Litera P

2621 słów, strona 2 z 11.

paroksyzm

nagłe wystąpienie lub zaostrzenie się objawów chorobowych; atak, napad; w odniesieniu do uczuć: krótki, gwałtowny i silny przejaw jakichś przeżyć. + 3 inne znaczenia „Nie mógł jej darować drugiego małżeństwa, w jakimś paroksyzmie dziecinnej, patologicznej zazdrości złorzeczył jej i przeklinał.” Granica to słowo w 5 lekturach →

parol łac.: słowo, z fr.

słowo honoru; tu: zakład. „— Pola dziś nie dam, ale parol kawalerski dam — rzekł pan Michał — że się stawię za trzy lub cztery dni, gdzie chcecie, jak tylko sprawy po służbie załatwię.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Paros

wyspa na M. Egejskim. „Czy na Paros lub w Pentelikonie istnieje podobny marmur, ciepły, różowy i rozkochany?” Quo vadis

parów

dolina przekształcona z wąwozu, charakteryzująca się płaskim dnem i stromymi zboczami. + 3 inne znaczenia „Trzej to rycerze jadą wzdłuż parowa,” Grażyna to słowo w 5 lekturach →

parowóz

lokomotywa napędzana silnikiem parowym. W piecu wewnątrz takiej lokomotywy palił się węgiel, podgrzewał wielki kocioł wody, a woda pod postacią pary wylatywała na zewnątrz, poruszając koła lokomotywy. Takie lokomotywy woziły wagony kolejowe przez cały wiek XIX, były też wtedy uważane za symbol postępu i nowoczesności. W XX w. stopniowo zastąpiły je lokomotywy elektryczne i spalinowe. Ostatnia w Europie linia kolejowa obsługiwana przez lokomotywy parowe działała do 2014 r. w Polsce, łączyła miasta Leszno i Wolsztyn, w którym też odbywają się co roku Parady Parowozów. „Minister kolei powiedział, że wojska wozić nie może, bo nie ma parowozów tyle, ile potrzeba.” Król Maciuś Pierwszy

parricida łac.

morderca, zbrodniarz. „Tymczasem przybył goniec Faona z doniesieniem, że senat wydał już wyrok i że parricida ma być ukarany wedle dawnego zwyczaju.” Quo vadis

parrycyda łac. parricida, z łac. parricida

ojcobójca, bratobójca; wróg ojczyzny, zdrajca. „Co gdy tak jest, tedy ci biada, hetmanie, bo ty młodszych braci na starszych uzbrajasz i parrycydów z nich czynisz.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pars magna fuit łac.

brał istotny udział, był znaczącym uczestnikiem. „— Dziw, jak ważne rzeczy mówisz — rzekł król — przynajmniej raz wiemy od naocznego świadka, który pars magna fuit, jak się to tam odbyło...” Potop

pars pro toto łac.

część zamiast całości (figura retoryczna, w której nazwa części jakiejś rzeczy służy jako określenie całości). „— Jest to przenośnia, właśnie stylistyczna — wmieszał się do rozmowy młody księżulo — jest to pars pro toto.” Przedwiośnie

parsiuk reg.

prosię. „Inni na starostwach siedzą i słoniną jako parsiuki obrośli, a ty, stary, po dawnemu trzęś brzuszysko na szkapie...” Potop

Parsowie daw.

grupa religijna, uważana czasem za etniczno-religijną, wywodząca się od wyznających zaratusztrianizm staroż. Persów, którzy w ucieczce przed muzułmańskimi prześladowaniami w VIII–X w. osiedlili się w Indiach; w XIX w. stali się pośrednikami w handlu przy Kompanii Wschodnioindyjskiej. Gwebrowie (z pers. ghebr' : niewierny) to daw. nazwa wyznawców zaratusztrianizmu nadana im przez muzułmanów. „Parsowie, czyli Gwebrowie, obchodzili tego dnia święto.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

parszywy

tu: pokryty parchami, czyli strupami wywołanymi chorobą grzybiczą. „Koń także jest śmiertelny; dajmy na to, był nosaty albo parszywy.” Trzej muszkieterowie

partagez

proszę się rozdzielić (tu: komenda taneczna). „— Partagez!...” Placówka

parteitag z niem. der Parteitag

zjazd partii. „Hołd składał parteitagom wrażym,” Kwiaty polskie

partia

w okresie powstania styczniowego: powstańczy oddział partyzancki. + 2 inne znaczenia „On to partię zdrajcy Prackiego starł, która Szwedom służyła, i samego rozstrzelał, a teraz ku górom srogim poszedł, które za Krakowem leżą; tam oddział szwedzki zniósł i góralów ratował, w ucisku od Szwedów będących...” Potop to słowo w 2 lekturach →

partii godnej Wiśniowieckiego

Michał Korybut Wiśniowiecki, wstąpiwszy na tron polski, poślubił arcyksiężniczkę austriacką Eleonorę Habsburżankę (1653–1697). „Dumna pani w całej Rzeczypospolitej nie widziała partii godnej Wiśniowieckiego, a za granicą chyba między arcyksiężniczkami austriackimi, więc też słowa brata przypiekły ją jakby rozpalonym żelazem.” Potop

Partowie

wschodnioirańskie plemię koczowników, które w III w. p.n.e. utworzyło państwo. „Młody służył obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta.” Quo vadis

partyka gw.

pajda. „Fornal wydobył zaraz worek z chudym obrokiem, odprzągł szkapska i urządził im żłób w przodzie wózka, a sam chętnie wziął się do miętoszenia żuchwą partyki razowego chleba oraz skiby sera zzieleniałego od starości.” Popioły

partykularyści

ludzie zaściankowi, ciaśni, ograniczeni. „My mamy naukę, oni Talmud, my rozum, oni spryt; my jesteśmy trochę kosmopolici, oni partykularyści, którzy nie widzą dalej poza swoją synagogę i gminę.” Lalka

partyzant daw., z fr., z łac., z fr.

tu: stronnik, zwolennik. + 1 inne znaczenie „Widziałeś twarze czerwone, rozpalone oczy, pianę na ustach, a wszystkim partyzantom dalszej wojny przewodził Erazm Czarnota, który wpadł w szał prawdziwy.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

partyzantka daw.

stronniczka, zwolenniczka. „i Jana Kazimierza najżarliwsza partyzantka.” Potop

paru Litwinów

szlachty polskiej z ziem litewsko-ruskich. „— Będę u ciebie, kochany hrabio, jak Boga kocham — odezwał się otyły marszałek — i może jeszcze przyprowadzę ci z paru Litwinów; no, ale powiedz, dlaczegóż to my mamy zawiązywać spółki kupieckie?...” Lalka

parweniusz

dorobkiewicz, który dostał się do wyższej klasy i nieumiejętnie naśladuje osoby z tej klasy. + 1 inne znaczenie „Wokulski sięgnął do kamizelki i dał mu pięć rubli czując, że poczyna sobie jak parweniusz.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

Parys mit. gr.

syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. „Piękny Parys na czele mężnych Trojan staje,” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

Parysów daw. forma

Parysowy, należący do Parysa; tu: służący Parysowi. „Poseł Parysów” Odprawa posłów greckich

„Paryż" za murem powązkowskim

aluzja do placu Parysowskiego, którego okolice zamieszkiwała uboga ludność Warszawy. „I my mamy swój własny „Paryż" za murem powązkowskim oraz dzielnicę żydowską wcale nie gorszą od Cité des Khroumirs.” Ludzie bezdomni

