Litera P

2621 słów, strona 11 z 11.

przywieść daw.

przyprowadzić. „On zaś spożył je łapczywie wraz z półbochenkiem chleba i popił garncem piwa, po czym jął wołać, by mu przywiedli Zycha, bo mu się uczyniło wesoło.” Krzyżacy

przywieść na hak

złapać, schwytać. „Jak kogo weźmie w ramiona, to mu żebra przez skórę powyciska, nie masz zaś takowego dziecka w Rzeczypospolitej, które by go najsnadniej na hak przywieść nie mogło.” Ogniem i mieczem

przywiezłem gw.

przywiozłem. „Dajcie no spokój, nie la dziękowań przywiezłem — wołał broniąc się, bo rzuciły się go ściskać i całować.” Chłopi, Część czwarta - Lato

przywiślańcy

mieszkańcy „Kraju Nadwiślańskiego" (ros. Priwislinskij Kraj ); tak po upadku powstania styczniowego rząd carski określał oficjalnie terytorium i mieszkańców daw. Królestwa Polskiego. „…czoło i mrużył oczy — pan Majewski przybierał minę surową; kiedy się natrząsał szyderczo z głupich mniemań małych „przywiślańców" na punkcie arkanów etymologii i syntaksy — pan Majewski chichotał do rozpuku; kiedy inspektor spoglądał na drzwi ze złością i pod…” Syzyfowe prace

przywoźne

przywiezione. „Przywoźne kędyś aż od ziemi końca,” Grażyna

przywracali

u Cylkowa 'złożyli napowrót'; uzasadnienie korekty: logika tekstu nie pozwala dać tu czasownika w formie dokonanej, zob. dalej 29:8, także: uwspółcześnienie.

przywrzeć

przymknąć. „Ksiądz spojrzał bezwiednie w tę dal i rychło przywarł oczy, bo nad zachodem wisiało oślepiające słońce; a potem spytał ciszej, lękliwiej jakby...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

przywtarzać daw.

wtórować, zgadzać się. „— A ja przywtarzam.” Krzyżacy

przywtórzyć komuś

wtórować komuś; potwierdzać to, co zostało powiedziane. „Na tym podobno, że ktoś mi przywtórzy.” Hamlet

przywyknienie

nawyk. „Bo przywyknienie zdolne jest nieledwie” Hamlet

przyzba gw.

ława usypana z ziemi i gliny wzdłuż zewnętrznej ściany domu; dawniej ludzie na wsi zwykli odpoczywać, siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. + 2 inne znaczenia „Psy ujadały na nią niekiedy, ale obwąchawszy i jakby snadź poznając swojaczkę, wracały legać na przyzby w słońce.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

przyźba

własc. przyzba: wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej. „I, przyźbą przytupując, wstrząsa tłum ich dziki,” Napój cienisty

przyzba a. przyźba daw.

wał ziemny dokoła podmurówki chaty wiejskiej. „…ię kajś uciekać, a ostawała; i co trochę leciała za dom, na przełaz, i nic niewidzący, patrzyła po polach albo siadała na przyzbie w podle Józki, która buczała, drąc włosy i krzycząc żałośnie:…” Chłopi, Część czwarta - Lato

przyźba a. przyzba

wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. „Hanka przysiadła na przyźbie i przytuliwszy się do ściany zadrzemała, ani się tego spodziewając, na jakie dobre parę pacierzów, bo kiej przecknęła, noc już była zbielała do cna i na wschodzie rozpalały się czerwone zorze jako te łuny dalekie.” Chłopi, Część czwarta - Lato

przyzostać daw.

zostać przy nim. „Tymczasem jednak na pierwszym popasie stary Maćko zachorzał tak, że trzeba było przyzostać i czekać, póki choć trochę sił do dalszej podróży nie odzyska.” Krzyżacy

przyzwoity

tu: stosowny, właściwy. „Kiedy czas przyzwoity do dojźrzenia nastał,” Bajki i przypowieści

