Litera P

2621 słów, strona 8 z 11.

pożenąć daw.: pognać. „kędy was berła gest pożenie” Noc listopadowa
poźgany: podźgany. „W potyczce Wielosławski wpadł między bolszewików, został poźgany bagnetami, potłuczony kolbami i porzucony w lesie zwanym Rogacz.” Przedwiośnie
pozgonny neol. od wyrażenia przyimkowego po zgonie: pośmiertny, znajdujący się w zaświatach. „W pozgonnych zórz szkarłaty” Napój cienisty
pozierać daw.: patrzeć, spoglądać; por. gw.: spozierać. + 1 inne znaczenie „Rycerz stał przed nawami, na pole pozierał,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
poziome ostatki: ścielące się po ziemi pędy. „A dzikich latorośli poziome ostatki” Satyry
poziomy daw.: tu: przyziemny (w przeciwieństwie do wzniosłego). + 1 inne znaczenie „Służebne grono, jak w poziomym lesie” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
poziwo gw.: poziewa. „patrzy sie, patrzy, a poziwo;” Wesele
pozłocina neol. od czas. pozłocić: coś złocistego, złocisty blask. „Że strach w mroku tę jurną ujrzeć pozłocinę!...” Napój cienisty
Poznaję ślady dawnego płomienia: Wiersz zastosowany tu dosłownie z Eneidy Wirgiliusza księgi IV: Agnosco veteris vestigia flammae . „Poznaję ślady dawnego płomienia».” Boska Komedia
poznajeszli: czy nie poznajesz. „Nie poznajeszli, panie, kto to pisał?” Hamlet
poznał Josef braci swoich: «Gdy znaleźli się w jego władzy, [Josef] rozpoznał w nich braci i zmiłował się nad nimi, podczas gdy oni, kiedy to [Josef] był w ich rękach ‘nie rozpoznali go’, [czyli] nie potraktowali jak brata», zob. Raszi do 42:8. „I ujrzał Josef braci swoich, i poznał ich; lecz udawał obcego wobec nich, i przemówił do nich surowo, i rzekł do nich: „Skądeście przyszli?" I odpowiedzieli: „Z ziemi Kanaan, dla zakupienia żywności".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Poznań: miasto na prawach powiatu w zach. Polsce, stolica województwa wielkopolskiego. + 1 inne znaczenie „A także odwiedzić jedną koleżankę z obozu, która jest teraz w Poznaniu.” Medaliony
poznasz, wartość ślubu jak wysoka ...: Kto przed Bogiem ślubuje, nie może już używać wolnej woli, tylko musi przeciw woli zadość czynić ślubowi. Stąd ta wysoka wartość ślubów, przez które największy z bożych darów, wolną wolę, na ofiarę poświęcamy. „A poznasz, wartość ślubu jak wysoka!” Boska Komedia
poznego: późnego. „Tak poznego lekarstwa czekać nie przystoi:” Treny
późni gw.: później. „późni ino cięgiem narzeka:” Wesele
Później nad morzem: realia wskazują na pobyt nad Morzem Śródziemnym; stanowią reminiscencje z pobytu autorki w Nicei, latem 1928, a w dalszej części z wycieczki do pobliskiego Monako, odległego od Nicei o ok. 10 km. „Później nad morzem upłynął najszczęśliwszy miesiąc ich życia.” Granica
Pozno puklerza przebici macają: gdy już pierś jest przebita, za późno chwytać za puklerz. „Pozno puklerza przebici macają.” Pieśni
pożoga: pożar. „By nie rzucili na nią ognistej pożogi” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
pozór daw.: wygląd zewnętrzny. „Królowa zgodziła się tylko w tym zmienić zakonny pozór, iż od czasu jak nadzieja macierzyństwa stała się zupełną pewnością, nie przysłaniała więcej twarzy, słusznie mniemając, że nie przystoi jej od tej chwili strój pokutnicy...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
pozorny: wspaniały, świetny. „Sili się swej niecnocie kształt nadać pozorny.” Satyry
pozostałą: midrasz uczy, że Jakub dostał od Labana do wypasu najsłabsze, chorowite i bezpłodne zwierzęta, zob. Raszi do 30:36. + 1 inne znaczenie „I rzekł Laban: „Oto niechaj będzie podług słów twoich!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
pozostałość: słowo pozostałość dodane przez Cylkowa. „z grzechu jego, którego się dopuścił” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
pozrzeć: zjeść. „Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzeć okiem:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
poźrzeć daw., gw.: spojrzeć. „Poźrzę na las — inaczej wygląda niż z domu, patrzę na krzak — takiegom kole nas nie widział; ziemia także jest odmienna, a nawet samo słońce inaczej niż u mnie wschodzi i zachodzi...” Placówka
pozwoleństwo daw.: pozwolenie. „— Opat dał mi pozwoleństwo.” Krzyżacy
pożyć starop., strop.: zniszczyć, pokonać. + 1 inne znaczenie „Wszytkoś sam zabrał, ani się dasz pożyć —” Fraszki to słowo w 3 lekturach →
pożyć czego starop.: doświadczyć czego; pożywiesz wielikiej męki : doświadczysz wielkiego cierpienia. „Gdy pożywiesz wielikiej męki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pozytywek: katarynka. „Aż tu przechodzi drogą pozytywek,” Kordian
pozytywizm, determinizm: charakterystyczne dla 2 poł. XIX w. kierunki myślenia, uznające za jedyny przedmiot badania naukowego realne, konkretne fakty oraz zasadę przyczynowego związku rzeczy za podstawowe prawo rozwoju naturalnego i społecznego. „Ile razy Kawka szedł w stronę plebanii kłócić się wniebogłosy z wikarym o pozytywizmy i determinizmy, miał zawsze poza sobą Jędrka niby cień, który go w małpi sposób naśladował.” Syzyfowe prace
pozytywka: rodzaj małej katarynki, samogrającej po nakręceniu. „Mój poczciwy Wokulski daje fontannę, sztuczne ptaszki śpiewające, pozytywkę, która będzie grała same poważne kawałki, i mnóstwo dywanów.” Lalka
pożywać daw., starop.: dziś: spożywać; jeść, korzystać. + 1 inne znaczenie „I zobaczyłem go raz, że brał w ciemności ołów zgniły i truciznę ową pożywał.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
pożywać swego państwa starop.: używać swojego panowania; korzystać ze swej władzy. „Gdy pożywam swego państwa,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pożywać swej wolej starop.: zażywać swawoli. „A swej wolej pożywają.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pożywita gw.: pożywicie. „— Nie pożywita się mną — rzucił grudkę, uciekły cicho jak złodzieje.” Chłopi, Część czwarta - Lato
prababka psalmisty: Ruth, prababka króla i psalmisty Dawida. „Sara, Judyta z prababką psalmisty” Boska Komedia
prace podstawowe i minimalne: Witold, jako przedstawiciel młodego pokolenia pozytywistów, zapoznaje Marynię z głównymi założeniami nowego prądu, zalecającego ograniczenie się do „małego" programu reform, zwanego inaczej programem pracy od podstaw i pracy organicznej. Sprowadzał się on przede wszystkim do haseł gospodarczego rozwoju kraju i podniesienia oświaty wśród ludu w ramach ustroju kapitalistycznego. „Parę razy tylko do uszu jej doszły całe okresy żywcem jakby z mądrej jakiejś książki wyjęte, a prawiące coś o pracach podstawowych i minimalnych, o poprawieniu historycznych błędów itd.” Nad Niemnem