Paryż, nawet zwyciężony

w wojnie francusko–pruskiej, 1870–1871. „— Niech mówią, co chcą, ale Paryż, nawet zwyciężony nie przestał być stolicą świata.” Lalka

parzenia się

u Cylkowa: 'grzania się'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia. „Gdy tak mówił: »Nakrapiane będą wynagrodzeniem twoim«, rodziły tedy wszystkie trzody nakrapiane; gdy zaś tak mówił: »Pręgowate będą wynagrodzeniem twoim«, — rodziły tedy wszystkie trzody pręgowate.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

parzyły się

u Cylkowa: 'grzały się'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia, nie chodzi bowiem o ogrzewanie się. „I rzekł Laban: „Oto niechaj będzie podług słów twoich!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pas fr.

krok, tu: krok taneczny. „Mela gra cichutko — Hesia chce tańczyć — robi pas — śmieje się — wpada w cake walka.” Moralność pani Dulskiej to słowo w 3 lekturach →

pas słucki, pas lity

w Słucku sławna była fabryka złotogłowu i pasów litych na całą Polskę; udoskonalona staraniem Tyzenhauza. „Woźny pas mu odwiązał, pas słucki, pas lity,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Pas za szeroki na objęcie słońca

Krąg tej światłości jest tak wielki, że wszystkie słońca razem złączone zapełnić by go nie mogły. „Pas za szeroki na objęcie słońca” Boska Komedia

pasać

«[Bracia] poszli tam dla pofolgowania sobie, aby oddalić się od ojca dla własnych przyjemności: by jeść i pić, i robić w Szechem co im się podoba. Nie obawiali się ludzi z Szechem, po tym jak pozabijali ich mężczyzn i obrabowali miasto, ufali też w Bożą [opiekę], zaś ludzie tej krainy czuli przed nimi postrach», zob. Radak do 37:12. „I śnił mu się jeszcze sen inny, i opowiedział go braciom swoim, i rzekł: „Oto przyśnił mi się znowu sen; a oto słońce i księżyc i jedenaście gwiazd kłaniają mi się".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pasamany

galony, tu: liberia. „Porzuciwszy niedawno podłe pasamany,” Satyry

Pasaż Majera

dziś ul. Moniuszki w Łodzi; istniejąca od lat 80. XIX w., początkowo ulica prywatna, wybudowana przez Ludwika Meyera, fabrykanta i właściciela Grand Hotelu, przekazana miastu w 1905 r. „Co zwała się «Pasaż Majera»,” Kwiaty polskie

Pascal, Blaise 1623–1662

francuski matematyk, fizyk i filozof; po 1654 porzucił nauki ścisłe na rzecz filozofii i teologii; powstały wówczas jego najsłynniejsze dzieła: Myśli i Prowincjałki . „I teraz niech pan mi powie, jak trzeba nazwać cały ten fenomen, jeżeli ja sobie siądę nad nimi na kanapie i słucham przez radio Strawińskiego albo zapalę lampę i czytam, powiedzmy, Pascala.” Granica

pasek z ogórkami

pas z rodzajem frędzli splecionych z ozdobnych, grubych sznurów. „Rubasznie wywijając pasek z ogórkami.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pasiecznik

pszczelarz. „…Niżowcy, wiozący do obozu na sprzedaż rybę suszoną, zwierzynę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozacy regestrowi, Tatarzy z Białogrodu i…” Ogniem i mieczem

pasieka

ule wraz z pszczołami. „Bożęta wszakże pilnowały po dawnemu przędzy, dobytku, pola i pasieki, nie chcąc opuścić miłej zagrody, gdzie tyle lat szczęśliwie i spokojnie żyły.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

pasierbica

Anna Maria Radziwiłłówna (1640–1667), córka Janusza Radziwiłła i Katarzyny Potockiej, od 1665 r. żona Bogusława Radziwiłła. „Drugą przyczyną powściągliwości Bogusławowej było to, że „Wołoszka" bawiła z pasierbicą w Taurogach.” Potop

pasierzb

właść. pasierb, tu: obcy, nietutejszy. „W innych stronach cudzoziemiec do śmierci pasierzbem zostaje, a nasza matka to ci zaraz wyciągnie ramiona i jak swego przytuli.” Pan Wołodyjowski

pasionka gw.

wypas zwierząt. „Zaś trafił się chłopak, to jeszcze taki z koszulą w zębach, a najwyżej do pasionki przydatny, gdyż co starsze wraz z ojcami siedziały.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

pasjami lubi Polaków

w okresie tarć niemiecko–rosyjskich, na przełomie lat 70– i 80–tych, Bismarck kilkakrotnie w nieoficjalnych rozmowach i inspirowanych przez siebie artykułach wspominał o możliwości wskrzeszenia państwa polskiego. „Przy tym podobno pasjami lubi Polaków, a nawet synowi następcy tronu niemieckiego radził uczyć się po polsku...” Lalka

paskarz pot.

osoba czerpiąca zysk ze sprzedaży towarów, brakujących na rynku, po zawyżonych cenach. „Minęła sklep paskarza, gdzie nabywałem chleb i kaszankę na śniadanie, a chłop swoje dzieci, zamknięte w szkole.” Pożegnanie z Marią

paskudnik gw.

choroba bydła i koni. „Na paskudnika pozdychały, wiadomo...” Chłopi, Część czwarta - Lato

pąsowa pręga

wyjaśni się dopiero w cz. IV, że to znak śmierci samobójczej. „Jaka to pąsowa pręga,” Dziady, część II

pasować się przestarz., daw.

walczyć, zmagać się. + 1 inne znaczenie „I widać było, jak się łamał, jak się pasował, aż męka jego wszystkim łzy wycisnęła, a czulsi, jako pan Wołodyjowski i pan Podbipięta, strumienie prawdziwe wylewali.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

pasowany

na rycerza. „Jeśli wojny nie będzie, to lata mogą upłynąć, nim on swoje trzy grzebienie dostanie, bo i to jeszcze przyszło mu do głowy, że nie będąc dotąd pasowany, może tylko niepasowanych na pojedynkę w bój wyzywać.” Krzyżacy

pąsowy

jasnoczerwony. + 1 inne znaczenie „Był to wijący się pośród zielonej przestrzeni sznur jaskrawych chustek kobiecych, pąsowych czapek dziecinnych i szybko migocących bosych stóp.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

pass mal auf niem.

tylko uważaj. „— Pass mal auf, chce ci się pić?” Pożegnanie z Marią

passado... punto reverso... hai!

włoskie terminy w szermierce: passado — pchnięcie z wypadem, punto reverso — cios zadany zwróconym w dół rapierem; hai — sztych (od włoskiego ai : a masz!). Merkucjo drwi z nadużywania terminów stosowanych w fechtunku, podkreślając w ten sposób, że Tybalt zna się na walce na szpady tylko z lekcji szermierki.

passe-dix

gra losowa z wykorzystaniem kości. „…czoło starego prokuratora, podskubać od czasu do czasu jego młodych kancelistów, wykładając im tajemnice gry w basseta, passe-dix i tym podobne i w przeciągu godziny zabrać, jako honorarium przynależne za naukę, ich oszczędności uzbierane z całomiesięcznej pe…” Trzej muszkieterowie

passiflora

odenia globosa . „…ieczał ich zupełnie od napaści, a z trzeciej strony Kali z Meą wznieśli tak wysoką ścianę z kolczastych gałęzi akacji i passiflory, że nie mogło być mowy o tym, by jakiekolwiek drapieżne zwierzę zdołało się przez taką zaporę przedostać.…” W pustyni i w puszczy

passiflory o pniach podobnych do dyń

adenia globosa . „Niekiedy tylko spotykali passiflory o pniach wgłębionych w ziemię, podobnych do potwornych dyń, mających do dwóch łokci średnicy.” W pustyni i w puszczy

passons fr.