Psalmy Kochanowskiego

mowa tu o Psałterzu Dawidów , wydanym po raz pierwszy w r. 1579 i odtąd wielokrotnie przedrukowywanym. „— Psalmy Kochanowskiego...” Nad Niemnem

psie imię

Ben Jonson, sławny komediopisarz angielski współczesny Shakespeare'owi, w swej Gramatyce angielskiej nazywa „r" „psią literą": której dźwięk wibruje, „warczy". „To psie imię.” Romeo i Julia

psom będziesz pokarmem haniebnym

grecka tradycja zobowiązywała rodzinę zmarłego do urządzenia mu odpowiedniego pochówku. W przeciwnym razie jego duch błąkał się po ziemi i nie mógł zaznać spokoju. „greckich psom będziesz pokarmem haniebnym!” Iliada

psować starop., daw.

psuć, niszczyć, tu: zabijać. „— Przysiągłbyś, że niedźwiedź pszczoły psowa i miód wyjada.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pstrok

pstry, pstrokatej barwy (tj. o maści konia: srokaty, jabłkowity lub tarantowaty). „A ten wrzeszczy od rzeczy i na koniu pstroku” Napój cienisty

psuć tu daw.

zużywać. „— Psujcie proch, psujcie — mówili, śmiejąc się, żołnierze.” Król Maciuś Pierwszy

Psyche mit. gr.

ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. „Psyche to najczulej pieści.” Wesele

Psyria

dziś Psara, wysepka w pobliżu Chios. „W kierunku Psyrii — wtedy Chios mieć będziemy” Odyseja

ptacy

dziś popr.: ptaki. „Błogosławione nasionka, którymi proch nasz zapłodnią ptacy i motyle...” Popioły

ptak Benu

święty ptak czczony w Heliopolis. Powstał sam z siebie na początku świata i unosił się ponad prawodami, a następnie spoczął na pierwszym pagórku stałego lądu, który się z tych wód wyłonił. Pierwowzór feniksa. „Gdyż ja jestem wielki ptak Benu, który próbuje to, co jest."” Faraon

ptak jowiszowy

Orzeł, symbol cezarów rzymskich i państwa rzymskiego. „Jak na to drzewo spadł ptak jowiszowy,” Boska Komedia

ptaków nie rozcinał

wymienione tu zwierzęta były symbolem innych ludów, a «Israel jest porównywany do młodych gołębi, jak napisano ( Pieśń nad Pieśniami 2:14): „Gołąbko moja, która mieszkasz w rozpadlinach skały”, dlatego [Abram] rozciął zwierzęta, co było aluzją do tego, że inne narody będą stopniowo wymierać, ale „ptaków nie rozcinał”, co sugeruje, że Israel będzie żył wiecznie», zob. Raszi do 15:10. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ptastwo daw., starop.

dziś popr.: ptactwo. + 1 inne znaczenie „Szarpie mię żarłoczne ptastwo;” Dziady, część II to słowo w 6 lekturach →

ptaszniczka

lekka, małokalibrowa strzelba myśliwska przeznaczona do polowań na siedzące ptactwo; zwana też cieszynką. „W ich ręku zamki, fortece, armaty, prochy, muszkiety, a nam ptaszniczki nawet poodejmowano.” Potop

ptaszynka

Ptaszynki są to strzelby małego kalibru, w które kładzie się drobna kula. Dobrzy strzelcy z takich fuzyj ptaka w lot trafiają. „niewielka ptaszyna,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Pterofiks

neologizm, połączenie prehistorycznego pterodaktyla i mitologicznego feniksa. „Pterofiksem, Kikimorą,” Bal w operze

publicum łac.

zgromadzeni, ogół. + 1 inne znaczenie „Zawszeż liczne mają publicum?” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

publicum bonum łac.

dobro wspólne. „Ale skoro publicum bonum tego wymaga, niechże już tak będzie!” Potop

publicznej rzeczy

rzeczypospolitej. „Samym tylko nazwiskiem różny od Katona.Dobry folwark na zyski skarb publicznej rzeczy.” Satyry

pucer z niem. putzen : szorować, czyścić

ordynans na służbie u oficera (w tym wypadku w randze lejtnanta, czyli porucznika). „Jest pucerem.” Moralność pani Dulskiej

puchacz

hebr. כּוֹס ( kos ): rodzaj sowy . W innych przekładach także: pójdźka, puszczyk. „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

puchar bliźniak

właśc. czara dwuuszna. „Po czym wstał boski Odys z pucharem bliźniakiem” Odyseja

puchlina

właśc. puchlina wodna, daw. określenie schorzenia polegającego na gromadzeniu się płynów w otrzewnej i ogólnym obrzęku; uważano niegdyś (co znajduje wyraz w tej bajce Krasickiego), że przyczyną choroby jest nadmierne spożywanie wody. „I nic się nie nauczył, i puchliny dostał.” Bajki i przypowieści

pud ros.

