
pośledni: ostatni; najgorszy. + 1 inne znaczenie „O, rzuć precz, pani, część jego poślednią” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
pośledniejszy daw.: gorszy. „Od której pośledniejszą nie jestem ja przecie” Odyseja
pośledny z ros.: ostatni. „On tymczasem za nami pośle strzał pośledny".” Odyseja
posłowie państw: dziś raczej: ambasadorowie. „— To wyjeżdżają posłowie państw, które wypowiedziały nam wojnę.” Król Maciuś Pierwszy
posłowie zagranicznych państw: dziś częściej: ambasadorowie. „Przyjechali wszyscy ministrowie i posłowie zagranicznych państw — i miał im być uroczyście wręczony papier o zagraniczną pożyczkę.” Król Maciuś Pierwszy
pośmiewiskiem: «Jeśli będziesz jej dalej szukał, sprawa nabierze rozgłosu i będzie wstyd», zob. Raszi do 38:23. „I wrócił do Jehudy i rzekł: „Nie znalazłem jej, a także ludzie miejscowi mówili: »Nie było tu wszetecznicy«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
posobnie gw., daw., gw.: po sobie, po kolei. + 1 inne znaczenie „Świece też dopalały się posobnie i gasły niby te oczy strudzone patrzeniem w umarłego, iż na świtaniu ostała jeno co najgrubsza, migocąc się kiej to złote ostrze.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
posoch ros., daw., słow.: ozdobna laska, odmiana pastorału, zakończona głowicą, używana przez biskupów w kościołach wschodnich. + 2 inne znaczenia „Posoch trzymała prawica.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
posoka daw.: krew. „Od stęgłej na nim posoki, oczyma” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
posowa gw.: sufit. „niebios walą się posowy,” Hymny
pospać się: zasnąć. „Semenowie i przewodnicy pośpili się przy ogniach — czuwały tylko straże, a z nimi i namiestnik, którego od wyjazdu z Kudaku dręczyła straszna bezsenność.” Ogniem i mieczem
pośpieć daw.: zdążyć. „Przyjm tylko te podarki, które wraz pośpieją” Odyseja
pospolita rzecz z łac. res publica: rzeczpospolita, państwo. „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie,” Odprawa posłów greckich wszystkie 2 wystąpienia →
pospolitak daw.: szlachcic, uczestnik pospolitego ruszenia. + 2 inne znaczenia „Z gminu pochodzę i pospolitakiem na ten świat przybyłem: ale oto ta pani i małżonka moja z wysokiego domu zstąpiła, aby moje wygnańcze życie podzielać".” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
pospolity starop.: powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. „Ludzka pochwała i głos pospolity wzywa,” Pieśni
pospolitym torem: utartą drogą. „Ale kto pospolitym torem gardzi, temu” Treny
pospołu daw., starop.: razem, wespół (por. rzadko już używany wyraz społem: razem). + 1 inne znaczenie „Tyleż tędy, co wszędy, szedł z nimi pospołu.” Dusiołek to słowo w 7 lekturach →
posponować: postponować; ubliżać komuś, poniewierać kogoś. „— Żeby to dziedzic, żeby choć ekonom tak cię, człeku, posponował, jeszcze by żalu nie było.” Placówka
pośrebrzać: dziś popr.: posrebrzać „Tło przetyka, pośrebrza, wyzłaca, rumieni.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Pośród nimf wiecznych uśmiecha się Febe: Nimfy wieczne to gwiazdy. Febe to księżyc. „Pośród nimf wiecznych uśmiecha się Febe” Boska Komedia
Pośród tych wieprzów ...: Poeta wyrzeka tu na zepsucie swojego czasu i kraju: ile razy w tej treści podnosi głos strofujący, zawsze jest niewyczerpany i nieubłagany. Przez pogardę wieprzami nazywa mieszkańców Kassentino; kundlami warczącymi mieszkańców z Arezzo; wilkami florentczyków; a lisami pizańczyków dla wrodzonej ich chytrości i zdrady. Czarownica Cyrce przemieniła towarzyszów Ulissesa w wieprze. „Pośród tych wieprzów, o wspomnieć bolesno!” Boska Komedia
pośrutować: pokawałkować, zemleć. „— A potem każe pośrutować i psom da.” Potop
pośrzednik: dziś popr.: pośrednik. „Nie możesz iść do grodu, do mojego kasztelana i pośrzednika?".” Krzyżacy
pośrzodkiem czego: tu: pomiędzy czym. „Uwiązana, pośrzodkiem greckich naw popłynę.” Odprawa posłów greckich
possessionatus łac.: posiadacz majątku ziemskiego. „Siaki taki possessionatus wolał przecie wysłać na pola zdradnej Bellony najniedołężniejszego ze swych poddanych niż tęgą siłę roboczą.” Popioły