mniejsza z tym. „ale passons, ty tego nie zrozumiesz...” Nad Niemnem

pasterka

kapelusz damski z dużym prostym rondem. „Znowu skrzypnęły drzwi i ukazała się w nich może dwunastoletnia dziewczynka, w pasterce na głowie i z paczką kajetów w ręce.” Lalka

pasterką była

«Ale Lea [jej siostra] nie była pasterką, ponieważ miała wątłe oczy ( Ks. Rodzaju 29:17), a wiatr i świeże powietrze były dla niej szkodliwe. W taki sposób też honorowano jej starszeństwo», że nie musiała paść owiec, gdyż była już panną w wieku do zamążpójścia, zob. Chizkuni do 29:9. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Pasterz idący na czele kopyto

Tym pasterzem jest najwyższy pasterz duchowny, to jest papież. Tu Dante miał na myśli Bonifacego VIII, którego często razi ostrzem satyrycznym. Poeta cytuje tu prawo Mojżesza, w księdze 3, rozdz. 11, gdzie mówi: „Wszelkie bydlę, które ma rozdzielone kopyto, a przeżuwa, jeść będziecie". Teologowie rozmaite symbole z tych słów wywodzili: przez przeżuwanie rozumieli mądrość, przez rozdwojone kopyto dobre obyczaje. Zdaje się, że poeta jako tu gromiący chciwość duchownych pasterzy, przez nierozdzielone kopyto chciał wyrazić, że pasterze radzi nauczają z ambony, ażeby drudzy skarby swe rozrzucali, a sami często przeciw zasadom ewangelicznym zaciśnioną pięść mają na datki dobroczynne. Cały zaś wykład tego miejsca zamyka się w tym krótkim sensie moralnym: jaki pasterz taka trzoda. „Lecz nierozkłute jego jest kopyto.” Boska Komedia

pasterze ze psy

pasterze z psami. „Pasterze ze psy za nim.” Odprawa posłów greckich

Pasterze, widział was Ewangelista

Apokalipsa Św. Jana rozdz. 17, gdzie mówi: Vidi mulierem sedentem super bestiam coccineam, plenam blasphemiae, habentem capita septem et cornua decem . Tu poeta może rozumie przez siedem głów i dziesięć rogów siedem sakramentów i dziesięć przykazań, które dają moc niezwyciężoną Kościołowi, gdy jego głowa jest świętobliwą i bogobojną. „Pasterze, widział was Ewangelista,” Boska Komedia

pastka

pułapka. „I razem w pastkę wróblą.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Pastor z Wakefieldu

powieść Oliwera Goldsmitha (1728–1774), ukazała się w r. 1766, w tłumaczeniu niemieckim w r. 1767. Za pośrednictwem Herdera zapoznał się z nią Goethe w czasie pobytu w Strassburgu. Poza tym Goethe ma tu na myśli prawdopodobnie autorów powieści, powstałych pod wpływem wyżej wspomnianej powieści Goldsmitha, a więc utwory Hermesa i Zofii La Roche (1731–1807), autorki powieści Dzieje panny Sternheim (1771). „Co prawda, nie bardzo mi się to udało, bo kiedy zaczęła mimochodem, ale z niezwykłym zrozumieniem, mówić o Pastorze z Wakefieldu..., o..., nie mogłem wytrzymać i powiedziałem jej wszystko, co wiedziałem.” Cierpienia młodego Wertera

pastorał

długa laska, symbol władzy biskupiej. „I przywołał go biskup i wydał katom w ręce, ale wprzódy zdjął z niego poświęcenie na rynku miejskim i wypuścił z rąk pastorał, i omdlał.” Anhelli

pastucha

dziś popr.: pasterz. „Zmartwion tym, wraz mu odrzekł boski nasz pastucha:” Odyseja

pasturka

pasterka. „Marcin poszedł w tamtą stronę i zobaczył za krzakami małą dziewczynę, pasturkę.” Syzyfowe prace

pasy drzeć

obdzierać żywcem ze skóry. „Czeladzi już wspomniałem i dziewkom, że niechby które słowem wspomniało, każę pasy drzeć.” Potop

pasyjka

krzyżyk z wizerunkiem ukrzyżowanego Chrystusa, mały krucyfiks. „Starszy dojrzał na stole jakieś książeczki przyciśnięte pasyjką, skoczył do nich kiej ryś i jął je pilnie przeglądać.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

pasza

pożywienie dla zwierząt. „…ut na wysokiej grzędzie; zaraz też w zbudzonej ze snu wiosce zaskrzypiały żurawie studzienne, zaryknęło wypędzone na wczesną paszę bydło, a sponad strzech słomą krytych zaczęły się unosić pasemka sinego dymu, znak, że tam gospodyni wytrzęsła jeszcze nieco zesz…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

paszalik

jednostka administracyjna w Turcji. „…szą, Arabię, Egipt, aż do wnętrza Afryki, ogłosić wojnę świętą i iść własną osobą upomnieć się u Rzeczypospolitej o nowy „paszalik".…” Pan Wołodyjowski

Paszko (Paweł) z Biskupic, zwany Złodziej

rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. „…bcisłą, z szarego, cienkiego sukna szatą, był on jednak chuchrakiem w porównaniu do takiego Powały, do Paszka Złodzieja z Biskupic, do obu przesławnych Sulimczyków, do Krzona z Kozichgłów i do wielu innych rycerzy siedzących przy stole królewskim.…” Krzyżacy

paszkot

ptak wędrowny z rodziny drozdów. „— Posłałem wprawdzie dwa lata temu do Epidauru trzy tuziny żywych paszkotów i kubek złota, ale wiesz dlaczego?” Quo vadis

paszoł! ros.

idź sobie! „Paszoł! — — Adieu — — masz dłoń — po kamracku.” Noc listopadowa

paszport

ówcześnie: dowód osobisty uprawniający do przejazdu z miejscowości do miejscowości. „Jak my stanęli na rogatce, to nawet strażnik dwa takie gałgany rachował za złotówkę na jeden paszport.” Lalka

pasztetnik

daw. nazwa cukiernika lub piekarnika w kuchniach węglowych, a także osoby specjalizującej się w wykwintniejszych wyrobach spożywczych, m.in. cukierniczych. + 1 inne znaczenie „Bliżej chodnika — wózek z bukietami, drugi z owocami, naprzeciw pasztetnik, roznosiciel gazet, handlarz starzyzny, szlifierz, roznosiciel książek...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

patatas

ziemniaki. „Kartofel, patatas?” Pożegnanie z Marią

patent

tu: dokument uprawniający do wyłącznego korzystania z wynalazku. „A że jednocześnie serce odzywa się w niej, wielbiciel namawia ją, ażeby szła za mąż, i oboje sądzą, że pieszczota starego męża nie zepsuje im smaku, więc robią nowy wynalazek: zdradę przed ślubem, nie starając się nawet o patent.” Lalka

patent oficerski

dyplom oficerski. „Zwrócono mi nawet patent oficerski, jedyną pamiątkę, jaką wyniosłem z Węgier nie licząc dwu ran: w piersi i w nogę.” Lalka

patent sodalisa

dokument członkostwa w sodalicji mariańskiej (por. łac. sodalicium , towarzystwo, bractwo, związek), tj. bractwa, którego członkowie oddają szczególną cześć Najświętszej Marii Pannie (pierwsze takie związki zaczęły powstawać w XVI w.). „A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisa” Dziady, część III

pater łac.

ojciec. „Scandala!" , i być może, że niektóre rzeczy Wejento wymyślał, ale ja, który znam miasto, znam naszych patres i nasze kobiety, upewniam cię, iż to wszystko bledsze niż rzeczywistość.” Quo vadis

Pater noster łac.

ojcze nasz; tu: pokuta. „Ksiądz śpiewał już Pater noster.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

paterna rura łac.