daw. rosyjska jednostka masy. Użycie przez autorkę rosyjskich jednostek wskazuje na to, że akcja noweli rozgrywa się w zaborze rosyjskim. W tekście pojawiają się także inne znaki, które wskazują na to, że miejscem zdarzeń jest Warszawa. + 3 inne znaczenia „Mówiła, że muszę być ladaco, i dała nam kartkę na pud węgla z Żelaznej ulicy.” Lalka to słowo w 4 lekturach →

Puder, Tadeusz 1908–1945

polski duchowny rzymskokatolicki żydowskiego pochodzenia; w 1932 r. otrzymał święcenia kapłańskie, studiował teologię na Uniwersytecie Warszawskim oraz w Papieskim Instytucie Nauk Biblijnych w Rzymie (Biblicum), pracował od 1937 r. w parafii w Rzeczycy, następnie w Warszawie, w parafii św. Jakuba Apostoła św. Jakuba przy ul. Grójeckiej, w 1938 r. mianowany rektorem-wikariuszem kościoła św. Jacka przy ul. Freta, zastępując Stanisława Trzeciaka, przez co stał się obiektem kampanii nienawiści ze strony skrajnej prawicy. 3 lipca 1938 podczas mszy, idąc od ołtarza ku ambonie, stał się obiektem napaści ze strony czeladnika szewskiego, Rafała Michalskiego, który z okrzykiem „to jest Żyd!" spoliczkował lub (według innych relacji) chwycił księdza za włosy i go pięścią w twarz, po czym został obezwładniony przez zebranych w kościele wiernych (nie doszło do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej, ponieważ został otoczony opieką zwolenników endecji). Po wybuchu wojny Tadeusz Puder pracował w kaplicy prowadzących sierociniec sióstr rodziny Maryi w Białołęce. 24 kwietnia 1941 r. został aresztowany przez gestapo na skutek donosu złożonego przez ks. Stanisława Trzeciaka, denuncjującego go jako Żyda, który nie nosi opaski, jaką wg rozporządzeń hitlerowskich od 1 grudnia 1939 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa powinni nosić wszyscy Żydzi powyżej 12 roku życia. 1 września 1941 ksiądz Puder został skazany na 20 miesięcy więzienia; karę odbywał w zakładzie przy ul. Rakowieckiej, skąd na skutek złego stanu zdrowia został przeniesiony do szpitala św. Zofii przy ul. Żelaznej w Warszawie. 12 listopada 1942 dzięki pomocy znajomych zakonnic udało mu się uciec ze szpitala, po czym do wyzwolenia ukrywał się w Białołęce u sióstr rodziny Maryi; zginął w wyniku potrącenia przez samochód ciężarowy 23 stycznia 1945. „A księdza Pudra o tym czasie” Kwiaty polskie

puderman

płaszcz osłaniający przed kurzem; krótka peleryna zakładana na ubranie podczas czesania i pudrowania. „Bo nie mógł wyjść spotykać w tkackim pudermanie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pudermanik zdrobn.

puderman: płaszcz wierzchni okrywający przed kurzem a. nakładany podczas toalety dla ochrony stroju wyjściowego. „Potem rzuciła na gors pannie pudermanik;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pugacz

puchacz, sowa. „Jak pugacz po nocy lata,” Dziady. Widowisko, część I

pugilares daw.

portfel. „Hibl nieznacznie coś zanotował w pugilaresiku.” Popioły

puginał

sztylet o mocno zwężającej się, ostro zakończonej klindze, często obosieczny, używany w wojsku do dobijania rannych. + 1 inne znaczenie „Nigdy nie trudnił się matactwem, podstępem, nie walczył z żadną istotą ludzką ukrytym dla jej oka puginałem.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

puha

rodzaj bicza. „Prawdę zresztą mówi, żem u niego był, bom był, i pod jego puhą grzbiet mi krwią spłynął, czego nie zapomnę, tak mi dopomóż Bóg!...” Pan Wołodyjowski

pukawka żart.