pracej: pracy. „Od pracej, od frasunków, od złez, od żałości,” Treny
Pradella: jedna z bram miasta Mantui. „Niezdobyta zapewne w czasach katapult i baszt na kołach, może nawet w epoce marszałka Vaubana, Mantua była osłoniona jedynie wysuniętymi fortami Miglioretto, del Thé i szańcami przedmostowymi Pradelli ze strony zachodniej i południowej.” Popioły
praeceptor z łac., łac.: nauczyciel. „…koweś o prywacie wzmianki (a jestem pewien, że były), to zaraz by pan marszałek nadął się a rzekł: „Zali on chce moim praeceptorem zostać i uczyć, jak się ojczyźnie służy?..." Znam ja ich!!...…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
praemium łac.: nagroda, zapłata. „…ocy nie ostawi, jeno wielką wojnę Rzeczypospolitej wypowie, a wtedy co ja z tobą zrobię, mój kwiatuszku najmilejszy, moje praemium z ręki boskiej dane?…” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →
praeparationes łac.: przygotowania. „Wszystko w mocy bożej, ale tak myślę, że wonczas nie trzeba będzie Michała popychać ni długich praeparationes czynić i że już na gotową deklarację przyjedziecie.” Pan Wołodyjowski
praeparatur łac.: jest przygotowywany. „— Wszystko to furda, jeśli, jak mówią, wojna z bisurmanem praeparatur, a podobno że tak i jest, bo choć Rzeczpospolita wojny nie chce i niemało już sejmy królowi krwi napsuły, wszelako król może na swoim postawić.” Ogniem i mieczem
praesens łac.: obecny (przy czymś); osobiście. „Barzo bych to był rad uczynił, żebych był sam praesens W.” Odprawa posłów greckich
praesidium łac.: ochrona, straż, zbrojna załoga. + 1 inne znaczenie „A co masz waszmość Pani z Bohunem kunktować i mnie przyrzekłszy dziewkę, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzucać, to lepiej sub tutelam księcia, mego pana, się schronić, któren praesidium do Rozłogów wysłać nie omieszka, a tak i majętność ocalicie.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
prąg: dziś popr. forma: pręg. „Tak szybko ogień jasnych prąg nie kryśli,” Boska Komedia
Praga: tu: dzielnica Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. „Idziemy tedy razem przez szeroką ulicę Pragi i ciemną bramą przenikamy w podwórze wielkiej rudery o brudnych, poczerniałych ścianach z poodbijanym tynkiem.” Medaliony
pragniewa rozdzielona: pragniemy, rozdzieleni (starop. liczba podwójna). „Nie pragniewa do śmierci być rozdzielona.” Pieśni
Praksyteles, Miron, Skopas, Lizypp: rzeźbiarze greccy. „Patrz sam: czy Praksyteles, czy Miron, czy Skopas lub Lizypp stworzyli kiedy cudniejsze linie?” Quo vadis
praktykuje komu: ma uczniów, praktykantów, jest mistrzem. „Wiatrom rozumie, praktykuje komu,” Fraszki
prałat: wyższy duchowny w Kościele katolickim. „Tu drzemie stara księżna; tu dwie hrabiny informują się u prałata, czy można dziecko ochrzcić wodą różaną?” Lalka
pralnia: tu po prostu miejsce nad rzeką zdatne do prania. „Przecież pralnie od miasta taki kawał drogi".” Odyseja
pralnik daw.: drewniana łyżka, służąca do oklepywania prania. „Kobiety dłużej niż zwykle przesiadywały nad brzegiem rzeki, stukami pralników napełniając powietrze, a pranie to jeszcze poprawiały w domu dopóty, dopóki koszulom mężów i braci nie nadały prawie olśniewającej białości.” Nad Niemnem
prandium łac.: posiłek południowy. „Po posiłku, który zwał się śniadaniem, a do którego dwaj towarzysze zasiedli wówczas, gdy zwykli śmiertelni byli już dawno po południowym prandium, Petroniusz zaproponował lekką drzemkę.” Quo vadis
prasnąć: trzasnąć, rzucić. „— Kostucha, kiej się jej spodoba, ułapi cię za grdykę, praśnie w pysk, zadrzesz giry na księżą oborę i oprzej się!” Chłopi, Część czwarta - Lato
praszczęta: lm od praszczę : cienki pręt, rózga do bicia; tu w znaczeniu: udręczenie, bieda, opały. „Oba idziem na praszczęta.” Zemsta
prątek: cienki pręcik; tu zapewne chodzi o szydełko lub druty do prac rękodzielniczych. „Mężczyźni palą lulki, kobiety przy prątkach;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
praw daw.: znaczenie: ma rację. + 1 inne znaczenie „Praw w tym, co powiada!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
praw Boga waszego lub waszych: a więc hr. Henryk jawnie przyznaje się, że w programie jego walki zawiera się nie tylko obrona chrześcijaństwa i „cnót przodków", ale też przywilejów arystokracji. „Teraz przysięgnijcie wszyscy, że chcecie bronić wiary i czci przodków waszych — że głód i pragnienie umorzy was do śmierci, ale nie do hańby — nie do poddania się — nie do ustąpienia choćby jednego z praw Boga waszego lub waszych.” Nie-Boska komedia
praw li, krzyw li starop.: czy to sprawiedliwy, czy to niesprawiedliwy. „Praw li, krzyw li, bez braku każdego dosięże.” Treny
praw szcześciu: sprawiedliwy wobec losu. „Ale człowiek nie zda sie praw szcześciu w tej mierze,” Treny
prawda się znać musi: trzeba wyznać prawdę. „Lecz i natenczas, królu (prawda się znać musi),” Odprawa posłów greckich
Prawdali to: Czy to prawda?
Prawdę ukochał, karmił się jej manną: Ta manna jest prawdziwą nauką Jezusa Chrystusa. „Prawdę ukochał, karmił się jej manną,” Boska Komedia
prawdęli mówisz: daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy mówisz prawdę. „— Prawdęli mówisz czy udajesz?” Potop
prawdopodobnie były inspirowane: tj. miały na nie wpływ lokalne władze. „Z pism miejscowych nie można się było wiele dowiedzieć, prawdopodobnie były inspirowane.” Granica
Prawdu każe ukr.: Prawdę mówi. „— Prawdu każe — rzekł głośno.” Ogniem i mieczem
prawdziwa szalupa: autor przez wtrącenie słówka „prawdziwa" po raz pierwszy oddziela świat wyobraźni od rzeczywistości. „Widziałem, że ten statek morze napędza ku brzegom i poznałem natenczas, że to była prawdziwa szalupa, która, jak sądziłem, oderwała się podczas burzy od nieznanego okrętu.” Podróże Guliwera
prawdziwiec: dziś: prawdziwek, jeden z najbardziej cenionych grzybów. „Był to ogromny prawdziwiec.” Król Maciuś Pierwszy
prawić daw.: mówić, opowiadać. „Iż musiał zawżdy słuchać, co kulawy prawi,” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →
prawidło tu w lm: prawidła: reguła, norma; także: forma (najczęściej drewniana) o kształcie stopy wkładana do butów i służąca do wyrobu, rozciągania bądź utrzymania fasonu obuwia.