ojcowskie strony. „Przybywszy ja zaś personaliter, aby pożegnać paterna rura, i zapłakawszy...” Popioły

paternoster z łac. pater noster : ojcze nasz

tu: codzienna wymówka, kazanie wychowawcze. „Żeby mu paternoster nie wleciał do ucha.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

patetycznie

z uroczystą powagą. „— rzekł patetycznie zegarmistrz.” Mendel Gdański

patetyczny

pełen patosu, podniosły, uroczysty; tu: przesadnie poważny. „Gdy delikatne i ogniste perswazje, skierowane do farmaceuty, a wypowiadane patetycznie z rozmaitych „punktów widzenia", traktowane były jako idylle młodzieńcze i skutku żadnego nie odniosły — doktor Obarecki uzbierawszy nieco grosza kupił apteczkę podręczną i…” Siłaczka

patientia łac.

cierpliwość. „Pomnijcie tedy, że patientia Rzeczypospolitej już wyczerpana i miecz wisi nad głowami waszymi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Patków Pruski

wieś w powiecie konstantynowskim na Podlasiu; las Rogacz znany był Żeromskiemu z pobytu w pobliskim Łysowie w r. 1890. „Powołał się na wspólne łoże w rowach, wspólne wszy jako też i pluskwy, na wspólny chleb ze wspólną słoniną — powołał się na las Rogacz pod Patkowem Pruskim — nawet płakał rzewnymi łzami ten wysoki chłop i możny szlachcic.” Przedwiośnie

pątlik

siatka do podtrzymywania włosów. „Utrefiwszy naprzód pośpiesznie włosy, wsunął je w pątlik jedwabny, bursztynowymi paciorkami wiązany, z przodu zaś mający perełki prawdziwe.” Krzyżacy

pątniczy daw.

pielgrzymi. „…worcu, pokorna, niewładnąca jedną ręką, przybrana w świecką wprawdzie, ale podobną do zakonnej odzież — z różańcem i małą pątniczą tykwą u pasa.…” Krzyżacy

pątnik daw.

pielgrzym. + 1 inne znaczenie „Za nimi, pod ścianą, siedziało rzędem na ławie sześciu pocztowych, w tym dwóch rybałtów i jeden pątnik, którego łatwo było rozeznać po zakrzywionym kiju, obońce u pasa i po małżowinach naszytych na ciemnej opończy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

patoka

płynny miód. „Jako patoka płynęła z ust jego łacina, aż krople potu uperliły mu czoło, lecz wszystko na próżno, bo po swych najlepszych argumentach, tak silnych, że mury poruszyć by mogły, słyszał zawsze jedną odpowiedź:” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

patologiczny

tu: dotyczący choroby. „Dwa stoliki do kart, z których jeden miał złamaną nogę, a drugi gęsto zapisane sukno, tudzież kandelabry z niedopałkami świec woskowych kazały powątpiewać o dokładności patologicznych określeń Konstantego.” Lalka

Patrokl omdlonym głosem itd

Patrokles widzi w chwili śmierci przyszłość Hektora i przepowiada mu ją. „Patrokl omdlonym głosem: — «Nadymaj się chlubą!” Iliada

Patrokles

towarzysz Achillesa, wychowujący się z nim od dzieciństwa, kiedy to uciekł na dwór Peleusa, chcąc się uchronić przed karą za zabicie rówieśnika w sprzeczce wynikłej podczas gry w kości. + 1 inne znaczenie „Z nim Patrokl nieodostępny i tesalskie roty.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Patroklos

przyjaciel Achillesa. Zginął podczas ataku na Troję. „Pewnie los nieszczęsnego Patrokla” Iliada

patron z łac.

zwierzchnik, przełożony, rozkazodawca; tu mowa o Cześniku. + 2 inne znaczenia „Na patrona z trybunału,” Ballady i romanse to słowo w 4 lekturach →

patrontasz

ładownica; torba na ładunki do broni palnej używana w XVIII i XIX w. „Jelenie rogi, patrontasze” Kwiaty polskie

patrony daw.

naboje. „Teraz został sam jeden i duże usługi oddawał oddziałowi: to warcie zanosił patrony, to wślizgnął się pod drutami do nieprzyjacielskich okopów, a dwa razy w przebraniu zakradł się aż na ich stronę.” Król Maciuś Pierwszy

Patru, Olivier 1604–1681

francuski prawnik i pisarz. „Będzie ona miała powodzenie tylko takie, jak obrona praw pana Patru.” Trzej muszkieterowie

Patrz, ten przybity, to duch Kaifasza

Według poety Kajfasz, teść jego Ananiasz i wszyscy ci, którzy byli obecni na radzie, w której zawyrokowano śmierć Chrystusa Pana, ukrzyżowani są w piekle. Słowa te Kajfasza wzięte są z Ewangelii św. Jana rozdz. 11 w. 50: „Ani myślicie, iż wam jest pożyteczno, żeby jeden człowiek umarł za lud, a nie wszystek naród zginął". „«Patrz, ten przybity, to duch Kaifasza,” Boska Komedia

Patrząc na wieży bolońskiej kąt krzywy

La Carisenda, wieża pochyła w Bolonii, ma sto trzydzieści stóp wysokości, „Patrząc na wieży bolońskiej kąt krzywy” Boska Komedia

patrzając

dziś popr. forma: patrząc. „Patrzając na nich z żalem nad ich biedą,” Boska Komedia

patrzający

dziś popr.: patrzący. „Przyszedł na koniec jeden z dobrze patrzających,” Bajki i przypowieści

patrzał

dziś popr. forma 3 os. lp cz.przesz.: patrzył. „Cicho, jak cienie, uciekali lasami, a porucznik coraz to patrzał na mapie, gdzie jest jakiś parów, żeby się ukryć, albo gęstwina.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 6 wystąpień →

patrzali

dziś popr.: patrzyli. „Wnet z dwu czarnych otworów wionęły białawe obłoki i ukazały się w nich liczne głowy czeladzi, dziewek i parobków wiejskich, co z rozdziawionymi ustami patrzali nieruchomo na to pańskie „granie".” Popioły

patrzało

dziś popr. forma 3 os. lp cz.przesz.: patrzyło. „Aż włosy stawały na głowie, gdy się na to patrzało.” Król Maciuś Pierwszy

patrzeć

tu: wyglądać. „Nie patrzysz na oszusta z rzędu tych nędzarzy,” Odyseja

patrzeć przez szpary

patrzeć przez palce. „…ęstwami mazowieckimi, w końcu jednak, może w nadziei, iż uwolni się od groźnego sąsiada, nie tylko postanowił patrzeć przez szpary na wyprawę, ale i knechtów zbrojnych na nią pozwolił.…” Krzyżacy

patrzeli

dziś popr. forma 3 os. lm cz.przesz.: patrzyli. „Postawi rano wartę, żeby patrzeli, czy nieprzyjaciel nie idzie do ataku — zatelefonuje do sztabu, że wszystko w porządku — i cały dzień nie ma co robić.” Król Maciuś Pierwszy