post z niem.: w gwarze obozowej: esesman, pilnujący więźniów przy pracy lub pełniący wartę na wieży strażniczej. + 1 inne znaczenie „Nad samym rowem wyrósł tatarak, a po drugiej stronie, gdzie stoi głupi, wąsaty post z paru trójkątami wysłużonych lat na ramieniu, rosną maliny o bladych, jakby zakurzonych liściach.” Pożegnanie z Marią wszystkie 3 wystąpienia →
post scriptum łac.: list z 19 kwietnia stanowi dopisek do listu z 24 marca, który Werter wysłał dopiero 19 kwietnia. „Ale na końcu w post-skrypcie,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
postać nieboszczyka króla: tj. ojca Hamleta. „Zupełnie postać nieboszczyka króla.” Hamlet
postąpić z włości: tu: ustąpić, porzucić swoją własność. „Postąpisz z włości drogo zapłaconych,” Pieśni
postaw daw.: miara długości tkanin, równa 28 łokci, tj. ok. 16 m; w XVII w. tkaniny uważano za bardzo wartościowe i często stanowiły formę płatności zamiast gotówki, a sukno czerwone ceniono wyżej niż bielone. + 1 inne znaczenie „Bliżej zaś, dokoła wsi, wielgachnym kręgiem leżały lipeckie ziemie, pokrajane w pasy kieby te postawy zgrzebnego płótna, rozciągnięte pod wzgórza i poćwiartowane na działki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
postawa ukazuje rogi: skłonność do awantur, stąd wyrażenie: rogata natura. „Sama postawa ukazuje rogi.” Fraszki
postawce a. postawy starop.: kosztowne tkaniny. „Eksamity i postawce —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Postenkett niem.: łańcuch posterunków na granicach obozu. „…iężyca zieleni, dziwnie w tym kilkudniowym słońcu wybujałej, omijamy łukiem jakieś baraki, przechodzimy linie wielkiej postenketty, biegiem wpadamy na szosę — jesteśmy na miejscu.…” Pożegnanie z Marią
postępkiem swoim: tj. rezygnacją ze święceń kapłańskich. „Miały mu przyjść z Rzymu dyspensy; ale śmierć dała mu pierwej dyspensę, gdyż widocznie niezbyt postępkiem swoim Boga ucieszył.” Krzyżacy
postępować będę: hebr. אֶתְנַהֲלָה ( etnahala ): ‘poprowadzę, powiodę’. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
postępuj: hebr. הִתְהַלֵּךְ ( hithalech ): 'chodzić, przechadzać się', por. Ks. Rodzaju 5:22, 24 i 6:9. Tu w znaczeniu «oddawaj Mi cześć, służ Mi», zob. Raszi do 17:1.
postój z ros.: zatrzymaj się (ó oznacza tu o akcentowane).
postojałem gw.: postałem. „Odszedłem se od okna i postojałem krzynę czasu wedle kuchni.” Placówka
postoł: but z kory, łyka lub skóry, wiązany sznurkiem. „Słychać było łoskot drewnianych postołów po schodach.” Popioły
postoły: drewniane buty, chodaki. + 1 inne znaczenie „Pięknymi postołami białe opiął nogi” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
postponować: okazywać brak szacunku, lekceważyć. „Postponowałem ją przez trzy dni, co było nawet i niepolitycznie!” Pan Wołodyjowski
postrachy płonne: nieuzasadniony strach. „Nie bez bojaźni i postrachów płonnych.” Pieśni
postrachy sieje: dziś powiedziano by: sieje postrach.
postradać daw.: stracić. „Zbroję, którą miał, w ręku Patrokla postradał,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
postronek gw.: mocny, gruby sznur, używany np. w zaprzegu konnym a. jako stryczek. „Chłopów jeno samych zabrali do kreminału, Antka zaś Borynowcgo w postronki przykazali wiązać!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →
postronić neol.: czas. utworzony od stronić (unikać czyjegoś towarzystwa); wygnać kogoś, nie chcąc przebywać w jego towarzystwie. „Trzebać było rogami Dusiołka postronić,” Dusiołek
postronić się: neologizm prawdopodobnie pochodzący od: postronny, na stronę; znaczenie: usunąć się, odejść. + 2 inne znaczenia „Zgarniał je kęs czasu, aż tu nagle dłoń na jakąś przegrodę natrafiła, i nie na zwykłą przegrodę, jeno na żywą, bo czuł Dziura że owa przegroda czy to postronić się, czy to umknąć usiłuje.” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
postroniony: odłożony na bok, odsunięty. „Jednoręki zdjąwszy czapkę, plackiem położył ją obok na trawie i nogi przed się wyciągnął, jak chwilowo postronione wiosła.” Klechdy polskie
postronkowe: dodatkowa opłata przy zakupie bydła; tutaj chodzi raczej o opłatę za udostępnienie byka, by pokrył krowę. „Pewnie, że drogi, ale biorę tylko po rublu i dwadzieścia groszy postronkowego, żeby się Lipce dochowały porządnych krów.” Chłopi, Część czwarta - Lato
postronny: hebr. זָר ( zar ): obcy, osoba, która nie jest z rodu kohenów. + 1 inne znaczenie „— Do pasa rzetelnie i uczciwie, wedle wszelakiej stosowności, jako ten sprzęt Boży uciosana, a od pasa — obraza oczu ludzkich i pośmiewisko, niebu i ziemi postronne!” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