prawie daw., starop.: tu: akurat, właśnie, zgoła. + 2 inne znaczenia „Jeszczeć nie widzę, z czego bych się prawie” Odprawa posłów greckich to słowo w 4 lekturach →
prawnictwo daw.: prawo. „Odpowiedziałem Jego Czci, żem nie bardzo biegły w prawie, a tę małą wiadomość, którą mam o prawnictwie, zaczerpnąłem od patronów, których niegdyś radziłem się w moich sprawach.” Podróże Guliwera
Prawnik z Akorso: Franciszek z Akorso, nauczyciel prawa we Florencji, sławny jurysta. „Prawnik z Akorso i mistrz Pryscyjani,” Boska Komedia
Prawnuk Piastów: aluzja do manii wywodzenia przez szlachtę fantazyjnych genealogii, zwłaszcza od władców obcych, głównie starożytnych, i polskich. „Prawnuk Piastów po matce, z ojca Jagiellonów.” Satyry
Prawo i łaska ulżą wam zaiste: Prawo surowość swoją łagodzi łaską, gdy łaska boża za przyczyną strzelistej modlitwy wiernych skraca czas pokuty dusz w czyśćcu będących. Jeszcze tu myśl jedną nasuwa uwagę: że Wergiliusz, który w piekle był wszystkowiedzącym, tu, w czyśćcu, często cieniów zapytuje, gdzie iść i kędy? Bo rozum, którego on jest symbolem, może tylko poznać istotę rzeczywistą grzechu, może i powinien nas prowadzić na drogę oczyszczenia; lecz jako przewodnik po tej drodze, sam jest chwiejącym się i niepewnym siebie, a tylko Wiara objawiona najpewniejszą jest przewodniczką naszą do zupełnego zbawienia. Przeto tych, których wiara, dlatego że są w czyśćcu, jest nieomylną, pyta o drogę. „— «Prawo i łaska ulżą wam zaiste,” Boska Komedia
prawo lenne: prawo regulujące stosunki między suzerenem a wasalem, z reguły oparte na nadawaniu ziemi w zamian za służbę. „…osobiście żelazną rękę Zakonu ciążącą na chłopach, mieszczanach, a nawet na duchowieństwie i szlachcie siedzącej na prawie lennym w ziemiach krzyżackich, więc w pobliżu Malborga ten i ów kmieć albo mieszczanin mógł się pochwalić nie tylko dostatkiem, lecz i b…” Krzyżacy
prawo niemieckie a. prawo magdeburskie: wzorowane na prawie miejskim Magdeburga, mogło dotyczyć także lokacji wsi. „Wybierali konie, zbroje, ćwiczyli w wojennym rzemiośle giermków, czeladź, sołtysów ze wsi, siedzących na niemieckim prawie, którzy obowiązani byli konno stawać na wyprawę — i uboższą szlachtę — włodyków — ci bowiem radzi garnęli się do możniejszych.” Krzyżacy
prawo zachowania siły: wł. prawo zachowania energii, głoszące, że energia nie może ulec zniszczeniu, lecz tylko przekształca się w inną formę (np. z cieplnej w świetlną, elektryczną itp.). „Jako przyrodnik, podziwiał Wokulski tę nową formę prawa zachowania siły, gdzie gniew dyrektora w tak szczególny sposób zawędrował aż do istoty znajdującej się poza rajtszulą.” Lalka
prawoje pleczo wpieriod ros.: prawe ramię naprzód (komenda wojskowa). „Prawoje pleczo wpierod — marsz!” Syzyfowe prace
prawować się daw.: prowadzić z kimś proces sądowy, procesować się. + 1 inne znaczenie „Niech się z nią później prawują po sądach, jak chcą, niech jej szukają.” Granica to słowo w 2 lekturach →
prawy daw., starop.: prawdziwy, rzeczywisty. + 1 inne znaczenie „«Nie masz prawej przyjaźni» — mówiła do pana” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →
prawy wiła: prawdziwy szaleniec. „Lecz ja, jako prawy wiła,” Fraszki
prażnik z ros.: święto. „Gdyż na tym tam prażniku na cześć Posejdona” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
prażnik a. praźnik starop. lub z ukr.: święto. „Ja zaś proszę o przebaczenie waszej miłości, jeśli w czym mu nie wygodziłem w ubogim domu moim w Czehrynie, na prażniku świętego Mikołaja — i żem odjechał na Zaporoże bez wiadomości i pozwolenia".” Ogniem i mieczem
prażnikować z ros.: świętować. „Niepięknie prażnikować długo, pójdźmy do dom".” Odyseja
pręcej starop.: dziś popr.: prędzej (zniekształcone dla rymu). + 1 inne znaczenie „— «Znidź, naprzykrzony starcze, z oczu moich pręcej,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
precent: popr. procent. „Pożyczał każdemu, kto się tylko do niego zgłosił, a precent wybierał w postaci płodów naturalnych.” Syzyfowe prace
precjoza: kosztowności. „Ciułał, jeżeli nie nagi i żywy grosz w złocie, to przedmioty: meble, dywany, biżuterię, nawet obrazy, nawet książki — niekoniecznie dla ślęczenia nad nimi, lecz raczej jako drogocenne precjoza.” Przedwiośnie
precyzja: ścisłość. „Złożył dwa pierwsze palce w ręku, jakby tabakę brał, a wystawiwszy mały, dodawał tym gestem precyzji dowodzeniu swemu.” Mendel Gdański
precz daw., daw., gw.: nadal, wciąż, ciągle. + 3 inne znaczenia „Nie uznali nas zrazu, było ciemno, i precz uradzali o Jagience.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
precz się ze sobą darli: ciągle kłócili się między sobą. „Nie stało tych dobrych panów z Lechowego rodu; a ci nowi precz się ze sobą darli, bo ich panowało razem cości aże dwunastu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
precz z sercem, z przesądami: Juliusz Kleiner zwraca uwagę, że zestawienie tu „serca" i „przesądów" wskazuje na sięgnięcie do haseł rewolucji francuskiej, która walczyła z przesądami, jako nieopartymi na rozumie, rozum zaś odrzucał postawę uczuciową, „serce". „…, schylają głowy, zda się, że wnet uklękną przed tym błogosławieństwem wielkiego rozumu — nie serca — precz z sercem, z przesądami, a niech żyje słowo pociechy i mordu!…” Nie-Boska komedia
predestynacja z łac.: przeznaczenie. „W zaprowadzonym systemie strzeżenia uczniowie byli z natury rzeczy, z predestynacji niejako, istotami, które należało śledzić, podglądać, ścigać, łapać i badać.” Syzyfowe prace
predykant: kaznodzieja protestancki. „— Ja też sobie psalmy mimo febry komponuję, żeby jakowąś zasługę mieć przed Panem, a potrzebowałbymli predykanta, to bym swego zawołał...” Potop
predylekcja: skłonność, predyspozycja. + 1 inne znaczenie „Bijakowski nie znał się na gospodarce rolnej, z mozołem odróżniał pszenicę od jęczmienia w kłosie, zastanawiała go wszakże szczególna predylekcja dziedzica Zapłocia do ugorów.” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →
preeminencja z łac.: pierwszeństwo. „Kontempt to nawet jest dla imienia waszej książęcej mości, iż ów łotr pisać się do waszej książęcej mości odważył, bo ataman koszowy nosi w sobie preeminencję od Rzeczypospolitej potwierdzoną i uznaną, czym nawet kurzeniowi zasłaniać się mogą.” Ogniem i mieczem
