Litera P

2621 słów, strona 4 z 11.

pisma niewarte nawet ksiąg nazwiska: w wersach 72–81 Krasicki krytykuje współczesne mu niepokojące zjawisko. O niezmiernym rozprzestrzenianiu się w druku miernot literackich pisał również Węgierski w dedykacji Organów Krasickiemu: „Zbytek, który nas zgubił, do wierszy się nawet rozciąga; nie masz aż do ostatniego żaczka, który by ich nie robił, pewien zakon najbardziej w nich jednak przesadza i sądząc z pozoru, zdaje się, że wszystkie członki jego na złych się poetów poświęciły. Nie masz święta, uroczystości, wesela, urodzin, pogrzebu, stypy, żebyśmy na nie z magazynu tego wierszy nie mieli; z czasem na wszystkie dni roku dostaniemy. Szczęśliwy WKsMość jesteś, że od tych parnaskich bredni wolne masz uszy; my nimi zupełnie przywaleni jesteśmy. To szaleństwo już wszystkie ogarnęło stany, Poważne nawet piszą wiersze kasztelany. U których, jako dawna przypowieść nam niesła, Ani głowa do rady, ani tył do krzesła”. (T. K. Węgierski, Organy , oprac. J. W. Gomulicki, Warszawa 1956, s. 8). „Zgoła pisma niewarte nawet ksiąg nazwiska.” Satyry
pismo klinowe: pismo, którego znaki miały kształt klinów; było używane w starożytności w krajach Bliskiego Wschodu (Babilonia, Persja). „Gładkie albo chropawe ich płaszczyzny tu i ówdzie miały na sobie rysy ostrego żelaza, jakby pismo jakieś klinowe pracowicie wyryte.” Ludzie bezdomni
pistacji: hebr. בָּטְנִים ( botnim ): ‘pistacje’. Pistacje lub brzoskwinie, zob. Raszi do 43:11; orzechy, zob. Ibn Ezra do 43:11. We współczesnym hebrajskim: ‘orzeszki ziemne’. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pistol: fr. nazwa dublona, złotej monety hiszpańskiej z XVI i XVII w., zawierającej ok. 6 g czystego złota; na jej wzór wprowadzono we Francji w 1640 r. luidor (od fr. Louis d'or , także: ludwik); 1 ludwik (luidor) wynosił 8 talarów, 1 talar wynosił 3 liwry (funty), zaś 1 liwr wynosił 20 sou. + 1 inne znaczenie „Założyłbym się, że w tych wstążkach i perukach utonęło co najmniej dwadzieścia pistoli; zaś dwadzieścia pistolidwadzieścia pistoli — pistol wynosił wówczas 11 funtów; 20 pistoli [równało się] 220 funtów.” Skąpiec to słowo w 2 lekturach →
pistol hiszpański: złota moneta z XVI i XVII w. „Było tam sześć poczwórnych pistoli hiszpańskich, nie licząc dwudziestu lub trzydziestu sztuk mniejszych.” Podróże Guliwera
Pistolety gwintowane z muszami: gwint w broni palnej: spiralne żłobkowanie wnętrza lufy, które nadaje pociskowi ruch postępowo-obrotowy i zwiększa celność; musza (muszka) — występ na końcu lufy broni palnej, służący do celowania. „— Pistolety gwintowane z muszami... Strzały do pierwszej krwi...” Lalka
pisz na Berdyczów daw. przysł.: pisz tam, gdzie list i tak nie dojdzie, przen.: nie znajdziesz mnie. „Pisz na Berdyczów — znajdziesz mnie!” Noc listopadowa
piszczel a. kij: prymitywna ręczna broń palna, używana od XIV w. „Każden zbrojny, ale w najrozmaitszą broń: jedni mieli łuki i sajdaki na plecach, niektórzy samopały albo tak zwane z kozacka „piszczele", inni szable tatarskie, inni kosy lub wreszcie tylko kije z przywiązaną na końcu szczęką końską.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
piszczka: tu: określenie płaczącej dziewczynki. „Ruszaj, skądeś przyszła, a do cudzych drzwi nosa nie wtykaj, bo ci przytną razem i z tą piszczką twoją!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Pitia a. Pytia: kapłanka świątyni Apollina w Delfach w starożytnej Grecji, słynąca z niejasnych przepowiedni, które wygłaszała wśród dymów i oparów wydobywających się ze skalnej pieczary; przed wieszczeniem żuła liście laurowe, wróżyła, siedząc na trójnogu. „Jak razem Pitia i Cyganka,” Kwiaty polskie
piukać daw., gw.: o ptaku: kwilić, świergotać. „Boś ano, człowieku, w pazurach śmierci, jako ten ptaszek z gniazda podebrany, co se piuka radośnie, trzepoce, przyśpiewuje, a nie wie, że go wnet zdradna ręka przydusi za gardziel i lubego żywota zbawi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
piwa zronił: zwymiotował piwo. „Bych też nabarziej piwa wczorajszego zronił.” Pieśni
piwnymi oczami: Dziewierski ma w innym miejscu oczy siwe (a więc jasnoniebieskie). „Piwnymi patrzy się oczami” Kwiaty polskie
piwo drozdowskie: ze znanego browaru w Drozdowie koło Łomży. „Bułki były stare i twarde jak rzemień, a piwo nosiło pseudonim „drozdowskiego" prawdopodobnie dla tej racji, że miało smak kwaśnego soporu z ogórków, a temperaturę kałuży na gościńcu w dzień upalny.” Syzyfowe prace
piżmem: lekarz sam przyrządzał lekarstwa, do których używano również pachnącego piżma. „Każda nazajutrz piżmem zalatuje” Fraszki
piżmo: rodzaj ostrych perfum. „Po obiedzie wpadł po akta dependent, pachnący piżmem.” Mendel Gdański
pjanica: dziś popr.: pijanica. „Tylko stary pjanica, gdy już spali trzewa,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
pjany daw. forma: dziś: pijany. „Mój tata grał na dudach; pięknie grywał pjany,” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
pjawki: Rodzaj psów angielskich, małych i silnych, zwanych pijawkami, służy do łowów na wielkiego zwierza, szczególniej niedźwiedzia. „Dwie pjawki, które w całej okolicy słyną,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
plac: tu: plac boju. „Bym wyszedł na plac, szczęścia doświadczył żelazem:” Iliada
plac / Puścił: ustąpił miejsca. „Puścił królowi polskiemu;” Pieśni
Plac Bastylii: niegdyś znajdowała się na nim twierdza Bastylia, zamieniona w w. XVII na więzienie polityczne. Zdobycie i zburzenie Bastylii przez lud paryski w dniu 14 lipca 1789 r. zapoczątkowało wielką rewolucję francuską. Obecnie na placu Bastylii wznosi się Kolumna Lipcowa, pomnik ku czci ofiar rewolucji lipcowej 1830 r. „Plac Bastylii...” Lalka
plac Grzybowski: plac w śródmiejskiej dzielnicy Warszawy. Dawniej było tu centrum handlowe. „Myślałem, że chce mnie odprowadzić; więc poszliśmy na plac Grzybowski w milczeniu, bo Katz nigdy nic nie mówił.” Lalka
Plac Marsowy a. Pole Marsowe: utworzony w XVIII w. przez króla Stanisława Poniatowskiego, wzorowany na paryskim plac do rewii wojskowych, powstały na terenie daw. Nowej Wsi; wieś w 1782 a. 1784 r. została przeniesiona na obszar rozciągający się wzdłuż alei pomiędzy obecnym pl. Zbawiciela a pl. Politechniki (stąd nazwa dzisiejszej ul. Nowowiejskiej), zaś u zbiegu Al. Ujazdowskich i ul. Piusa powstał Plac Marsowy; w XIX w. odbywały się ma nim wystawy przemysłowo-rolnicze, okresowo funkcjonował też lunapark, następnie na terenach tych powstał w l. 1893–1896 istniejący do dziś park Ujazdowski (urządzony przez ogrodnika Franciszka Szaniora). „Leć na plac Marsowy!” Kordian