postrzec daw.: dziś: spostrzec; zobaczyć; zauważyć. „A właśnie wtenczas Szaman z Anhellim powracali z wędrówki podziemnéj i zadziwili się, postrzegłszy na ognistych niebiosach trzy czarne krzyże, i rzekli z przestrachem: co się stało?” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
postrzyżyny: stary słowiański zwyczaj, rodzaj inicjacji, w którym chłopcom wchodzącym w dorosłość rytualnie obcinano włosy. „Nie było zmowin ani postrzyżyn, żeby nas na nie gospodarze nie prosili:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
postscriptum łac.: dopisek do listu. „Co ciekawe, Kurtz zapomniał widać zupełnie o swym cennym postscriptum, gdyż później, kiedy w pewnej mierze przyszedł do siebie, błagał mnie raz po raz, abym przechował starannie jego „broszurkę" (jak mówił); nie wątpił widać, że ów referat wywrze w przyszłości…” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
posułać gw.: posypać. „A przyszedł i taki czas, że słońce przedarło się z chmur i kieby złotem posuło świat — jak to zresztą zwyczajnie bywa na pierwszą zwiesnę, kiej czas podobien się czyni w matyjaśności do dziewki poniektórej, której to posobnie i śmiech, i płacz, i wesele, i żał…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
posunąć się w lata: zestarzeć się. „Stary pan Borowicz już był wówczas znacznie posunął się w lata, gospodarstwo na folwarku szło gorzej, a w domu widać było z wolna idącą ruinę.” Syzyfowe prace
posunąć w koperczaki a. iść w koperczaki: ruszać w zaloty, zalecać się do kogoś. „Żem posunął w koperczaki.” Zemsta
posunął się: tj. posunął się w latach, zestarzał się. „Zenon widział, jak ojciec się „posunął", chociaż przecież nie był jeszcze taki stary.” Granica
poswarka: sprzeczka. „Pacholętami jeszcze będąc, brali udział w poswarkach starej kniahini, w zajazdach na Siwińskich, w wyprawach na kupy tatarskie.” Ogniem i mieczem
poswarki a. swary daw.: kłótnie. „…enki, wreszcie wobec bójki z Cztanem i Wilkiem lepiej, żeby sobie Zbyszko pojechał, niż żeby miał być dalszych niezgód i poswarków przyczyną.…” Krzyżacy
poświęć jego krople dla Kronosa syna: mowa o libacji, tradycyjnej ofierze z pierwszych kropli pitego wina, tu przeznaczonej dla Zeusa. „Wprzód poświęć jego krople dla Kronosa syna,” Iliada
Poświęcone Marii: pod imieniem Marii ukrywa się kobieta, która w tym okresie (1834–1838) odegrała w życiu uczuciowym Krasińskiego wybitną rolę: Joanna Bobrowa. W wyd. III utworu dedykacji brak. Dedykowanie utworu osobie o tym samym imieniu co bohaterka dramatu, żona hrabiego Henryka, pobudziło niektórych krytyków do snucia pomysłów interpretacyjnych: „Dedykowanie utworu Marii staje się pięknem już w pierwszej przygrywce poetycznej orkiestry, a występuje i później, kiedy w wyrażeniu: Maria, imieniu o podwójnym sensie, zjawia się amfibolia marzycielskiej miłości. Czy jest to nieszczęśliwa żona bohatera, której nieskończona wierność została nagrodzona obłąkaniem, czy już tu jest to apoteoza katolicyzmu: Maria gwiazda morza, wieczny symbol macierzyńskiej miłości? Są to aluzje do obu, do żadnej z osobna, aluzje, które stapiają się w jedną wierność kobiecą" (A. Jung, Ein polnischer Dante [w:] Charaktere, Charakteristiken und vermischte Schriften , Konigsberg 1848, s. 26). „Poświęcone Marii” Nie-Boska komedia
posyłanoż daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż ; znaczenie: czy posyłano, czyż posyłano. „…wszystko, co jest najświętsze i na co lepszy mówca lepiej by was niż ja mógł zakląć, powiedzcie mi rzetelnie, otwarcie: posyłanoż po was czy nie posyłano?…” Hamlet
poszana: poszanowanie, szacunek. „…ieduży, pięćset rubli, ale Michałowi, który i bez tego by ją wziął, wielką tym pomoc przyniesie, a zawsze później większej poszany i od męża, i od jego familii doświadczy, jeżeli się choć małą rzeczą do wspólnego dobra przyczyni.…” Nad Niemnem
Poszanowanie cudzej osobistości: dziś mówimy: osobowości (jednostkowych wyborów i praw). „Poszanowanie cudzej osobistości i swobody było w nim tak wielkie, że przed nim uginał się nawet jego obłęd.” Lalka
poszedł do Hagary: Hagar zaszła w ciążę już przy pierwszym zbliżeniu, zob. Raszi do 16:4.