prefekt: urzędnik rzymski. „Albo wyobraźcie sobie, że przyzwoity, młody obywatel w todze — może cokolwiek za gorliwie uprawiający grę w kości — zjawia się tutaj w świcie jakiegoś prefekta albo poborcy podatków, albo wreszcie kupca, by poprawić swój los.” Jądro ciemności
prefekt departamentu: naczelny urzędnik departamentu (jednostka administracyjna we Francji). „Są nimi takie, których przodkowie byli hetmanami, senatorami, wojewodami, czyli po dzisiejszemu: marszałkami, członkami izby wyższej lub prefektami departamentów.” Lalka
preferans z fr.: gra w karty, w którą grano dawniej. Przypomina brydża. + 1 inne znaczenie „— Założę się, żeś pan był wczoraj na preferansie.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
prefesjant: partacz, fuszer. „Juści, co w Lipcach przekpiwali się zawdy z takiej szlachty i za psi pazur ich nie mieli, gorzej niźli na miejskich łachmytków i prefesjantów powstając; ale skoro weszli do chałupy, Hanka zaraz spostrzegła, że to inszy gatunek, znaczniejszy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
prefesura: zniekształcone: profesora. „Marcinek nie pojmował z tego wszystkiego nic zupełnie, bo ani wymagań prefesura, ani całej ceremonii, a już najmniej objawów tak powszechnej żądzy jedzenia.” Syzyfowe prace
prefit a. profit: dochód, zysk. „Nawet więcej mają prefitu aniżeli chłop, co się tu urodził — odparł Grochowski.” Placówka
pręgierz: w średniowieczu słup, przy którym wystawiano na widok publiczny skazańców i karano ich. „Występowali w nim biskupi w szatach z batystowymi rękawami, sędziowie w gronostajach, pręgierz, dyby, kieraty, kańczugi, a także bankiety Lorda mayora i całowanie stóp papieża.” Rok 1984
Prejsiż-Iłów: zapewne Preussisch-Eylau. „Ten za bitwę pod Nowi, ten za Prejsiż-Iłów ,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
prejudykat: w dawnym prawodawstwie wyrok sądowy miarodajny dla następujących po nim wyroków w podobnej sprawie. „Najsławniejszy on w sądzie na prejudykaty,” Satyry
prekursor: poprzednik. „Nowator, prekursor we wszystkich dziedzinach.” Przedwiośnie
preliminarium: wstępny traktat pokojowy. „— Przecie zawarte preliminaria...” Popioły
preludium: wstęp do czegoś; w muzyce funkcjonuje jako osobny gatunek muzyczny (np. cykl 24 preludiów fortepianowych op. 28 Fryderyka Chopina) lub jako wprowadzająca część do większej formy muzycznej (np. sonaty, suity). „Doktor Obarecki wiedział aż nadto dobrze, dlaczego farmaceuta dysputami destrukcyjnymi rozbestwia księdza proboszcza; przeczuwał, że są to preludia do zbliżenia się, zaprzyjaźnienia na mocy jedności poglądów...” Siłaczka
premia Towarzystwa Sztuk Pięknych: Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych (założone w 1858 r.) wydawało corocznie reprodukcje obrazów jako premie dla swych członków. „Szafirowe sprzęty, pianino, w obu oknach pełno kwiatów białych i różowych, na ścianach premia Towarzystwa Sztuk Pięknych, na stole lampa ze szkłem w formie tulipana.” Lalka
Premier u Piłsudskiego: w roku 1918, dokładniej od 17 listopada 1918 do 16 stycznia 1919, premierem Rządu był Jędrzej Moraczewski (1870–1944). „U Piłsudskiego...” Kwiaty polskie
preopinant z łac.; daw.: przedmówca; poprzedni, pierwszy wnioskodawca. „«Preopinanci moi w swych głosach wymownych” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
preparata: popr. preparaty, mikstury. „Niż owe marne preparata, których” Romeo i Julia
presto: szybko. „Laborando, laborando, presto!” Pożegnanie z Marią
prestoł daw.: ton, tu raczej: honorowe miejsce. + 1 inne znaczenie „Zasiadł prestoł ojcowski; starce cofli kroku.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
pręt daw., gw.: daw. pol. miara długości równa 4,32 m.; 300 prętów kwadratowych to 1 morga. + 2 inne znaczenia „Ze dwa pręty koniczyny spasione!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
preteksta łac.: szata noszona przez wysokich urzędników i arystokratów przed uzyskaniem pełnoletniości; por. pretekst: pozór, fałszywy powód. „— Zaledwiem zrzucił pretekstę, wysłano mnie do azjatyckich legii.” Quo vadis
pretensja: prawo, które ktoś sobie rości do czegoś. „Na wielką panią i światową kobietę nie mam kwalifikacji żadnych ani też żadnej do takiego stanowiska pretensji...” Nad Niemnem
prętki starop.: daw. pisownia wyrazu prędki. „A wasze prętkie strzały albo łuk co czyni” Treny
pretor z łac.: „urzędnik Rzeczypospolitej Rzymskiej, najpierwszy w dostojeństwie po konsulach, jego obowiązek był sądzić sprawy obywatelów”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). + 2 inne znaczenia „Przyjechał także pan Seferowicz, pretor kamieniecki, bogaty Ormianin, którego brat jęczał w tatarskich łykach, i dwie niewiasty, młode jeszcze i urody dość niepośledniej, choć czarniawe: Neresewiczowa i Kieremowiczowa.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
prewencyjny cenzor: cenzura prewencyjna: zapobiegawcza, przeprowadzona przed oddaniem rękopisu do druku. „Genialny, bo go nawet wszechwiedzący „prewencyjny" cenzor nie zrozumiał, podczas gdy rozumieli go wszyscy.” Przedwiośnie
prezbiter z łac.: przełożony gminy chrześcijańskiej. „Być może, że prezbiterowie doradzili jej tę ostrożność.” Quo vadis
prezbiterium: część kościoła, w której znajduje się ołtarz. „I to rzekłszy, wskazał na istotnie niewielki kościół zamkowy, na którego prezbiterium błyszczała na złotym tle olbrzymia mozaikowa figura Najświętszej Panny.” Krzyżacy
prezencja z łac.: obecność, pojawienie się. „Prezencyja twoja miła,” Zemsta
prezenta: dziś popr.: prezenty. „Wielki pan mógł zepsuć kanał, zabić ukradkiem człowieka, drwić po cichu z bogów, brać prezenta od posłów obcych mocarstw...” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →
prezerwatywa z łac. praeservare : zachowywać, zabezpieczać: tu: środek zapobiegawczy, lek uśmierzający a. wzmacniający. „Chciał mu medyk z początku dawać różne prezerwatywy, ale właśnie po pierwszej zdarzył się zaraz paroksyzm.” Potop
prezumpcyja z łac.: zarozumiałość, przesadne o sobie mniemanie. „Grzechem prezumpcyja taka —” Zemsta