Plac Republiki: na prawym brzegu Sekwany, na przedłużeniu linii wielkich bulwarów. „…de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami ks.…” Lalka
Plac Saski: plac znajdujący się przed nieistniejącym Pałacem Saskim w Warszawie; dziś: Plac Piłsudskiego. „Prowadzić na Plac Saski...” Kordian
plac zborny: agora. „Na plac zborny wysłuchać przybylca supliki,” Odyseja
Plac Zwycięstwa: sądząc po umiejscowieniu przy tym placu londyńskiego kościoła pod wezwaniem św. Marcina, jest to Trafalgar Square . „Na Placu Zwycięstwa, przy galerii obrazów.” Rok 1984
plac, z którego rozchodzi się siedem ulic: plac Opery. „Wokulski znajduje się na środku placu, z którego rozchodzi się siedem ulic.” Lalka
Placeat tibi łac.: przyjmij z upodobaniem; pierwsze słowa formuły ofiarowania odprawionej właśnie mszy, wypowiadane przez kapłana w rozesłaniu, tj. końcowej części katolickiej łacińskiej mszy w rycie trydenckim. Cytowana dalej fragmentami pełna formuła: Placeat tibi, sancta Trinitas, obsequium servitutis meae: et praesta, ut sacrificium quod oculis tuae maiestatis indignus obtuli, tibi sit acceptabile, mihique, et omnibus pro quibus illud obtuli, sit te miserante propitiabile. Per Christum Dominum nostrum. Amen. tłumaczy się jako: „Trójco Przenajświętsza, przyjmij z upodobaniem hołd swego sługi i spraw, niech ta ofiara, którą ja niegodny złożyłem przed obliczem Twego majestatu, Tobie będzie miła, mnie zaś i wszystkim, za których ją ofiarowałem, niech przez miłosierdzie Twoje zjedna przebaczenie. Przez Chrystusa Pana naszego. Amen". „«Placeat tibi» rzekł do Trójcy,” Kwiaty polskie
Placencja: najprawdopodobniej chodzi o hiszpańską miejscowość Plasencia de Jalón. „…koń skoczy przebiec chłodne, mroczne aleje drogi pampeluńskiej, wyjechać z obrębu oliw i winnic, zawrócić na południe ku Placencji, a stamtąd cichaczem rzucić się w bok, w zgorzałe, sypkie, spadziste rumowia dolin.…” Popioły
płachetka: mała, skromna płachta. „Leży na ławie, na pęku siana świeżego, przykrytym jakąś płachetką.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
płaci kryć: czy opłaca się ukrywać. „A płaci kryć?” Fraszki
płacić: tu: znaczyć. „Więcej u pana słowo niewiast płaci;” Grażyna
placmajor daw.: oficer pomocniczy komendanta miasta lub twierdzy. „Nazajutrz przyszedł placmajor z rezolucją, ażebyśmy do podróży byli gotowi.” Popioły
Placówka: zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. „„Placówka" — imaginacja;” Wesele
płacz: tu: w znaczeniu planctus (łac. żal, opłakiwanie), chodzi tu bowiem o same Treny jako utwór literacki. „Jaka mię z płaczu mego czeka cześć na potym.” Treny
płacz i tesknica: aluzja biblijna: chodzi o „płacz i zgrzytanie zębów" w piekle (wg Św. Mateusza XXII 13). „Strzeż nas tam zawieźć, gdzie płacz i tesknica.” Fraszki
płaczą sławnej zasadzki trojańskiej: Zbudowany za radą Ulissesa koń z drzewa, za pomocą którego Grecy zdobyli Troję. „W nim płaczą sławnej zasadzki trojańskiej,” Boska Komedia
plagi: baty, razy; chodzi o wymierzanie chłosty. + 1 inne znaczenie „Karłowi tym razem na moją prośbę przebaczono i tylko go plagami ukarano.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
płakać dziewki: opłakiwać dziewkę. „A mnie płakać mej wdzięcznej dziewki pomoście,” Treny
płakały Kolmy: płakały z żalu nad losem Kolmy; charakterystyczna forma z dopełniaczem, służąca archaizacji tekstu. „Łzy nasze płakały Kolmy, a dusze nam żałość okryła.” Cierpienia młodego Wertera
płaksiwy gw.: płaczliwy. „Naród bowiem ciągnął do spowiedzi, nie bacząc na złe drogi ni na dzień płaksiwy, przykry a tak zmienny, iż co kilka pacierzów padał deszcz, to ciepły wiater przewalał się po sadach albo zaś nawet sypały śnieżne krupy grube kiej pęczak.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
płań a. płania: szeroko rozlana, niegłęboka woda; kałuża. „Na samym środku płani wodnej widać było dwie duże dzikie kaczki.” Syzyfowe prace
planeta pozbawiony daw.: dziś r.ż.: ta planeta. „Ze swojej treści byłby pozbawiony,” Boska Komedia
płanetnik: opętaniec; w mitologii słowiańskiej i według późniejszych wierzeń ludowych: pół człowiek, pół demon, pędzący chmury po niebie, rządzący deszczami i wszelkimi opadami. „Sala z jej lśniącym parkietem była dla niej przepaścią bez dna, czarną otchłanią, w której wirował ten płanetnik przyciskający do łona, łączący swe piersi, uda i nogi z piersiami, udami i nogami Karoliny Szarłatowiczówny.” Przedwiośnie
planetoidy: niewielkie ciała niebieskie krążące dokoła słońca między drogą Marsa a Jowisza. „Nareszcie przeczytawszy w gazetach o znalezieniu nowej planetoidy, której znalazca również kłopotał się o danie jej nazwiska, chciał przeznaczyć dużą nagrodę temu z astronomów, który odkryje nowe ciało niebieskie i nazwie je: Izabelą.” Lalka
plant: tu: wyrównany teren wydzielony na tor kolejowy. „Około południa dorożka przybyła wreszcie na miejsce i zatrzymała się przed samotnym budynkiem w szczerej pustce, którą łączył ze światem plant kolejowy.” Ludzie bezdomni
planta: plan, pomysł. „Jejmość w planty obfita, a w dziełach przemożna,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
plantacje daw.: planty: teren w mieście sztucznie obsadzony drzewami, krzewami i inną zielenią, służący do przechadzek i wypoczynku. „Minęły otwartą przestrzeń ze starymi drzewami, tereny dawnych prywatnych ogrodów, obrócone ostatnio w miejskie plantacje, później kilka fabryk.” Granica
płaskonosy: Filip III, król francuski, zwany Płaskonosym, syn świętego Ludwika. „Ten płaskonosy, co z dobrym Henrykiem” Boska Komedia
płaszcz jego, płaszcz strojny: „Płaszcz jego” odnosi się do jego odzienia. „Płaszcz strojny” odnosi się do owego ozdobnego płaszcza, który sprawił mu ojciec, dodatkowo ponad to, co dał innym synom, zob. Raszi do 37:23. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
płaszcz strojny: hebr. כְּתֹנֶת פַּסִּים ( ketonet pasim ). Była to: szata z delikatnej wełny, zob. Raszi do 37:3; szata haftowana lub sięgająca aż do dłoni, zob. Ibn Ezra do 37:3; szata wykonana z różnokolorowych pasów, zob. Radak do 37:3.