poszedł w stronę kościoła: mowa o kościele św. Józefa (Karmelitów) na Krakowskim Przedmieściu. Wśród wielu cennych rzeźb kościelnych znajduje się tam m.in. Chrystus w grobie dłuta Oskara Sosnowskiego (1810–1886). Kościół Karmelitów ocalał w całości, a wnętrze jego zgodne jest nadal z opisem Prusa. „Lecz jeszcze wahał się i dopiero około drugiej po południu, gdy Rzecki z powodu święta kazał już sklep zamykać, Wokulski wziął z kasy dwadzieścia pięć półimperiałów i poszedł w stronę kościoła.” Lalka
poszedł żeby ją poprawił: poszedł (...) żeby ją poprawić (składnia łacińska). „Poszedł ku lampie, żeby ją poprawił;” Grażyna
poszedłem z cesarzem Konradem: Prapradziad poety towarzyszył cesarzowi Konradowi w trzeciej jego krucjacie w roku 1147 i jako waleczny krzyżownik na Ziemi Świętej poległ śmiercią walecznych. „Potem poszedłem z cesarzem Konradem” Boska Komedia
poszept: szept; cichy, ukradkowy głos. „Takim sposobem potwarz, której poszept” Hamlet
poszepty: sugestie, podpowiedzi. „Poszeptom jego podasz ucho, serce” Hamlet
poszet: zapis fonetyczny szybkiej, niestarannej wymowy słowa „poszedł", w znaczeniu: idź stąd. „— Poszet — powiedziała przy tym.” Granica
poszła: odeszła. „Nie od rozkoszyć poszła; poszłać od trudności,” Treny
poszła widzieć krajów: poszła, aby widzieć (aby zobaczyć, popatrzeć na) kraje; kraje nocy wiecznej : kraina śmierci, która jest krainą ciemności (jak noc). „Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej.” Treny
poszlę daw. forma: dziś popr.: poślę.
poszlij daw. forma: dziś: poślij. „poszlij Skierkę,” Balladyna
poszoł won ros.: idź precz. „— Poszoł won!” Chłopi, Część czwarta - Lato
poszóstna kareta: kareta zaprzężona w sześć koni. „Dokąd nie gościńcem szerokim, w poszóstnej karecie, z hajdukami się jedzie, ale stromą, ciernistą drogą cnoty wspinać się trzeba?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
poszukałem: u Cylkowa: poszukuję i wyrzuca , niezgodność z oryginałem co do czasów gramatycznych. „Nie kalajcie się niczym takim, bo wszystkim tym skalały się ludy, które wyrzucam przed obliczem waszym.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
poszukiwać: tu: dochodzić (w sensie poszukiwania winnego, dochodzenia odpowiedzialności za czyn zabójstwa). „krwi (...) służącej życiu waszemu” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
poszukiwana jest: «Myśleli że [Josef] nie żyje, gdyż nie słyszeli nic o nim po tym, jak został sprzedany, jeśli więc został zabity lub zmarł na obcej ziemi, [uznali]: jesteśmy winni [rozlewu] jego krwi (por. Ks. Rodzaju 9:5)]», zob. Radak do 42:22. „I uczynili tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
potargnąć: szarpnąć, pociągnąć. „A kiedy, zaśpiewana, dróżkę zmylić miała, zastępował jej to krzak jeżyn i za spódniczkę potargnął, to zahuczał puchacz w dziupli schowany, to zielona jaszczureczka ścieżynę przebiegła, to orzeszyna schylała gibkie gałązki do jej płowej główki, szepcząc:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
potas: również lekki metal (ciężar właściwy 0,865 g). „— Nie sód i nie potas?...” Lalka
potaż z hol. pot : garnek; asch : popiół: popiół drzewny, złożony głównie z węglanu potasu, używany do produkcji mydła, szkła, ceramiki i nawozów, ważny przedmiot eksportu w XVII i XVIII w. + 1 inne znaczenie „Chmiel rzekł nam, pułkownikom, i kazał innym powtórzyć: „Choćby który o drwa do pieca albo o potaż pytał, ubić go".” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
potem: «Po tym, gdy anioł powiedział mu „nie wyciągaj ręki”» lub po całej tej rozmowie, zob. Raszi do 22:13. + 1 inne znaczenie „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
potem nastąpi Anglia: panowanie Abdullahiego trwało jednakże jeszcze lat dziesięć. Ostateczny cios derwiszom zadał lord Kitchener, który w wielkiej krwawej bitwie wytępił ich niemal do szczętu, a następnie kazał zrównać z ziemią grób Mahdiego. „— Anglia — rzekł kapitan.” W pustyni i w puszczy
Potem rękoma objął mnie za szyję: Tym uściskiem Wirgiliusza zapewne poeta chciał wyrazić wstręt, jaki w nim obudził widok potępionego za gniew porywczy. Sam Dante, ile wiemy z jego życia, będąc gwałtownym i porywczym w gniewie, snadź poczuł w tej chwili całą zgrozę kary tego grzechu i postanowił z niego się poprawić. Rozum, który powinien rządzić gniewem, tu przez uścisk Wirgiliusza (symbol rozumu) wyraża swoje zadowolenie z poprawy poety. „Potem rękoma objął mnie za szyję,” Boska Komedia
potencja z łac.: siła, potęga. + 1 inne znaczenie „Tego się wszelako obawiam, czemu gębacze sejmowi w Warszawie wierzyć nie chcą, a czego my, kresowi, lada godzina się spodziewamy: oto wielkiej wojny z całą potencją turecką.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