Patrzy na to ten człowiek

ten człowiek na to wygląda; wygląda na takiego, który mógł to zrobić. „— Patrzy na to ten człowiek!” Potop

patrzyć się

tu: wydawać się na właściwym miejscu. „— Tu by się patrzył człek młody, a nie bojący, bo zaś ściana krzyżacka obok; taki, powiadam, co by się przed Niemcami nie tylko nie chował, ale jeszcze ich szukał, więc tak myślę, że, nie przymierzając, Hlawa w sam raz by się do tego nadawał...” Krzyżacy

patrzże

patrz koniecznie (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ). „I patrzże, jak Pan Bóg zmiażdżył jego zamiary: przed chwilą ten sam Mochnacki klęczał przede mną, przypędzony do mojego progu przez palec boży.” Syzyfowe prace

patynki

pantofle noszone przez kobiety od XV do XVIII w.; wykonane z drogocennych tkanin, haftowane, na wysokich, drewnianych podstawkach a. obcasach, wydawały podczas chodzenia stukot. „Ów, co korki kobietom wystrzelał z patynków,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

paulownia

drzewo ozdobne, o wonnych fioletowych kwiatach. „Nad odległym widokiem gmachów rzucających się w oczy od Łuku Tryumfalnego wisiał różowy pyłek, który już począł wżerać się niby rdza nawet w śliczne, jasnozielone liście wiosenne, nawet w kwiatuszki paulowni.” Ludzie bezdomni

pauper z łac., łac.

biedak, ubogi chłopiec utrzymujący się z jałmużny, ulicznik. + 1 inne znaczenie „Usłyszawszy to Basia wyskoczyła z radości na środek pokoju i skacząc jak pauper, a klaszcząc w ręce, poczęła powtarzać:” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

pauza

tu: przerwa w zajęciach lekcyjnych w szkole. „Chłopcy w klasie pierwszej mówili w czasie pauz po polsku i nie było sposobu zmuszenia ich do konwersacji rosyjskiej wprost dlatego, że ani jeden z malców swobodnie w języku urzędowym wyrażać się nie był w stanie.” Syzyfowe prace

pavor nocturnus łac.

strach nocny, chorobliwa obawa ciemności. „Wówczas mam pavor nocturnus, jak małe dziecko.” Ludzie bezdomni

Paweł (Paszko) zwany Złodziej z Biskupic

rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy

Paweł de Kock 1794–1871

pisarz fr., autor licznych popularnych powieści z życia drobnej burżuazji. „Uśmiecha się, przychodzi mu bowiem na myśl jakiś romans Pawła Kocka.” Lalka

Paweł IV

papież w latach 1555–1559. „Nikt ich tutaj nie osadzał osobno, jak, dajmy na to, papież Paweł IV w Rzymie, aby się z chrześcijanami nie stykali, nikt ich nie zmuszał do zamieszkania tutaj właśnie, a nie gdzie indziej.” Przedwiośnie

Paweł z Teb ok. 228–ok. 341

pierwszy pustelnik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego. „…oniusza i czoło wodza Aleksandra, który owiewał najcudniejsze lica tej ziemi, królewskie jagody Kleopatry, i zeschłe oblicze Pawła, pierwszego pustelnika, nieśmiertelnego jako duch i nieśmiertelnego jako ciało.…” Popioły

pawęz reg.

drąg do przyciskania ładunku na wozie. „Nardzewski ochrypłym głosem dał rozkaz, żeby stanąć, i wręczył siostrzeńcowi tak upragniony koniec pawęzu.” Popioły

pawęż daw.

wysoka, czworokątna tarcza z drewna obitego skórą lub blachą. „— Hełm za mną nosił, a jak mu przeszło trzynaście zim, to i pawęż.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

pawęż a. pawęża

tarcza drewniana, czworokątna, wysoka, sięgająca niekiedy od ziemi do ramion żołnierza; używana przez jazdę, a następnie również piechotę. „Lecz gdy pawęża” Pan Wołodyjowski

Pawiak

w latach 1939–1944 największe niemieckie więzienie polityczne na terytorium okupowanej Polski, zlokalizowane w Warszawie. + 1 inne znaczenie „niedawno siedział na Pawiaku...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

pawilon z franc.

oznacza tutaj flagę, banderę okrętową. „Już wstążkę pawilonu wiatr zaledwie muśnie,” Sonety krymskie

pawimi piórami

pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, „krakuski"; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych. „zamiatają pułap izby.” Wesele

Pawluk, Paweł zm. 1638

hetman kozacki, przywódca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego w 1637. „Rozbrat między Siczą a Rzecząpospolitą, który powstał za czasów Nalewajki i Pawluka, nie tylko nie ustawał, ale zwiększał się coraz bardziej i napływ na Sicz herbowego ludu, nie tylko polskiego, ale i ruskiego, nieróżniącego się od Niżowców ni mową, ni wiarą,…” Ogniem i mieczem

pawołoki z ros.

tkaniny, zasłony. „A złotem, pawołoką zdobił świątyń ściany,” Odyseja

pax łac.

pokój, tu: „Spokój!". „Pax! — odpowiedział Krzyżak.” Krzyżacy

pax romana łac.

pokój rzymski; pokój narzucony podbitym ludom i utrzymywany zbrojnie. „strzeże naszej pax romana!...” Quo vadis

Pax tecum! Pax, pax! łac.

Pokój z tobą! Pokój, pokój! „Pax, pax! — odpowiedział Chilon.” Quo vadis

Pax tibi, Marce łac.

Pokój tobie, Marku. „— Pax tibi, Marce... — szeptał do świątyni z najgłębszą czcią.” Popioły

Pax tibi, Marce, Evangelista meus! łac.

Pokój tobie, Marku, mój ewangelisto. „Na karcie księgi, którą trzymał przez wieki złoty w błękitnym polu lew Wenecji, zmazane były słowa: Pax tibi, Marce, Evangelista meus! — i wyryte inne: Droit de l'homme et du citoyen.” Popioły

pax vobiscum łac.

pokój z tobą. + 1 inne znaczenie „Otom przyłączył się do tych, którzy mówili: pax vobiscum!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Pax vobiscum! łac.

pokój z wami. „— Pax vobiscum! — zawołał Kropidło.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Paź królowej

motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu). „Paź królowejna usługach.” Wesele

pazdury

dziś popr.: pazury. „Czuję jeno, jako mi pod pazdurami brzęka i zbyrczy...” Krzyżacy

paździerz

częściej w lm: paździerze : zdrewniałe części łodyg lnu lub konopi, oddzielane od włókien łykowych przez międlenie i trzepanie; wiór. „— Że to człowiek słaby kiej ten paździerz, bele co go poniesie...” Chłopi, Część czwarta - Lato

paździerze

suche odpady po pozyskiwaniu włókien z lnu bądź konopii. „I to rzekłszy, znów zaczęła krzesać, a następnie położyła na hubkę kłaczek suchych konopnych paździerzy, które wnet strzeliły jasnym płomieniem.” Krzyżacy

pażerny

dziś popr.: pazerny. „— Toć dziwuję się, dziwuję i nie mogę się wydziwować, skądeś ty na to kochanie taki pażerny, bo ani twój rodzic nie był taki, ani ja też.” Krzyżacy

paznogcie

dziś popr.: paznokcie. „— zapytał Dagon, gryząc paznogcie.” Faraon

paznokć

dziś popr. forma: paznokieć; tu forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Oby twój paznokć nie stępiał przez wieczność!»” Boska Komedia

paznoktami starop. forma

paznokciami. „Które cię paznoktami przejmie ostrymi” Odprawa posłów greckich

Pazyfae

patrz o niej przypisek w księdze XII Piekła . „A drugi woła: «Pazyfae w skórę” Boska Komedia

pażyrny gwar.

