Litera P

2621 słów, strona 3 z 11.

perkotać a. parkotać daw.

o odgłosie, powstającym podczas gotowania ziemniaków. „Tylko jedna Józka, co ta po swojemu pletła trzy po trzy, zwijając się kole garów, pełnych perkoczących ziemniaków.” Chłopi, Część czwarta - Lato

perkułab

urzędnik. „Z perkułabami musicie porozumienie mieć.” Pan Wołodyjowski

perły poławiają się daw.

dziś: perły są poławiane. „— Perły poławiają się właśnie w morzu...” Quo vadis

permisja z łac.

przyzwolenie. + 2 inne znaczenia „Choćby ojciec i matka konali, to towarzysz ci nie pójdzie wtedy permisji odjazdu prosić, bo przed bitwą to jest największy dyshonor, jakiego się żołnierz dopuścić może.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

permisję łac. permisio : pozwolenie

zwolnienie. „Uczynił się taki tumult, że aż wojewoda poznański nadbiegi z kilku rotmistrzami uspokajać i tłumaczyć, że starościc tylko na tydzień, dla bardzo pilnych spraw, wziął permisję.” Potop

perora

przemówienie, popis krasomówczy. + 2 inne znaczenia „Perora była wspaniała, choć — wiecie — trudna do zapamiętania.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →

perpendykuł z łac. perpendicularis : pionowy

wahadło zegara, zegar z wahadłem; pion. „Wydawało się, że stary perpendykuł rozdziawia usta i pęka z radosnego śmiechu.” Doktor Piotr

perpetuum mobile łac: wiecznie będące w ruchu, łac.

maszyna, która wbrew zasadom fizyki byłaby w wiecznym ruchu bez zasilania jej nową energią; przedmiot bezowocnych wysiłków wielu wynalazców. + 1 inne znaczenie „Gdy Wokulski był subiektem w sklepie kolonialnym, marzył o perpetuum mobile, machinie, która by się sama poruszała.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Persefona mit. gr.

żona Hadesa, bogini świata podziemnego. + 2 inne znaczenia „W pozgonnych domach boska Persefona.” Antygona to słowo w 3 lekturach →

Persefona-Kora mit. gr.

córka Zeusa i Demeter, porwana przez Hadesa, boga krainy zmarłych, i uczyniona jego żoną. Z wyroku Zeusa Persefona spędza pół roku z matką, a pół z mężem, i każdej jesieni przyroda zamiera z powodu smutku swojej bogini, rozstającej się z córką. „— Czymże jest znane waćpanu porwanie Persefony-Kory?” Popioły

Persja

obecnie Iran, państwo na Bliskim Wschodzie. „Wszystkie strony zdają sobie zatem sprawę, że niezależnie od tego, ile razy Persja, Egipt, Jawa czy Cejlon przejdą z rąk do rąk, tylko bombom wolno przekraczać najważniejsze granice.” Rok 1984

Persjusz

Aulus Persius Flaccus (34–62 n. e.), satyryk rzymski z okresu cesarstwa. Piętnował zepsucie moralne i obyczajowe współczesnego Rzymu i przeciwstawiał mu starorzymską cnotę. „Satyry jego wiadomości wieków naszych doszły i między wyborniejszymi rzymskimi autorami dały mu miejsce” ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Wiersze satyry dotyczące Persjusza nie są zgodne z rzeczywistością. (S. Skimina, Persjusz w Polsce , Toruń 1952, s. 55). „Co stąd Persjuszowi, że kradły kwestory?” Satyry

persona z łac., łac.

osoba. „I sama miała ochotę zakrzyknąć z chórem: „Vivat Wołodyjowski!" — lecz pan Zagłoba reflektował ją, iż powinna zachować się, jak na dostojną personę przystoi, i kłaniać się na obie strony, właśnie jak czynią królowe wjeżdżając do stolicy.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →

personaliter łac.

osobiście. „„Pierwsze to pismo do was posyłam, ale bogdaj drugiego nie będzie, bo tu i poczty niepewne, i sam personaliter niedługo się między wami stawię.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →

personat daw., z łac.

osobistość, ważna i wpływowa osoba. „Bywało, zajedzie do jakiej karczmy, a tam ani już palca wścibić, to personat, który ją wraz z dworem zajmował, wyjdzie przez ciekawość zobaczyć, kto przyjechał, a widząc starca z białymi jak mleko wąsami i brodą, rzecze na widok takiej powagi:” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →

perspektywa daw.

luneta. „Poniżej kasztelan bełski poglądał przez perspektywę na roboty kozackie i mówił do podczaszego koronnego:” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

perswadować z łac.

tłumaczyć, przekonywać. „Scrooge chciał perswadować, że nie jest ubrany, że ma katar, że w takim stanie lepiej jest pozostawać w ciepłym łóżku niż spacerować po nocy, do tego wśród takiego czasu; ale Duch nie pozwolił mu dojść do słowa, wziął go za rękę i pociągnął za sobą.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →

pertraktować się

tu: odbywać się; mieć miejsce. „Gdy się ta scena pertraktować będzie,” Hamlet

peruka

w tradycji żydowskiej mężatki są obowiązane do zakrywania włosów w miejscach publicznych; początkowo okrywały głowę szalem lub chustą, od XVIII w. w kręgach ortodoksji w Europie Środkowej i Wschodniej powszechny stał się zwyczaj noszenia peruk przez mężatki. „…, wywierać jakiejkolwiek presji moralnej, tylko zakrzywionym palcem wskazującym drapała się powoli pod odchyloną nad czołem peruką, a dziwna rzecz ze spłaszczonych kokardek, strzępków czarnej koronki i fiołkowych paciorków poruszała się przy tym na jej głowie.…” Granica

Perun

jeden z najważniejszych bogów słowiańskich, przedstawiany jako gromowładny. „W mieście Kownie pośrodku ciągnie się błonie Peruna,” Konrad Wallenrod

perypatetyk

członek grupy uczniów Arystotelesa, pot. człowiek lubiący spacerować podczas rozmyślań lub rozmów. „— Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za dzban zapłacić.” Quo vadis

perystyl

dziedziniec otoczony kolumnami. „Ludzie pachnący prażonym bobem, który nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypnięci i spotnieli od gry w morę po rogach ulic i perystylach, nie zasługiwali w jego oczach na miano ludzi.” Quo vadis

perzyna daw.

zgliszcza, pogorzelisko. „…łem na sobie tylko mój kaftan skórzany, a pożar zaczął się tak szerzyć, że wspaniały pałac niechybnie by został obrócony w perzynę, gdyby mi z niepospolitą przytomnością umysłu nie przyszedł na pamięć arcydobry sposób.…” Podróże Guliwera

perzyny

popiół. „Jako ogień suchy knot obraca w perzyny,” Treny

Pestalozzi, Johann Heinrich 1746–1827

wybitny pedagog szwajcarski, zwolennik powszechnego nauczania i swobodnego rozwijania wrodzonych uzdolnień ucznia. „Na to zdał się cały Pestalozzi...” Syzyfowe prace

Peszt

część Budapesztu, na lewym brzegu Dunaju, do 1872 r. osobne miasto. „Gdziekolwiek ich spotkałem: w Peszcie, Konstantynopolu, w Paryżu i w Londynie, zawsze widziałem jedną zasadę: dawać jak najmniej, a brać jak najwięcej, tak we względzie materialnym, jak i w moralnym...” Lalka

petent

tu: proszący. „Stary nie ruszył się z fotelu, nie patrzył na petentów, tylko wskazując palcem drzwi wymawiał jeden wyraz: fort!” Lalka

Peteos

ojciec Menesteosa. „— «Krwi Peteja, którego Zeus kochał wiele,” Iliada

Peter Paul Rubens 1577–1640

wielki malarz flamandzki, reprezentant dworskiego malarstwa wczesnobarokowego. „Obrazy jego zaleca najbardziej wytworność ułożenia albo kompozycja i żywość farb przedziwna. Najcelniejsze Europy galerie obrazami jego zagęszczone są”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). „Dwa mniemane Wandyki i cztery Rubense” Satyry

peterburka gw.

rodzaj tytoniu. „Zaśmiał się, dał mi paczkę peterburki, chałupę obejrzał i mówi: „Wy możecie tu wysiedzieć, to i ja poradzę, a chałupę z wolna wyporządzim, że za dwór starczy!".” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

petercyment daw.

gatunek hiszpańskiego wina. „…) wychodził ze Zbaraża: ale gdy pomyślę, że się tych dwoje wreszcie znalazło, to tak mi lekko na sercu, jakbym kwartę petercymentu duszkiem wypił!…” Ogniem i mieczem