potentata: dziś: potentat; człowiek potężny. „Toż kres wielkości, toż los potentaty?!” Hamlet
potężnych: hebr. נַפְתּוּלֵי אֱלֹהִים ( naftulei Elohim ) dosł. ‘Boskie zapasy’. Można to interpretować także jako: «na chwałę Bożą dałam [mężowi] moją służebnicę lub: Bóg pomógł mi w moich zmaganiach», zob. Ibn Ezra do 30:8. „I poczęła znowu, i urodziła Bilha, służebnica Racheli, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Poti-fery: jest on utożsamiany z Potifarem, zob. Raszi do 41:45. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
potkać się daw.: spotkać się. „Jednego razu doktor potkał się ze zdrowiem;” Bajki i przypowieści
potkała forma starop.: spotkała. „Nowa pomsta, nowa kaźń hardą myśl potkała:” Treny
potknąć się: tu: potykać się; walczyć. „Nawrócą czoła, potkną się zażarcie” Grażyna
potnieć: dziś: pocić się. „Mimo chłodu ludzie potnieli ze wzruszenia, a gdy ozwała się pierwsza trąba oznajmująca wejście zapaśników, wszystkie serca poczęły bić jak młoty.” Krzyżacy
Potocki, Stanisław Florian 1776–1830: uczestnik powstania kościuszkowskiego, w momencie wybuchu powstania listopadowego pozostał wierny władzom rosyjskim. „Generał Potocki — na czele swego pułku — jest —” Noc listopadowa
Potocki, Stefan ok. 1624-1648: dowódca wojskowy, syn Mikołaja Potockiego; brał udział w bitwie z wojskami kozacko-tatarskimi pod Żółtymi Wodami, podczas której został ciężko ranny i wzięty do niewoli, gdzie zmarł. „Hetman wielki wysyła syna Stefana z wojskiem na nas.” Ogniem i mieczem
potoczne: powszednie, codzienne. „Potoczne ujścia te są utraty zadatki.” Satyry
potoka: dziś popr.: potoku. „Aż z owego potoka strumyk tylko mały.” Bajki i przypowieści
potomstwem twoim a potomstwem jej: u Cylkowa 'nasieniem twojem a nasieniem jej'; słowo זרע ( zera ): 'nasienie, potomstwo', w znaczeniu 'potomstwo' wydaje się tu bardziej odpowiednie. „nienawiść wzniecę między tobą a kobietą” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
potomstwo: u Cylkowa: 'nasienie'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, hebr. זֶרַע ( zera ): oznacza zarówno ‘potomstwo’ jak i ‘nasienie’ i to potomstwo miało być nie jego.
potpan z ang. potcompanion: kuchcik. „Gdzie Potpan?” Romeo i Julia
potrafiż: potrafi–że; czy potrafi. „Zakłuty czarnymi oczyma białogłowy; przestrzelony na wskroś uszu romansową piosnką; ugodzony w sam rdzeń serca postrzałem ślepego malca łucznika; potrafiż on Tybaltowi stawić czoło?” Romeo i Julia
potraw: łąka po sianokosach, tu: pastwisko. + 1 inne znaczenie „daleko, podnosiły się dymy ku niebu; na potrawach widniały pasące się trzody.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
potrawa daw.: drugi pokos siana. „Cudnie pachną skoszone potrawy, zwilgłe, zimne siana jesienne.” Popioły
potrawę z soczewicy: u Cylkowa: 'warzywo z soczewicy'; uzasadnienie korekty: związek 'warzywo z soczewicy' brzmi nielogicznie, chodzi o soczewicę, która została 'uwarzona, ugotowana'. „I rzekł Jakub: „Przysięgnijże mi zaraz!" I przysiągł mu, i sprzedał pierworodztwo swoje Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Potrójnym płynem martwe skrapia zwłoki: Antygona skropiła ciało płynem zmieszanym z wina, mleka i oliwy. „Potrójnym płynem martwe skrapia zwłoki.” Antygona
potrza gw.: potrzeba. „Zrób w kościele, co potrza, Michał, wyręcz mnie, a niech chrzestni ołtarz obejdą z zapalonymi świecami, to ci grosz jaki kapnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
potrząsł: dziś popr. forma: potrząsnął; tu forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tu potrząsł głową, westchnąwszy głęboko:” Boska Komedia
potrzeba daw., starop.: bitwa, wyprawa wojenna. + 2 inne znaczenia „Jednak nim gminne miecze ku potrzebie,” Grażyna to słowo w 5 lekturach →
potrzebnicki: będący w potrzebie, potrzebujący. „W przypołudnie przychodzi Rocho i mówi: „Poczciwaś i potrzebnicka, to cię Pan Jezus krową pobłogosławił".” Chłopi, Część czwarta - Lato
potrzebny: tu: potrzebujący, ubogi. „Był bogacz, który zbiorów potrzebnym udzielał;” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
potrzeby: tu: części garderoby; bielizna. „Opatrzył mnie i innymi potrzebami, które przez dwadzieścia i cztery godziny przewietrzałem, nim mogłem użyć.” Podróże Guliwera
poturczeniec daw.: osoba, który przyjęła wiarę turecką. „Wszystkie jazdy książęce znalazły się teraz wobec janczarów rumelskich i sylistryjskich i wobec watah poturczeńców serbskich, które razem z janczarami utworzyły jeden potężny czworobok i cofały się z wolna ku taborowi, zwrócone frontem ku wrogom, najeżone rura…” Ogniem i mieczem
potwarca daw.: oszczerca. „— Przeciw potwarcom.” Trzej muszkieterowie
potwarz: fałszywy zarzut, obelga. + 1 inne znaczenie „Potwarze, mój panie, same potwarze.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