żarłoczny, chciwy. „— Na ładną buzię to i sędzia jest pażyrny...” Lalka

pchać sie

wypędzić się, wypchnąć się. „I z wysokich pałaców pchać sie nie dadzą;” Pieśni

pchać się do fraka

starać się o posadę państwową (w carskiej Rosji przepisowym strojem urzędników państwowych średniego i wyższego stopnia był frak). „— Wszystko idzie do szkół, wszystko się pcha do fraka.” Syzyfowe prace

pchnąc

dziś popr. forma: pchając. „Pchnąc mnie przed sobą, powoli, powoli,” Boska Komedia

pęcina

część kończyny konia nad kopytem. „Bo młodzieniec nasz miał wierzchowca, i to tak niezwykłego, że zwracał powszechną uwagę: był to podjezdek bearneński, mający już dwanaście do czternastu lat, maści żółtej, z ogonem pozbawionym włosa, którego brak nagradzały suto zarośnięte pęciny.” Trzej muszkieterowie

pedagogus łac.

nauczyciel. „— Jest w domu pedagogus Grek — rzekł zwracając się do Petroniusza — który uczy naszego chłopaka, a dziewczyna przysłuchuje się lekcjom.” Quo vadis

pedają gw.

powiadają. „Jamrozek zdjęli czapkę, pokłonili się i pedają:” Popioły

pedają, co

powiadają, że. „Paśniki są nasze, w tabeli stoi kiej wół, a one cięgiem wyganiają i pedają, co ich.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

pedancie rycerzu

a więc zbyt skrupulatnie przestrzegający zasad honoru rycerskiego. „Sługo jednej myśli i kształtów jej, pedancie rycerzu, poeto, hańba tobie!” Nie-Boska komedia

pedant z wł.

człowiek drobiazgowo, często przesadnie dokładny. „— Jesteś moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieużyty jak Bassus, ani taki pedant jak Aulus Plaucjusz.” Quo vadis

pedel z łac.

woźny w zakładach naukowych. „W przedsionku, za oszklonymi drzwiami spał najspokojniej, już o tak wczesnej godzinie, wysoki i chudy pedel, znany dwu generacjom pod pseudonimem „pana Pazura".” Syzyfowe prace

pędem Farysa

Farys, rycerz u Arabów Beduinów. „Budzi się błyskawica i pędem Farysa” Sonety krymskie

pedisequus łac.

niewolnik idący za lub przed lektyką. „Olbrzymi Murzyni podnieśli lektykę i ruszyli, poprzedzani przez niewolników zwanych pedisequi.” Quo vadis

pedo

powiada. „Nie chciałem, ale nieboszka pedo: „Weźmiem, przyda sie w domu, co mamy przynajmować?” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

pedogra z gr.

ból stopy (szczególnie wielkiego palca) pochodzenia artretycznego. + 2 inne znaczenia „Jeśli Michałowi kogo innego życzę, to niech mnie pedogra ukąsi!...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

pedogra a. podagra

choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. „— Może mu się pedogra zaczyna — rzecze pan Zagłoba.” Ogniem i mieczem

Pędźcie

monolog Julii oparty został na bardzo popularnej w czasach Shakespeare'a pieśni weselnej (tzw. epithalamion). „Pędźcie, ognistokopyte rumaki,” Romeo i Julia

pedział gw.

powiedział. „— Jak mi wójt pedział o jego śmierci, to jakby me kto kłonicą zdzielił, jaże me zamroczyło.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

pedziała gw.

powiedziała. „Ale żeby mogła się teraz ozwać, sama by ci pedziała: „Żeń się, Józek, i nie kręć nosem na takiego dobrodzieja jako Grzyb!".” Placówka

pedzieć gw.

powiedzieć. „Chciała jeszcze coś pedzieć, ale dzieci zakrzyczały i poleciała do nich, zaś Antek ruszył w podwórze przepatrując wszystko bacznie, a tak surowo, że choć tylko niekiedy rzucił jakie słowo, a Pietrkowi jaże skóra cierpła i Witek bojąc mu się nawijać na oczy prz…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

pedzieli gw.

powiedzieli. „Co by to znowu ludzie pedzieli!” Chłopi, Część czwarta - Lato

pedziołbym gw.

powiedziałbym. „A jo coś wim i pedziołbym,” Wesele

pędzlów

dziś popr. forma D.lm: pędzli. „Pędzlów ciągnących na dłuż linijami:” Boska Komedia

pejczą

dziś: pejczem; pejcz jest to przyrząd złożony z wiązki rzemieni przymocowanych do uchwytu, służy do poganiania zwierząt, bicia, wymierzania kary. „Pejczą je i pejczą!” Romeo i Julia

Pejrajos

syn Klytosa, towarzysz podróży Telemacha. „Rzekł i przyzwał Pejraja; z wszystkiej on drużyny” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

Pejritoos

Lapita z Tessalii, przyjaciel i towarzysz przygód Tezeusza. „Pragnąłem Tezeusza, a z nim Pejritoja.” Odyseja

pejzażów

ze względu na melodię wiersza wyraz ten należy czytać jako trzysylabowy: pe-i-za-żów; dziś popr. forma D. lm: pejzaży. „Stąd też w kunszcie pejzażów,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pekeflejsz z niem.

mięso peklowane (konserwowane). „A potem przyszło mu do głowy, że — koniecznie, ale to koniecznie powinien zaprezentować się czterem Niemcom, którzy przy bocznym stoliku jedzą pekeflejsz z grochem.” Lalka

pelagianin

wyznawca pelagianizmu: nurtu teologicznego wczesnego chrześcijaństwa, którego pierwszym propagatorem był Pelagiusz (ok. 360–ok. 435), głoszącego, że grzech Adama i Ewy nie wpłynął na ich potomków, nie skaził natury ludzkiej i że człowiek, jako stworzony przez Boga i mający wolną wolę, jest zdolny sam z siebie przezwyciężyć grzech. „Dajesz ucho podszeptom pelagian i półpelagian.” Trzej muszkieterowie

pelazgijski

odnoszący się do Pelazgów : dawnego ludu zamieszkujący Tesalię przed przybyciem Greków na Peloponez w II tysiącleciu p.n.e.; z czasem nazwą tą obejmowano także innych autochtonicznych mieszkańców Peloponezu i sąsiednich wysp. „U pelazgijskich, pono, plemion wykwitło inne widziadło, którym tylekroć poiliśmy się z księciem.” Popioły

Pelazgowie

lud zamieszkujący środkową Tesalię. Ich mitycznym przodkiem był Pelasgos, syn Zeusa. + 1 inne znaczenie „Boże Pelazgów, w zimnej wzywany Dodonie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

pelerynka

narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. „będzie nosić pelerynkę — ?” Wesele

Peleus

władca Ftyi, mąż nimfy morskiej Tetydy, ojciec Achillesa. + 1 inne znaczenie „Jak stary jęknie Pelej, Ftyjotów ozdoba,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →

pełgać

o ogniu a. świetle: palić się nierówno. „Coś złociście wyspowego w daleczyźnie alej pełga, —” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

Pelid

przydomek Achillesa. Walczył po stronie Greków. Jego całe ciało z wyjątkiem pięty było odporne na zranienia. Zgodnie ze znaną mu przepowiednią miał zginąć w wojnie trojańskiej. Przedstawione wypadki toczą się po tym, jak Achilles odmówił dalszej walki, ponieważ Agamemnon zabrał mu jego brankę (niewolnicę), Bryzeidę. „Gnuśny Pelid nie mści się tak niegodnej sprawy.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Pelid a. Pelida

przydomek Achillesa (syn Peleusa). „Na to Pelid waleczny tak mu odpowiada.” Iliada

Pelijas właśc. Pelias

król Jolkos w Tesalii. Zabiły go własne córki zwiedzione przez Medeę, która dała im zioła mające jakoby po wygotowaniu w nich ciała Peliasa przywrócić mu młodość. „Czy chcesz jako Pelijas odmłodnąć warzona?” Fraszki

pelijoński jesion

dzida Achilleda została wykonana z jesionu rosnącego na zboczach Pelionu przez centaura Chirona, który był wychowawcą bohaterów. „Przebił go pelijoński jesion” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

pelikan dzielący się życiem

wg średniowiecznych wierzeń, samica pelikana, gdy brakuje innego pokarmu, karmi swoje pisklęta, wydziobując mięso z własnej piersi. „I, jak pelikan dzielący się życiem,” Hamlet

pelikanem

hebr. קָאָת ( kaat ): pelikan .