prezydium z łac. praesidium, z łac.: straż, zbrojna załoga; tu: placówka. „— Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawił po drodze, a jadę do Kudaku, do pana Grodzickiego, któren tam jest przełożonym nad prezydium i do którego jegomość hetman wielki wysłał mnie z listami.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Priam: król Troi, ojciec m. in. Hektora, jej najdzielniejszego obrońcy, i Parysa, który porwaniem Heleny, żony Menelaosa, doprowadził do rozpoczęcia wojny trojańskiej. + 1 inne znaczenie „Stojąc sędziwy Pryjam” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Priapeia: utwory na cześć Priapa, gr. bożka płodności; ze względu na frywolność treści i słownictwa pojawiały się zazwyczaj anonimowo. „Priapeia, w oprawie białej, z cielęcej skóry.” Ludzie bezdomni
priapismum łac.: chorobliwy stan ciągłego podniecenia erotycznego u mężczyzny. „Stary miał priapismum, nieukładną mękę.” Fraszki
Priebłagij błagodat' ros.: „Przenajświętszy Panie, ześlij nam łaskę"; początek modlitwy porannej w szkołach rosyjskich w XIX w. „— „Priebłagij Gospodi, nisposli nam błagodat'..."” Syzyfowe prace
prima sort: pierwszy sort, najlepszy gatunek. „— Niech wasza królewska mość skosztuje: prima sort, ekstrafain, godne królewskiego nosa.” Król Maciuś Pierwszy
Primarschule niem.: szkoła początkowa. „W każdej niemal szkole zapoznawał się z nauczycielem, słuchał wykładów, brał udział w wycieczkach i studiował szczególnie tak zwaną Primarschule, gdzie nauczanie rozpoczyna się od wesołych gawęd i zabaw na świeżym powietrzu.” Syzyfowe prace
primo łac.: po pierwsze. „— Przeto ja się i Turków nie boję, gdyż to primo: tacy synowie, a secundo: synowie Beliala!” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
primo secundo tertio łac.: po pierwsze (...) po drugie (...) po trzecie. „Był obyczaj w Pyrzogłowach, że większość uczniów biednych z patentami kończących waliła wprost ze szkoły: primo — do seminarium na księży; secundo — na oficerów do szkoły junkierskiej; tertio — do apteki.” Syzyfowe prace
primo voto łac.: w pierwszym małżeństwie. „…elkiej pamięci Krzysztof Pierwszy, ten, którego Piorunem zwali, hetman wielki, kanclerz i wojewoda wileński, żonaty był primo voto z Sobkówną, a dlatego mitra mu z głowy nie spadła, bo Sobkówna była szlachcianka, tak zacnie urodzona jak i inne.…” Potop
Primum edere, deinde philosophari łac.: najpierw jeść, potem filozofować; żartobliwa przeróbka starożytnej maksymy: Primum vivere, deinde philosophari — najpierw żyć, potem filozofować. „— Primum edere, deinde philosophari.” Przedwiośnie
primus inter pares łac.: pierwszy wśród równych. „A przecie są jeszcze hetmani, jest książę Jeremi i tylu panów, tyle szlachty, tyle potęgi, nad tym wszystkim zaś król — primus inter pares.” Ogniem i mieczem
princeps, principis łac.: pan, władca, książę, cesarz. „Przebiegły Szwed począł też od razu tak go traktować, jak gdyby go król Karol do równego sobie monarchy w poselstwie wysłał, z góry nazwał go princeps i ciągle tak nazywał, chociaż pan Sobiepan za pierwszym zaraz razem mu przerwał:” Potop
prior: urzędnik miejski wybierany z ludu. „Z tych cechów wybierano losem dwunastu priorów, czyli pierwszych urzędników miasta.” Boska Komedia
privatim łac.: prywatnie. „Lepiej, widzi mi się, zamianę uczynić — bo choć ja pomsty i potem nie zaniecham, ale już się jeno privatim rozprawiać będziem.” Potop
prizon z fr. prison: więzienie. „Ludzie z prizonów i zbiegi.” Popioły
pro aeterna rei memoria łac.: na wieczną pamięć o sprawie. „Po drodze na samotnych dębach ryli pro aeterna rei memoria herby książęce, na koniec zaszli w tak głuche stepy, gdzie już i śladów człowieka nie było można dopatrzyć.” Ogniem i mieczem
Pro Christo! łac.: za Chrystusa! „Jedne głosy zawołały naraz: „Hosanna!", inne: „Pro Christo!", po czym zapadła cisza.” Quo vadis
pro crimine perduelionis łac.: za zdradę stanu. „…ubienie zaś sygnetu, czym się kniaź tłumaczył, nikt wierzyć nie chciał — ostatecznie nieszczęśliwy kniaź, pro crimine perduelionis skazany na utratę czci i gardła, musiał się ucieczką salwować.…” Ogniem i mieczem
pro die 27 praesentis łac.: na dzień 27 niniejszego miesiąca. „— Posyłam jeszcze wezwanie, by się najpóźniej pro die 27 praesentis stawili, i tak myślę, że przynajmniej w tym ostatnim terminie zechcą non deesse patriae.” Potop
pro forma łac.: dla formy, tymczasowo; wstępnie. „— Albo do panien Sapieżanek, aby tam była, aby instalacja pro forma mogła być uczyniona.” Potop
pro memoria łac., łac.: dla pamięci, na pamiątkę: dosł. ku pamięci; tu przen. kara. + 2 inne znaczenia „Jeszcze niedawno Wincenty Pol wzdychał, a jego czytelnicy również, nad metodą kształcenia dorosłych Benedyktów Winnickich za pomocą batoga, za pomocą wsypywania im pro memoria na kobiercu.” Ludzie bezdomni to słowo w 4 lekturach →
pro patria et libertate łac.: za ojczyznę i wolność. „Bo jakem pomyślał, że się tam najszczersza krew polska rzeką pro patria et libertate leje, a mojej ni kropli w tej rzece nie masz, tedy mi się wydało, że mnie anieli niebiescy za to potępią...” Potop
pro publico bono łac.: dla dobra publicznego. + 1 inne znaczenie „Jeśli król nie da mnie za to starostwa, to wierzaj waćpan, nie ma justycji w tej Rzeczypospolitej ani rekompensy dla zasług i lepiej pono kury sadzać, niż głowę pro publico bono narażać.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
pro pudor! łac.: jaki wstyd! „I pro pudor! czułem, że i mnie zwilgotniały źrenice...” Quo vadis
próba: dowód. „Mając zacności swojej próby oczewiste,” Satyry
probant daw.: praktyk, znawca, koneser. „— Że to Rocha wziął na probanta, nie Dominikową!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
probantka: dziewczyna, która niejedno już przeszła w życiu. + 1 inne znaczenie „Ja ta nie probantka!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
Próbę doskonałą w swej kiesie: Tym porównaniem wiary do monety, która jest w kiesie [ kiesa — sakiewka, woreczek na pieniądze; red. WL], poeta mówi: twoje objaśnienie wiary jest prawdziwe, ale czy sam w sobie posiadasz tak prawdziwą wiarę? „Lecz powiedz szczerze, czy masz ją w swej kiesie?»” Boska Komedia
probie: dziś popr. forma Ms. l. poj.: próbie. „Z wozu mężów dwudziestu w pierwszej zwalił probie.” Iliada
probować: dziś popr. forma: próbować. + 1 inne znaczenie „Zaczął kartom złorzeczyć, słuchaczom probować,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