pistolet a. strzelba; tu: o zabawce. „Leżały w ręku chłopca, który im się przypatrywał, a następnie oznajmił, że będą doskonałe do jego pukawki.” Baśnie

puklerz

okrągła, wypukła tarcza; tu raczej: pancerz (jako przykrywający tułów, w którego środku bije serce). + 2 inne znaczenia „Za życia puklerz stanie posłuszeństwo.” Antygona to słowo w 6 lekturach →

puknąć

pęknąć; por.: śmiać się do rozpuku. „Wiatrem nadziane puknęły nadzieje.” Pieśni

pułap daw.

najwyższy poziom lub stopień czegoś; tu: drewniany strop, sufit. + 1 inne znaczenie „…iewiska; po drugie, że nie zlecisz swym odźwiernym, aby mnie obili rózgami; po trzecie zaś, że nie każesz mnie powiesić na pułapie mej własnej chałupy!…” Klechdy sezamowe to słowo w 4 lekturach →

pulchne

hebr. רַךְ ( rach ): dosł. 'delikatne'.

pułk grecki

obecność greckich oddziałów najemnych w armii egipskiej jest poświadczona dopiero za panowania Psametycha I (664–610 p.n.e.), który nawiązał bliższe stosunki ze światem helleńskim. „Na prawo ział szeroki wąwóz, środkiem którego pułk grecki ciągnął wojenne machiny.” Faraon

pułk Ptah

czyli korpus Menfi, memficki. Ptah był głównym bogiem miasta Memfis. Korpusy wojsk egipskich nosiły nazwy głównych bóstw: armia Ramzesa Wielkiego walcząca w bitwie pod Kadesz składała się z korpusów „Amon", „Re", „Ptah" i „Set". „— Bo widzisz — wtrącił Tutmozis — ten młodzik jest oficerem kapłańskiego pułku Ptah i pisarzem u pisarza takiego pana, który nosi wachlarz nad noszącym wachlarz za nomarchą Habu.” Faraon

Pułkownik

Pułkownikiem tym jest Emila hr. Platerówna (1806–1831), od dzieciństwa niemal marząca o odegraniu roli Joanny d'Arc. Umysłowo i fizycznie przygotowaną zastał ją listopad 1830 r. Na pierwsze hasło zapałem swym porywa mieszkańców Dusiat, organizuje z nich zastęp powstańców, stacza nieszczęśliwą (z powodu braku amunicji) walkę z Moskalami pod Jeziorasami, łączy się następnie z partią wolnych strzelców wilkomierskich, walczy z nadzwyczajnym męstwem w bitwie pod Prystawianami przy boku Potockiego. Gdy Chłapowski stanął na Litwie, zamianował ją kapitanem w 25. pułku liniowym; w tym charakterze bierze ona udział w zaciętych walkach pod Kownem i Szawlami. Kiedy zaś Chłapowski postanowił wycofać się do Prus, opuszcza go i usiłuje przedrzeć się do Warszawy; po dziesięciodniowym jednak marszu w chłodzie i głodzie, wyczerpana do cna z sił, została w chacie leśnika, skąd za staraniem krewniaka przeniesiona do dworu właściciela wsi, poczęła powoli przychodzić do sił. Na wieść o upadku Warszawy popadła w rozpacz; wielkie, gorące serce przestało bić, nie chcąc bić na grobie ojczyzny (J. Straszewicz, Emilie Plater. Sa Vie et sa Mort ). „Tam w izdebce Pułkownik ich kona.” Śmierć Pułkownika

pułkownik petyhorski

dowódca petyhorców, średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. „Tak też myślał i on sam, i inni pułkownicy, jako Hassun-bej, który ordą dowodził, pan Wojniłłowicz z królewskiego znaku, pan Korsak, pułkownik petyhorski, pan Wołodyjowski, pan Kotwicz i pan Babinicz.” Potop