Petersburczany

mieszkańcy Petersburga; Petersburżanie. „Car dziwi się — ze strachu drżą Petersburczany,” Reduta Ordona

Petersilge, Johann 1830–1905

wydawca i drukarz łódzki, założyciel pierwszej gazety w tym mieście „Lodzer Zeitung" (1865–1915), siedziba wydawnictwa Petersilgego mieściła się w wybudowanej w l. 1893–1896 Kamienicy pod Gutenbergiem przy ul. Piotrkowskiej. „A naprzeciwko Petersilge).” Kwiaty polskie

Petinagno

pobożny pustelnik, którego modlitwom winna była Sapia, że nie stała dłużej pod bramą czyśćcową dla spóźnionej za życia pokuty. „Pokutą, gdyby nie Piotr Petinagno,” Boska Komedia

petit

drobna czcionka. „Zapuścić się w przypisów petit,” Kwiaty polskie

pętlica daw.

pętla. „Nade wszystko lubiliśmy polować, on mi więc opowiadał, jak to w pampasach krajowcy polują na tygrysy i bawoły z pętlicami po prostu, które zarzucają na karki tych zwierząt.” Trzej muszkieterowie

petlicy

dziś: pętlica; pętla. „I krzyż na piersiach u złotej petlicy,” Grażyna

pęto

wiązadło nakładane na przednie nogi zwierzęcia dla ograniczenia swobody ruchu. „O kilkanaście kroków dalej znalazło się w trawie pęto, które jeden z koni zerwał w ucieczce.” W pustyni i w puszczy

Petrus łac.

Piotr. „Petrus!..." Niektórzy poklękali, inni wyciągali ku niemu ręce.” Quo vadis

pęty

dziś popr.: pętami. + 1 inne znaczenie „Lecz bóg mi dał rozwiązać z łatwością te pęty.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

petyhorcy

średniozbrojni kawalerzyści w wojsku litewskim. „— Ty, Czarnota, hadziacki pułkowniku, o wojnę i krwi przelanie wołasz, a gdy pod Korsuniem szli na cię petyhorcy pana Dmochowskiego, toś jak pidswynok kwiczał: „Braty ridnyje, spasajte!", i uciekałeś przed całym twoim pułkiem.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pewien młody niemiecki misjonarz napaściom

autentyczne. „…czaju, na mocy którego kobiety walczących stron chodzą zupełnie swobodnie na wyznaczone targowisko i nie podlegają nigdy napaściom.…” W pustyni i w puszczy

Pewien murzyński aktor sławny

Ira Frederick Aldridge (1807–1867) urodzony w Nowym Yorku aktor brytyjski, zadebiutował w 1825 r. w Londynie w roli Otella. „Pewien murzyński aktor sławny.” Kwiaty polskie

Pewna jak twierdza Brankę i zwierzę

Cały koniec tej pieśni jest alegorią wewnętrznego i zewnętrznego stanu Kościoła na początku wieku XIV. Dante jako gibelin, żarliwy stronnik cesarza niemieckiego Henryka VII, do którego przywiązywał swoje polityczne i osobiste nadzieje, naprzeciw naczelników stronnictwa gwelfów, Bonifacego VIII i Klemensa V, dwóch papieżów, i Filipa Pięknego, króla Francji, często, a szczególnie tu zanadto sarka, nie umiejąc swojego zajątrzenia utrzymać w karbach bezstronnego sądu. Olbrzym zamieniający swoje uściski z wszetecznicą na wozie, to przez zazdrość ją chłoszczący, jest to Filip Piękny pochlebiający Bonifacemu VIII, ażeby go wciągnąć do swoich intryg politycznych przeciw cesarzom niemieckim. Papież poznawszy, że jest tylko igraszką polityki tego króla, rzuca nań klątwę, klątwa ta wywołuje chłostę czyli zemstę króla Filipa, który stolicę apostolską odrywa od krzyża Watykanu i przenosi ją do Awinionu. Branka jest to stolica Piotrowa, przeniesiona przemocą z Rzymu do Awinionu w roku 1305, a zwierzę to Filip, król Francji, który przez zemstę ustawił się potęgą materialną nad potęgę duchową pogwałceniem powagi Chrystusa w naczelniku i namiestniku jego Kościoła. „Brankę i zwierzę zakryła przede mną.” Boska Komedia

pewne miejsce

«Tora nie wymienia o jakie miejsce chodzi, ale używając [przedimka określonego, wskazuje], że mowa tu o miejscu już wspomnianym wcześniej, a jest to góra Moria, por. Ks. Rodzaju 22:4, gdzie jest napisane: „ujrzał miejsce ono” [i gdzie również użyty został przedimek określony]», zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pewnie

tu chyba: na pewno. „Pewnie bóg zagniewany, który mściwie strzela,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Pewnie bił w mennicy

chaos systemu monetarnego w Polsce ułatwiał fałszowanie pieniędzy, zwłaszcza, że przywilej bicia ich wydzierżawiano osobom prywatnym aż do r. 1764, kiedy to sejm przywrócił królowi wyłączny przywilej menniczy i uchwalił nową stopę menniczą. „„Pewnie bił w mennicy?”” Satyry

Pewnie nie złowią ni oka

zwrot ludowy, używany na Białej Rusi i Podolu; oko : waga trzech funtów. „Pewnie nie złowią ni oka.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

pewnikiem gw., daw.

na pewno. + 1 inne znaczenie „— Pewnikiem ośpica, bo czerwona i rozpalona kiej ogień.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

pewno

dziś raczej: pewnie; na pewno. „— Pewno moje zuchy śpią tak mocno, że nic nie słyszą.” Klechdy sezamowe

Pewnym męstwem ja się nigdy nie pochlubię

cytat z Psalmu żalu (1848) Zygmunta Krasińskiego; autor polemizował w nim z aprobatą rewolucji daną przez Słowackiego w wierszu Odpowiedź na Psalmy przyszłości . „— „Pewnym męstwem ja się nigdy nie pochlubię, ja przed bliźnich drżę męczeństwem, w otchłań spychać ja nie lubię"...” Przedwiośnie

Pferd niem.

koń. „A Niemiec na to: Pferd!” Ogniem i mieczem

Phasis

starożytne miasto w Kolchidzie, na wsch. wybrzeżu Morza Czarnego. „…, kamsinu, co opalał śniade skronie Ramzesa Drugiego, Miamen, Sezostrysa, który zdeptał barbarzyńskie ludy aż po Kolchidę i Phasis, a na długich okrętach swoich wziął w posiadanie morze aż po erytrejskie wybrzeża.…” Popioły

Pi-Bailos

dziś: Bilbeis, miasto we wschodniej części Delty Nilu, położone ok. 85 km na północny-wschód od Memfis oraz ok. 80 km na zachód od Przesmyku Sueskiego, a 20 km na południe od Az-Zakazik. „Obie armie: azjatycka i zachodnia, zetkną się w okolicach miasta Pi-Bailos, ale — na pustyni, ażeby pracowity rolnik ziemi Gosen nie doznał przeszkód w swoich zajęciach.” Faraon

Pi-Bast

Per-Bast, gr. Bubastis, miasto we wschodniej Delcie, w pobliżu dzisiejszego Az-Zakazik, ok. 80 km na północ od Memfis. Centrum kultu bogini miłości i płodności Bastet. Stolica Am-Chent, 18. nomu Dolnego Egiptu. „Najdostojniejszy następca, oby żył wiecznie, jedzie do Pi-Bastu z ogromną świtą, a z Górnego Królestwa przyszedł transport złota, na czym niejeden z was pięknie zarobi.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

Pi-Bast, sławnej stolicy nomesu Habu

Per-bast było stolicą Am-Chent, 18. nomu Dolnego Egiptu. A-bet (Habu), 8. nom Dolnego Egiptu, to nom sąsiedni. „Konno, w towarzystwie paru oficerów, jechał książę do Pi-Bast, sławnej stolicy nomesu Habu.” Faraon

Pi-Hebit

Per-Hebit, dziś Behbeit el-Hagar, miasto w środkowej części Delty, kilka km na północ od Sebennytos, w 12. nomie Dolnego Egiptu. „W Melcatis i Pi-Hebit także chłopi zburzyli domy fenickich dzierżawców...” Faraon

Pi-Uto egipskie: Per-Wadżet, gr.: Buto

Buto, Per-Wadżet, miasto nad ujściem sebenickiej odnogi Nilu do jeziora Burullus, ok. 160 km na północny zachód od Memfis, ok. 100 km na wschód od dzisiejszej Aleksandrii. Stolica 5. nomu Dolnego Egiptu. Centrum kultu bogini Wadżet, protektorki Dolnego Egiptu. + 1 inne znaczenie „Następca tronu w połowie miesiąca Misori (początek czerwca) zbierze dziesięć pułków rozlokowanych wzdłuż linii, która łączy miasto Memfis z miastem Pi-Uto leżącym w Zatoce Sebenickiej.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

piąci daw.

