Litera P

2621 słów, strona 10 z 11.

przetyczka: rodzaj zawleczki. „Uczyńcież mi i przetyczkę, i kółko, i rączkę, a rozłożysto, a tęgo, a mocno!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przeważne: tu: o bardzo ważnych; o odważnych. „O przeważne bohatery;” Fraszki
przeważne pole: doniosła bitwa. „A choć wygrali tak przeważne pole,” Grażyna
przeważny starop.: dziś: przeważający. + 1 inne znaczenie „Terazże nad Ikara prędszy przeważnego” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
przewekslować: przekierować pociąg na inny tor, przestawiając zwrotnicę. „W Paryżu życie zdawało się odmienne, przewekslowane na inne relsy.” Granica
przewezbrany: nagromadzony powyżej zwykłego poziomu, gwałtowny. „Słyszę płacz przewezbrany obłoków i zórz!” Napój cienisty
przewiąsło: powrósło; pasmo słomy rozdzielone na dwie części i skręcone, służące zwykle do przewiązywania snopków zboża. „I przewracani jako na przewiąsłach słoma.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
przewiedzieć się gw.: dowiedzieć się. „— Przewiem się nieco i zaraz przyletę...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przewierzgnęły: przedzierzgnęły, przemieniły. „w co znowu przewierzgnęły biesy?” Balladyna
przewina: u Cylkowa 'kara moja, abym ją zniósł'; w oryginale występuje jednak słowo עֲוֹנִי ( awoni ): 'mój grzech, moje przewinienie', a nie kara. „Gdy uprawiać będziesz ziemię, nie wyda więcej siły swej tobie; tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przewinili: «W przypadku [podczaszego] znaleziono muchę w kielichu z wonnym winem, a w przypadku [piekarza] znaleziono kamyk w bochenku białego chleba», zob. Raszi do 40:1.
przewirzgnąć: przedzieżgnąć, przemienić. „Żeby się umiał przewirzgnąć w swe dary?” Fraszki
Przewleczoną przez kamień już odjęto linę: mowa o prymitywnej kotwicy. „Przewleczoną przez kamień już odjęto linę,” Odyseja
przewodnia: przewodzenie komuś. „Zjadłem śniadanie, a mając wiatr pomyślny, podniosłem kotwicę i płynąłem w tę stronę, co i dnia poprzedzającego, za przewodnią mego kieszonkowego kompasu.” Podróże Guliwera
Przewody a. Niedziela przewodnia: pierwsza niedziela po Wielkanocy. „Nie możecie to poczekać do Przewodów?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przewóz: przystań nad rzeką lub jeziorem. „Grimaud wskazał ręką mały, odosobniony domek o sto kroków od przewozu.” Trzej muszkieterowie
przewróci mózgi: rusycyzm (po ros. mózgi — w lm.). „Nu, kobieta smaczna rzecz i bywa, że nawet innemu solidnemu człowiekowi przewróci mózgi.” Lalka
przez gw., daw., starop.: tu: bez. „Ale raz, co dzisia zamknięte, bo niedziela, zaś po drugie, co się przez smarowania nikaj nie dociśnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
przez dwie noce: akcja Hamleta rozpoczyna się w przeddzień koronacji i ślubu króla Klaudiusza; duch ojca Hamleta zaczął się zjawiać nocą na trzy dni przed uroczystościami. „Tego, czegośmy przez dwie noce byli” Hamlet
przez dzięki a. przezdzięki starop.: także: przezdzięcznie , bezdzięcznie , tj. gwałtem, koniecznie, wbrew woli, przymusowo, mimo woli, chcąc nie chcąc. „Musisz ji pić przez dzięki.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przez dzięki noclegu proszę starop.: o nocleg proszę gwałtem. „Przez dzięki noclegu proszę.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przez galicką chorobę toczon: chory na chorobę weneryczną. „…i stary zbój, marszałek Arfuid Wittenberg, ze zdzierstw swych sławny, a ostatkiem zdrowia goniący, bo przez galicką chorobę toczon — i Forgell, i wielu innych — a wszystko wodzowie biegli w zdobywaniu miast i w polu królowi tylko samemu jeniuszem ustępujący.…” Potop
przez granice niemieckie: Z Królestwa Polskiego jechało się do Szwajcarii przez Śląsk, należący wówczas do Rzeszy Niemieckiej, i kraje ówczesnej monarchii austro-węgierskiej (Czechy oraz Austrię właściwą). „Ktoś ze znajomych powiedział jej, że przez granice niemieckie zabraniają przewozu sukien materialnych, więc wszystko, co miała lepszego, popruła, okręciła się cała najrozmaitszymi szmatami i tak, z zielonym, drewnianym kuferkiem w ręku odjechała.” Ludzie bezdomni