płaszcz wielki był moją odzieżą: Suknia, paliusz papieski. „Wiedz, że płaszcz wielki był moją odzieżą.” Boska Komedia
płat daw.: zapłata. „A wtedy Zeus te psoty równym spłaci płatem,” Odyseja
płatać: ciąć na płaty, zadawać ranę ciętą. „Wreszcie skryty Aramis nie przejmował go strachem i w przypuszczeniu nawet, że z nim odbędzie pojedynek, obiecywał sobie płatnąć go przez twarz, jak Cezar zalecał żołnierzom zrobić z Pompejuszem, aby zniweczyć na zawsze tę piękność, o którą był tak zazdrosny.” Trzej muszkieterowie
płatki bibuły: tj. nielegalnie drukowane i rozpowszechniane publikacje i apele dotyczące represji rządowych. „Tego dnia Elżbieta znowu znalazła w swej poczcie kopertę adresowaną pismem maszynowym, a w niej cieniutkie, przeźroczyste płatki bibuły, sczepione drucianą sprzączką.” Granica
Płatna to, kiedy o duszę: opłaci się, warto (to zrobić), gdy chodzi o duszę (tj. o życie). „Płatna to, kiedy o duszę,” Pieśni
płatnąć: ciąć ostrym narzędziem, rozpłatać szablą. „Ja cię tu zaraz po tych zauszniczkach płatnę.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
płatnerz: rzemieślnik wykonujący elementy uzbrojenia (w średniowieczu zbroje płytowe, później broń białą). + 1 inne znaczenie „Płatnerz, który ją nabył, odprzedał ją na drugi dzień Marcinowi z Wrocimowic herbu Półkoza z zyskiem znacznym, gdyż pancerze pochodzenia mediolańskiego ceniono wówczas nad wszystkie w świecie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Platon 427–347 p.n.e., 424/423–348/347 p.n.e., 427–347r. p.n.e.: filozof grecki, kluczowa postać w rozwoju filozofii; uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa; twórca idealizmu filozoficznego, założyciel szkoły zwanej Akademią Platońską; swoje poglądy wyrażał w formie dialogów, w których często występowała postać Sokratesa. + 2 inne znaczenia „Sokrates nigdy rozsądniej od niego nie rozumował, jak to wiemy od Platona, a poczytuje to za najwyższy zaszczyt dla tego księcia filozofów.” Podróże Guliwera to słowo w 3 lekturach →
Platonowa „Apologia Sokratesa" właśc. Obrona Sokratesa: uczeń Sokratesa, Plato (427–347 p.n.e.) twórca szkoły idealistycznej w filozofii, odtworzył w tym dziele słynną obronę Sokratesa przed sądem ateńskim, który skazał go na śmierć za rzekome nieuznawanie oficjalnej religii i demoralizację młodzieży. „Była to ręką Korzeckiego na jakimś urywku schematów kancelaryjnych skreślona cytata z Platonowej Apologii Sokratesa:” Ludzie bezdomni
płatu poprawię: zwiększę dochody; por. współcz.: płacić, płatność. „Lepiej daleko płatu sobie tym poprawię,” Pieśni
platyna: ciężki metal, o ciężarze właściwym 21,44 g. „— To jest platyna — rzekł.” Lalka
Platz! niem.: miejsce! (tu w zn.: z drogi!). „— Platz! — wrzasnąłem, przeciskając się między Grekami.” Pożegnanie z Marią
Plaut ok. 250–184 p.n.e.: największy z komediopisarzy rzymskich, autor ponad stu sztuk, w większości przeróbek komedii greckich; autor m.in. komedii Żołnierz samochwał oraz Bracia (łac.ː Menaechmi ), która stała się inspiracją dla Komedii omyłek Shakespeare'a. „Seneka nie jest dla nich za ciężki ani Plaut za lekki.” Hamlet
plauz: aplauz. „Odbiera plauz mądrości i ma sławę w zysku.” Satyry
pławki pławy , pławuki: kawałki kory przytwierdzane do górnej krawędzi sieci w celu utrzymania jej na wodzie. „Topi się, pławki na dół z sobą spycha,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
płaz: w dawnej polszczyźnie płazami nazywano zimnokrwiste zwierzęta pełzające, a więc także węże; potem słowo to stało się naukową nazwą gromady Amphibia (obejmującej żaby, salamandry itp.); dziś o wężu mówimy: gad. + 3 inne znaczenia „Onego właśnie dnia wszedł Noach i Szem, i Cham, i Jafet, synowie Noacha i żona Noacha, i trzy żony synów jego z nimi do arki —” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 4 lekturach →
płazem: płaską stroną szabli. „…ęli się już wadzić przy niej; uciszyli się jednak na widok nadjeżdżających rycerzy, zwłaszcza że pan Zagłoba począł okładać płazem tych, którzy mu na drodze stali, wołając stentorowym głosem:…” Potop
plazma: tu: bezkształtna, nieokreślona materia. „Niebo obnażało tego dnia swą konstrukcję w wielu jakby anatomicznych preparatach, pokazujących spirale i słoje światła, przekroje seledynowych brył nocy, plazmę przestworzy, tkankę rojeń nocnych.” Sklepy cynamonowe
płazować: uderzać płaską (tępą) stroną szabli. „— wołali czarni od dymu, rozbestwieni oficerowie, ustawiając nas na powrót w szeregi i płazując każdego, kto nawinął się im pod rękę.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
płazy: hebr. רֶמֶשׂ ( remes ): dosłownie 'pełzające' [stworzenia], a nie płazy w sensie biologicznym. Do tej kategorii zalicza się wszystkie zwierzęta żyjące przy powierzchni ziemi, takie jak węże, mrówki itd. „Niech wyda ziemia jestestwa żyjące” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
plażyć daw.: podobać się. „Ciebie to nie pocieszy, a i mnie nie plaży:” Odyseja
plebanii: zgodnie z melodią wiersza wyraz ten należy czytać jako czterosylabowy: ple-ba-ni-i. „Byli to z plebanii przez szlachty gromadę” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
plebeiae conditionis łac.: stanu plebejskiego. „„Otwieramy przy tym (brzmiał uniwersał) benemerendi in Republica plac każdemu plebeiae conditionis, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego związku naszego okazję przystępu i nabycia honorów, prerogatyw i beneficiorum, którymi gaudet stan szlachecki..."” Potop
pleć: usuwać chwasty rosnące pomiędzy uprawianymi roślinami. „Trzeba, że na tę chwilę wzięła owa wdowa dziewuszkę swoją na ręce i szła pleć na dworskie pole.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
płeć daw.: cera, skóra. „Co to za figura, jaki wspaniały kontur nogi, a płeć, a oczy mające w sobie coś z brylantów i aksamitu...” Lalka to słowo w 7 lekturach →
plece starop. forma: plecy. „Utnę mu rękę i plece,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pleciaki: zapewne chodzi o plecione (np. z wikliny) płoty. „Można było, skacząc tu i ówdzie przez rowy, czepiając się pleciaków, iść bez zamoczenia choćby i kilka wiorst drogi.” Ludzie bezdomni
plecyma gw.: plecami (dawna forma liczby podwójnej). „Obydwaj przyjaciele, przynagliwszy ostatnich kroków, zbliżyli się jednomyślnie do tego dębu i usiedli pod nim, plecyma wsparci o pień zawile pobrużdżony i mszysty.” Klechdy polskie
pleczysty: mający silne plecy; dobrze zbudowany. + 2 inne znaczenia „Człek był brodaty, w sile wieku, pleczysty, prawie ogromny, ale wychudły; włosy nosił ujęte w pątlik, czyli w siatkę naszywaną paciorkami; na sobie miał skórzany kubrak z pręgami wyciśniętymi przez pancerz, na nim pas, cały z miedzianych klamr; za pasem nóż w…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
pled: koc. „Jak sprzęt Boży, okryty poniszczonym pledem.” Napój cienisty
plein pouvoir fr.: pełna władza, władza całkowita. „Plein pouvoir.” Noc listopadowa
Plejady: konstelacja gwiazd.