Puls

tu: marka wody kolońskiej produkowanej w warszawskiej fabryce mydła i perfum, zał. w 1851 r. przez Fryderyka Pulsa (1828–1905), przemysłowca wyznania ewangelicko-augsburskiego przybyłego do Warszawy z Prus, od 1870 r. członka Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego; w 1892 r. firma została sprzedana Klementynie Neprosowej (1848–1922), z prawem używania wyrobionej już marki, podbijającej m.in. rynek rosyjski i francuski; główny magazyn firmy mieścił się na ul. Wierzbowej 11 przy Placu Teatralnym, istniały też filie przy ul. Nowy Świat 41 i Marszałkowskiej 131. „Z przedziałkiem, woniejący Pulsem,” Kwiaty polskie

pult

(z niem.) pulpit, biurko. „Na pulcie, otwarta leżała Emilia Galotti.” Cierpienia młodego Wertera

punctum łac.

punkt. „— Iżeście owe punctum zamieścili, potomni tę konfederację po wiek wieków wysławiać będą, a gdy kto zechce czasy owe za czasy upadku staropolskiej cnoty uważać, tedy mu na was, przecząc, pokażą.” Potop

punkt widziałem, który blask wyrzucił

Tym punktem jest Bóg. „Tam punkt widziałem, który blask wyrzucił,” Boska Komedia

punkta

dziś popr.: punkty. „Kilkunastu młodych kapłanów wybiegło z budynku i poczęli sypać piasek na rozmaite punkta murawy.” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →

punktualność jest grzecznością królów

słowa króla francuskiego Ludwika XVIII (1814–1824). „„Jeżeli punktualność — mówiła sobie dalej — jest grzecznością królów, to już co najmniej powinna być obowiązkiem kupców!..."” Lalka

Punsz

chodzi o charakterystyczną postać z komedii dell'arte (to włoski Pulcinella, a angielski Punch), złośliwego prześmiewcę. „I Punsza bohatera przed tłumem ulicznym” Kordian

Punt

kraina we wschodniej Afryce, na południowy wschód od Egiptu, skąd Egipcjanie sprowadzali drogą morską aromatyczne żywice, złoto, heban, kość słoniową, skóry żyraf, lampartów oraz dzikie zwierzęta. Najprawdopodobniej na wybrzeżu dzisiejszej Erytrei. „Tymczasem wiadomo jest nie tylko w Górnym i Dolnym Egipcie, ale u Hetytów, w Libii, Fenicji i w kraju Punt, że dwadzieścia lat temu dałeś mi prawo stawania przed tobą w sandałach.” Faraon

Puppchen niem.

laleczka; tytuł popularnej piosenki. „To Oczi czornyje, to Puppchen.” Kwiaty polskie

purchawka

rodzaj grzyba. „Myślał, że to purchawka i trąciwszy nogą minął.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

puroku gw.

pół roku. „Nie ożenisz się to nodali za puroku?” Placówka

purpura

tu: czerwonofioletowa szata, będąca oznaką władzy. + 2 inne znaczenia „Żyłem w purpurze, dziś noszę łachmany;” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

purysta

tu: osoba dbała o czystość i precyzję wysłowienia. „Zgoda, mój purysto.” Kordian

purytanin z łac. puritas : czystość

wyznawca purytanizmu, ruchu religijnego dążącego do zwiększenia czystości doktrynalnej Kościoła anglikańskiego oraz propagującego wstrzemięźliwy tryb życia; także: człowiek skrajnie przywiązany do zasad, w szczególności moralnych. „Otóż rzeczywiście przypominam sobie w tej chwili, że purytanie wściekli są na księcia Buckinghama, a ich kaznodzieje wskazują nań jako na Antychrysta.” Trzej muszkieterowie

Puść mnie

«Bo teraz, gdy urodził się Josef, skończyło się owe siedem lat, które pracował na Rachel», zob. Raszbam do 30:25. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Puści nity

rozpadnie się, nie przetrwa; nity : gwoździe. „Puści prędko nity;” Pieśni

puścizna daw.

spadek, dziedzictwo, spuścizna. „— W młodocianym wieku osierocony przez rodziców, wzięty byłem przez opiekuna całej mojej puścizny, krajczego — Panie świeć nad jego duszą!” Popioły

Puskaj ukr.

Puść...

Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty ukr.