Pelion

masyw górski w greckiej Tesalii zajmujący niewielki, hakowato zakrzywiony półwysep na Morzu Egejskim; wysokość masywu dochodzi do 1642 m n.p.m., a z najwyższego wierzchołka można dojrzeć górę Olimp. + 2 inne znaczenia „Jak Pelion albo prujący obłoki” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

Pelisztim

Filistyni. „ono to owym miastem wielkim” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Pelisztów

w innych tłumaczeniach jako: ziemia Filistynów. + 1 inne znaczenie „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Pelletier, Jean Baptiste 1777–1862

Francuz odkomenderowany do wojsk polskich, generał brygady armii Księstwa Warszawskiego, generał dywizji armii francuskiej. „Pelletier wciąż wykładał po francusku swój pogląd.” Popioły

pełną garścią swoją

hebr. מְלוֹא קֻמְצוֹ ( melo kumco ): pełna ilość tego, co zmieści się pod trzema palcami zagiętymi do środka dłoni . Por. przypisy do Kpł 2:1 i 2:2. „nie naleje na nią oliwy, ani nie włoży na nią kadzidła” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

pełna jeś starop.

jesteś pełna. „A rzekęcy: „Panno, pełna jeś miłości!"” Lament świętokrzyski

pełna miłosierdzia Pani

Ta bezimienna a pełna miłosierdzia pani, jest to Maryja, Matka Boska, którą we wszystkich językach ludów chrześcijańskich nazywamy: Panią, Królową, Matką i Orędowniczką naszą. „Jest w niebie pełna miłosierdzia Pani” Boska Komedia

Pełna współczucia niewiasta

Matylda. „Pełna współczucia niewiasta, to ona,” Boska Komedia

pełni

tu: wypełnia, napełnia. „się pełni, za ten czyn spełniony —” Noc listopadowa

pełnią się

tu: zapełniają się. „Patrz, pełnią się korytarze...” Noc listopadowa

pełnić srogie losy

dopełnić srogie przeznaczenie; tj. przen. zakończyć życie. „Przyszedł czas i na dęba pełnić srogie losy;” Bajki i przypowieści

pełny, mniej jedną maliną daw.

prawie pełny, bez jednej maliny. „Ja mam dzban pełny, mniej jedną maliną.” Balladyna

Pelops

syn Tantala a wnuk Zeusa; od jego imienia miała pochodzić nazwa „Peloponez". „Stąd przeszło do Pelopsa, co ujeżdżał konie,” Iliada

Pelorum

przedgórze sycylijskie, według zdania geologów, wnoszących z pokładów ziemi, przez zatop morski od lądu Włoch oddzielone. „Od których morzem odcięte Peloro,” Boska Komedia

pendent

pas zakładany przez ramię, służący do noszenia szabli. „…erga, przeciął mu część nosa, usta, brodę, spadł na obojczyk, strzaskał go i zatrzymał się dopiero na idącym przez ramię pendencie.…” Potop

pendenty z fr.

dosł.: to, co wiszące; pasy, na których zawiesza szable. „Król jegomość stawił w zakład sześć berberyjskich koni; on zaś, ile wiem, sześć francuskich szpad i puginałów, z należącymi do nich przyborami, jako to: pendentami, pasami i tak dalej.” Hamlet

Penelopa mit. gr.

żona Odyseusza, jednego z głównych bohaterów Iliady i Odysei Homera, wzór wierności małżeńskiej. + 1 inne znaczenie „— Ja serca nie zmienię, bom na całe życie pokochał, a i to trzeba waszmości wiedzieć, że wiernością samą cierpliwą Penelopę mógłbym zawstydzić.” Potop to słowo w 2 lekturach →

Peniel

od hebr. פְּנֵי ( pnei ): ‘twarz, oblicze’ i אֵל ( el ): ‘Bóg’. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

peniuar fr. peignoir , od peigner : czesać

luźny, obszerny strój kobiecy wykonany z cienkiego materiału, zdobny koronkami i falbankami; rodzaj koszuli nocnej; początkowo, w XVIII w., używany podczas toalety i zabiegów fryzjerskich. + 1 inne znaczenie „Wieczoru tego pani Ewelina opłynięta zwojami białego peniuaru siedziała przed gotowalnią smutna i tęskna.” Dobra pani to słowo w 3 lekturach →

pens

drobna moneta brytyjska, 1/2 szylinga. „Pens jest ojcem gwinei...” Lalka

pensja

prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. + 1 inne znaczenie „— Kiedy byłam na pensji.” Granica to słowo w 2 lekturach →

pensjonarka

uczennica pensji dla dziewcząt; osoba niedoświadczona, niewinna. + 1 inne znaczenie „Pamiętał jej grube warkocze pensjonarki.” Granica to słowo w 2 lekturach →

pensjonarski

właściwy pensjonarce, tj. uczennicy pensji (daw. szkoły dla panien). „Profesor szedł wówczas prędzej niż zwykle, szybko wydymał policzki, na których kwitły iście pensjonarskie rumieńce.” Syzyfowe prace

pensum łac.

dzienna praca, zadanie; tu B. lm pensa : zadania. + 1 inne znaczenie „W sąsiednim pokoju dała się słyszeć głośniejsza rozmowa i przyjaciele zaczęli znowu powtarzać swe pensa.” Popioły to słowo w 3 lekturach →

Pentelikon

szczyt górski niedaleko Aten. „Czy na Paros lub w Pentelikonie istnieje podobny marmur, ciepły, różowy i rozkochany?” Quo vadis

Penuel

czyli: Peniel. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pepermint

likier miętowy. „Angielkę pepermintu z lodem?” Kwiaty polskie

pepiniera z fr.

ośrodek przygotowujący przyszłe kadry zawodowe, naukowe, artystyczne itp.; szkółka drzewek. „Tak się kwiecista pepiniera” Kwiaty polskie

peplum łac.

szata kobieca, długi prostokątny pas materiału spięty na barkach klamrami, na biodrach ściągnięty pasem. „I przycisnęła jeszcze silniej do piersi główkę dziewczyny, ta zaś osunęła się po chwili do jej kolan i ukrywszy oczy w fałdach jej peplum, pozostała tak przez długi czas w milczeniu, lecz gdy się wreszcie podniosła, na twarzy jej widać już było nieco spokoju.” Quo vadis

pępuszek gw.

kłębuszek. „Wybrała je starannie z zapaski na ziemię, iż zaroiły się kiej te żółciuchne pępuszki, a stare jęły radośnie gęgotać a wodzić nad nimi dzióbami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

per amicitiam łac.

z powodu przyjaźni. + 1 inne znaczenie „Abyś zaś opatrunku nie zdarł, to ci ręce zawiążę, a wszystko per amicitiam, abyś mnie wspominał wdzięcznie.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

per amicitiam nostram łac.

ze względu na naszą przyjaźń. „— Jak mnie kochasz, per amicitiam nostram, jak mnie szanujesz: ożeń się!” Pan Wołodyjowski

per consequens

konsekwentnie, (i tak) dalej. „…iel wszystkie te rzeczy pomieszał; ale jeden do drugiego, trzeci do dwu, czwarty do trzech, piąty do czterech i tak per consequens, by też każdy i z własnymi poddanymi zgromadźcie się, a gdzie słuszna, na jaki opór zwiedźcie się.…” Potop

per fas et nefas łac.