przez kłamu starop.: bez kłamstwa, nie kłamiąc. „Mówię to przez kłamu wierę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przez ługu smyje starop.: zmyje bez ługu. „Wszytko śmirć przez ługu smyje.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Przez nią w dom weszło twoje drugie miano: Przez żonę prapradziada poety otrzymała rodzina jego, począwszy od pradziada przydomek: Alighieri ; a Degli Elisei było pierwszym nazwiskiem rodowym poety. „Przez nią w dom weszło twoje drugie miano.” Boska Komedia
, ,Przez ofiarę ducha...": zdanie wygłoszone przez Mickiewicza podczas prelekcji w College de France w Paryżu dnia 7 II 1844 r. „…nią, roznosi ją, objawia, służy jej za organ, za twierdzę i za wojsko, nie zważając na spojrzenia, na głosy i rysy nieprzyjaciela".…” Ludzie bezdomni
przez otwłoki starop.: bez zwłoki; niezwłocznie. „A my jidziem przez otwłoki.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Przez pół tak wielka: tylko w połowie tak wielka. „Przez pół tak wielka jak ów krągły owad,” Romeo i Julia
przez rzeź: tu: przez pobojowisko. „Przez rzeź, przez trupów stosy i mnogie oręże.” Iliada
Przez śmierć Sinela jestem tanem Glamis: Makbet wskazuje tu na drogę dziedziczenia tytułu tana Glamis, wspominając imię swego ojca, Sinela. „Przez śmierć Sinela jestem tanem Glamis,” Makbet
Przez spary patrza urząd tępy starop.: opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce". „Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy?” Pieśni
przez swoje odsyła żołnierze: dziś popr.: przez swoich odsyła żołnierzy. „I do nawy przez swoje odsyła żołnierze.” Iliada
przez tę niedzielę gw.: przez ten tydzień. „Ciężyło jej życie, bo i tęskności rozbierały nieopowiedziane, że to i o Antku nic nie wiedziała, nie pokazał się bowiem przez tę niedzielę, choć nieraz o zmierzchu pod śmiertelnym strachem wyglądała pod bróg!” Chłopi, Część druga - Zima
przez to sam dla siebie nabrałem wartości: w oczach Wertera Lota uświęca osoby i przedmioty, z którymi się styka. Uświęcony niejako jej zainteresowaniem, zyskuje Werter sam w swych oczach na wartości. „O, jakiejże przez to sam dla siebie nabrałem wartości...” Cierpienia młodego Wertera
przez zapłaty starop.: bez zapłaty. „Posiekę przez zapłaty.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Przez zawziętość Zeusowej córy: Atenę rozgniewały zbrodnie drugiego, „małego" Ajasa, wodza Lokryjczyków, który po zdobyciu Troi porwał sprzed ołtarza Ateny jej kapłankę, córkę Priama Kasandrę. W drodze powrotnej Atena zesłała na powracających Greków burzę, która zatopiła także okręt Ajasa. Bohater, wypłynąwszy dzięki pomocy Posejdona, chwalił się, że uniknął zemsty bóstwa, za co wkrótce zginął. „Przez zawziętość Zeusowej córy jasnookiej,” Odyseja
przezdzięki starop.: wbrew mojej woli, gwałtem. „Każesz mi pić przezdzięki twe przemierzłe piwo,” Pieśni
przezierać gw.: widzieć na wylot. „Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym pokajanie, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał tera do dna, bierąc ją na rozum i na srogi sąd.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przeznać daw.: tu: poznać, przejrzeć kogoś. „Czech już przeznał swego młodego pana i wiedział, że niedobrze mu się przeciwiać, a jeszcze gorzej nie spełnić w lot rozkazu; więc w godzinę później ruszono.” Krzyżacy
przeznaczyłeś: «Nadaje się dla niego, skoro będzie uczynna i miłosierna», zob. Raszi do 24:14. „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przezorny daw.: przezroczysty. „Tu przy ciekącym, przezornym strumieniu.” Pieśni
przezpieczeństwo: bezpieczeństwo. W tekście zastosowano liczne archaizmy, używając jednak niekonsekwentnie różnych form, np. obok formy „przezpieczeństwo", pojawia się „bezpieczność", a także współcześnie obowiązująca forma. „Dobry był król Joannes Casimirus, ale nadto przebaczał i przyuczył najgorszych dufać w bezkarność i przezpieczeństwo.” Pan Wołodyjowski
przezpiecznie daw., starop.: dziś popr.: bezpiecznie. „Dobrze wam u mnie będzie i przezpiecznie.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
przezpieczniej daw.: bezpieczniej. „U matki nie byłoby ci przezpieczniej...” Potop
przezpieczność daw.: bezpieczeństwo. „Dla Twojej przezpieczności...” Potop
przezpieczny gw.: bezpieczny. „…jem podważony, wyleciał w powietrze i padł w śnieg, pod nogi, iż ledwie go Boryna ochronił i zawlókł nieprzytomnego w przezpieczne miejsce.…” Chłopi, Część druga - Zima