Pozwól, ojcze, z Polakami umierać. „Gdy husaria szła pod Lubomirskim do ataku na janczarów, to mołojcy w swoim okopie rzucali czapki w górę i krzyczeli, aż ziemia drżała, do Sahajdacznego: „Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty!".” Ogniem i mieczem

puślisko

rodzaj rzemienia, którym przymocowane jest strzemię do siodła. „Puślisko mi nogę przetarło, co mi je zdrajca pachołek źle przypiął, w brzuchu mi kruczy...” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pustać

pusty, niezalesiony teren. + 1 inne znaczenie „Owszem, najciekawsza, a zarazem najbardziej niebezpieczna ich chwila miała dopiero nadejść, gdyż otoka wparła właśnie na pustać kilkanaście żubrów i turów.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Pusterla

jedną z bram miasta Mantui. „Miglioretto i wyspa Thé z szańcami bramy Pusterli stały się samoistnymi lądami.” Popioły

pustota daw.

lekkomyślność, tu: lekkomyślne figle. + 1 inne znaczenie „— Może z pustoty to jeno uczyniła, nie ze złości.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

pustować daw.

bawić się, beztrosko spędzać czas. + 1 inne znaczenie „Ciekawość, czy teraz zamknięty w pokoju na klucz uczy się albo pustuje?” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

pustyni Beer-Szeba

Beer-Szeba jest najdalej wysuniętą na południe osadą Kanaanu, otoczoną pustynią. „Wszakże i syna służebnicy, naród zeń uczynię, przeto iż nasieniem twoim jest".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pustynia daw.

tu: pustkowie, miejsce bezludne. „Są w Litwie pustynie,” Konrad Wallenrod

puszcza

pustynia; daw. określenie miejsca opustoszałego, bezludnego. „W puszczy bezludnej; stąd jego tak zgodnie” Boska Komedia

puszczać w odkupy

dzierżawić, dawać komuś coś w dzierżawę za okresową opłatą. „Niech płacą, rosę puszczam w odkupy Żydowi;” Balladyna

puszczać w odwłokę

zwlekać. „Czas marnotrawi, w odwłokę puszczając” Hamlet

Puszczał sie w ziemie

wyprawiał się w głąb ziemi, w drogę pod ziemię. „Puszczał sie w ziemię Orfeus, szukając swej straty,” Treny

puszcze

tu: pustynie. „Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze, przez śniegi” Dziady, część III

Puszczyku

głos puszczyków, ptaków nocnych, był uważany za zapowiedź nieszczęścia.

puszka daw.

działo, armata. „Wałami Lachów otocz, szańce każ sypać pod puszki, inaczej hore tobi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

puszkar daw., ukr.

człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. „…ajęli oba skrzydła kozackie, środek zawalił Chmielnicki z jazdą, za którą postępowała straszna piechota zaporoska, dalej „puszkary" z armatami, dalej tabor, wozy, na nich służba obozowa, zapasy żywności, wreszcie czabanowie z zapaśnymi stadami i bydłem.…” Ogniem i mieczem

puszkarnia daw., z węg. puska : karabin

zakład pracy puszkarza, tj. rzemieślnika zajmującego się artylerią. „…zakonnych — znów składy, śpichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie, niezmierny arsenał, czyli Karwan, więzienia, stara puszkarnia, każdy gmach tak niezłomny i obronny, że w każdym można się było tak jak w osobnej twierdzy bronić, a wszystko otoczone murem i g…” Krzyżacy

puszkarz daw.

człowiek obsługujący puszkę, czyli działo; artylerzysta a. rusznikarz. „Przeto byli i tacy, zwłaszcza między puszkarzami Niemcami, którzy byli przekonani, że Częstochowa się nie obroni.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