pięciu. „A ja, grzeszny Zbyszko, kajam się przed Tobą i od piąci ran Twoich wspomożenia błagam, abyś mi trzech znacznych Niemców z pawimi czuby na hełmach jako najprędzej zesłał i w miłosierdziu swoim pobić mi ich do śmierci pozwolił.” Krzyżacy

Piasecki, Stanisław 1900–1941

publicysta i działacz polityczny, jeden z czołowych antysemitów w okresie międzywojennym, głosiciel rasizmu duchowego, związany ze Stronnictwem Narodowo-Demokratycznym, następnie z Obozem Narodowo-Radykalnym. Współpracownik dziennika „ABC" (1927–1935), red. naczelny nacjonalistycznego tygodnika „Prosto z mostu" (1935–1939). Wielokrotnie atakował zarówno Tuwima, jak i „Wiadomości Literackie" z pozycji rasistowskich. Zginął w podwarszawskich Palmirach, rozstrzelany przez hitlerowców. „Semi-sarmata z «Mosdorf z mostu»” Kwiaty polskie

piaseczniczka

naczynko do piasku, używanego zamiast bibuły do suszenia świeżego pisma atramentowego. „Na nim wielki czarny kałamarz wraz z wielką czarną piaseczniczką, przymocowaną do tej samej podstawki — para mosiężnych lichtarzy do świec łojowych, których już nikt nie palił, i stalowe szczypce, którymi już nikt nie obcinał knotów.” Lalka

piasek morski

Jakub nawiązuje tu do obietnicy złożonej Abrahamowi ( Ks. Rodzaju 22:17), zob. Raszi do 32:13. „gdyż obawiam się go, aby nie przyszedł, i nie pobił mnie, matki wraz z dziećmi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Piast

legendarny założyciel dynastii Piastów. „W chacie mieszkało troje ludzi: Piast, Rzepicha i synaczek ich, którego wołali Ziemowit, bo się okrutnie w tych polach kochał, a co wyszedł na próg chaty, to mówił: „Ziemio, witaj!".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

piasta

część, którą koło styka się z osią. „Z czystego srebra piasty, a świetne rzemienie” Iliada

piastować daw.

opiekować się (jak małym dzieckiem: nosząc na rękach itp.). + 1 inne znaczenie „Kłuli swoje sąsiadki ostrymi szyszkami, których mieli pełne kieszenie, a potem zdjęli buty dla wygody i kazali piastować je córkom królewskim lub innym pannom, które obok nich siedziały.” Baśnie to słowo w 2 lekturach →

piat'ju tridcat' ros.

pięć razy sześć, trzydzieści. „— Piat'ju szest' — tridcat'...” Syzyfowe prace

piąte światło

Salomon. „To piąte światło tak piękne i spore,” Boska Komedia

piąterko

dziś: pięterko. „W tej oficynie mieszkali na piąterku rodzice Mariana Gontali, ósmoklasisty, jednego z kolegów Borowicza.” Syzyfowe prace

piątr

dziś popr. forma D.: pięter. „Jest to kamienny pagórek szpiczasty, wysoki na trzydzieści pięć piątr (sto trzydzieści siedem metrów), stojący na podstawie kwadratowej, której każdy bok ma około trzystu pięćdziesięciu kroków (dwustu dwudziestu siedmiu metrów) długości.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

piatyhorska chorągiew

jednostka średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. + 1 inne znaczenie „Był to porucznik piatyhorskiej chorągwi litewskiego komputu, dawny znajomy pana Wołodyjowskiego, stary żołnierz i dobry.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

piazetta wł.

mały plac. „Nie widząc wcale ludzi przechodzących, książę brnął przez piazettę ku Kościołowi Świętego Marka z oczyma pełnymi łez, z ustami pełnymi słów miłości, z piersią pełną westchnień i żalu.” Popioły

pić krew naszą nie żartem zamierza

Przez krew rozumie tu poeta Stolicę Apostolską, którą Piotr krwią i męczeńską śmiercią swoją ugruntował. „Już pić krew naszą nie żartem zamierza;” Boska Komedia

piciać starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; piciać bych ci dała : dałabym ci picia. „Picia wołasz, piciać bych ci dała,” Lament świętokrzyski

Pico della Mirandola, Giovanni 1463–1494

wszechstronnie wykształcony włoski filozof, filolog i poeta okresu renesansu; autor m.in. mowy O godności człowieka , uznawanej za manifest humanizmu. „Jakimś Kwintylianem, della Mirandolą...” Popioły

pidgin

uproszczony język angielski używany w krajach podlegających wpływom kultur anglosaskich w celach transakcyjnych, urzędowych itp. „Mówiąc «pidginem», nie tym chińskim,” Kwiaty polskie

pidsusidok ukr.

sąsiad. „O, oto już i chaty pidsusidków poukrywane w młodych sadach wiśniowych; dalej wieś rozrzucona dworzyszczowych, a jeszcze dalej widnieje i żuraw studzienny na dworskim majdanie.” Ogniem i mieczem

pidswynok z ukr.

prosiak. „— Ty, Czarnota, hadziacki pułkowniku, o wojnę i krwi przelanie wołasz, a gdy pod Korsuniem szli na cię petyhorcy pana Dmochowskiego, toś jak pidswynok kwiczał: „Braty ridnyje, spasajte!", i uciekałeś przed całym twoim pułkiem.” Ogniem i mieczem

piec

hebr. תַּנּוּר ( tanur ): piec do wypieków, przenośny piec do gotowania .

pięć [pułków] stoją garnizonami

dziś popr.: pięć [pułków] stoi garnizonami. „Zaś pięć stoją garnizonami po całym kraju.” Faraon

Pięć plam ci zetrzeć

Plamy, czyli kresy wycięte w figurę litery P, która oznacza grzech ( peccatum ). „Pięć plam ci zetrzeć, jako dwie już starto,” Boska Komedia

piec raka

zarumienić się, zaczerwienić się z zawstydzenia itp. „Kręcąc fartuszkiem, piekąc rak po raku,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

pięć szat

dał Binjaminowi pięć szat: «jedną dlatego, że ten rozdarł swoje szaty tak jak i pozostali bracia, drugą dlatego, że był on synem jego matki, trzecią za to, że został zawstydzony oskarżeniem o kradzież, a czwartą i piątą ponieważ [pomówienie o kradzież] obarczało [Binjamina] karą zapłacenia podwójnej wartości skradzionego przedmiotu», zob. Chizkuni do 45:22. „I uczynili tak synowie Israela; i dał im Josef wozy z polecenia Faraona, i dał im zapasy na drogę.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pięćdziesiąt

domyślnie: plag. „„I wziął tylko pięćdziesiąt”.” Satyry

pięćdziesiąt dzieci

dziś popr.: pięćdziesięcioro dzieci. „Więc proszę cię, żebyś pierwszą depeszę wysłał do Bum-Druma taką, żeby przysłał pięćdziesiąt dzieci murzyńskich, dla których otwieram szkołę w mojej stolicy.” Król Maciuś Pierwszy

pięćdziesiąt groszy... pół rubla

50 groszy było równe 25 kopiejkom, a pół rubla 50 kopiejkom. „— Kamizelka jest warta pięćdziesiąt groszy, a ja ci daję pół rubla.” Kamizelka

pięćdziesięciu

«Po dziesięciu sprawiedliwych w każdym z tych miast, ponieważ było pięć miejscowości (zob. Ks. Rodzaju 14:2). Jeśli jednak powiesz, że sprawiedliwi nie uratują złoczyńców, dlaczego wszakże miałbyś zabijać sprawiedliwych?», zob. Raszi do 18:24. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

piechota dardanelska

piechota turecka, która obroniła cieśninę Dardanele w czasie operacji desantowej wojsk angielsko-francuskich w roku 1915. Pozycje wojsk tureckich znajdowały się wówczas istotnie w okolicach starożytnej Troi. „Lwy albańskie i piechota dardanelska, która na polach dawnej Troi dała się Anglikom dobrze we znaki, nie miała po prawdzie wielkiego pola do popisu.” Przedwiośnie

piechota łanowa

wojsko zaciężne narodowego autoramentu, złożone z chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych, powoływanych po jednym z każdych 15 łanów, tj. z ok. 200 ha. „…hotnego żołnierza tyle, ile go rozpisano, i zanim szlachta ruszyła własnymi osobami do obozu, ciągnęły już tam pstre pułki łanowej piechoty pod wodzą rotmistrzów przez sejmik wyznaczonych z ludzi w rzemiośle wojennym doświadczonych.…” Potop wszystkie 5 wystąpień →

piechota zaporoska

wbrew ogólnemu mniemaniu dzisiejszemu Beauplan twierdzi, iż piechota zaporoska niezmiernie przewyższała jazdę. Wedle Beauplana 200 Polaków rozbijało z łatwością 2000 jazdy zaporoskiej, ale natomiast 100 pieszych Kozaków mogło długo bronić się z zakopu tysiącowi Polaków [Beauplan, Guillaume le Vasseur de (1600–1675) — francuski inżynier wojskowy i kartograf, twórca szczegółowych map ziem polskich, autor Opisu Ukrainy ]. „Ordyńcy zajęli oba skrzydła kozackie, środek zawalił Chmielnicki z jazdą, za którą postępowała straszna piechota zaporoska, dalej „puszkary" z armatami, dalej tabor, wozy, na nich służba obozowa, zapasy żywności, wreszcie czabanowie z zapaśnymi stadami i bydłe…” Ogniem i mieczem

piechtą daw.