pleła: dziś popr. forma: pełła (od czas.: pleć ) „Żeby patrzeć, jak ona pleła swe ogródki,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
plemie daw. forma: dziś: plemię. „Karząc plemie zwycięzców zbrodniami zatrute,” Reduta Ordona
plemię starop.: potomstwo. + 1 inne znaczenie „Występuj śmiele i z tobą twe plemię;” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
plemiona: to odnosi się do potomków Lota i potomków Iszmaela, zob. Bechor Szor do 27:29. „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
plenipotent: pełnomocnik, osoba upoważniona do działania w czyimś imieniu; tu: pełnomocnik właściciela majątku ziemskiego, zarządzający tym majątkiem. „A jedyną osobą, z którą należało się liczyć, był pan plenipotent Czechliński, człowiek, którego nic tu nie obchodziło, obrabiał bowiem przy wojnie i polityce własne sprawy, dalekie nie tylko od losów Boleborzy, ale i całego klucza.” Granica to słowo w 2 lekturach →
plenny: obfity. „A chcąc się plennych darów podsycić użyciem,” Satyry
pleny: stepy między Nowym Yorkiem a Kalifornią. „— Przeszedłem piechotą „pleny".” Latarnik
pleura: tu: zapalenie. „Bo wigor, z zbytku krwi dostając pleury,” Hamlet
pleuritis purulenta łac.: zapalenie opłucnej z wysiękiem ropnym. „pleuritis purulenta...” Ludzie bezdomni
plewa: w przypadku zbóż i traw: osłona ziarna. „Ponakładali podatki i od mlewa takie, że ubogi człek musi z plewą ziarno gryźć jak bydlę.” Krzyżacy
Plewna: miejscowość w Bułgarii, u podnóża Bałkanów. Zdobycie Plewny przez wojska rosyjskie po czteromiesięcznym oblężeniu (wrzesień-grudzień 1877) było punktem zwrotnym w przebiegu wojny. „— Panie Łęcki — odparł chłodno — w moim namiocie pod Plewną bywali więksi panowie.” Lalka
plewy: odpadki powstające podczas młócenia roślin, zwłaszcza zbóż. + 1 inne znaczenie „Bo zaprawdę, że jak dwaj gołębiowie zlatywaliście na urnę projektów i wyłuszczaliście ziarno praw; a na plewy wasze zlatywali się maleńcy wróblowie, świergocąc o rzeczach mniejszéj wagi.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
pli z ros.: pal (komenda otwarcia ognia). „I — «rota pli!» — i plunął z roty” Kwiaty polskie
plika: pewna liczba kartek złożonych razem. „— W dodatku — ciągnął kardynał, kładąc rękę na plice papierów — czytałem właśnie sprawozdanie tyczące się pana, lecz przed ukończeniem zapragnąłem pomówić z tobą.” Trzej muszkieterowie
pliszki: gra polegająca na rzucaniu czterech rozłupanych drewienek z gałęzi. Wygrana zależała od tego, czy ktoś rzucił do pary, tj. dwa drewienka na stronę płaską, białą i drugie dwa na stronę półokrągłą lub wszystkie cztery na jedną stronę. „Chcesz przyjść do faraona, trzeba zacząć w pliszki,” Satyry
płoch: właśc. płochy, czyli lekkomyślny. „Jakim jestem; żem nie płoch ani też ladaco.” Odyseja
płocha odmienność: niespokojna zmienność. „Sadzić na jego płochej odmienności.” Pieśni
płoche zam. ros. płochije: złe. „…siedzącego na koźle, obrzędowo i poniekąd urzędowo wypchanego sowicie we wszystkich kierunkach: — „Co to tutaj u was takie płoche bruki!" Powtarzała tę wymówkę raz, drugi i trzeci, w miarę zniecierpliwienia, aż do chwili katastrofy.…” Przedwiośnie
płocho daw.: nierozważnie; lekkomyślnie. „Musiałam leżeć na dnie, ani się płocho” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
płochość daw.: niestałość, lekkomyślność. „Zwykła go więc nie minie płochości” Iliada to słowo w 2 lekturach →
płochy daw., starop.: niestały, posiadający małą wartość. + 3 inne znaczenia „— «Płoche twe podejrzenia są dla mnie zwyczajne,” Iliada to słowo w 5 lekturach →
płochy punkt honoru: nieuzasadnione ambicje. „Zawżdy ludzi omamia płochy punkt honoru.” Bajki i przypowieści
płocina: zdrobn. od: płot. „…, z chrustu spleciona, gliną wymazana, pod dachem krzywym, niskim, dziurawym, tu wiechciem słomy, tam znów gałęźmi krytym; płocina z chrustu, ledwo że się trzyma świętej ziemi, zielska pod nim pełno, wierzba majaczy nad zielskiem wysoko, wyciągnąwszy gałęzie n…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Płock: miasto powiatowe w woj. mazowieckim. „Zdumieli się wielce i strasznie rozradowali taką możliwością, a Grzela jeszcze powiadał, co tak samo się ugodziła jedna wieś koło Płocka, o czym był wyczytał w gazecie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
płomia daw., gw.: płomienie. „Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście i takie płomia wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich...” Chłopi, Część czwarta - Lato
płomię daw., gw., daw.: dziś rz. r.m.: płomień. „Lecz proch, co płomię zgryzło i rozwiało,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
płomie a. płomię: dziś. r.m.: płomień. „A jak z ogniska buchające płomie” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
płomienia, który ślepiący blask rzucił: Tym płomieniem jest święty Jan. „Z płomienia, który ślepiący blask rzucił,” Boska Komedia
plon daw.: łup. „Za co w nagrodę ustąpię część plonu.” Grażyna
płonka: pot. nazwa jabłoni dzikiej, ew. gruszy pospolitej. „Gdzieniegdzie te wysmukłe i z widoczną starannością piastowane płonki osypane już były zawiązkami owoców, a tu i ówdzie pomiędzy nimi stare wiśnie stały, całe w potopie czerwonych jagód.” Nad Niemnem
płonny daw.: daremny, nic nieznaczący. + 1 inne znaczenie „Rzuć więc, prosimy cię, te płonne żale” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
płono starop.: daremnie, na próżno (dziś mówi się: „płonne nadzieje"). „Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?” Treny
plonuje setnym ziarnem: wydaje bardzo dobry, znakomity plon. „— Coby się nie miał przesiadać od miski do miski, kiedy tam ziemia taka, że sama bez człeka plonuje setnym ziarnem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
płony daw., daw., gw., starop.: niepotrzebny, daremny (dziś: „płonny"; por. „płonne marzenia"). + 3 inne znaczenia „Boś ano bezbronny, słaby i płony jako ten listeczek, którym wiater żenie po świecie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
Płoskirów dziś: Chmielnicki: miasto w zach. części Ukrainy, nad rzeką Boh. „— Jedź więc waćpan, a wieści przed sobą puszczaj, że Chmielnicki już pobit i że książę Płoskirów już minął — rzekł pan Skrzetuski.” Ogniem i mieczem
płotka: drobna srebrno-biała ryba z czerwonymi płetwami. „A Szaman, ujrzawszy wyskakujące rybki ku zorzy wieczornéj, rzekł: oto widzisz tę płotkę, co przeleciała przez powietrze i znów utonęła.” Anhelli
płótnianka: wierzchnie okrycie zrobione z płótna, rodzaj lekkiego płaszcza. „Skrobek tylko co dosiał ostatnią garść pszenicy; stał on w zachodniej łunie w płótniance siwej, przepasany płachtą lnianą, z obnażoną głową, z twarzą jasną i rozradowaną, patrząc w purpurę zorzy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