Puszkin, Aleksandr Siergiejewicz 1799–1837

poeta i pisarz, główny przedstawiciel romantyzmu ros., reformator ros. języka literackiego; kamerjunkier (młodszy szambelan) cesarza Mikołaja I Romanowa. W swoich utworach krytykował carski despotyzm, przebywał na zesłaniu w Kiszyniowie, Odessie, na Kaukazie i na Krymie, następnie w odosobnieniu w rodzinnym majątku; po przywróceniu do łask i wezwaniu do Moskwy car osobiście zajmował się cenzurowaniem pism poety przed publikacją. Autor m.in. poematu Rusłan i Ludmiła (1820), Jeniec kaukaski (1822), Fontanna Bachczyseraju (1823), Cyganie (1824), poematu dygresyjnego Eugeniusz Oniegin (1833), tragedii romantycznej Borys Godunow (1825). W Moskwie poznał osobiście Adama Mickiewicza, tłumaczył jego utwory na rosyjski. Zginął 10 lutego 1837 r. w wyniku ran odniesionych w zaaranżowanym wskutek intrygi dworskiej pojedynku w obronie honoru żony. „Myśli i uczucia, tło i akcesoria, porównania i rytm tych utworów były zapożyczone, częstokroć żywcem wzięte, z Puszkina i Lermontowa.” Syzyfowe prace

puszy

popr.: puszy się. „Lud ten puszy mnogością żeglujących łodzi,” Odyseja

puszyć

tu: pokazywać. „Maćko chciał sam iść, ale skończyło się na tym, że Hlawa, któren był pachołek zuchwały i rad wobec ludzi, a zwłaszcza wobec dziewcząt, puszył odwagę, wziął za pas topór, w rękę kosztur i poszedł.” Krzyżacy

puszyć się

tu: rozrastać się. „Ową nienawiść mężczyzn, którą ciągle puszą.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

puszysz

dziś popr.: puszysz się. „Puszysz siłą: ciebie z nóg nie zwali” Odyseja

putare wulg.

kurwa. „Tamci biegną, ale Grecy, ciągnąc kotły po ziemi, stękając, klnąc po swojemu: „putare" i „porka", popychając i poganiając się wzajemnie, znikają za żerdzią, oddzielającą świat od Harmenze.” Pożegnanie z Marią

Putywl

miasto w płn.-wsch. części Ukrainy. „Nie stanowiło ono całej kniaziowej fortuny, bo od województwa sandomierskiego począwszy, ziemie jego leżały w województwach: wołyńskim, ruskim, kijowskim, ale naddnieprzańskie państwo było okiem w głowie zwycięzcy spod Putywla.” Ogniem i mieczem

puzdro starop.

skrzynka lub pudło z przegródkami, zwykle z zamkiem, okuciami i uchwytami. + 1 inne znaczenie „Niektóre zaś komnaty całe od złota; krzesła i ławy bisiorem albo lamą kryte, stoły z marmuru i alabastru, a co sepetów, puzder, zegarów, w dzień i w nocy czas pokazujących, tego by na wołowej skórze nie spisać.” Potop to słowo w 2 lekturach →

Pylades mit gr.

kuzyn i wierny przyjaciel Orestesa; towarzyszył mu w wędrówkach, kiedy uciekał prześladowany przez Erynie po zabiciu matki Klitajmestry i jej kochanka Ajgistosa. „potem jak Pylades drugi,” Kordian

Pylades Orestes

w legendzie greckiej para nierozłącznych przyjaciół. „Czym był Pylades dla Orestesa, tym dla ciebie była synogarlica.” Ludzie bezdomni

pylinka

pyłek „Ale twój ojciec na wszelką pylinkę ziemi i na wszelkie ziarneczko mrze z upragnienia, a ty znów w tym roku sępa ludziom pokazujesz ze strachu, że cię w sołdaty zaraz wezmą.” Nad Niemnem

Pylos

miasto na wybrzeżu Messeńskim, w rzeczywistości poematów Homera rządzone przez Nestora, najstarszego uczestnika wojny trojańskiej. „Do Sparty i na Pylos piaszczysty.” Odyseja wszystkie 7 wystąpień →

pyrć reg.

właśc. perć, górska ścieżka, wydeptana przez kozice, używana przez owce i pasterzy. „Prowadzili ich więc wśród śniegów, skał, wirchów i przełęczy, sobie tylko znanymi „pyrciami", przez miejsca tak niedostępne, że — rzekłbyś — i ptak nie mógłby przez nie przelecieć.” Potop

Pyriflegeton mit. gr.

rzeka w podziemnej krainie umarłych, jej nazwa oznacza „płynący ogniem". „W nurt Acheronu, Pyriflegeton z Kokytem,” Odyseja

Pyrron 376–286 r. p.n.e.

filozof gr., główny przedstawiciel sceptycyzmu, szkoły filozoficznej odrzucającej możliwość poznania prawdy. „Głupota, jak powiada Pyrron, w niczym nie jest gorsza od mądrości i w niczym się od niej nie różni.” Quo vadis