na piechotę. „Piechtą bym poszedł do grobu królowej w Krakowie i na Łysą Górę, aby się drzewu Krzyża Świętego pokłonić.” Krzyżacy

piechtami gw.

pieszo, na piechotę. „Piechtami kawał świata zdreptawszy, poznali skąpy nadmiar zabrakowanych i niczyich przedmiotów.” Klechdy polskie

pięcią

dziś: pięciu a. pięcioma. „Więc oto wiedz, że przed pięcią dniami upadła skała i zawaliła jeden z korytarzów, gdzie pracował człowiek pewny stary z pięcią synami, a strażnicy nie chcą jéj rozwalić prochem, mówiąc: to długa praca, niech umrze.” Anhelli

pięciomaset

dziś raczej: pięciuset. „I spotkałaby się Asyria z pięciomaset tysiącami egipskich wojowników...” Faraon

pięciu mężów

Josef wybrał tych, którzy wyglądali na najsłabszych, bo gdyby Faraon zobaczył tych mocarnych braci, uczyniłby z nich wszystkich swoich wojowników, zob. Raszi do 47:2. „I przybył Josef i doniósł Faraonowi, i rzekł: „Ojciec mój i bracia moi i trzody ich, i bydło ich, wszystko co do nich należy, przybyli z ziemi Kanaan, — a oto są w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

piecza daw.

staranie (o coś). + 1 inne znaczenie „Tam Leto i Artemis mają o nim pieczą” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Pieczęć

u Cylkowa: 'pieczątkę'; uzasadnienie korekty: 'pieczęć' brzmi poważniej niż 'pieczątka'. „I rzekła: „Czy dasz zastaw, aż przyślesz?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Pieczęć twoją, sznur twój

«Sygnet, którym pieczętujesz [rzeczy] i płaszcz, którym się okrywasz», zob. Raszi do 38:18. „I rzekła: „Czy dasz zastaw, aż przyślesz?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pieczeniarz daw.

człowiek nawykły żywić się cudzym kosztem, lubiący wygodnie żyć z cudzej pracy; darmozjad. „Dowiedziałem się, jaką rolę w poczynaniach dworów i rad królewskich oraz senatów odegrali: rajfurzy, podwiki, pieczeniarze i błazny.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

pieczętować się

używać herbu lub swojego znaku rozpoznawczego. „Kurcewicze Bułyhowie był to stary książęcy ród, który się Kurczem pieczętował, od Koriata wywodził, a podobno istotnie szedł od Ruryka.” Ogniem i mieczem

pieczywo

czyli „to, co upieczone", tu chodzi o pieczeń z mięsa żubra (dziś pieczywo oznacza chleb i bułki, zaś pieczone mięso to: pieczyste). „Wino i zimne żubrowe pieczywo...” Balladyna

piędź

daw. miara długości mierzona jako odległość między końcem kciuka a końcem palca środkowego lub małego, rozpostartej, męskiej dłoni, równa ok. 21 cm. + 2 inne znaczenia „Na świtaniu było już śniegu na dobre trzy piędzie, do cna przyokrył kożuchem ziemię i przesłonił świat cały modrawą białnością, a leciał wciąż, bez przestanku.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 5 lekturach →

piegża

mały ptak wędrowny. „Bagna pokryły się kaczeńcem, w lasach zakwitły przylaszczki — i piegże podnosiły między gałęziami świergot radosny.” Krzyżacy

piekielny komput

wojska diabelskie; komput — jednostki wojskowe, zatrudniane i opłacane zgodnie z ustaleniami sejmu w XVII i XVIII w. „Ale kto wie, czy nie lepiej było nie chodzić, bo u nas powiadają, że wojsko obojga narodów, każde z osobna, może być pobite, ale w kupie i sam piekielny komput mu nie poradzi.” Potop

piekielny starosta

Lucyfer, przywódca wszystkich diabłów. „…ę ja wam Niemców jako baranów, a co do dziewczyny, to wam klękajęcy ślubuję, jako się będę o nią bodaj z samym piekielnym starostą potykał i jako nie odstąpię jej ni za ziemię, ni za stada, ni za sprzęt żaden, a choćby mi i zamek o szklanych oknach bez niej da…” Krzyżacy

Piekło

pierwsza część Boskiej Komedii Dantego Alighieri (1265–1321). „A więc cóż mówi ten Dante w swym Piekle Co opisuje Szekspir w Królu Lirze?” Syzyfowe prace

Piekło wiem gorsze niż Dante

aluzja do Piekła ( Inferno ), części Boskiej komedii Dantego Alighieri (1265–1321). „Piekło wiem gorsze niż Dante,” Wesele

Piękna Helena

popularna operetka fr. kompozytora Jacques'a Offenbacha (1819–1880). „na przedstawienia Pięknej Heleny i oklaskiwała głośne w Klerykowie piękności wędrownej trupy.” Syzyfowe prace

Piękna Klemenso, twój ojciec mi gadał

Klemensa, córka Karola Martela, a żona Ludwika, króla francuskiego. „Piękna Klemenso, twój ojciec mi gadał,” Boska Komedia

Piękną niewiastę

Piękna niewiasta wyobraża tu święty Kościół. „Piękną niewiastę, dać ją na targ zysku,” Boska Komedia

piękna słońca córa

Ludzkość, córka słońca. Jej czystość ślepe namiętności skaziły i zaćmiły. „Tak się przemienia piękna słońca córa,” Boska Komedia

pięknej Pamięci córki

Muzy. „Który pięknej Pamięci córki zawiązały.” Fraszki

pięknej postaci

«Gdy tylko [Josef] zmiarkował, że to on zarządza [domem], zaczął jeść i pić, i kręcić włosy. Powiedział wtedy Bóg: twój ojciec jest w żałobie a ty kręcisz loki? Napuszczę na ciebie 'niedźwiedzia'!», zob. Raszi do 39:6. „I ustanowił go nad domem swoim, a wszystko, co posiadał, oddał w ręce jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

piękny czas

tu (z fr. beau temps ): ładna pogoda. „O pięknym czasie albo słotnej porze.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

pielesze daw.

dom, strony rodzinne. „…przejściu lasami, ale nie chciał podjąć się przewodnictwa, albowiem wiedział również, że w błotach łęczyckich miały swoje pielesze siły nieczyste, a mianowicie możny Boruta, który rad naprowadzał ludzi na bezdenne mokradła, a następnie tylko za cenę duszy rato…” Krzyżacy