płótno: zwyczajowa nazwa tkaniny o splocie płóciennym (przeplot wątku i osnowy jest równa i wynosi 1), wykonanej pierwotnie z włókna lnianego lub konopnego; na bieliznę używano rodzaju płótna zw. batyst : b. cienkiej, lekkiej i gęstej tkaniny z pojedynczej przędzy lnianej, bawełnianej lub jedwabnej. „— Znalazł się nawet jakiś głupiec, co ją już włożył na trupa; ale spostrzegłam to w samą porę i zdjęłam z niego tę piękną sztukę białego, czystego płótna.” Opowieść wigilijna
płótno kużelne: proste płótno domowej roboty. „Zapłakana, zakłopotana, wśród śpiewających, na nikogo nie spojrzawszy, przebiegła, między śliwowe drzewa wpadła i płótno kużelne, wąskimi pasami u brzegu gaju rozesłane, z trawy ściągać zaczęła.” Nad Niemnem
płoty: dziś popr. forma N.lm: płotami. „Daleko w głębiach rozpadlin widać było odległe hale, jasnozielone niby ogrody, obwiedzione kamiennymi płoty.” Popioły
płowieć: tracić intensywność barwy pod wpływem działanie światła. „Wielbłąd w słońcu zapłowiał stąd o kroków siedem” Napój cienisty
płowowłosy: blondyn. „Wtem Atryd płowowłosy obudwóch powitał:” Odyseja
płowy: (o włosach) jasny. „Nie mógł się jednak powstrzymać od rzucania od czasu do czasu nieco łakomych spojrzeń na łysiejącą nieco z tyłu płową głowę Lichtensteina, na szyję, plecy i ramiona, pragnąc zarazem wymiarkować, czyli też wiele miałby z nim do roboty, gdyby się im spotkać przy…” Krzyżacy
plucha: tu: łotr. „Zaraz by w bagnie skąpał się ten plucha,” Grażyna
plucho: flądro, brudasie. „Precz, plucho!” Romeo i Julia
pluder: pogardliwe określenie Niemca. „Wziął się pluder za kłonice, trzyma się krzepko, za obie.” Popioły
pludrak a. pludra pogard.: Niemiec. „— Pludraki, ścierwie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
pludry przestarz., daw.: krótkie spodnie, sięgające do kolan lub do połowy ud, z bufiastymi nogawkami i pionowymi rozcięciami odsłaniającymi tkaninę podszewki. + 3 inne znaczenia „Herbu Zerwipludry...” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
pług: narzędzie rolnicze przeznaczone do orki. „Chociaż sąsiedzi zwali go i Polanami także, iż był naród polnych oraczów i za pługiem chadzał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
pluralitas łac.: większość. „— Z góryśmy przy tym uradzili — dodał pan Służewski — że to nie ma być sejm, jeno pluralitas ma stanowić, więc niczyje veto nie mogło sprawy popsować, jeno oponenta bylibyśmy na szablach roznieśli.” Potop
pluribus impar łac.: nawiązanie do dewizy Ludwika XIV: „nec pluribus impar" (pol. żadnego innego podobnego). „Ludwik XIV pochłaniał mniejsze gwiazdy dworu w promieniach swojej jasności; jego ojciec zaś, jako słońce pluribus impar, pozostawiał blask osobisty każdemu z ulubieńców swoich, każdemu z dworzan własną jego wartość.” Trzej muszkieterowie
plus puissants que les monarques fr.: potężniejsi niż monarchowie. „Są oni przecie plus puissants que les monarques.” Popioły
pluta: plucha, pogoda charakteryzująca się dużą ilością opadów różnego rodzaju. „Mijał ohydne budynki, stawiane, jak to mówią, psim swędem, z najtańszego materiału, kryte papą, którą wiatr poobdzierał, a zimowe pluty podziurawiły doszczętnie.” Przedwiośnie
Plutarch 45–125 n.e.: gr. filozof i historyk, autor Żywotów sławnych mężów . „…padków, prawdziwa historia czynów ludu, a nie jego rządu, wieczyście nowa, krwią przesiąkła, pełna żywotów godnych pióra Plutarcha albo Carlyle'a...…” Syzyfowe prace
Pluton mit. rzym.: bóg świata podziemnego; syn tytana Saturna i tytanidy Ops, brat Jowisza, Neptuna, Ceres, Westy i Junony; mąż Prozerpiny. Tu błędnie wprowadzony zamiast Hadesa. + 1 inne znaczenie „I do Plutona, by gniew ich złagodzić;” Antygona to słowo w 2 lekturach →
Plutus: właśc. Pluton, rzymski odpowiednik Hadesa, boga podziemnej krainy umarłych. „Z Plutusem święcę gody” Noc listopadowa
Płużne: pracujące bardzo ciężko, jak przy pługu. „Płużne te bydlęta” Satyry
płużyć daw.: mieć powodzenie; mieć się dobrze; mieć znaczenie; popłacać. + 2 inne znaczenia „A on: «W twym mieście, gdzie zawiść tak płuży,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
plwać daw.: dziś popr.: pluć. „Na tarcz jego błyszczącą piasek miotałem i plwałem.” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →
plwanie: opluwanie, plucie. „Że wszystkie ludy wzrokiem dosięgną i plwaniem.” Kordian
plwina: plwocina. „Strzykając plwiny rekordowe,” Kwiaty polskie
płynąć pod wodę: płynąć pod prąd. „…wezbrania i nadzwyczaj bystrych prądów na Dnieprze trzeba było lądem odbywać, gdyż żaden bajdak nie mógł owej zimy płynąć pod wodę.…” Ogniem i mieczem
płytki: w pierwodruku: płatki. „…iegłe rozwidniało część wzgórza śniegowego swym sztucznym, do zaduchu izdebnego nawykłym poblaskiem, ukazując w tym miejscu płytki i samotny ślad obutej stopy męskiej z głębszym nieco wydrążeniem od obcasa, w którym ktoś ciekawy czy też nic pilniejszego do rob…” Klechdy polskie
płytnik: flisak. „Jeden za drugim pod ciemną ścianą boru wieńczącego wysoki brzeg rzeki płynęły złote w słońcu, a stojący u sterów płytnicy, w białej odzieży, silni jak wodne olbrzymy, nadając rudlom ciężkie półobroty, uderzali nimi po wodzie, która z wielkim pluskiem tryskała…” Nad Niemnem
pływacz: dziś: pływak. „…owiek zeszedł trochę niżej, stanął na głazie chwiejącym się i patrzał chwilę obłąkanym wzrokiem — potem wyciągnął ręce jak pływacz, który ma dać nurka, i pchnął się z całej siły naprzód — słyszeliśmy wszyscy odgłos ciała spadającego po urwiskach — a oto szabla…” Nie-Boska komedia
pniów daw. forma: dziś popr. forma B.lm: pni. „Na żwirze, dokoła pniów, pod budynkami, w rynsztokach leżały jej białe kwiatki z ośrodkiem czerwonawym, jakby skrwawionym od ukłucia śmierci.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →
Po bracie się pocieszył koroną i żoną: Jan Kazimierz ożenił się z Marią Ludwiką Gonzagą, wdową po Władysławie IV. „Po bracie się pocieszył koroną i żoną.” Potop
po brodę: hebr. עַל שָׂפָם ( al safam ) dosł. [aż] po wąsy . „Człowiek to trędowaty: nieczystym jest; za nieczystego poczyta go kapłan: na głowie jego zakażenie jego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Po chleb aniołów wyciągałaś szyję: Przez chleb aniołów poeta rozumie wyższą wiedzę spekulacyjną, umiejętność, która umysłowego łaknienia człowieka na tej ziemi dostatecznie nie zaspokaja, a którą tylko w życiu wiecznym, pozaświatowym całą obejmie i sytym się stanie. „Lecz którym nigdy nie może być sytym,” Boska Komedia
po ciemnie: po ciemku (por. ciemno). „Dawno widzianych ludzi rozeznać po ciemnie.” Dziady. Widowisko, część I
po cośmy przyszli: po co przyszliśmy. „Wszyscy troje dobrze wiemy, po cośmy tutaj przyszli.” Opowieść wigilijna
po czemu daw.: po ile?; pytanie o cenę.