potwierdzająco: dziś raczej: twierdząco. „Murzyn znów kiwnął głową potwierdzająco.” Klechdy sezamowe
potwór skrzydlaty: Sfinks. „Bo gdy potwór skrzydlaty w grodzie naszym gości,” Król Edyp
potworne: hebr. שָׂרוּעַ ( sarua ): rozciągnięty, wydłużony . Por. przypis do Kpł 21:18 . „Ślepego, albo ułomnego, albo okaleczonego, albo wrzodami pokrytego, albo krostawego, albo strupowatego, nie przynoście takich Wiekuistemu, ani na ofiarę ogniową nie składajcie ich na ołtarz Wiekuistego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
potworu: dziś popr. forma D.lp: potwora. „Okrutnego potworu, srogiej łeb Gorgony.” Iliada
potworzyć: stworzyć, utworzyć wiele czegoś. „Nie dość ci, żeś potworzył mnie, szkapę i wołka,” Dusiołek
póty: tak długo. „Póty dusił i dusił, aż coś warkło w chłopie!” Dusiołek
potyczony: przywiązany do tyczki. „— To tylko pewna, że widział mnie Bóg naocznie, gdym na owej łące chyżej tkwił, jak ten groch potyczony, i gdym pokusę własną w kacabejkę watowaną odświętnie wystrajał, i gdym na palec biały, niejednym zapewne grzechem splamiony, pierścień z granatem radośnie…” Klechdy polskie
potykać się: walczyć. „Dobrze się oni potykają, ale z rycerstwem nie im się w polu mierzyć.” Krzyżacy
potyrać gw.: pomiatać. „Jeno zrazu, pókim był głupi, to potyrał mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa zworowali abo dała jedna dzieucha, służanka, bom obiecał się z nią ożenić!” Chłopi, Część czwarta - Lato
pouchwałość: dziś popr.: poufałość. „A ja nie tylko mu o ślubowaniu nie wspomnę, ale jeszcze w pouchwałość się wejść z nim postaram.” Krzyżacy
pour passer le temps fr.: dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps ( Poezje , Seria III, 1898 r.). „pour passer le temps tylko.” Wesele
pousiadali: stopniowo usiedli. „A w szkołach dorośli pousiadali.” Król Maciuś Pierwszy
powadzić się: pokłócić się. „Powadził się kałamarz na stoliku z piórem,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
powagi używa: pokazuje, jaki jest ważny. „Ani z nami powagi używa,” Pieśni
pował a. wał daw.: fala.
powała: sufit. „Powała była tak kunsztownie zrobiona, że można ją było odemknąć.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
powalać: pobrudzić. „— By sobie ino Jagusia rączków nie powalała!” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
powalany daw.: pobrudzony. „Palcami prawej ręki, powalanymi atramentem, z gracją i kokieterią odgarniał z czoła spadające promienie włosów i rozkopywał śnieg szastając po nim nogą w nieprzerwanych ukłonach.” Syzyfowe prace
powarzone: zwarzone; tu: niezadowolone. „Cóż więc znaczą te wszystkich powarzone miny,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Powązki: w północno–zachodniej części Warszawy; dzielnica cmentarzy (największy i najstarszy z nich — cmentarz katolicki, założony w 1791). W latach 1877–1881 śmiertelność wynosiła w Warszawie 36,8%; a po wybudowaniu wodociągów i kanalizacji spadła do 19,5%. „Co człowiek dziś wyrzuci ze swego mieszkania, jutro wypije; później przenosi się na Powązki i z drugiej znowu strony miasta razi bliźnich pozostałych przy życiu.” Lalka
powecować z niem. wetzen: ostrzyć. „Ambroży wyjął z kieszeni puszczadło, powecował je po cholewie, przyjrzał się pod zorzę ostrzu i przeciął granuli arterie pod brzuchem — ale krew nie trysnęła, a ciekła wolno czarna, spieniona.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
powerek daw.: drążek do noszenia wiader, na którego każdym końcu zawieszano jedno. „W małych drzwiach wybitych w bocznej ścianie domostwa ukazywała się czasem służba w barwie książęcej — i z wiadrami lub cebrami na powerkach biegła po wodę do studzien.” Krzyżacy
powetować daw.: wynagrodzić sobie. + 1 inne znaczenie „Dziś wszystkich błędów naszych powetować” Iliada to słowo w 2 lekturach →
powiadał się zwyczajnym szlachcicem: tj. mówił, że jest zwykłym szlachcicem. „Sam powiadał się zwyczajnym szlachcicem i dużo o mierności swego „staniku" mawiał, może dlatego, by mu inni zaprzeczali, a może, by mierności dowcipu nie spostrzegli.” Potop
powiadka gw.: powiastka, opowiastka. „Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki kiej ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków.” Chłopi, Część czwarta - Lato
powiat Zajęczy: 15. nom Górnego Egiptu o nazwie Un (zając), ze stolicą w Hermopolis (gr.); ok. 230 km na południe od Memfis, ok. 30 km na południe od Al-Minja. „Za przykład opowiem wam, co jego dostojność Herhor odkrył w powiecie Zajęczym.” Faraon
powić: urodzić. „Moja Siora powiła małego Jankielka:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
powié: czytaj: powi. „A dziś każda swemu powié:” Zemsta