„pielgrzym, co się w drodze trudzi "

słowa z Hymnu o zachodzie słońca Słowackiego. „Ten „pielgrzym, co się w drodze trudzi przy blaskach gromu..."” Ludzie bezdomni

pielgrzymowie

dziś popr.: pielgrzymi. „Dziwni to byli pielgrzymowie.” Faraon

pieniać

pozywać przed sąd, procesować. „Gotów pieniać mnie szlachciura —” Zemsta

pieniacz

zaciekły procesowicz. Powszechne zjawisko pieniactwa poddawał Krasicki wielokrotnie literackiemu opracowaniu (np. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki , komedia Pieniacz ). W Uwagach powiedział krótko, że jest to jedna z groźniejszych przywar, wynikająca z nadmiaru ambicji, a przynosząca wielkie straty pieniaczowi; alchimista — uprawiający alchemię, o której czytamy w Zbiorze potrzebn. wiad. : „Zawisł ten kunszt 1–mo na jak najdoskonalszym oczyszczeniu i przyprawieniu kruszców; 2–do na sposobie przeistoczenia onych; 3–tio na wydystylowaniu esencji i spirytusów kruszcowych i zielnych. Że ten kunszt będąc zapalonej imaginacji płodem, omamieniu najbardziej podlega [...], że wielu zwiódł, doświadczenie nauczyło; że do tego czasu znajdują się tacy, którzy w kamień filozofski i inne podobne matactwa wierzą, rzecz równie podziwienia i politowania godna”. W drugiej połowie XVIII w. znanym alchemikiem w Polsce był August Fryderyk Moszyński; głośnym echem odbił się również pobyt w Warszawie słynnego alchemika i szarlatana, Włocha Cagliostro, który w ciągu niespełna dwóch miesięcy wyłudził od ciekawych za swoje praktyki magiczne wielkie sumy i uciekł. „Franciszek, przedtem pieniacz, teraz alchimista,” Satyry

pieniądze nasze

«Zatrzymał dla siebie zyski z twojej pracy», zob. Raszi do 31:15. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pienie daw.

pieśń. + 1 inne znaczenie „I w milczeniu do końca jego pienia słucha.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

pieniędzy, o które... prosiłem

Werter musiał prosić matkę o pieniądze w liście, napisanym w czasie między 19 kwietnia a 24 marca. W liście tym oczywiście nie wspominał o swoich zamiarach. „Nie potrzebuję przeto brać od matki pieniędzy, o które niedawno prosiłem.” Cierpienia młodego Wertera

pieńka

konopie. „— Ale ludzie laudańscy znają, bo pieńkę i wańczos, i smołę aż do Rygi wożą, a w mojej chorągwi takich nie brak.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

pieprzojad

tukan; ptak południowoamerykański z rzędu dzięciołowatych o potężnym dziobie. „— Jeżeli to nie jest świństwo — rzekł swym grubym głosem najstarszy w klasie kolega drugoroczny, dla potężnego nosa zwany „Pieprzojadem" – to niech mi zaraz Goldbaum daje byka w ucho...” Syzyfowe prace

Pieria

kraina w płd. Macedonii, obejmująca wybrzeże na wschód od Olimpu. „Na Pierii stanął — k'morzu spuszczając się potem,” Odyseja

pieriekliczka ros.

odczytywanie listy obecności. „— wrzasnął Piątek, pewny, że to chodzi o tak zwaną pieriekliczkę.” Syzyfowe prace

piernacz

buława pułkownikowska kozacka, która zastępowała między Kozakami list żelazny [czyli dawała okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalność Red. W.L.]. + 1 inne znaczenie „Dam ci piernacz, byś mógł swobodnie przejechać, jeśliby cię wojska jakie spotkały, i straże do obrony od czerni.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

piernół gw.

pierdnął. „ogniem piernół, ogniem łysnął,” Wesele

pieróg

tu: rodzaj kapelusza, używanego od XVIII w., szczególnie w wojsku, kojarzonego często z Napoleonem Bonaparte; jako element munduru galowego obecne w wielu armiach aż do lat 20. XX w.; także: bikorn, dwuróg, kapelusz stosowany. „W dni galowe dworskie pan Leim maszerował przez miasto ustrojony w mundur z haftowanym kołnierzem, z orderami, wśród których wisiał miedziak „za usmirenje polskawo miatieża", ze szpadą u boku i w pierogu.” Syzyfowe prace

pierś nie bosa

pierś opancerzona. „Daleko lepiej bić się, kiedy pierś nie bosa".” Odyseja

pierś ową, co włócznią przebita

Pierś Chrystusa. Myśl tych kilku wierszy jest taka: dziwisz się, dlaczego Adam bezpośrednio stworzony i Chrystus jako Bóg człowiek nie byli podobni do Salomona. „I że w pierś ową, co włócznią przebita,” Boska Komedia

pierścień

tu w charakterze osłony palca łucznika. „A lotną strzałę oparł na lśniącym pierścieniu.” Odyseja

piersiami pracować daw.

głęboko, z wysiłkiem oddychać. „Drżą na niej wszytki członki, piersiami pracuje,” Odprawa posłów greckich

piersiów

dziś popr. forma D.lm: piersi. „Dopiero jak ze wszech piersiów buchnie nasza pieśń!” Popioły

pierw

najpierw; w pierwszej kolejności. „— Nad wiek widzę roztropność w tobie — odpowie Podziomek na to — iż nie pytasz pierw, czy mocna, ale czy jest dobra.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

pierwej daw.

najpierw, na początku; wcześniej. + 2 inne znaczenia „— Pierwej szósta — poprawił go król Olch poważnie, ponieważ umiał liczyć.” Baśnie to słowo w 8 lekturach →

pierwejże

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; znaczenie: najpierw przecież. „Pierwejże z matką twą rodzoną” Noc listopadowa

pierwiastek

tu: kawałek, cząstka. „Dla nich Patrokl pierwiastki mięsa w ogniu święci.” Iliada

pierwiastkowych

pierwszych. „Słusznie się więc twych kroków pierwiastkowych boisz.” Satyry

pierworodztwo

«Składanie ofiar było [początkowo] obowiązkiem pierworodnych, Jakub zaś myślał sobie: ten niegodziwiec nie jest godny, by składać Bogu ofiary», zob. Raszi do 25:31. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pierwsza gwiazda

[tu:] Księżyc. „«Przez Niego nas tu pierwsza gwiazda wita».” Boska Komedia

pierwszą radę Chrystusową

„Jeżeli chcesz być doskonałym, idź, sprzedaj, co masz, i daj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie: a przyjdź i pójdź za mną" (Słowa z Ewangelii św. Mateusza, rozdz. 19, w. 21). „Pokochał pierwszą radę Chrystusową.” Boska Komedia

pierwsza sfera

Sfera Primum Mobile . „Wokoło której pierwsza krąży sfera;” Boska Komedia

pierwsza z tych manifestacji

prawdopodobnie demonstracja pierwszomajowa w roku 1898, organizowana przez PPS, przy czynnym udziale Wojciechowskiego. „Z prawdziwą jednak kurtuazją wspominał pierwszą z tych manifestacji, zorganizowaną przez tegoż wędrowca poprzez graniczne rzeki.” Przedwiośnie

pierwsze męże

dziś popr. forma B. l. mn.: pierwszych mężów. „Pierwsze męże” Iliada

pierwszej wody

najwyższej klasy. „— Ona to wydaje się na oko niby melancholiczka, a to jest psisko bardzo a bardzo wietrzne i gońca pierwszej wody.” Popioły

pierwszeństwa mieć nie będziesz!

«Nie otrzymasz już wszystkich tych przywilejów, które ci się należały [jako pierworodnemu]. I w czym przejawiła się twoja porywczość? Żeś wstąpił na łoże ojca twojego, por. Ks. Rodzaju 35:22», zob. Raszi do 49:4. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

pierwszy pyszny stojący najwyżej

Lucyfer zgrzeszył przeciw Bogu pychą i nieposłuszeństwem. Z przenikliwości rozumu, jaką Bóg go obdarzył, nie był zadowolony, dlatego upadł z wysokości niebios na dno otchłani piekieł. „Że pierwszy pyszny stojący najwyżej” Boska Komedia

pierwszy raz ostrzyc złote włosy

tzw. postrzyżyny ; rodzaj inicjacji; wejście młodego chłopca w dorosłość i uwolnienie się spod opieki matki, często mające charakter uroczystego obrzędu. „Aż przyszedł czas, że synaczkowi miano pierwszy raz ostrzyc złote włosy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

pierwszy zastęp święty

Święty zastęp błogosławionych dusz ludzi, których życie było ciągłym bojowaniem na ziemi, ciągłą walką z namiętnościami i krewkością ciała udzieloną im przez grzech pierworodny, weselący się wiecznym triumfem walk duchowych w Chrystusie i odkupiony krwią Chrystusa. „Pokazał mi się pierwszy zastęp święty,” Boska Komedia

pierzchać

uciekać, rozbiegać się. + 1 inne znaczenie „Niektóre z nich, pierzchając w rozsypkę, szukały piwnicznego schronu po jarach i krzewach.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

pierzyna, dziecina i łacina

lekceważące określenie trzech regimentarzy: przesadnie dbającego o swoje wygody Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, młodego i niedoświadczonego Aleksandra Koniecpolskiego oraz wysoko wykształconego Mikołaja Ostroroga. „Szlachcic nie dawał się pocieszyć, tylko w jeszcze większą pasję wpadał, klnąc na czym świat stoi „pierzynę, dziecinę i łacinę".” Ogniem i mieczem

pięście

dziś popr. forma M. i B. lm: pięści. „Ręce zacisnął w pięście i czuł, jak odzywa się w nim krew Henryka Porywczego.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →

pieściwie gw.