godziwym i niegodziwym sposobem. „Było rzeczą jasną, że chodziło im o wyzyskanie tych sekund per fas et nefas, o napatrzenie się sobie wzajem w oczy, o przypomnienie w uśmiechach i dźwięku słów obojętnych, mórz bezdennych tęsknoty.” Ludzie bezdomni

per nefas łac.

niegodziwie. „Akt ten woli królewskiej nowym splendorem przyozdabiał ród sapieżyński, a na to żadne z ówczesnych „królewiąt" nie było obojętne; dobrze, jeśli byli tacy, którzy do wyniesienia per nefas nie dążyli.” Potop

per pedes łac., żart.

pieszo. „— Per pedes — rzekłem kwaśno i, włożywszy pośpiesznie kurtkę, wyszedłem z kantoru.” Pożegnanie z Marią

peractum est! łac.

dokonało się! „— Peractum est! — mruknął stojący obok Epriusz Marcellus powtarzając okrzyk, jaki wydawał lud, gdy gladiator w arenie ugodzony został od razu tak, że nie potrzebował dobicia.” Quo vadis

perć

ścieżka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania staropolszczyzny). „Wkrótce też dostrzegli, że są na dróżce, a przynajmniej na perci leśnej, którą nieraz ludzie musieli przechodzić.” Krzyżacy

percepcja

dochód, wpływ pieniężny. „Ten ciemiężył poddanych, ten w percepcje zdradzał.” Satyry

Percier, Charles 1764–1838

francuski architekt i dekorator wnętrz, współtwórca stylu empire. „Podziwiałem z zachwytem salon z fryzami i malowidłami, wykonanymi przez uczniów Davida, stylobates en plâtre sur les bas-reliefs przez de Moitte'a, meble w stylu greckim według de Perciera...” Popioły

Pére-Lachaise

największy i najsławniejszy cmentarz paryski. „Z jaką radością zwiedziłbym Pére-Lachaise i cyrk na Polach Elizejskich.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

pereant hostes łac.

niech zginą wrogowie. „pereant hostes — zakrzyknął Zagłoba.” Potop

Pereat! łac.

Niech przepadnie! „Pereat!" — rozlegało się w tłumie.” Ogniem i mieczem

Perec

od hebr. פָּרַץ ( parac ): ‘zrobić wyłom, przedrzeć się, wybuchnąć’. „I okazało się w czasie porodu jej, a oto — bliźnięta w jej łonie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

peregrynacja z łac.

pielgrzymka. „Musiałem za bezoarem do Galaty jeździć, o której peregrynacji szczegółowo waćpanom w swoim czasie opowiem, gdyż teraz pilno mi w drogę.” Ogniem i mieczem

peregrynant z łac.

pielgrzym, podróżnik. „— A pletli ci peregrynanci” Kwiaty polskie

peregrynować

podróżować lub wędrować przez dłuższy czas. „Rozenkranc i Gildenstern peregrynują do Anglii; o nich także mam ci wiele do powiedzenia.” Hamlet

Perejasław

miasto w Ukrainie, niedaleko Kijowa. „Ej, ty nie w Perejasławiu ani w Krymie, ale w Rozłogach; bacz na to.” Ogniem i mieczem

Perekop

twierdza tatarska, strzegąca wejścia na Półwysep Krymski. „On, który na Czarnym Morzu na galery tureckie się rzucał; on, który aż do Perekopu na karkach tatarskich dojeżdżał i chanowi w oczy pożogą ułusów świecił; on, który księciu pod ręką przy samych Łubniach regiment w Wasiłówce wyciął — musiał uciekać w koszuli i…” Ogniem i mieczem

perełki Wschodu

młodociane piękności. „Wzięto na stół Allaha; tu perełki Wschodu,” Sonety krymskie

perfumy Atkinsona

luksusowe perfumy angielskie. „…lsku i po francusku, że nie może nosić innych rękawiczek, tylko pięć i pół, ani używać innych perfum, tylko oryginalnych Atkinsona, ani ozdabiać swego stolika innymi drobiazgami, jak paryskimi.…” Lalka

pergamin

specjalnie preparowana skóra zwierzęca, przystosowana do pisania na niej; tu: dokumenty. „Na uciechę my tu przyszli: i jadło a napitek, nie twoje pergaminy radzi obaczym.” Krzyżacy

Pergamon

tu: forteca wewnątrz Troi, w obrębie której znajdowały się świątynie. „To rzekłszy, na wyniosłym Pergamie usiada.” Iliada

periculosa łac.

niebezpieczna. „— Ja mu nosiłem rozkaz księcia — mówił pan Kuszel — i wierzajcie waszmościowie, iż periculosa to była misja, bo gdy go wyczytał, począł tak ryczeć jak wół, gdy go żelazem cechują.” Ogniem i mieczem

periculosus łac.

niebezpieczny; tu M. lp r.ż. periculosa : niebezpieczna. „— Ale to sobie zauważ i zakonotuj, hajduczku — rzekł Zagłoba — iż jeśli na polu bitwy trudno o lepszego niż Ketling, tedy dla niewiast jeszcze on bardziej periculosus, które się w nim dla jego urody zapamiętale kochają!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

periculum łac.

niebezpieczeństwo; tu: B. lm pericula : niebezpieczeństwa. „Periculum w tym tylko, by teraz sub onere desperacji czegoś nie uczynił albo nie postanowił, czego by potem sam żałował.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

periculum in mora łac.: niebezpieczeństwo w zwłoce, łac.

niebezpieczeństwo w zwłoce (hasło wyrażające potrzebę szybkiego działania). + 3 inne znaczenia „— Periculum in mora, periculum in mora!” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

perigordzki

przym. od Périgord : kraina historyczna w płd.-zach. Francji, w płn. Akwitanii. „…ją, iż najuboższy szlachetka gaskoński otrzymując je w spuściźnie po przodkach, staje się bogatszy niż najzamożniejszy perigordzki szlachcic, dziedziczący dostatki po swoim rodzicu.…” Trzej muszkieterowie

period

retorycznie ukształtowany krótki fragment wypowiedzi, odpowiadający mniej więcej zdaniu. „miał hemoroidy", biegły odcyfrowujący umie znaleźć w tym period znaczący: „Trójmaszt Bohemia — omyłka i mord".” Podróże Guliwera

Periodonices z gr.

tytuł zwycięzcy kolejnych kilku igrzysk; tu: ironicznie o Neronie. „jako figury retoryczne, i Achaję, do której wybieram się z naszym otyłym, cienkonogim, nieporównanym boskim cezarem, Augustem, Periodonicesem...” Quo vadis

Perispomenon gr.

nazwa jednego z akcentów w jęz. greckim; tu: przezwisko. „— Chodź, chodź, Perispomenon, zbliż się, ananasie z pestką, wyjmij notesik i zapisuj!” Syzyfowe prace

peritus łac.

doświadczony. „Skrzetuskiego widziałem przy robocie i wiem, jako jest peritus.” Ogniem i mieczem

perkal

rodzaj cienkiego bawełnianego płótna. „Długie sznury pokrytych kurzem Murzynów o płaskich stopach przybywały i odchodziły; potok wszelakiej manufaktury, lichych perkali, paciorków i miedzianego drutu odpływał w głąb ciemności, skąd sączyła się w zamian drogocenna kość słoniowa.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

perkal (fr. percale

płótno bawełniane; rodzaj gładkiej bawełnianej tkaniny o splocie płóciennym. „A w perkalu pójść do grobu nie łaska?” Opowieść wigilijna

perkaliczki

ubrania wykonane z perkalu; perkal (z fr. percale ): płótno bawełniane. „Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

perkalowy

wykonany z perkalu, taniej tkaniny bawełnianej. „Była w białej, grubej koszuli perkalowej bez rękawów, ręce miała cienkie, jak w letnich sukienkach w Boleborzy.” Granica

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.