powieda gw.: powiada. „— A to powieda, bych kupić od dziedzica na Podlesiu ze sześć morgów na spłaty!” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
powiedać gw.: powiadać, mówić. „Już się ugodzili z dziedzicem, już wszyscy byli za jednym, a kiej przyszło się podpisywać, to jeden drapie się po łbie i mruczy: „a ja wiem!", drugi powieda: „baby się jeszcze poredzę"; zaś trzeci zaczyna skamłać, abych mu jeszcze dołożyć tę przyległą łączkę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
powiedam gw.: powiadam. „Ja cię ta do niczegój nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno powiedam, jak to w przypadku robiły drugie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
powiedła gw.: powiodła. „Powiedła je poza młyn, na niskie łąki i mokradła siwe jeszczek od rosy i mgieł opadających.” Chłopi, Część czwarta - Lato
powiedząż daw.: konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy powiedzą; czyż powiedzą. „Nie powiedząż wtedy, gdy sami spadną między niższą klasę (co jest bardzo prawdopodobne, jeśli ich sytuacja się nie poprawi), że piszący dla nich krzywdę im wyrządzili, każąc im wykrzykiwać na ich własną przyszłość?” Hamlet
Powiedzże: partykuła ‘że’, która pojawia się wielokrotnie w przekładzie Cylkowa, odpowiada hebrajskiemu נא ( na ), które dodane na końcu czasownika oznacza prośbę, błaganie, złagodzenie tonu wypowiedzi, zwrot grzecznościowy, napomnienie itp.. + 1 inne znaczenie „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 4 lekturach →
powierzchnie: powierzchownie, pozornie. „Okrasił nas powierzchnie, a w istocie zgubił”.” Satyry
powieść: tu: opowieść, informacja. „Zaraz z nową powieścią do jejmości biegła.” Bajki i przypowieści
powieść o Wiesławie: sielanka Kazimierza Brodzińskiego (1791-1835) Wiesław , niezwykle popularna i przerabiana również na użytek sceny. „Pieśń o Justynie, powieść o Wiesławie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
powieszże daw.: konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy powiesz, czyż powiesz. „Powieszże jeszcze, że to urojenie?” Hamlet
powietrze: tj. morowe powietrze, czyli zarazę. „Dajże Boże jeszcze raz powietrze na pana wojewodę poznańskiego i na kaliskiego, a zwłaszcza na Radziejowskiego z całą rodziną.” Potop
powinny daw.: tu: należny, stosowny. „— «Hektorze, na to łono miej względy powinne!” Iliada to słowo w 3 lekturach →
powinszować: pogratulować. „— Przychodzę wraz z moją żoną Zobeidą, aby ci powinszować bogatego ożenku i życzyć szczęścia i powodzenia!” Klechdy sezamowe
powodować daw.: tu: prowadzić, kierować. + 1 inne znaczenie „Siedź i skromnie się moim powoduj rozkazem,” Iliada to słowo w 5 lekturach →
powodować się daw.: kierować się. „Powodował się raczej płochym ptaków lotem?” Iliada
powodu: hebr. עַל דְּבַר ( al dwar ), midrasz odczytuje to dosłownie jako 'na słowo, na rozkaz'; Saraj rozkazywała aniołowi, aby uderzał Faraona za każdym razem, gdy ten chciał się do niej zbliżyć, zob. Raszi do 12:17. „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
powody: dziś popr. forma N.lm: powodami. „Bośmy tu za boskimi przybili powody».” Iliada
powołać do laski: w domyśle: marszałkowskiej; wybrać na urząd marszałka sejmu, przewodniczącego obradom. „Sejm konwokacyjny w kilka dni później został otwarty, na którym, jak przewidywał Ketling, powołano do laski pana Chrapowickiego, naówczas podkomorzego smoleńskiego, a późniejszego wojewodę witebskiego.” Pan Wołodyjowski
powolna: tu: posłuszna, podporządkowana czyjejś woli. „Namyśl się dobrze; będziesz–li powolna,” Romeo i Julia
powolniejszy daw.: bardziej posłuszny. „Upewnił mnie, że w jego kraju kastrują Houyhnhnmów od lat młodych, co ich czyni spokojniejszymi i powolniejszymi, i że ta operacja łatwa jest i bez wszelkiego niebezpieczeństwa.” Podróże Guliwera
powolność daw.: posłuszeństwo, podporządkowanie się czyjejś woli. „Nieprzymuszona powolność Hamleta” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
powolny daw., daw., gw.: posłuszny; postępujący według czyjejś woli. + 3 inne znaczenia „Aby powolnych synów dom im chował,” Antygona to słowo w 6 lekturach →
powolny czemuś: posłuszny czemuś. „I rozkazowi mojemu powolna,” Hamlet
powolnymi kroki: dziś popr. forma N. lm: powolnymi krokami. „Ujrzawszy wrony, powolnymi kroki, z nogi na nogę postępujące ku wozowi, koń zarżał.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
powoźnik daw.: woźnica, tu: powożący rydwanem wojownika. „Ranny Klejtos, powoźnik Polidama śmiały.” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
Powraca, ciągnąc mnie za swoją nogą: Tu poeci wstępują na most prowadzący do ósmego oddziału. „Powraca, ciągnąc mnie za swoją nogą.” Boska Komedia
powrócimy: «Wyprorokował, że powrócą obaj», zob. Raszi do 22:5.