przeźre: dziś popr. forma: przeżre. „ten zatruje mu krew, przeźre rdzenia” Noc listopadowa
przezrocza daw.: dziś: przezroczysta. „Płeć jej była prawie przezrocza; czyniła na nim wrażenie kwiatu i duszy.” Quo vadis
przezroczy daw., przestarz.: dziś: przezroczysty. „Nietoperze i ćmy nocne latały w jasnym, przezroczym powietrzu.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →
przeźroczy: dziś popr.: przeźroczysty. „Dzień był jasny i przeźroczy, więc widać je było doskonale, a po niejakim czasie, gdy szkuty zbliżyły się, jeszcze bardziej rozbłysły szczyty kościoła na Wysokim Zamku i olbrzymie mury piętrzące się jedne nad drugimi — w części barwy ceglanej, przeważnie jedna…” Krzyżacy
przezwać się: tu: zmienić nazwisko. „Przezwał się wisielec.” Potop
przodek: tu: przednia część wozu. „Koła, dyszle i przodki przenieśli krzepcy pachołkowie na barkach, a także toboły i zapasy żywności.” Krzyżacy
przodek brać: tu: iść przodem. „Przodek biorąc; a Odys szedł w tropy bogini,” Odyseja
przodkować: mieć pierwszeństwo, tu: rządzić. „Kronid przodkuje wszystkim do górnej stolicy.” Iliada
przodowa izba daw.: pomieszczenie od frontu. „Stary Wilk siedział w przodowej izbie za dzbanem miodu, młody zaś, poszczerbion przez Cztana, leżał na pokrytej skórami ławie i pił także.” Krzyżacy
przódzi gw., daw., gw., daw.: przedtem, wcześniej. „— A przódzi to ino wiedział krzyczeć: „Z drogi, chamie, bo batem!".” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Przy bramie: wejście z Krakowskiego Przedmieścia na Karową prowadziło przez wielką stylową bramę (projektu Marconiego) z dwoma wodotryskami w bocznych kolumnach. Zburzono ją przy budowie hotelu „Bristol" w 1899 r. „Przy bramie wiodącej tam zobaczył bosego, przewiązanego sznurami tragarza, który pił wodę prosto z wodotrysku; zachlapał się od stóp do głów, ale miał bardzo zadowoloną minę i śmiejące się oczy.” Lalka
przy flocie... dnia nie czekać: zgodnie ze zwyczajem walki przerywano na czas nocy. „I przy flocie, od murów z dala, dnia nie czekać...” Iliada
przy hodowli: słowa 'przy hodowli' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale.
przy mnie święta niewiasta stanęła: Tu prawda w postaci świętej niewiasty przemawia do Wirgiliusza, to jest do rozumu, ażeby go objaśnić, jakie jest fałszywe szczęście: i obnażając w oczach jego larwę kłamstwa, pokazuje mu ją w rzeczywistej jej postaci. „Gdy przy mnie święta niewiasta stanęła,” Boska Komedia
przy możliwych wyborach do rady miejskiej: miasta w Królestwie, poza krótkim okresem rządów Wielopolskiego, nie posiadały samorządu. „— I wówczas zobaczymy, kto wysunie się naprzód, choćby przy możliwych wyborach do rady miejskiej...” Lalka
przy nim: hebr. עָלָיו ( alaw ) można tłumaczyć także jako 'nad nim'. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przy wenie: w dobrym nastroju. „lepiej gada się przy wenie.” Wesele
przybaczyć się gw.: przypomnieć się. „— Rzekłem, bo mi się przybaczyło, co tak mi pedział mój dziadźka we wojsku, kiej me przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku...” Chłopi, Część czwarta - Lato
przybądźcie: u Cylkowa: 'przyjdźcie'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie i uniknięcie nieporozumienia. „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przybieżeć daw.: przyjść, przybiec. „Przybieżały obie pędem, patrzą, w garnkach już mało co, a ów aż sapie, a jeść nie ustaje.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przybór: strój, przebranie; w wojennym przyborze : w zbroi, z bronią; w wojskowym rynsztunku; w stroju stosownym na wojnę. „Że to zjawisko w wojennym przyborze” Hamlet
przybory pancerne: elementy pancerza. „Rzekłszy to, wdział na barki przybory pancerne,” Odyseja
przybranie daw.: coś służące upiększeniu, ozdoba. „…zowe, wojownicze postacie, wsparte na wysokich włóczniach, stały w blasku słońca spokojnie jak posągi; na głowach miały przybranie z fantastycznie upiętych, nakrapianych skór.…” Jądro ciemności
przybył: «Powinno być napisane 'gdy przybyli'. [Midrasz] więc uczy, że [Abram] ukrył ją w skrzyni, ale gdy zażądali [od niego] opłaty celnej, otworzyli [skrzynię] i ujrzeli [Saraj]», zob. Raszi do 12:14. „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przybył Abraham: z Beer Szeby, zob. Raszi do 23:2.