procedernik daw.: człowiek, który musi własną pracą zarabiać na swoje utrzymanie. „— I mnie samemu było na nią za to mruczno, bom sobie myślał: już też miary nie ma, skoro i procederników bałamuci.” Potop
proch: kurz. „…ego; pan Piotr przysmażał kartofle z niepodobnym do opisania zapałem; panna Belinda studziła kompot z jabłek; Marta ścierała proch z ogrzanych talerzy; Bob wziął na ręce Małego Tima i posadził go przy stole obok siebie w najwygodniejszym miejscu; dwoje małych…” Opowieść wigilijna
proch i popiół: hebr. עָפָר וָאֵפֶר ( afar waefer ) te dwa słowa są nie tylko bliskoznaczne, ale także brzmią niemal identycznie. «Chociaż jestem prochem i popiołem, nie przyszedłem sprzeciwiać się Twojej chwale i Twoim sądom, a jedynie, by uczyć się i zrozumieć ten wyrok», zob. Radak do 18:27. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
próchno się w gwiazdy rozlata: cytat z poematu dygresyjnego Beniowski Juliusza Słowackiego; Pieśń III. „Próchno się w gwiazdy rozlata...” Kwiaty polskie
prochy: tu: kurz, paprochy. „A wtem nagle zabłyszczą mu w ręku owe dobyte z kaptura prochy jak słońce.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
prócz jednej: To jest: zasady ciał ciekłych i stałych. „Prócz jednej niszczy wszystkie te zasady.” Boska Komedia
Prodigiorum ac ostentorum chronicon: dzieło Konrada L. Lycosthenesa z 1557 r., księga cudów i osobliwości, zawierająca wiele rycin przedstawiających zarówno krokodyla czy nosorożca, jak gryfa, człowieka bez głowy (z twarzą na piersi) i wszystkie te dziwy opisująca. „Wiem z Prodigiorum chroniconu” Kwiaty polskie
produkta: dziś popr. M. i B.lm: produkty. „Urzędnicy odebrali te produkta, część ich zostawiali sobie, ale przedmioty najpiękniejsze i najkosztowniejsze odsunęli wyżej, dla tronu.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
Prodyk: Prodikos z Iulis (465–399 p.n.e.), filozof gr., uczeń Protagorasa, nauczał odpłatnie sztuki przekonywania. „Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa.” Quo vadis
profan: nie znający się na jakiejś nauce lub sztuce, niewtajemniczony; dziś poprawna forma lm: profani. „— Co to za profany z tych korektorów...” Lalka
profes: zakonnik, który złożył ostatnie, uroczyste śluby. „Stary to mistrz i profes w filutów zakonie,” Satyry
Profesor Spanner był cywil: dziś popr.: (...) był cywilem. „Profesor Spanner był cywil, ale zgłosił się do SS jako lekarz.” Medaliony
profit: korzyść, zysk. „Chcąc wetować i pewnym cieszyć się profitem,” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
proforma z łac.: najniższa klasa w dawnych szkołach (do drugiej połowy XVII wieku). „Aż proformę wspomnisz sobie.” Zemsta
profuzja: nadmierna obfitość, rozrzutność. „Za pomocą aksamitek przykrywających miejsca spojenia sztucznych szyj z prawdziwymi i za pomocą mnóstwa istnej profuzji pudru zasypującego fabrykaty piersi, w sztucznym świetle wieczorowym ciotczyska liczyły jeszcze na omamienie ludzkości.” Przedwiośnie
progenitura: potomstwo, tu: pochodzenie. + 1 inne znaczenie „Progenitury półjaskółczej,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
progi przen.: siedziba. „Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje.” Treny
prognostyk: prognoza, znak czegoś. „Mojego sądu, jest to prognostykiem” Hamlet
Projtos: wypędzony z miasta Argos przez swojego brata, odzyskał tron dzięki pomocy króla Jobatesa.
proklama: zawołanie rycerskie stanowiące znak rozpoznawczy rodu, w postaci pisemnej umieszczane na polskich herbach szlacheckich ponad ich zwieńczeniem. „Pan Walerian umiał dokładnie wytłumaczyć zarówno proklamy obu herbów, jak znaczenie gwiazdek, krzyżyków, rąk uciętych, hełmów i półksiężyców, które składały się na te godła.” Granica
Proklinaw kak didko z ukr.: Klął jak diabeł. „A proklinaw kak didko.” Ogniem i mieczem
Prokris mit. gr.: córka króla Aten Erechtheusa, żona Kefalosa, uciekła na Kretę do Minosa, gdy mąż wykrył, że go zdradziła. Po powrocie pogodziła się z Kefalosem, jednak śledząc go została przez niego przez pomyłkę śmiertelnie zraniona. „Po niej nadeszła Fedra, Prokris i Ariadna,” Odyseja
prologli to czy dewiza daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy to prolog czy dewiza. „Prologli to czy dewiza na sygnet?” Hamlet
promenada: ulica w Łodzi, popularne miejsce spacerów. + 1 inne znaczenie „— Nie mam potrzeby kryć się z tym, — powiedziała, podając mi dłoń do promenady.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
Prometeus: Prometeusz, olbrzym z rodu tytanów, wykradł na użytek ludzi ogień z nieba, za co Jowisz kazał przykuć go do skały Kaukazu, gdzie orzeł szarpał mu odrastającą wciąż wątrobę. Wybawcą jego był Herkules. „Ma już pokój Prometeus, lecz ja miasto niego” Fraszki
Prometeusz mit gr.: bohater, który stworzył człowieka, lepiąc go z gliny zmieszanej ze łzami, a następnie, wbrew woli bogów, obawiających się buntu ludzi podobnego do wcześniejszego buntu Tytanów, podarował ludziom ogień. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie sęp wyjadał mu codziennie odrastającą wątrobę. + 2 inne znaczenia „Lecz klasy wybrane miały jakiś wyższy początek i pochodziły, jeżeli nie od bogów, to przynajmniej od pokrewnych im bohaterów, jak Herkules, Prometeusz, od biedy — Orfeusz.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Promień go blaskiem podwójnym zalewał: To znaczy, że światłość, jaką otoczony jest duch Justyniana, podwójnie rozpromieniła się nową wesołością z powodu zaspokojenia tak słusznych żądań poety. „Promień go blaskiem podwójnym zalewał.” Boska Komedia
promień miesięczny: promień, światło księżyca. „Cicho, cichuchno, biało, bieluchno, szła przez izbę niby promień miesięczny i niby promień otaczała swą jasnością główkę śpiącej sierotki swojej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
promieńmi: promieniami. „Odgłosy biesiady głuchną z tyłu — przed nami już same tylko sosny i świerki, oblane promieńmi wieczoru.” Nie-Boska komedia
promienny: tu: błyszczący. „W promienne krzesło sadzi i tak się odzywa:” Odyseja
prominencja: wybitność; tu: znaczące osoby. „Rój prominencji, oblewający z brzęczeniem Arcybiskupa, popłynął w stronę komendantury i wsiąkł w parterowe drzwi mieszkania Pierwszego Porucznika.” Pożegnanie z Marią