przyjemnie, delikatnie. „— Wyprostowała się ździebko, wodząc oczyma po oszroniałych dachach, bo jaskółki, siedzące rzędem na kalenicy, zaświegotały pieściwie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

pieściwy daw.

dziś: czarujący. „Za nimi jechali także sokolniki, na dłoniach trzymając zakapturzone sokoły, pieściwe pazie z różami na licach, hardonosa służba i bystrookie strzelce.” Nad Niemnem

piesień

dziś popr. forma D.lm: pieśni. „Gdy ten korowód piesień i płomieni,” Boska Komedia wszystkie 5 wystąpień →

pieśń drugą

To jest Czyściec , druga część Boskiej Komedii . „Na tę pieśń drugą, a sztuki wędzidło” Boska Komedia

pieśń o gościnie Ulissesa u... świniopasa

Odyseja , Pieśń XIV, wiersz 72 i nast. „Wysunąłem się cicho z salonu, wyszedłem na ulicę, siadłem do kabrioletu i pojechałem do M..., by tam z pagórka zobaczyć zachód słońca, a potem odczytać w Homerze wspaniałą pieśń o gościnie Ulissesa u zacnego świniopasa.” Cierpienia młodego Wertera

Pieśń o Justynie

chodzi zapewne o któryś z wierszy Franciszka Karpińskiego (1741–1825) Do Justyny . „Pieśń o Justynie, powieść o Wiesławie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Pieśń strzelca

poeta przerobił ją po latach i ogłosił jako samodzielny utwór w wydaniu z 1829 r. „Zostaniem pod czystym niebem.” Dziady. Widowisko, część I

Pieśń Wajdeloty

Obacz Grażyna , objaśnienie wiersza: «Głoszą na ucztach Wajdeloci nasi.» gdzie opisane jest podobne zdarzenie za mistrzostwa Dusener von Arfberg. „Pieśń Wajdeloty” Konrad Wallenrod

Pieśń XXXII

Żeby od początku miał czytelnik treściwe wyobrażenie kształtu róży, jaka w ciągu tej pieśni koleją swe liście rozwija, cały jej obraz w następnych ramach zamykamy. Róża mistyczna ( rosa mystica ), symbol Marii Dziewicy, jak widzieliśmy wyżej, zamyka raj cały, a w nim są wszystkie dusze, które zarówno przed przyjściem, jak te, co po przyjściu Chrystusa, w posłannictwo Syna Bożego uwierzyły. Stosownie do tej różnicy cały krąg kwiatu róży podzielony jest na dwa półkola. Przedział między tymi półkolami aż do siódmego stopnia, to jest, siódmego szeregu liści licząc z góry i podobnie z dołu, tworzą osoby na początku tej pieśni wymienione, których siedzenia w dwa rzędy przeciwległe jedne po drugich stopniami schodzą się we środku kielicha róży. Na najwyższym szczeblu jednego z tych dwóch rzędów siedzi Maria, a u nóg jej i niżej są nazwane i nienazwane hebrajskie niewiasty. W przeciwległym rzędzie, na najwyższym szczeblu siedzi Jan Chrzciciel, pod nim niżej są nazwani i nienazwani święci bohaterowie wiary. Od tego stopnia schodząc do środka róży, gdzie jak w środku tego ziemskiego kwiatu są najmniejsze i najmniej rozwinięte liście, dusze dzieci zajmują rozmaite stopnie, wedle zasług drugich, nie swoich własnych i pod pewnymi warunkami. Dusze tych, którzy uwierzyli w przyjście Chrystusa, siedzą po lewicy Marii. Ci zaś, co uwierzyli w Chrystusa po przyjściu jego, siedzą po jej prawicy. Pierwsza strona cała jest zajętą, na drugiej są przerwy i miejsca puste dla tych, którzy jeszcze przyjść mają.

piesneczka gw.

piosneczka. „— Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie — zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej konopiasta głowina.” Chłopi, Część czwarta - Lato

pieśni / Zjęły bogi

pieśni przejęły, wpłynęły na bogów. „Zjęły bogi nieżyczliwe;” Pieśni

pieśnie

dziś popr. forma B.lm: pieśni. „Słowik daleko świstał swe pierwsze, krótkie, niewymowne pieśnie.” Popioły

pieszakiem

dziś: pieszo. „Bo każdy bić się umiał konno i pieszakiem,” Odyseja

pieszczota starop.

wygodnictwo, zniewieściałość. „A dziełem pracowitszym pieszczotę odmienić.” Pieśni

piesztrzonek gw.

pierścionek. „…y kajś do płota, tak molestowały, że zaczęła im rozpowiadać na niby pod sekretem — jakie to wójt przywoził dla Jagusi piesztrzonki ze szczerego złota, a jakie chusty jedwabne, a jakie płótna cieniuśkie, a jakie korale, a ile to jej nadawał gotowych pieniędzy!…” Chłopi, Część czwarta - Lato

piętak

piątak, zapewne: pięć groszy. „Dał opłatek i piętaka” Kordian

piętka

tu: zgrubiała, krótka łodyga. „Wczoraj już piętkę w życie znalazłem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

piętno

cecha, właściwość. „Niech zdrajcy, co mądrości znieważyli piętno,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

piętr

dziś raczej: pięter. „Z każdej strony bramy wznosiła się potężna budowla niby wieża, w formie ściętej piramidy, szeroka na czterdzieści kroków, wysoka na pięć piętr.” Faraon wszystkie 5 wystąpień →

Pietras gw.

Piotr. „Pietras, a chodźże i ty do ojca — podsadziła starszego, że jął się gramolić na ojcowe kolana bełkocąc cosik.” Chłopi, Część czwarta - Lato

Pietrek gw.

Piotrek. „Pietrek chrapał rozciągnięty pod stajnią, konie gryzły obroki pobrzękując łańcuchami uździenic, zaś krowy niepowiązane na noc w oborze porozłaziły się w podwórzu, leżały przeżuwając i glamiąc oślinionymi gębulami, podnosząc ku niej ciężkie, rogate łby i czarne…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

Pietrkiewicz, Jerzy 1916–2007

poeta, prozaik, tłumacz i historyk literatury; nacjonalista związany z ONR, stały współpracownik „Prosto z Mostu", zajmował się nienawistnymi, antysemickimi atakami na skamandrytów i „Wiadomości Literackie"; w artykule Poezja żydowska w języku polskim. Dywersja polityczna i kulturalna opublikowanym pod pseudonimem Eugenia Zdebska („Jutro Pracy" 1939, nr 14–15) za szerzenie pacyfizmu oraz pochodzenie domagał się konfiskaty książek Tuwima, Słonimskiego i Wittlina oraz powieszenia autorów. Po wybuchu wojny wyjechał przez Rumunię i Francji do Wielkiej Brytanii, gdzie ukończył studia, uzyskując doktorat, i osiedlił się; był profesorem i kierownikiem Departamentu Języków i Literatur Słowiańskich na Uniwersytecie Londyńskim (1950–1979), wykładał literaturę polską i publikował angielskojęzyczne powieści. „Poeta polski Pierd-Piertkiewic;” Kwiaty polskie

Pietruś gw.

Piotruś. „Cisnął ramionami, zabrał Pietrusia na ręce i ruszył do przełazu.” Chłopi, Część czwarta - Lato

pietuch ros.

kogut.