przybyliście wypatrywać: «Przecież weszliście przez dziesięć bram miasta, czemu nie weszliście [wszyscy] jedną bramą?!”», zob. Raszi do 42:12. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przybyliścież: czy przybyliście. „Przybyliścież mnie odwiedzić z własnego popędu, z dobrej woli?” Hamlet
przybyliśmy: Werter i jego służący. „Wczoraj przybyliśmy tutaj.” Cierpienia młodego Wertera
przybyły z tej strony lud dziki: Barbarzyńcy zamieszkali pod sferą północną. „Jeśli przybyły z tej strony lud dziki,” Boska Komedia
Przybysze nowi skarżysz sama siebie: Przez wieśniaków i cudzoziemców zwiększyła się liczba ludności, ale przybytek ten nie wyszedł na korzyść Florencji. „Że już złem własnym skarżysz sama siebie».” Boska Komedia
Przybyszem: u Cylkowa: 'pielgrzymem'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo גֵּר ( ger ): ‘obcy przybysz, mieszkaniec’, nie ma tu mowy o ‘pielgrzymowaniu’, które obecnie ma inne konotacje. „I powstał Abraham sprzed oblicza zmarłej swojej, i rzekł do synów Cheta, jak następuje:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Przybyszem i osiedleńcem: hebr. גֵּר ( ger ): ‘obcokrajowiec, cudzoziemiec, przybysz', תּוֹשָׁב ( toszaw ): ‘osiadły, mieszkaniec’. «Jestem cudzoziemcem z innego kraju i osiadłem wśród was. A opowieść midraszowa [dodaje]: jeśli się zgodzicie [sprzedać mi grób], to jako cudzoziemiec [zapłacę za niego], a jeśli się nie [zgodzicie], będę jak osiedleniec i wezmę go zgodnie z prawem, bo Bóg powiedział mi „Potomstwu twojemu oddam ziemię tę” ( Ks. Rodzaju 12:7)», zob. Raszi do 23:4. „I powstał Abraham sprzed oblicza zmarłej swojej, i rzekł do synów Cheta, jak następuje:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przybytek: tu: zysk. „Jedyną pociechą była Maćkowi myśl, że zapłaci za to wszystko de Lorche, ale i tak żałował straconej nadziei zysku, na przybytek zaś z wykupu Zygfryda nie liczył, myślał bowiem, że Jurand, a nawet i Zbyszko za żadną cenę nie wyrzekną się jego głowy.” Krzyżacy
przybywa-ć mu: przybywa ci mu, czyli: bogaci się. „I przybywa-ć mu rzkomo, ale nie wiem czemu,” Pieśni
przychlebne: przypochlebne, pochlebiające, komplementujące. „Rozpłomieniały ją przychlebne słowa mężczyzn, poprzednie uciechy wydały jej się mało pociągające, aż na koniec spotkała człowieka, do którego zbliżyło ją nieznane dotąd uczucie, któremu oprzeć się nie zdołała.” Cierpienia młodego Wertera
przychlibny gw.: przymilny, przyjemny. „Witały się, kieby w najlepszej zgodzie żyły, i tak przyjacielsko a przychlibnie, aż to Hankę tknęło.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przychodząc: dziś: dochodząc. „…i objaśniano to wszystko najlepiej, najpoprawniej, czysto i wzorowo stawiając akcenty, a tymczasem Marcinek truchlał, przychodząc do niejasnej refleksji, że nie rozumie, co do niego mówią.…” Syzyfowe prace
Przychodzi to na króle: przydarza się to królom. „Przychodzi to na króle i wysokie stany,” Fraszki
przychodziszli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy przychodzisz. „Przychodziszli zgromić” Hamlet
przychówek: potomstwo. „Ale nieboszka pedo: „Nie turbuj się, umie pono wełniaki i płótno tkać, zasadzę ją i niechta se ścibie, zawżdy coś uścibie.” No i ostała, odpasła się ino i zarno się postarała o przychówek...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →
przychylność: «[Josef] był lubiany przez każdego, kto go widział», zob. Raszi do 39:21. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przycieś gw.: podstawa z odpowiednio spojonych belek, na której opiera się ściana domu. + 3 inne znaczenia „— krzyknęła Jagustynka, dojrzawszy naraz kupę ziemi wywalonej i dół wielki pod przyciesiami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →
przyciesię a. przycieś: podstawa z belek, na której opiera się ściana. „Wieś to jak ten dom: niech jeden złodziej wyjmie spod niego przyciesię, niech drugi złakomi się na belki, a trzeciemu zachce się wyjąć kawał ściany, to w końcu chałupa się zwali i na śmierć wszystkich przygniecie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
przyczynić daw.: dodać, dorobić. „…rzysyła mu dwa miecze i wyzywa Polaków na bój śmiertelny, jeśli zaś mało im pola, to ustąpi nieco z wojskiem, aby im go przyczynić.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
przyczyny: tu: powody postępowania. „Powiada wreszcie panisko: „Czyś ogłuchła, że nic nie mówisz na moje przyczyny?” Krzyżacy
przyczytać starop.: przypisać. „Nieszczesna matko (jesli przyczytać możemy” Treny
przydać daw.: dodać. „I pas rycerski przydał na dowód szacunku;” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przydałać: skrót od: przydała ci. „przydałać godną świtę” Noc listopadowa