powrósło daw.: pasło słomy, służące do przewiązywania snopków zboża. + 1 inne znaczenie „Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych się nie roztrzęsał po drodze, i spokojnie poredzał ze ślepym dziadem, któren pod stodołą wykręcał powrósła.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
powrózki: sznurki, powrozy. „Żyły na czole nabrzmiały mu jak powrózki, czupryna spadała na oczy.” Syzyfowe prace
powściągnąć: powstrzymać. „Śpiesz zaraz, mową słodką powściągnij Achiwy,” Iliada
powściągnął: hebr. עָצַר ( acar ): 'zatrzymać, wstrzymać, zamknąć'.
powstali: hebr. מָרָדוּ ( maradu ): 'zbuntowali się'. «Tych pięciu królów podlegało Kedorlaomerowi», zob. Raszi do 14:4.
powstanie: prawdopodobnie chodzi o powstanie styczniowe z 1863 roku. „Był z nami w powstaniu, przystał do partii dobrowolnie i gnatów nie żałował.” Chłopi, Część czwarta - Lato
powstanie z ciebie: «Wszyscy oni będą jednym szczególnym narodem […] i będą „zborem narodów”, gdyż staną się dwunastoma plemionami, wliczając w to i tego syna, który teraz ci się narodzi», zob. Radak do 35:11. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
powstrzymać: «Kiedy [Jehuda] kilka razy wspomniał o cierpieniach, które spotkały ich ojca, ogarnęło [Josefa] współczucie dla ojca tak, iż nie mógł się powstrzymać od płaczu», zob. Radak do 45:1. + 1 inne znaczenie
powszednego: dziś: powszedniego. „Może odmówi chleba powszednego,” Balladyna
powziąć języka: wypytać w celu wyciągnięcia informacji. „Ci udzieliłem, poweźmiesz języka” Hamlet
poza kopiec ten i poza pomnik ten: u Cylkowa: 'mimo kopca tego i mimo pomnika tego'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I rzekł Laban do Jakuba: „Oto kopiec ten i oto pomnik, który postawiłem między mną a tobą;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
poza kraty: co oznaczało kratę na sali sądowej, wyjaśnia Koźmian: „Na drugiej stronie stołu od drzwi, w małym ustępie, na trzech wyniosłych stopniach, miejsce wszerz całego stołu dla mecenasów, to jest obrońców prawników, które to miejsce nazywano kratką, że wyniosłością swoją przed ich piersiami półka przesłaniała ich od sędziów” (K. Koźmian, Pamiętniki , Warszawa 1907, cz. I, s. 30). „Krzyczy poza kraty;” Satyry
poza tem: dziś popr.: poza tym. „Nic — poza tem!” Napój cienisty
pożądać będziesz: u Cylkowa 'do męża twego żądza twoja'; zmiana dla klarowności tekstu polskiego, 'pożądanie' wydaje się bardziej precyzyjne w kontekście tego wersetu. „w bólach rodzić będziesz dzieci” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pożądnej: pożądanej, upragnionej. „Czasie, pożądnej ojcze niepamięci,” Treny
pozałóż gw.: pozakładaj. „ręce im pozałóż tak:” Wesele
pozawczora: przedwczoraj. „zwlekałem — i wczoraj, cały dzień i pozawczora,” Noc listopadowa
pozawczoraj daw.: przedwczoraj. „Pozawczoraj mnie mama przywiozła.” Moralność pani Dulskiej
pozbaść daw.: uczynić kogoś uległym. „Pan jej wymawiał, że go pozbadła, i narzekał, że we wszystkim musi być jej wola, w końcu zaś rzekł: „Przyrzecz mi, że chyłkiem nie wyskoczysz żegnać się z nim, to pozwolę, inaczej nie".” Krzyżacy
pozbawioną obu: «[Riwka] bała się, że pozabijają jeden drugiego, lub że Esaw zostanie zabity jeśli uśmierci Jakuba, i jak uczy midrasz, obaj [później] zmarli tego samego dnia», zob. Ibn Ezra do 27:45. „I pobądź przy nim czas niejaki, aż uśmierzy się zapalczywość brata twojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pozdrów jego tytułem Makbeta: tj. pozdrów Makbeta, tytułując go tanem Kawdoru (którym zostaje mianowany przez niniejsze stwierdzenie przez króla Dunkana). „A pozdrów jego tytułem Makbeta!” Makbet
pożegnanim starop. forma N.: pożegnaniem; za tym nieodpowiednim pożegnanim : z powodu tego nie zapowiedzianego, niewłaściwego pożegnania. „Za tym nieodpowiednym pożegnanim twoim.” Treny

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.