promocja: tu: zaszczyt. „Już i nie spodziewałem się takiej promocji, ażeby kto z Korczyna moją ubogą chatę nawiedził...” Nad Niemnem
promulgacja łac.: ogłoszenie, obwieszczenie, ujawnienie. „Umyślnie chciał książę, by promulgacja nastąpiła w czasie uczty, gdy umysły są podniecone, ochocze i do wszelkiej zgody skłonne.” Potop
promulgować z łac. promulgo : obwieszczam, z łac. promulgo, promulgare : wyjawiam, obwieszczam, z łac. promulgo , promulgare : wyjawiam, obwieszczam, z łac. promulgo, promulgare : wyjawiać, obwieszczać, z łac. promulgo, promulgare: wyjawiać, obwieszczać, ogłaszać. + 1 inne znaczenie „…j skazany na utratę gardła i mienia, musiał się ucieczką salwować, ale później wykryła się jego niewinność, którą też promulgowano i do sławy go jako cnotliwego męża przywrócono; a sława tym większą być powinna, im większą była krzywda.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
promulgowanie z łac. promulgo , promulgare : wyjawiam, obwieszczam: ogłoszenie. „— Ale było to i z tego, że książę hetman zawsze tę porę do promulgowania swych praktyk z nieprzyjacielem ojczyzny wybierał.” Potop
pronuba: matrona, która towarzyszyła oblubienicy i pouczała ją o obowiązkach żony. „Zanosi je zwykle pronuba dopiero za oblubienicą, ale uczyń to dla mnie.” Quo vadis
propinacja z łac.: prawo sprzedaży napojów alkoholowych; tu: karczma. „— A i jakże, proszę łaski pani, u mnie propinacja zwłoki nie cierpi.” Syzyfowe prace
propono , proponere łac.: proponować; tu 3.os. lp cz.przesz. proposuit : proponował. „Nie wiadomo, co jej tam proposuit, ale od tej pory skończyła się ich amicycja.” Potop
proporcją z łac.: forma staropolska, dziś mówimy: proporcję; tu w znaczeniu: umiar. „Zna proporcją, mocium panie,” Zemsta
Proporszczyk: funkcja w wojsku: żołnierz noszący proporzec pułku; chorąży. „Mszcząc się, Proporszczyk z długim szpontonem naciera” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
propter securitatem loci: ze względu na bezpieczeństwo miejsca. „Kaptur postanowiony propter securitatem loci nie mógł sobie dać rady z ciągłymi burdami, w których siekano się z lada powodu.” Ogniem i mieczem
prora gr.: dziób okrętu. „Lecz pięć naw z Menelajem o błękitnej prorze” Odyseja
prorocze słowa: proroctwo św. Brygidy Szwedzkiej (1303–1373), świętej, wizjonerki i pisarki, założycielki zakonu brygidek. „Często też opanowywały jego duszę złe przeczucia, często przychodziły mu na myśl prorocze słowa: „Postanowiłem ich pszczołami pożyteczności i utwierdziłem na progu ziem chrześcijańskich, ale oto powstali przeciw mnie.” Krzyżacy
prorok grecki: tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. „Dom proroka greckiego, prze zysk niecnotliwy” Pieśni
prorokiem: «[Stąd] wie on, że jej nie dotknąłeś», zob. Raszi do 20:7. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
proście: potoczny skrót: proszę cię. „Bierzmuj się, proście, prze Bóg, a zbądź już i tego!” Fraszki
proścież starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. „Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,” Lament świętokrzyski
proscriptus łac.: zapisany: skazany na banicję; tu M. lm proscripti . „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop
prosektor: kierownik prosektorium. „Pamiętam, w Dorpacie nasz nieboszczyk prosektor pyta mię pewnego razu przy całym audytorium:” Ludzie bezdomni
prosić pardonu: prosić o litość. „Jedni też, nie prosząc pardonu, bronili się zaciekle gromadkami lub pojedynczo, inni próżno wyciągali ręce ku jeźdźcom huczącym jak wicher po bojowisku.” Ogniem i mieczem
prosił jej daw. składnia: dziś popr.: prosił ją. „Wołodyjowski prosił jej, żeby zaśpiewała co do wtóru, ona zaś odrzekła z prostotą i dobrocią:” Pan Wołodyjowski
Prosiłam o to, co Bóg chciał, u Boga: To się stało, o co ona prosiła: nie dlatego, że się o to modliła, ale że w tym była taka boża wola. „Prosiłam o to, co Bóg chciał, u Boga;” Boska Komedia
proskrypcja z łac.: wyrok śmierci bez sądu. „Kto wie, jakie nastąpią proskrypcje, kto wie, czy po klęsce pożaru nie nastąpi klęska wojny domowej, mordów i głodu?” Quo vadis
proso: roślina zbożowa. „Kiedy nędzarz umiera, a śmierć swoje proso” Napój cienisty
prospectus łac.: widok. „— mruknął pan Zagłoba i zbliżywszy się do dachu, począł z lekka rozrywać i unosić poszycie, aby sobie prospectus na świat otworzyć.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
prospekt z łac.: tu: widok. „— Dobrze, to siedź; powiem ci jeno, że to nawet i niepolitycznie pannie na drabinie siedzieć, bo ucieszny może dać światu prospekt!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
prosperować: rozwijać się pomyślnie. „Wołowszczyzna pod zarządem życzliwego krewnego zaczęłaby prosperować i większe dawać dochody; krewny zaś otrzymywałby za swą pracę wynagrodzenie, które by znakomicie podniosło dobrobyt jego rodziny: trzy tysiące rocznej pensji, tantiema od zwiększających się d…” Nad Niemnem
prostak: głupiec. „Prostak to, który wojsko z wielkości szacuje:” Pieśni
prosto: po prostu. „Ryczała Józka, ryczała Magda, ryczała Hanka i stryjeczne, płakały bliskie i dalekie, powinowate i zgoła obce — a już może najrzewliwiej zanosiła się Jagusia, którą tak cosik sparło pod piersiami, jaże się prosto zapamiętała w krzyku.” Chłopi, Część czwarta - Lato
prostota: prostactwo. „My prostotą ochrzcili; więc co szacowali,” Satyry
prostracja: wyczerpanie, słabość, upadek ducha. „Cezary trafił w swym pochodzie na puste krzesło i dla zamaskowania swej towarzyskiej prostracji i niewiedzy, jak się zachować, swobodnie usiadł.” Przedwiośnie
Prosty kapłan Ey: Aj (lub Eje), którego pochodzenie nie jest znane, był być może synem pary dostojników Juja i Czuju. Pełnił wysokie funkcje państwowe za panowania Amenhotepa IV Echnatona oraz jego następców: Semenechkare i Tutenchamona. Za panowania małoletniego Tutenchamona wspólnie z dowódcą wojska Horemhebem został regentem i sprawował faktyczną władzę. Po bezpotomnej śmierci Tutenchamona ogłosił się faraonem (1327–1323 p.n.e.). „— Prosty kapłan Ey.” Faraon
prostyła ukr.: przebaczyła. „— Jeśli zginę, tak ty jej powiedz, żeby mnie ona prostyła.” Ogniem i mieczem
prostynia starop.: prosta droga. „Prostynią w niebo ciągnie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Prostyte, pane ukr.: Wybaczcie, panie. „— Prostyte, pane.” Ogniem i mieczem