przydaszek: dodatkowy, wąski daszek zawieszony pod okapem dachu a. strzechy. „Kot to był, który porwawszy kiełbasę suszącą się w dymniku, zmykał chyłkiem po przydaszku, kiedy mu Podziomek na grzbiet z góry spadł i rękoma się sierści uchwycił, czym przestraszony Mruczek, mniemając, iż go na złym uczynku baba za kark ima, tym większym pęd…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przydawać daw., tu forma 2 os. lm: przydajecie: dodawać. „I będziecież przydawać, o ludzie niegodni,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przydę starop. forma: dziś popr.: przyjdę (zniekształcone dla rymu). „Jeśli nie da, sam wezmę, gdy tam z wielą przydę,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przydech gw.: oddech. „Otoczyli ci ją zwartym kołem, tając przydechy i dziw jej nie zjadając rozgorzałymi oczyma.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przydrożek: obszar przydrożny, znajdujący się blisko drogi. „A że już i wioskę widać było, skręcił tedy na przydrożek, gdzie go zeszłoroczne badyle różnego chwastu prawie zupełnie zakryły, i niepostrzeżony do pierwszej chałupy doszedł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przydź gw.: przyjdź. „do nas tu na izbę przydź.” Wesele
przydzie starop. forma: przyjdzie. „Gdy przydzie moja godzina;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
przygana daw.: krytyka, zarzut. „Oblicze jego miało wyraz dobrotliwy, ale zarazem i czujny, człowieka, który wyniesion przez fortunę nad własne spodziewanie musi myśleć ustawicznie o tym, czy jego postępki odpowiadają godności, i który obawia się złośliwych przygan.” Krzyżacy
przyganiać: tu: iść (gonić) czyimś śladem; naśladować. „Inter caetera trzy są chory, a trzeci jakoby greckim chorom przygania, bo oni już osobny characterem do tego mają; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie.” Odprawa posłów greckich
przyganić daw.: skrytykować. „— Rad go obaczę, bo to rycerz, któremu w niczym nie przyganić.” Krzyżacy
przygarść gw., daw.: mała ilość czegoś. + 1 inne znaczenie „Otwarła potem do kur, porzuciwszy przed progiem na przynętę świńskiego jedzenia przygarścią, że sfruwały z grzęd skwapliwie, koguty zaś piać wzięły rozgłośnie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
przygarstka daw.: dziś: garstka. „Co jest macierzystego, to niech będzie dla Ewki na wiano, jeszcze przygarstkę jedną i drugą turkusów dołożę i hatłasów, i lamy sztuczynę, a przyjdzie zły rok, to i ojca gotówką poratuję".” Pan Wołodyjowski
przygoda starop.: hebr. אָסוֹן ( ason ): ‘nieszczęście’. «[Zagrożenie] chłodem, upałem, od bandytów, dzikich zwierząt» itp.. Binjamina był jedynym synem Rachel, który pozostał Jakubowi, był więc nie do zastąpienia, zob. Bechor Szor do 42:4. Midrasz zapytuje: «a co? w domu nie może mu się przytrafić nieszczęście?», ale płynie z tego nauka, że gdy człowiek wystawia się na niebezpieczeństwo, to wtedy mogą dosięgnąć go kary za grzechy, bo satan wykorzystuje ten czas na oskarżenia, zob. Raszi do 42:4. + 3 inne znaczenia „Tatuś mi go dali do posług, bo się powiadał tamtejszym włodyką, a ja dałam ci mu zbroiczkę godną i posłałam go Zbyszkowi, aby mu służył i strzegł go w przygodzie, a broń Boże czego, żeby dał znać...” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
przygodam starop. forma C. lm rodz. ż.: przygodom. „Złym przygodam nie podległ, strachom nie hołduje.” Treny
przygodzić się daw.: przydarzyć się. „— Otóż się przygodziło!” Krzyżacy
przygodzić się komuś przestarz.: spotkać kogoś. „Bo wszystko może mi się w starej ojczyźnie przygodzić, jeno szczęście się nie przygodzi.” Pan Wołodyjowski
przygrażać: dziś popr.: wygrażać. „I począł jej przygrażać palcem, śmiejąc się, ale patrzył na nią z wielkim upodobaniem, albowiem takiego pachołka nigdy w życiu nie widział.” Krzyżacy
przyhołubiać daw., gw.: przytulać. „Pieścił ją, przyhołubiał i spokoił, jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smut…” Chłopi, Część czwarta - Lato
przyhołubić z ukr.: zaopiekować się, przygarnąć. „Nie taka ona przecie sierota na tym świecie, gdy oto przy niej jeden dziwny, nieznany opiekun — a drugi, znany i kochany, zatroszczy się o nią, nie opuści, przyhołubi raz na zawsze.” Ogniem i mieczem
przyjaciel: tu: żona. „Płakać, gdy przyjaciela miłego stradamy.” Pieśni
przyjadę: przesadę. „Rzekłbym: Świecie, miej baczność na każdą przyjadę,” Satyry
przyjdze gw.: przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą). „Przyjdze, przyjdze, jak mos wole!” Wesele
przyjdziem nad brzeg Acheronu: Rzeka, jaką spotykamy w sieni piekielnej, to Acheron. Potem koleją następują Styks, Flegeton, a na koniec Kocyt: bo Lete płynie w czyśćcu, gdzie grzechy zgładzone zupełną pokutą toną w niepamięci. Tak to Dante mitologię pogańską stosuje do piekła chrześcijańskiego. Charon przewożący blade cienie umarłych w starożytnym piekle i w Dantowskim odgrywa tą samą rolę. „Nie wprzód, aż przyjdziem nad brzeg Acheronu».” Boska Komedia
przyjdziewa gw.: przyjdziemy.