po czymże poznam: «Nie poprosił o znak, lecz rzekł: powiedz mi, czym zasłużą sobie [moi potomkowie], by zachować tę [ziemię]? A Bóg mu odpowiedział: zasłużą sobie dzięki ofiarom, [które będą Mi składali]», zob. Raszi do 15:8. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
po długim względzie, rozględzie: po długim namyśle. „Po długim względzie, rozględzie,” Ballady i romanse
po dniu: za dnia. „Postanowił pójść do dworu, obejrzeć go po dniu i — last not least — coś ciepłego wypić czy też przekąsić.” Przedwiośnie
po faktorsku: w sposób właściwy faktorowi; faktor (daw.): pośrednik handlowy. „Żadna męczarnia nie może być przyrównana do tej, jaką znosił ten człowiek nieśmiały, małomówny, nieposiadający za grosz ani inicjatywy, ani sprytu, gdy mu przyszło kaptować rodziców, narzucać im się po faktorsku, zachwalać swoją stancję.” Syzyfowe prace
po harapie daw.: po sprawie, dokonane; harap — bicz z krótką rękojeścią i długim plecionym rzemieniem, używany dawniej na psy myśliwskie; por. przysł.: jak z bicza strzelił. + 1 inne znaczenie „„Potem — myślał pan Skrzetuski — doniosą mi szyderczo, że jest po harapie, a sami umkną gdzieś w puszcze litewskie lub mazowieckie, gdzie ich nawet książęca potężna ręka nie dosięgnie".” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
po jednemu: dziś popr.: po jednym. „Tymże sposobem postąpiłem i z drugimi, wyciągając po jednemu z kieszeni.” Podróże Guliwera
po kaduka: w jakim celu, po co; kaduk : czart, diabeł. Nazwa przeniesiona z choroby zwanej epilepsją, padaczką ( caducus po łacinie znaczy: padający), którą w średniowieczu przypisywano opętaniu przez diabła. „Po kaduka Podstolina” Zemsta
po kądzieli: w linii żeńskiej. „…, że mąż jej pochodził z tego samego rodu książąt mazowieckich, z którego pochodzili królowie Władysław i Kazimierz, a po kądzieli i obecnie panująca królowa, władczyni jednego z największych państw w świecie.…” Krzyżacy
po lekuchnu: leciutko; por. konstrukcję: po trochu. „A ów dąb sędziwy szumiał, po lekuchnu szumiał, gdzieś od samego serca wiodąc rozhowor cichy, a przypominając owe dawne wieki swej młodości.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
po macku: po omacku; na oślep. „I wyskoczywszy z kajuty, po macku” Hamlet
po mym słowie: pod moje dyktando. „Będziesz pisał po mym słowie.” Zemsta
po nas wdzięczności/ Nie uznasz: nie doznasz od nas wdzięczności. „Nie uznasz, Panie, za Twe życzliwości.” Treny
po nich włosy strzygą: staroż. symbol żałoby. „Że po nich włosy strzygą i łzy leją żywi.” Odyseja
po niewoli: wbrew swojej woli. „Więc po niewoli sobie i wam staję.” Antygona to słowo w 3 lekturach →
po nim: słowa 'po nim' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „A oto rodowód Iszmaela, syna Abrahama, którego zrodziła Hagar, Micrejka, służebnica Sary, Abrahamowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
po odłączeniu się Lota: midrasz uczy, że jak długo niegodziwy Lot był obok Abrama, Bóg nie przemawiał do niego, zob. Raszi do 13:14. „Abram osiadł w kraju Kanaan, a Lot osiadł w miastach owej okolicy, i rozbił namioty aż do Sedomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
po osobno: dziś: osobno. „Z nieba na nas leje się pochmurność, a my w tej pochmurności tak jak prawie groch rozsypany, którego każde ziarnko toczy się po osobno i po osobno gnije...” Nad Niemnem
po pijanu: dziś popr.: po pijanemu; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Co po pijanu napadł Tezeusza.” Boska Komedia
po prawdzie: prawdę mówiąc. „Lecz po prawdzie niedługo ze zmorą marudził —” Dusiołek
po przykrej przeprawie: przez rzeką. „Zdrowie, życie nieść na szwank po przykrej przeprawie,” Satyry
po psa: Herakles mowi o Cerberze, trójgłowym psie pilnującym wejścia do Hadesu. „Kazał mi po psa chodzić aż tutaj w głąb ziemi,” Odyseja
po pytaniu daw.: po prośbie, na żebry. „Łatwo było iść w jego tropy, gdyż rozdzielał hojne jałmużny, zakupował msze, dawał na dzwony, wspomagał podupadłe kościoły, więc niejeden dziadyga chodzący „po pytaniu", niejeden klecha, ba, nawet i niejeden pleban wspominali go z wdzięcznością.” Krzyżacy
po ranu: rano, o poranku. „Jeśli po ranu, w marzeniach przedświtu,” Boska Komedia
po ranu karmie nie wspomniała: z rana nie dopominała się o jedzenie; karmia (starop.): pokarm, dziś tylko o pokarmie dla zwierząt mówi się karma. „Nigdy ona po ranu karmie nie wspomniała,” Treny
po razu: dziś: po razie. „Spojrzała jeszcze po razu na Krzysię i na pana Wołodyjowskiego, który przez ten czas podniósł bębenek, po czym nagle wyszła z pokoju.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
po równie daw.: dziś: po równo. „— Niechaj Fortuna rozsypie na was po równie wszystkie dary, dostojni panowie.” Quo vadis
po rusińsku: język ruski jeszcze długie wieki potem był urzędowym językiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. „W tych wojnach nauczył się po rusińsku, a potem na dworze Witoldowym nieco po polsku; po niemiecku umiał, a przynajmniej powtarzał tylko trzy wyrazy: ogień, krew i śmierć.” Krzyżacy
po ścianach złożone pałasze ...: w opisie dekoracji wskazał autor: ponad sofą „złożone w krzyż szable", „ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic ". „i po ścianach złożone pałasze,” Wesele
po somsiedzkum: dziś popr.: po sąsiedzku. „— Po somsiedzkum przyjechał, z dobrą wolą.” Krzyżacy
Po starym i po nowym pergaminie: To jest: po księgach Starego i Nowego Testamentu . „Po starym i po nowym pergaminie” Boska Komedia
Po stracie syna pocieszył żal wdowi: Trajan (Patrz o nim w Czyśćcu pieśń X). Niżej w tej pieśni poeta przypomina tradycyjną legendę o Trajanie. Na gorącą modlitwę świętego Grzegorza, który był wielkim wielbicielem cnót tego cesarza, dusza Trajana z piekła, gdzie był wtrącony jako poganin, powróciła znów do swojego ciała i w tym krótkim czasie swojego drugiego życia na ziemi, ten cnotliwy Cezar stał się chrześcijaninem. „Po stracie syna pocieszył żal wdowi,” Boska Komedia
po swe wszytkie czasy: przez całe swoje życie. „Sam jeden lata po swe wszystkie czasy,” Pieśni
po swych liściach wdowie: owdowiałe, w żałobie po swych liściach. „Wóz pod to drzewo, po swych liściach wdowie,” Boska Komedia