Pigafetta, Antonio ok. 1491– po 1534

podróżnik, geograf, obywatel Republiki Weneckiej, uczestnik i kronikarz wyprawy dookoła kuli ziemskiej (1519–1522) dowodzonej przez Ferdynanda Magellana; autor Relazione del Primo Viaggio Intorno Al Mondo (Relacja z pierwszej wyprawy dookoła świata) wyd. we fragm. w 1525 w Paryżu. „Iwon d'Evreux i Pigafetta” Kwiaty polskie

Pigmalion

w mit. gr. król Cypru i rzeźbiarz, który zakochał się we własnym dziele, wyrzeźbionej z kości słoniowej kobiecie. Nadał jej imię Galatea, a bogini Afrodyta na jego usilne prośby ożywiła posąg. „Geniuszu, wiecznego Pigmaliona!” Fortepian Chopina

Pigmaliona żarłoczność do złota

Pigmalion, który zabił swojego krewnego Sycheusza, ażeby jego skarby zagarnął. „Pigmaliona żarłoczność do złota,” Boska Komedia

Pigmejczyk a. Pigmej

przedstawiciel karłowatego ludu afrykańskiego. „Zdawało mi się, jakbym patrzał na Pigmejczyków, mając przyzwyczajone oczy do tych niezmiernej wielkości ludzi, których tylko co porzuciłem.” Podróże Guliwera

Pigmejowie

w greckich legendach było to plemię zamieszkałych w Egipcie karłów. „Śmierć i strach niosąc lotna Pigmejom gromada,” Iliada

pijany satyr z obrazu Rubensa

chodzi o obraz Bachanalia autorstwa flamandzkiego malarza Petera Paula Rubensa (1577–1640); przedstawia pijanego Sylena i satyrów, kompanów boga Bachusa podczas bachanalii. „Jednocześnie Grimaud wyłonił się z cienia poza plecami pana swego, z muszkietem na ramieniu; głowa mu się trzęsła, wyglądał jak pijany satyr z obrazu Rubensa.” Trzej muszkieterowie

pijawka

tu: rodzaj psów używanych do polowań. „Pijawki Podkomorzego dzierżą go pod uszy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pijesa ros.

sztuka teatralna. „— Jakże się panu podobała pierwsza pijesa?” Syzyfowe prace

Pik

Jakub Pik, właściciel sklepu, sprzedającego między innymi barometry i termometry, przyrządy do mierzenia ciśnienia i temperatury. „Około Kapucynów dotykał pobożnie ręką kapelusza i przechodził na drugą stronę ulicy, ażeby zobaczyć u Pika, jak stoi barometr i termometr, potem znowu zawracał na prawy chodnik, zatrzymywał się przed wystawą Mieczkowskiego, oglądał fotografie Modrzejewskiej —…” Katarynka

pika

broń składająca się z długiego drzewca i osadzonego na nim grotu. + 2 inne znaczenia „Trojanie z wozów długie wyciągnęli piki,” Iliada to słowo w 4 lekturach →

Pikador

kawiarnia literacka na ul. Nowy Świat 57 i prowadzony przez poetów Leszka Serafinowicza (Lechonia), Antoniego Słonimskiego i Juliana Tuwima kabaret „Pod Picadorem", którego wieczór inauguracyjny odbył się w piątek 29 listopada 1918 r. „Co za «Pikador» taki?” Kwiaty polskie

Pikarda

siostra Forezego, z rodziny Donatów. Z klasztoru św. Klary, w którym była profeską, zza kraty gwałtem przez swoich braci porwana. + 1 inne znaczenie „Mów, gdzie Pikarda?” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →

Pikardyjczyk

mieszkaniec Pikardii: krainy historycznej położonej w północnej części Francji, nad kanałem La Manche. „Był nim Pikardyjczyk najęty na poczekaniu przez pełnego próżności muszkietera, który zdybał go na moście de la Tournelle, gdy zabawiał się robieniem kółek na wodzie, plując na jej powierzchnię.” Trzej muszkieterowie

pikielhauba niem. Pickelhaube

hełm skórzany, z elementami metalowymi, zwieńczony na czubku wysokim szpikulcem, wprowadzony w 1842 r. przez króla Fryderyka Wilhelma IV jako ochronne nakrycie głowy pruskiej piechoty i stosowany w niem. wojsku do 1918 r. „Kruki z pikielhaub wodę piły...” Kwiaty polskie

pikieta

dawna nazwa placówki wystawianej w celu obserwowania nieprzyjaciela. + 1 inne znaczenie „Ja z nim dosyć często grywam w pikietę, gdzie koniecznie trzeba kombinować.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

piknie gw.

pięknie. „Ale piknie sie odbywo.” Wesele

pikolak

chłopiec usługujący w kawiarni a. hotelu. „I cwani pikolacy w hallu,” Kwiaty polskie

Pikuś 1886–1923

aktor kabaretowy, piosenkarz, występował w łódzkim „Bi-Ba-Bo", warszawskim „Mirażu", „Qui pro Quo" i in.; przezwisko popularnego artysty pochodziło od odtwarzanej przez niego postaci scenicznej, monologów Pikusia (mówionych do słuchawki telefonicznej skeczy). „Madziarka — Łoskot — Pikuś — Gieras.” Kwiaty polskie

Pilak

eg. Pa-iu-rek, gr. File, wyspa na Nilu na I katarakcie (dziś na Jeziorze Nasera), w 1. nomie Górnego Egiptu, przy granicy z Nubią, ok. 670 km na południe od Memfis. Uważana za jedno z miejsc pochówku Ozyrysa. „…cie Memfis, a nad wieczorem znane były we wszystkich świątyniach państwa, od Tami-n-hor i Sabne-Chetam na północy do Suunu i Pilak na południu.…” Faraon

piław a. pilaw

potrawa z gotowanego ryżu z mięsem, ostro przyprawiona. „Na stole piętrzyły się góry świniny, wołowiny i tatarskiego piławu, w całej zaś izbie pachniała wódka prośnianka, nalana w srebrne konwie.” Ogniem i mieczem

Piławce

wieś w centralnej części Ukrainy, miejsce przegranej bitwy wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648). „Po czym ruszyliśmy pod Piławce, choć książę nie radził tam chodzić.” Ogniem i mieczem

pileous łac.

rodzaj nakrycia głowy. „Winicjusz zamilkł i odkrył głowę, albowiem zdawało mu się, że pileolus, który miał na niej, jest z ołowiu.” Quo vadis

pilić

poganiać. „De Löwe pilił, albowiem rozumiał, że po tym, co zaszło, nie można czasu tracić nawet dla opatrunku Danvelda.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

pilno

dziś: pilnie; uważnie. „— mówi, patrząc pilno w górę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

pilny

tu: staranny. „— Pilna to opieka i nie stanie się panience krzywda.” Krzyżacy

pilśń

gęsty, zbity materiał z sierści lub wiórów. „Patrzą na mnie z plamiście rozwrzaskanej pilśni,” Napój cienisty

pilśnianki starop.

buty filcowe (z pilśni). „Z szkaplerza będą pilśnianki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

pilśniowy

zrobiony z pilśni: gęstego, zbitego materiału otrzymywanego z wełny lub sierści króliczej, zajęczej itp. + 1 inne znaczenie „Ubrany był w łosi kubrak i okrągłą, pilśniową myckę, taką, jakich używano pod hełmy, włosy miał bez pątlika, obcięte równo nad brwiami, a po bokach spływające w złotych zwojach na ramiona — i zbliżał się szybko, rosły, hoży, do giermka z wielkiego domu zupełni…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Pilzno

polskie miasto w woj. podkarpackim, w powiecie dębickim. „Cały transport przyjechał z Pilzna.” Pożegnanie z Marią

Pimat

Per-Medżet (gr. Oksyrynchos), stolica 19, nomu Górnego Egiptu. Położona ok. 70 km na południowy wschód od Henen-Nesut (Herakleopolis). „W ten sposób w ciągu kilku dni zostały napadnięte i zniszczone miasta: Chinensu, Pimat i Kasa na południe do jeziora Moeris.” Faraon

Pinacoteca di Brera

słynna galeria sztuki w Mediolanie. „O tym obrazku szeptem i z mruganiem mówił, że jest przez pewnego handlarza ukradziony z Brery w Mediolanie...” Ludzie bezdomni

pinakoteka z gr.

galeria obrazów. „Lecz stary wódz kazał gotować dla siebie lektykę, tymczasem zaś zamknąwszy się z Pomponią w przyległej do oecus pinakotece, rzekł jej:” Quo vadis

pince-nez fr.

okulary damskie osadzone na rączce i przykładane do oczu. „Damy przyłożyły do oczu pince-nez i wywabiały na lica swe przyjemne uśmiechy.” Syzyfowe prace

Pindarus

Pindar (520–442 w. p.n.e.), najwybitniejszy przedstawiciel greckiej liryki chóralnej. W pieśniach jego tradycyjne wątki mitologiczne ulegały niejednokrotnie przeróbce w duchu zachowawczej moralistyki. „Ale Pindarus nie chce zwać obżercą boga,” Fraszki

Pinety

sławny na całą Polskę kuglarz; kiedy u nas gościł, nie wiemy. „Czy to Pinety panu dał w służbę swe bisy?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

pinia

gatunek sosny. „Ligia po raz pierwszy w życiu widziała te wspaniałe ogrody, pełne cyprysów, pinii, dębów, oliwek i mirtów, wśród których bielił się cały lud posągów, błyszczały spokojne zwierciadła sadzawek, kwieciły się całe gaiki róż zraszanych pyłem fontann, gdzie wejścia…” Quo vadis

piniądze tobyś chcioł brać

na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę). „piniądze tobyś chcioł brać?!” Wesele

pinij

dziś popr.: pinii; pinia to rodzaj sosny, występującej w krajach basenu Morza Śródziemnego. „tam, nad tym gajem cyprysów i pinij ?” Hymny