przyjemną i pożyteczną: aluzja do tytułu pierwszego polskiego czasopisma literackiego, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" (wyd. 1770–1777), nieoficjalnego organu „obiadów czwartkowych", cotygodniowych spotkań intelektualistów polskich u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; John Locke był w tym tygodniku wzmiankowany i cytowany pięciokrotnie. „— Pamiętasz — mówił błagalnie — pamiętasz, czytaliśmy razem Locke'a, tę jego książkę „przyjemną i pożyteczną" o rozumie człowieka.” Granica
przyjeżdżał z frontu: trwającej wówczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920). „Był w mieście tylko wtedy, gdy przyjeżdżał z frontu.” Granica
przyjść daw.: tu: dojść. „Tu i ówdzie przyszło do starć, lecz pretorianie prędko radzili sobie z bezbronną tłuszczą.” Quo vadis
przyjść do sprawy daw.: sprawić, czyli wyrównać szyk. „…ąk wyciągnęły się ku niemu, dziesiątki włóczni przebiły bok konia, ale tymczasem szeregi zwichrzyły się i zanim przyszły do sprawy, wpadł naprzód jeden z bojarów żmujdzkich, który najbliżej się znajdował, po nim Zbyszko, po nim Czech, i straszliwy zamęt powięk…” Krzyżacy
przykaż im ciszą: nakaż im milczenie. „a wtedy przykaż im ciszą,” Wesele
przykazań: hebr. מִצְוֹתַי ( micwotaj ) to odnosi się do przykazań, które nawet gdyby nie były zapisane w Torze, warte są przestrzegania, ze względu porządek społeczny, jak np. zakaz grabieży czy rozlewu krwi, zob. Raszi do 26:5. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przykładka daw.: dokładka. „Nie wzdragał się, a siedemdziesiąt pięć pistoli powędrowało z mojej do jego kieszeni, nie licząc konia, którego zabrał na przykładkę.” Trzej muszkieterowie
przyklęknął, chwycił w dłoń piasku: zwyczaj ludowy kazał przysięgać w ten właśnie sposób. „Chłopiec przyklęknął, chwycił w dłoń piasku,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
przykop daw.: rów biegnący wzdłuż czegoś, tutaj: grządek. „Grzędy rozcięte miedzą; na każdym przykopie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
przykrać, przykreć: konstrukcje z partykułą wzmacniającą -ci , skróconą do -ć ; znaczenie: bardzo przykre. „O matko, przykrać ta koszula,” Noc listopadowa
przykrócić cugle a. ściągnąć cugle: zdyscyplinować, ukrócić swobodę (pierwotnie: w odniesieniu do konia). „Zdrowo będzie, jeśli się jej trochę cugli przykróci.” Skąpiec
przykrócić cugli: zdyscyplinować; ukrócić samowolę. „O, muszę, muszę cugli mu przykrócić!” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
przykrzyć daw.: przykro coś odczuwać, nudzić się. „Z drugiej strony, zobaczywszy na tej wyspie wszystkie ciekawości, miałem wielką chęć wyjścia z niej, przykrząc sobie niewypowiedzianie życie między tymi obywatelami powietrznymi.” Podróże Guliwera
przykrzyć się komuś: naprzykrzać się komuś, dokuczać komuś. „Mianowicie przykrzą się Zosi, bijąc w lice” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Przylądek Dobrej Nadziei: przylądek w Południowej Afryce. „Mieliśmy arcypomyślny wiatr aż do Przylądka Dobrej Nadziei, gdzie dla zaopatrzenia się w wodę przybiliśmy do brzegu, jednak znaczne uszkodzenie statku zmusiło nas zatrzymać się dłużej.” Podróże Guliwera
przyłap a. przyłapa: płytka podcień ze słupów drewnianych ustawionych bezpośrednio przy ścianie domu. „Przyjechawszy do Zgorzelic, znaleźli Zycha i opata na przyłapie, spoglądających przed się na pogodny świat boży i popijających wino.” Krzyżacy
przylatał: dziś popr.: przylatywał. „Czasami przylatał wiatr, rozbujał ten krzew lekko, równo, cicho — i wtedy cudowne strofy liści kołysały się w ciepłym, wilgotnym powietrzu sennymi akordami niby muzyka, która oniemiała i, przybrawszy na się kształt tak przedziwny, zastygła.” Ludzie bezdomni
Przyłęk: właśc. Przyłęk Mały, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie brzezińskim. „…pa, którzy zrazu stojali wsiami, swojaki przy swojakach, że łacno rozeznał, które są z Lipiec, które z Modlicy, a które z Przyłęka lub z Rzepek, bo każda wieś znaczyła się jenszymi ubierami.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przylgła: dziś popr. forma: przylgnęła. „Czasu jej trzeba, by przylgła do ciała.” Makbet
przylgnie: hebr. יִלָּוֶה ( jelawe ) od rdzenia לָוָה ( lawa ): ‘towarzyszyć, przyłączyć się, odprowadzać’. „I poszedł też do Racheli, i kochał Rachelę bardziej, niż Leę; i służył u niego jeszcze siedem lat innych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przyłomione: złamane. „Pierwej są przyłomione, niżli tego świata” Treny
przymawiać: czynić zarzuty a. wymówki. „Przymawiali nam przez Niemców, że pogan i Saracenów przeciw Krzyżowi bronimy, i obowiązywali się dowieść tego rycerskim pojedynkiem.” Krzyżacy