Proszczaj, bat'ku ukr.: Żegnaj, ojcze. „— Proszczaj, bat'ku! — ryknął z rozpaczą wachmistrz.” Ogniem i mieczem
proszę jednak jejmości się kłaniać: aluzja do żony nowobogackiego, która zapewne przysporzyła mężowi fortuny zdobywając dla niego względy możnych. „Zasłonię; proszę jednak jejmości się kłaniać.” Satyry
proszek do zębów: dawniej do mycia zębów używano albo pasty, albo proszku, który mógł być zrobiony z kredy, soli lub sproszkowanych cegieł. „— Minister zdrowia prosi o szczoteczkę i proszek do zębów.” Król Maciuś Pierwszy
proszęż: znaczenie: bardzo proszę, usilnie proszę (daw. konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż , tu o znaczeniu wzmacniającym). „Ach, proszęż mnie tak nie ścigać oczyma.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Protagor: Protagoras z Abdery (ok.485–415 p.n.e.), filozof gr., nauczał cnoty polegającej na zwyciężaniu rozmówcy w każdej sprawie, twierdził, że o każdej rzeczy mogą istnieć dwa przeciwstawne sądy. „Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa.” Quo vadis
protektorat: kraj znajdujący się pod protektoratem, to kraj, nad którym swoją władzę rozciągnęło inne państwo, silniejsze politycznie i militarnie, bardziej wpływowe. „Pan Rawlison postanowił mu to wytłumaczyć: z tej przyczyny, że wszystko, co czynił rząd egipski, to czynił z polecenia Anglii, która rozciągnęła nad Egiptem protektorat i w rzeczywistości rządziła nim, jak sama chciała.” W pustyni i w puszczy
protektorów, jako u Angielczyków: nawiązanie do postaci Olivera Cromwella (1599–1658), polityka, który doprowadził do postawienia przed sądem i stracenia króla Karola I Stuarta (1600–1649), a następnie przyjął tytuł protektora (tj. regenta) Anglii, Szkocji i Irlandii; Cromwell jest też odpowiedzialny za ludobójstwo, popełniane na irlandzkich katolikach. „Nie masz tu nożów i trucizn, nie masz protektorów, jako u Angielczyków...” Potop
protestacyi: zgodnie z melodią wiersza wyraz ten należy czytać jako pięciosylabowy: pro-tes-ta-cy-i. „Po tej protestacyi, która się ozwała” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Proteus: bóg mórz południowych, wieszczek. Pasł on Neptunowi stada cieląt (według innych wersji fok). Miał dar przemieniania się w różne postaci, zwierzęta i przedmioty. „Taki był Proteus, mieniąc się to w smoka,” Fraszki
Proteusz mit. gr.: bóstwo morskie, syn Posejdona, pasterz fok, potrafił przewidywać przyszłość i przybierać różne postaci. + 1 inne znaczenie „— Bóg patrzy w serca nasze, żeśmy choć dziś gotowi wyruszyć i że nie potencja szwedzka nas wstrzymuje, ale nieszczęsna zmienność naszego narodu, który jako Proteusz coraz nową postać na się przyjmuje.” Potop to słowo w 2 lekturach →
Protezyleus: król Tesalii, zabity przez Hektora.
proverbium łac.: przysłowie. „Szczęściem, że proverbium powiada: „Kto się czubi, ten się lubi".” Pan Wołodyjowski
prowadźcie interesy: u Cylkowa: 'zawiążcie stosunki'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności, w oryginale jest סְחָרוּהָ ( scharuha ): ‘handlujcie w niej/na niej, krążcie po niej w celach handlowych’. + 1 inne znaczenie „A spowinowaćcie się z nami: córki wasze oddacie nam, a córki nasze weźmiecie sobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
prowadziliby w niej interesy: u Cylkowa: 'zawiązaliby stosunki w niej'; uzasadnienie korekty: taka sama sytuacja jak w 34:10. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
prowancki: dziś popr. forma: prowansalski. „Póki prowanckie wiano w moim domu,” Boska Komedia
proweniencja: pochodzenie. „Słuchaj tutaj mówców pierwszorzędnych, wszystko jedno jakiej proweniencji, lecz wysuwających i rozwijających rzecz rewolucji w sposób nieubłaganie logiczny, jasny, niezwalczony.” Przedwiośnie
prowent z łac.: dochód. „Zrabowano nas ze szczętem i zginiemy, jeśli nam Rzplita jakowych prowentów nie obmyśli, zginiemy marnie!” Ogniem i mieczem
prowentowy: dotyczący rejestracji lub kontroli dochodu ( prowentu ) zwłaszcza z majątku ziemskiego. „posiedź no waćpan, mości chemiku, nad prowentowym kałkułem, pododawaj cyferki, napisz ładnym charakterem wykazy dla pana inżyniera, wyręcz starego ojca.” Doktor Piotr
prowentowy kałkuł rus.: kalkulacje, obliczenia dochodu. „posiedź no waćpan, mości chemiku, nad prowentowym kałkułem, pododawaj cyferki, napisz ładnym charakterem wykazy dla pana inżyniera, wyręcz starego ojca.” Doktor Piotr
prowiantować: karmić. „Głupi, kto smutki prowiantuje, zamiast je o głodzie trzymać, żeby bestie zdechły jako najprędzej!” Pan Wołodyjowski
prowincjał: zwierzchnik zakonu na terenie danej prowincji. „Wygląda chłopak jak bernardyński prowincjał, zmężniał, opalił się, utył.” Lalka
Prowincje Zjednoczone: republika założona przez siedem protestanckich prowincji płn. Niderlandów, które zdetronizowały w 1581 króla Hiszpanii Filipa II, istniała do 1795; terytorialnie pokrywające się z obecną Holandią. „Udałem, jakobym miał przyjaciół i krewnych w Prowincjach Zjednoczonych i był rodem z Guelderlandu.” Podróże Guliwera
prowizja z łac.: tu: zaopatrzenie, jedzenie przydzielane żołnierzom. + 2 inne znaczenia „Dlatego codziennie, raz albo i dwa razy na dzień, po prowizję i różne sprawunki wychodziła do miasta.” A... B... C... to słowo w 3 lekturach →
prowizorium z łac.: stan tymczasowy, przejściowy. „To wszystko wydawało mu się jakimś prowizorium, poprzedzającym życie właściwe.” Granica
prowodyr daw.; z ukr.: przewodnik; przywódca (zwłaszcza szajki). „Prowodyr, młody Murzyn o szerokich piersiach, odziany z surową prostotą w granatowy, fałdzisty strój z frędzlami, stał koło mnie; nozdrza miał srogo rozdęte, a włosy pozwijane misternie w tłuste loczki.” Jądro ciemności
próżen: próżny, pozbawiony. „Ich przykład, ich kompania podziała; przez nich ten naród nieszczęsny się odrodzi, prywaty próżen, swawoli niepomny, i stanie jako lew okrutną moc w członkach czujący, i świat zadziwi!” Pan Wołodyjowski
Prozerpina: władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci. + 1 inne znaczenie „Z której porwano piękną Prozerpinę,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
próżna nauki: nie posiadająca nauk, niewykształcona. „Młodzież próżna nauki, a rozpusty chciwa,” Satyry

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.