Pinkerton, Allan 1819–1884

słynny amerykański detektyw i szpieg, założyciel agencji ochroniarsko-detektywistycznej, działającej nadal w XXI w. w USA. „— O Pinkertonie, proszę pani — wtrącił Fil.” Bankructwo małego Dżeka

piołun

roślina zielna o gorzkim zapachu i smaku, używana do aromatyzowania likierów i wódek oraz jako lek na żołądek. + 1 inne znaczenie „A wiedział ponadto, że piołunu się boją, więc na wszelki wypadek, dla większego bezpieczeństwa, zaopatrzył się w suty zapas piołunu, który w zanadrzu ukrył, jeszcze przed niedzielą uzbierawszy go w polu — popod lasem.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

pionier daw.

inżynier wojskowy. „— Prawdopodobnie — przerwał kawalerzysta — zaraz dziś rano przyślą pionierów i naprawią bastion.” Trzej muszkieterowie

piórko

pióro (potoczny wariant tego wyrazu, a nie zdrobnienie). „Jeslim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić,” Treny

pióro co pisze Łukasza jawił się Chrystus

św. Łukasz ewangelista w rozdz. 24 opowiada, jak się Chrystus pokazał dwom młodzieńcom idącym do Emaus. „I oto, pióro co pisze Łukasza,” Boska Komedia

pióro twego brata

Św. Pawła. „Jakim nam pióro twego brata pisze,” Boska Komedia

piorun mit. gr.

Zeus, jako najwyższy z bogów, władał piorunami. „Który moc swoją światu piorunami” Iliada

piorunny grot

jeden z siedmiu książąt, którzy najechali Teby, olbrzymi Kapaneus, runął rażony od gromu Zeusa. „Wypuścił swój piorunny grot” Antygona

piorunu

dziś popr. forma D.lm: pioruna. „Wtem z łoskotem piorunu wybucha strzał i huczy w drzewach.” Popioły

pióry

dziś popr. forma N.lm.: piórami (zniekształcone dla rymu). „Żaden mu ptak lekkimi nie wyrówna pióry:” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Piotr Damian

Święty Piotr Damian tu mówiący, nie jest św. Piotrem grzesznikiem, który mieszkał w Rawennie. Poeta robi tę uwagę z tego powodu, że za jego czasów często imię tych dwóch świętych brane było za jedno. „W tym miejscu byłem, Piotr Damian na imię” Boska Komedia

Piotr dla kościoła poświęca grosz wdowi

Piotr Lombardus, biskup paryski. Cztery jego księgi teologiczne, o których mówi autor w przedmowie, że je ofiaruje jako wdowa swój grosz Kościołowi, objaśniał z katedry w Paryżu św. Tomasz z Akwinu. „Że dla kościoła poświęca grosz wdowi.” Boska Komedia

Piotr mężny, Karol Orlonosy

Piotr III, król aragoński, i Karol I, król obojga Sycylii i hrabia Prowansji. „Patrz, to Piotr mężny, Karol Orlonosy,” Boska Komedia

Piotr Szafraniec zm. 1437

w późniejszym okresie wojewoda sandomierski i krakowski. „…proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, księcia na Płocku, jeden między nimi młody, ale dziwnie „do wojny prze…” Krzyżacy

Piotr z Alwastra

spowiednik św. Brygidy i tłumacz jej objawień na łacinę. „Pobożny Piotr z Alwastra i Maciej z Linköping spisali jej objawienia, w których wielka wojna istotnie jest przepowiedziana.” Krzyżacy

Piotr z Amiens 1050–1115

asceta średniowieczny, jeden z organizatorów wypraw krzyżowych. „…yny, patrzeć słodko w oczy, ściskać za ręce, wówczas z ciemnego kąta wyłazi jakiś oryginalny egzemplarz w kapturze Piotra z Amiens i uroczyście wyklina kobietę stworzoną na obraz i podobieństwo Adamowych synów.…” Lalka

Piotra gmach

tu: rzymskokatolicka bazylika na Wzgórzu Watykańskim w Rzymie, zbudowana w latach 1506–1626. „Byłeśże w Piotra gmachu?” Kordian

Piotrowin starop.

święty Piotr, apostoł, jeden z najbliższych uczniów Jezusa Chrystusa, cierpiał męki moralne po tym, jak ze strachu wyparł się trzykrotnie swojego mistrza po jego aresztowaniu. + 1 inne znaczenie „Jeśli ją zabili, to ją może i wskrzesi jako Piotrowina, któren wstawszy z grobu, długie potem roki gospodarzył...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Piotrze! gdzie opoka?

Por. Mat. XXI, 42–43; I list św. Piotra II. 6–7; Łuk. XXI. 5–6. „gdzie OPOKA?»” Kwiaty polskie

Piotrze, gdzie mój wachlarz

w przechadzce po mieście Marcie towarzyszył służący, niosąc przed nią płaszcz z kapturem lub wachlarz, zależnie od pogody. „Piotrze, gdzie mój wachlarz?” Romeo i Julia

pipel

w gwarze obozowej: chłopiec na posługi u blokowego a. kapo. „— dorzuciłem pogodnie, patrząc ubawiony, jak Stefan, były kolega, fleger z Birkenau, potem laufer i pipel esesmański na małej komanderówce, od którego raz, że nie dość szybko ustąpiłem mu z drogi, dostałem uważnie po mordzie, wreszcie blokowy na najbogatszym,…” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →

piramida Kochom

znajdująca się 3 km od wioski Kahun, na skraju oazy Fajum, piramida faraona XII dynastii Senusereta II (1897–1878 p.n.e.). „Za faraona Semempsesaukazywały się około piramidy Kochom zjawiska cudowne i dżuma spadła na Egipt.” Faraon

pirso gw.

pierwsza. „Juści, druhna pirso,” Wesele

pirsy gw.

pierwszy. „Do zeniacki pirsy leń,” Wesele

piruet

w tańcu szybkie okręcenie się na jednej nodze, na czubkach palców. „Stanąwszy przed wielkim ogniem kominka, panna Karusia poczęła wyczyniać rozmaite piruety i krygi — przechylać się i wyginać.” Przedwiośnie

pirwego starop.

pierwszego. „Człowieka pirwego.” Bogurodzica

pirwy gw.

pierwszy. „idź ty pirwy — namość słomę.” Wesele

pisać sie z rozumy

popisywać się rozumem. „Jako to łacno pisać sie z rozumy,” Treny

pisałem ci o tym

Werter myli się; w listach do Wilhelma nie ma o tym wzmianki. „pamiętam, pisałem ci o tym...” Cierpienia młodego Wertera

pisało

popr.: było napisane. „— pisało w tych kartkach — generałowie i ministrowie was oszukują.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 4 wystąpienia →

pisany starop.

wzorzysty, barwny, malowany (pisankami nazywa się do dziś jajka malowane na Wielkanoc w różne wzory). „Dzbanie mój pisany,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

pisarczyk prowentowy

oficjalista dworski prowadzący kontrolę dochodów gospodarstwa. „To pisarczyka prowentowego przy rządcy.” Przedwiośnie

Pisarz tej księgi był nam Galeotą

Galeoto w tym romansie jest pośrednikiem tajnych miłostek miedzy Lancelotem a Ginewrą. Za życia Dantego we Włoszech każdego pośrednika lub swata w okolicznościach miłosnych nazywano Galeotą. „Pisarz tej księgi był nam Galeotą” Boska Komedia

pisarzów

dziś popr. forma: pisarzy. + 1 inne znaczenie „…tego kielicha i myśl o twoim bliźniaczym bracie Dagonie, i proś Jehowy, ażeby nasz pan, książę Ramzes, nie rozbijał jemu pisarzów i nie buntował chłopów, którzy już i tak nie chcą płacić podatku." Ty zaś, Saro, wiedz o tym, że gdybyś kiedy dopuściła mnie do p…” Faraon to słowo w 2 lekturach →

piscina łac.

sadzawka. „Pochodziwszy nieco, siedli na ławce przy piscinie zajmującej środek ogrodu.” Quo vadis

piskorz

ryba o brązowym, wydłużonym ciele, żyjąca w słabo natlenionych wodach. „Ludzie ci, zżyci z puszczą, rzadko widywali chleb i mąkę, ale nie przymierali głodem, gdyż wszelkich wędlin, a zwłaszcza wędzonych piskorzów, od których roiły się wszystkie błota, mieli w bród.” Krzyżacy

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.