po swym piecu jeśca zwrot przysł.: mieć coś po piecu, tj. mleć rzecz właściwą, dostosowaną do ramienia (barku); tu więc: odpowiedniego jeźdźca. „Bo jeszcze nie masz po swym piecu jeśca.” Fraszki
po synie: dziś popr. forma Msc.lp: po synu. „Ona także z tęsknoty po synie ze świata” Odyseja
po szkodzie korzysta: domyślnie: z doświadczenia. „Próżno więc, jak to mówią, po szkodzie korzysta.” Satyry
po tercjarsku: tercjarz : członek stowarzyszenia zakonnego dla osób świeckich. „Ale ubrać się panna musisz inaczej, nie tak po tercjarsku.” Lalka
po tobie znam taką postawę: doznaję od ciebie takiego zachowania się. „Miła, po tobie znam taką postawę;” Pieśni
Po tom ci wyprawił: dziś raczej: po to ci wyprawiłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „— Po tom ci wyprawił w pałacu wesele sute i huczne, abyś, zamiast tańczyć, siedziała w trzcinie nadrzecznej?” Klechdy sezamowe
Po wczorajszej ulewie: woda przez sen chora — w wydaniu Napoju cienistego z 1936 (wyd. J. Mortkowicz), które było podstawą niniejszej publikacji, wers ten brzmi: „(...)Po wczorajszej ulewie — zieleń przez sen chora(...)". W rękopisie utworu widnieje jednak słowo woda zamiast zieleń i na tej podstawie wprowadzamy zmianę edytorską. „Po wczorajszej ulewie — woda przez sen chora” Napój cienisty
Po wieczerzy fajerwerk: sztuczne ognie, rzecz często bardzo kosztowna, były ulubionym sposobem uświetniania większych uroczystości bogatej szlachty i magnaterii. „Po wieczerzy fajerwerk.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
po woli starop.: według woli, posłuszny komuś; por. daw.: powolny. + 1 inne znaczenie „Rozbójce wilcy, gdy po woli mają,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
po wszystkie dni: «Również w Przyszłym świecie», zob. Raszi do 43:9. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
po wypadkach tych: hebr. אַחַר הַדְּבָרִים ( achar hadewarim ) może oznaczać ‘po wydarzeniach’ lub ‘po słowach’. Wedle opowieści talmudycznej ( Sanhedrin 89b) «jedni mędrcy mówią, że było to po słowach satana [szatana], który oskarżał [Abrahama przed Bogiem]: z żadnej uczty, którą wydał Abraham, nie złożył Ci w ofierze ani jednego byka czy barana! Bóg odpowiedział mu: czyż on robi cokolwiek, co nie jest dla jego syna? A jednak gdybym powiedział mu ‘złóż Mi go w ofierze’: nie odmówiłby! A inni [mędrcy] mówią, że było to po słowach Iszmaela, który wychwalał się przed Icchakiem, że był obrzezany w wieku 13 lat a nie opierał się. Icchak odrzekł mu: chlubisz się jednym narządem? Gdyby Bóg powiedział do mnie ‘złóż Mi się w ofierze’: nie odmówiłbym!», zob. Raszi do 22:1.
po zucheleczku: po kawałeczku. „Tłumaczono po zucheleczku i takim trybem, że myśl, treść, całość i forma cudnych pism klasycznych wcale nie przedostawały się do mózgów młodzieńczych, badających je w oryginale.” Syzyfowe prace
po... pustoci: pustyni. „Jutro nadejdzie wędrowiec, który mnie widział w całej krasie, oko jego będzie mnie szukać po dalekiej pustoci i nie znajdzie...” Cierpienia młodego Wertera
pobiegała: przebiegała. „Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała.” Treny
pobiegł: «[Laban] myślał, że [Jakub jest] obładowany pieniędzmi, skoro sługa tego domu, [Eliezer] przybył z dziesięcioma objuczonymi wielbłądami», zob. Raszi do 29:13. + 1 inne znaczenie „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
pobierać jeden od dwunastu: mowa o odsetkach pobieranych za udzielenie pożyczki. „przynosi rocznie osiemnaście funtów, sześć susów i osiem denarów, chociażby się tylko pobierało jeden od dwunastu.” Skąpiec
pobierzę k sobie starop.: zabiorę do siebie. „Wszytki ja pobierzę k sobie.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pobite: tu: zabite. „Jakby wichrem niesiona leciała Marysia od lasu, z wyciągniętymi przed siebie rękami: jakby wichrem niesiona na łączkę wpadła, na pobite gąski spojrzała i z przeraźliwym krzykiem: „Jezu!" — na ziemię runęła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
pobladnął daw. forma: pobladł. „Szukała, nie znalazła — i żołnierz pobladnął,” Reduta Ordona
pobłaźnić starop.: ogłupić. „Tak swym pochlebstwem ludzi pobłaźniła,” Pieśni
pobliskość: dziś: pobliże. „Majtkowie nasi trzymali się ciągle brzegu, szukając wody w pobliskości morza.” Podróże Guliwera
pobłogosławię cię: hebr. בָּרֵךְ אֲבָרֶכְךָ ( barech awarechecha ): ‘błogosławić pobłogosławię cię’ i הַרְבָּה אַרְבֶּה ( harba arbe ): ‘mnożyć rozmnożę’. Te podwójne wyrażenia odczytywane są jako błogosławieństwo i dla ojca i dla syna, zob. Raszi do 22:17. „I rzekł: „Na Siebie przysięgam, rzecze Wiekuisty, że ponieważ uczyniłeś to, a nie oszczędzałeś syna twojego, jedynaka twojego:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobłogosławię ją: oprócz urodzenia dziecka błogosławieństwo wiązało się z tym, że ciału Sary przywrócona została młodość, a także mogła ona karmić syna piersią, co stanowiło dowód, iż rzeczywiście go urodziła, zob. Raszi do 17:16. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobłogosławił: «Chodzi tu [jedynie] o pozdrowienie, jakie składają wszyscy, którzy stawiają się przed królem», zob. Raszi do 47:7. „I rzekł Faraon do Josefa, mówiąc: „Ojciec twój i bracia twoi przybyli do ciebie:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobłogosławił go: mowa tu o błogosławieństwie wypowiadanym jako pocieszenie dla żałobników, tzw. בִּרְכַּת אֲבֵלִים ( birkat awelim ), zob. Raszi do 35:9. „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobłogosławił Jakub Faraona: «[Pozdrowił go], tak jak czynią to wszyscy oddalający się od władcy, prosząc o pozwolenie [wyjścia]. Ale midrasz uczy: jakie błogosławieństwo dał [Jakub Faraonowi]? Aby Nil podnosił się u stóp Faraona, jako że Micraim nie czerpie wody z deszczów, lecz to Nil wzbiera i nawadnia [kraj]. Od czasu błogosławieństwa, [które dostał] od Jakuba, Faraon chodził nad Nil i gdy się zbliżał, rzeka podnosiła się i nawadniała ziemię», zob. Raszi do 47:10. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobłogosławisz mnie: «Przyznaj mi prawo do błogosławieństw, którymi obdarzył mnie mój ojciec, a do których Esaw rości pretensje», zob. Raszi do 32:27. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pobok gw.: obok. „Pliszki się pokazały pobok na drodze, trzęsły ogonami szwendając się tak z bliska, iż skoro poruszył ręką, odleciały za rów.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