Pyrrus 319–272 p.n.e.

król Epiru, wybitny taktyk wojenny, toczył wojnę przeciw Rzymianom w płd. Italii; jedną ze zwycięskich bitew okupił ogromnymi stratami, stąd wyrażenie: „pyrrusowe zwycięstwo". „Niczym były hufce Pyrrusowe przy onych wojskach, całych od złota, klejnotów i strusich piór.” Ogniem i mieczem

pyrrusowe zwycięstwo

zwycięstwo okupione zbyt wielkimi stratami, równające się klęsce. Określenie pochodzi od imienia króla Epiru Pyrrusa (319–272 p.n.e.), który w wojnie z Rzymianami (280 i 279 p.n.e.) w dwóch wygranych bitwach poniósł tak poważne straty, że miał wówczas zawołać: „Jeszcze jedno takie zwycięstwo, a jesteśmy zgubieni!". „Będzie to ich pyrrusowe zwycięstwo.” Ludzie bezdomni

pysar ukr.

pisarz. „Ot, poszedłby do pysara i kazałby sobie przeczytać, bo ni pisaty, ni czytaty ne umiju.” Ogniem i mieczem

pyśmo ukr.

list. „— Pyśmo do hetmana!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pyszczyć gw.

tu: ryć. „Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą po cebuli, ale na szczęście to jeno sąsiedzka maciora ryła się pod płot.” Chłopi, Część czwarta - Lato

pyszny

tu: bogato zdobiony bądź dobrze wykonany. + 2 inne znaczenia „Więcej niż sto mil lecieć musicie na północ, bo tam dopiero, na samym biegunie królowa śniegu ma swój pyszny zamek, w którym zorza północna pali się co wieczór wspaniałymi ogniami.” Baśnie to słowo w 3 lekturach →

pytać starop.

prosić, żądać. „Chodzę nie pytając brodu.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

pytał

«Od początku szukałeś na nas jakiegoś zarzutu. Po co zadawałeś te wszystkie pytania? Czy przyszliśmy prosić o rękę twojej córki? Albo czy ty chciałeś poślubić naszą siostrę?», zob. Raszi do 44:19. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pytel gw.

drobne sito, przez które w młynie odsiewano mąkę od otrąb; trzepać na pytel : szybko i mechanicznie. + 2 inne znaczenia „— Dzień kiej wół, pora na robotę — szepnął, przeciągając koście, i klęknął pod krzyżem do pacierza, ale nie trzepał na pytel, jak to zawdy robił, bele jeno zbyć, a dużo nawzdychać, a w piersi się nagrzmocić i tyla się nażegnać, jaże kulas zdrętwieje; dzisiaj b…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

Pytia

kapłanka świątyni Apollina w Delfach w starożytnej Grecji, słynąca z przepowiedni, które wygłaszała wśród dymów i oparów wydobywających się ze skalnej pieczary. „Wypalał niezmierną ilość papierosów i wskutek tego zapewne przezywano go „Pytią" (dlaczego jednak zwano go także „Żydówką" — trudno dociec).” Syzyfowe prace

pytki daw.

śledztwo, przesłuchanie. „Basia tego samego dnia wzięła Tatara na pytki, idąc jednak za radą męża i przestrzeżona o Azjowej dzikości, postanowiła nie nacierać zbyt od razu.” Pan Wołodyjowski

Pytlasiński, Władysław 1863–1933

mistrz świata w zapasach, aktor polskiego kina niemego. „…z najciekawszych książek północnej geograficznej szerokości, wszechświatowy mistrz czarnej i białej magii, pogromca Pytlasińskiego, Eddie Polo, apaszów i detektywów!…” Bankructwo małego Dżeka

Pyto

dawna nazwa Delf, siedziby wyroczni Apollina, w której wróżyła Pytia. „Gdy kamienny próg Pyto przestąpił był krokiem,” Odyseja

pyżgać reg.

uciekać, rzucać się. „Jak tylko skrę na sznurku zobaczę, muszę zaraz w bok pyżgać, co siły w nogach, i ubiegłszy z pół sta kroków, pod szańcem na ziemi przypaść.” Potop

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.