przymawiał: hebr. הוֹכִחַ ( hochiach ): ‘udowodnić, przekonywać, ganić’; «spierał się z nim o to», zob. Raszi do 21:25. „I rzekł Abraham: „Przysięgnę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przymierze Moje: «Moje przymierze obrzezania będzie przekazane tylko potomkom Icchaka», zob. Raszi do 17:19. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przymilony: dziś: przymilny. „Odwróciła się z pośpiechem pokornym i przymilonym uśmiechem.” Dobra pani
przymiot: cecha, zaleta. „Był dyskurs: jaki przymiot w zwierzu doskonały.” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
przymioty: cechy, właściwości, oznaki. „Z ranym rozumem twoim, z pięknemi przymioty,” Treny
przymknąć daw.: potajemnie sprowadzić. „Sam książę przymknął wojsko ku Żmujdzi, niektóre zamki opatrzył, inne, jak na przykład Kowno, zniszczył, aby nie stały się oparciem Krzyżakom, i nie było już tajno nikomu, że gdy nadejdzie zima, a mróz popęta mokradła i błota, albo nawet wcześniej, jeśli lato…” Krzyżacy
przymkni sie starop.: przybliż się. „Przymkni sie do nas a daj sie nachylić,” Pieśni
przymnożyć starop.: sprawić, by ktoś miał czegoś więcej. „Siła pociech przymnożyć mogła oczom moim.” Treny
przymówka starop.: tu: wzmianka mająca na celu uzyskanie czegoś od rozmówcy. + 2 inne znaczenia „Od niewolnice rozna, przymówkom dotkliwym” Odprawa posłów greckich to słowo w 3 lekturach →
przynaglić: popędzić, przyspieszyć. „Obydwaj przyjaciele, przynagliwszy ostatnich kroków, zbliżyli się jednomyślnie do tego dębu i usiedli pod nim, plecyma wsparci o pień zawile pobrużdżony i mszysty.” Klechdy polskie
przynajmniej by: przynajmniej żeby... (ale — w domysle tak nie jest, że człowiek się „pasie" w sposób umiarkowany). „Pasiem się łupem zwierząt, przynajmniej by w mierze.” Satyry
przynamniej starop.: przynajmniej. „A przynamniej tym czasem mogłem był odprawić” Treny
przynieś mi: koźlęta te należały do Riwki, «nie zostały skradzione, gdyż tak napisał Icchak Riwce w jej ketubie (kontrakcie ślubnym), że każdego dnia będzie mogła wziąć sobie dwa koźlęta», zob. Raszi do 27:7. „A teraz synu mój, posłuchaj głosu mojego w tym, co ci rozkazuję.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przyniósł: «Czemu [dodane jest] „aby… przyniósł”? [Esaw planował], że jeśli nie znajdzie czegoś do upolowania, to przyniesie [zwierzę] pochodzące z rabunku», zob. Raszi do 27:5. „I przyrządź mi przysmaki, jak to lubię, i przynieś mi, abym jadł, aby pobłogosławiła cię dusza moja, zanim umrę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przynomni gw.: przynajmniej. „— Jak skończę, dom ci fajkę i się nią pocieszysz, a przynomni baby ślipie nie będą boleli, że styrczę na widoku.” Placówka
przynoszęć: skrócone od: przynoszę ci. „Przynoszęć rozkazanie.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
przynuka z ros., z ukr.: przymus, usilne namawianie. + 1 inne znaczenie „Zbytkiem przynuk lub zbytkiem jawnej oziębłości.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
przyobleczenie gw.: ubranie. „Na drugiej zaś stronie mył się i pucował do czysta Pietrek a przebierał całkiem, bo mu Jagna nowe przyobleczenie, które miał w komorze, wyniesła.” Chłopi, Część druga - Zima
przyobuty a. obuty: zaopatrzony w buty, mający buty na nogach. „Bóg przyobuty bywa godnie!” Szewczyk
przyodziew gw.: ubranie, przyodziewek. „…Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik tknęło.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przyodziew a. przyodziewek: odzież, ubranie; szata. „Niby przed snem zrzucony twój przyodziew biały.” Łąka
przyodziewy gw.: ubrania. „Kajś pod smętarzem cięli koniczynę i kosy migotały nad ziemią niby te sine błyskawice, gdzie znów czerwieniały kobiece przyodziewy i stada białych gęsi pasły się na wąskich ugorach, a za wsią, w zielonych polach ziemniaków ruchali się ludzie kiej mrówki, zaś j…” Chłopi, Część czwarta - Lato
przyokryty gw.: okryty, przysłonięty. „Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży, przyokrytej pierzyną.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przypada: przychodzi. „A wyrzec też, co lepiej, niełacno przypada.” Treny
przypadać daw.: pasować. „Jak do niej wianek przypadał weselny!” Balladyna
przypadku złego: od złego przypadku. „Kogo dobroć przypadku złego uchowała?” Treny
przypadnie: stanie się, zdarzy się. + 1 inne znaczenie „Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
przyparty: tu: przylegający. „Wniosek ten potwierdzała wieś chłopska pomiędzy łąkami do grupy wierzb przyparta.” Nad Niemnem
przypasany do miecza rycerz: Kochanowski brał udział w wyprawie inflanckiej z r. 1568 (por. Pieśni , I 13); tutaj powtarza żart Cycerona o wojowniku małego wzrostu. „Do miecza rycerz dziś miedzy dworzany” Fraszki
przypaść daw.: zaczaić się. „— A jak daleko od zamku i od wyspy przypadniesz?” Krzyżacy
przypełzywał: dziś popr.: przypełzał. „gwar przypełzywał na łunach,” Hymny