pobory: część łupów dzielona między sprzymierzeńców. „Ciągnąc z mojego ludu żywność i pobory,” Iliada
pobożyć się daw.: zaklinać się na Boga; przysięgać na Boga. „A patrząc na nią, kto by się pobożył,” Balladyna
poburzyć się: tu: zbuntować się. „Chłopi częścią pouciekali do Skirwoiłły, częścią poburzyli się i pomordowawszy tu i ówdzie Niemców, pokryli się razem z rodzinami i dobytkiem w niedostępnych głębiach leśnych.” Krzyżacy
pobyty ukr.: pobici. „Pobyty jasno welmożny pany, hetmany i pułkownyki, łycari i kawalery!” Ogniem i mieczem
poćciwa: dziś popr.: poczciwa. „— Poćciwa dziewka!” Krzyżacy
poćciwy starop.: poczciwy; godny czci, szanowny. „Da Bóg, człek poćciwy.” Odprawa posłów greckich
pochodach: hebr. לְמַסָּעָיו ( lemasaaw ): 'wedle swoich podróży'. «Gdy wracał z Micraim do ziemi Kanaan, zatrzymywał się w tych samych gospodach, w których nocował, gdy szedł do Micraim. To uczy należytego postępowania, że człowiek nie powinien zmieniać domów, gdzie był goszczony», zob. Raszi do 13:3. „A Abram bogaty był bardzo w stada, w srebro i złoto.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pochodnią: dziś B.lp: pochodnię. „Wielkiej wojny pochodnią co napręcej zgasił,” Odprawa posłów greckich
Pochodnia, co tu przyświeca twej doli: Poeta nadmienia tu o łasce bożej, która go oświeca, o czym w pierwszych dwóch pieśniach Piekła nas obszerniej objaśnił. „«Pochodnia, co tu przyświeca twej doli,” Boska Komedia
pochodzenia gaskońskiego: z Gaskonii: krainy historycznej w płd.-zach. Francji. „…i na policzkach wystające, wymowny znak przebiegłości, szczęki nadmiernie rozwinięte, nieomylna wskazówka pochodzenia gaskońskiego, oko rozwarte i rozumne, wreszcie nos zagięty, lecz o liniach wykwintnych, za duży na młokosa, na człowieka zaś dojrzałego za mał…” Trzej muszkieterowie
pochop daw.: pochopność; skłonność do natychmiastowego podejmowania nieprzemyślanych działań. + 1 inne znaczenie „Tak, albo pochop do zwad, klątw, pijatyk,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
pochopny daw.: działający za szybko; tu: chętny, skłonny. + 2 inne znaczenia „Po nich zacny Eurypil, do bojów pochopny,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
pochował: werset 17 mówi o nabyciu pola, werset 19 mówi o akcie objęcia pola w posiadanie, werset 20: o nadaniu tej ziemi statusu miejsca pochówku. «Od tej chwili pole to stało się prawnie nabytym dziedzicznym grobem dla [Abrahama] i dla jego potomków. Ten werset poucza o wyższości Ziemi Izraela wobec wszelkich innych ziem, tak dla żywych jak i dla zmarłych, oraz o spełnieniu słowa Wiekuistego, danego Abrahamowi, że posiądzie on [tę ziemię] jako dziedzictwo», zob. Ibn Ezra do 23:19. „Abrahamowi, jako nabytek w oczach synów Cheta, wobec wszystkich wstępujących w bramę miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pochowałem ją tam: «Chociaż ja trudzę ciebie, abyś zaniósł mnie i pochował w ziemi Kanaan, nie uczyniłem tak dla twojej matki, [a pochowałem ją tam, gdzie zmarła], choć było już tak blisko do Beit Lechem. […] I wiem, że masz do mnie urazę w sercu o to, ale wiedz, że postąpiłem tak na Boże polecenie», zob. Raszi do 48:7. „I oznajmiono Jakubowi, mówiąc: „Oto syn twój, Josef, przybył do ciebie!" I wysilił się Israel, i usiadł na łożu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pochutnica: kobieta lekkich obyczajów. „Pochutnica jakowaś czy co?” Krzyżacy
Pochwalony: zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus", tu połączony charakterystycznie z „miejskim": dobry wieczór państwu . „Pochwalony, dobry wieczór państwu.” Wesele
pochwy skórzane: wiosła staroż. statków były utrzymywane we właściwym miejscu przez skórzane petle. „W pochwy skórzane wioseł nawlekli rząd długi;” Odyseja
pociąg: tu: pragnienie. „I wiekuistych pociągów nie zmienia.” Boska Komedia
pociągnąć miecza: tu: naostrzyć miecz. „Nasadzi groty i pociągnie miecza.” Grażyna
pociągnął cuga: zaciągnął się papierosem. „Pociągnął cuga.” Kwiaty polskie
pociecha daw.: radość i nadzieja; pocieszenie. „I wszytkich moich pociech nagle zbawiła.” Treny
pociecho: do dziś określa się dziecko jako pociechę. „A ty, pociecho moja, już mi sie nie wrócisz” Treny
Pociejów: określenie bazarów, targowisk i innych skupisk ludności żydowskiej. „Atakują Verdun, atakują Pociejów,” Bal w operze
pocieszny daw.: przynoszący pocieszenie. + 1 inne znaczenie „Daj Boże, byś co przyniósł pociesznego.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
pocisk: tu: uderzenie, cios. „Wtedy z kolei pocisk” Iliada
pociski: tu: strzały i włócznie. „Na Ajasa tysiączne zwrócone pociski;” Iliada
począć: tutaj: zajść w ciążę
począł: zaczął. „Wówczas począł sobie z nich wróżyć: jechać, nie jechać?...” Potop
poczciwy daw., starop.: szlachetny (godny czci), dobry. + 1 inne znaczenie „Czują cię tylko umysły poczciwe!” Hymn do miłości ojczyzny (Święta miłości kochanej ojczyzny...) to słowo w 2 lekturach →
poczciwy z kościami fraz.: zacny, dobry, uczciwy. „Wówczas mimo woli pomyślał, że Jagienka to jednak poczciwa z kościami dziewka — i wstrzymał nieco konia, albowiem wzięła go chęć wypytać Czecha o nią i o wszystko, co się w Zgorzelicach działo.” Krzyżacy
poczesny daw.: ważny, godny zaszczytów. + 1 inne znaczenie „…malił, lecz jakoby spoliczkował na widok tych nóg do cna obnażonych w miejscu tak zewsząd widocznym i otworzystym, a tak poczesnym i wielmożnym, bo i w pobliżu nieba, i nieopodal tej nieskończoności, gdzie wszystko, poczynając od gwiazd, a kończąc na powietrzu…” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
poczet: orszak, drużyna, słudzy, towarzyszący panu w podróżach i w bitwach. + 2 inne znaczenia „Na Wołyniu i na Litwie są jeszcze Kurcewicze, którzy poczty trzymają i wcale po pańsku żyją, ale ci biedniejszych krewnych znać nie chcą, za co niech ich Bóg skarze.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.