przypiec grzanki: tu ironicznie: dogodzić, sprawić przyjemność. „Bobym waści przypiekł grzanki,” Zemsta
przypij każdy swemu: w domyśle: sąsiadowi. „A tak, bracia, przypij każdy swemu,” Pieśni
przypołudnie daw., gw.: pora dnia około południa. + 1 inne znaczenie „Szmer pacierzów rozdzwaniał się nikłym i sypkim chrzęstem w rozbielałej ciszy gorącego przypołudnia i grały w słońcu barwiste chusty, kapoty i wełniaki, że cały smętarz widział się kieby przytrząśnięty kwiatami, co się chyliły kornie w onej świętej godzinie pr…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przypominać daw. reg.: dziś popr.: przypominać sobie. „Przypominali dawne czasy, nawet spotykali się koledzy, którzy dawniej razem na jednej ławce siedzieli.” Król Maciuś Pierwszy
przypominały „studia z natury": przypominały obrazy, portrety malowane z natury. „Jego rumiana twarz i szpakowate faworyty na szafirowym tle pokojowego obicia przypominały „studia z natury".” Katarynka
Przypominasz krwawe łuny: aluzja do tzw. „koliszczyzny", krwawego buntu chłopów ukraińskich przeciw polskiej szlachcie w 1763 r. Postać Wernyhory zjawia się na tle tych właśnie historycznych wydarzeń; na takim też tle ukazuje go Słowacki w Śnie srebrnym Salomei . Tam poeta każe mu opowiadać, iż porwie go „piekielny, biały rumak" z „lirą grającą u siodła", ale że wróci, kiedy Polska będzie trupem; na dźwięk liry trup Polski powstanie. Przed Weselem , a nawet przed weselem Rydla, pisał Wyspiański rapsod pt. Wernyhora . „Przypominasz krwawe łuny” Wesele
Przypomnij Moskę: Buondelmonte przyrzekł ożenić się z panną z domu Amidei, gdy tymczasem nagle zmienił swój zamysł i ożenił się z krewną Donatich. Ten postępek rozjątrzył gniew wielu domów spokrewnionych z rodem Amidei. Uberti i Lamberti głośno wołali: „Zemścić się, ukarać Buondelmonta!". Starsi radzili roztropność i umiarkowanie: lecz młody Moska wrzący gniewem, radził zabić Buondelmonta, którego sam na koniec przebił puginałem. Ta familijna tragedia dała początek stronnictwom i sporom, jakie przez długie czasy wstrząsały Florencją. „«Przypomnij Moskę, przebóg, ja to rzekłem:” Boska Komedia
Przypomnij sobie Piotra z Medicyny: Medicyna wziął imię od miejsca swego urodzenia w ziemi bolońskiej; warchoł i intrygant, kłócił lud ze szlachtą, waśnił władców Rawenny i Rimini. „Przypomnij sobie Piotra z Medicyny!” Boska Komedia
przypowieść sobie kupi: zyska przysłowie na swój temat. „Nową przypowieść Polak sobie kupi,” Pieśni
przyprawa starop.: ozdoba. „I krom nabytych przypraw świetna w swej ozdobie.” Pieśni
przyprawne: dziś: przyprawione. „Wąsy też, widzę, przyprawne ma, bo skąd by, proszę ja kogo, takiemu marnemu zwierzęciu wąsy jak kotowi rosły?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przyprawny daw.: dziś popr.: przyprawiony; dodany, dosztukowany. + 1 inne znaczenie „Jedne są zbyt tłuste, inne mają chude nogi albo brzydkie ręce, a jeszcze inne noszą przyprawne włosy.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
przyrobek: w gwarach istnieje słowo „przyrobiska" oznaczające grunta powstałe na karczowiskach; tu raczej w znaczeniu: powiększenie, to, co zostało przyrobione. „nijakiej drogi i nijakiego przyrobku nie ma.” Nad Niemnem
przyrodni daw.: dziś: naturalny. „Ale ja tak powiadam, że nic nie ma na świecie przyrodniejszego nad stan małżeński i że Bóg, który utworzył niebo, ziemię i złotne gwiazdy, dla szczęśliwości ludzkiej i ten stan ustanowił.” Nad Niemnem
przyrodny: przyrodzony, wrodzony. „Żem nigdy wiary przez mój wstręt przyrodny” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
przyrodzenia: natury, pojmowanej podówczas jako zespół pierwiastków materialnych i duchowych; stąd Dziewica nazywa je „powszechną ojczyzną ciał i dusz". „Nie mogę przyrodzenia tą myślą obrażać,” Dziady. Widowisko, część I
przyrodzenie daw., starop.: to, co jest przyrodzone człowiekowi, natura. + 3 inne znaczenia „Czyliż przyrodzenie,” Balladyna to słowo w 9 lekturach →
przyrodzony daw.: naturalny. „Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
przyrost: tu: procent.
Przyrów: polskie miasto, położone w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim. „Dały mi tę wodę zakonnice w Przyrowie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przyrychtować gw.: urządzić. „— Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przyrzucić: dodać. „I w duszy myślał, że jeśli zechcą, by im Bergowa oddał, to go odda, jeśli każą mu dopłacić, to dopłaci, choćby miał cały Spychów do ceny przyrzucić, ale później biada tym, którzy na to jedyne dziecko jego rękę podnieśli!” Krzyżacy
przysada: nadmiar. „Ale gardzą przysadą i z dumnych się śmieją».” Bajki i przypowieści
przysady: czegoś gorszego, niedoskonałości. „Musi smak swój utracić prze wielkość przysady,” Treny
przyść starop. forma: dziś: przyjść. „Do którego rzeczy przyść za ich radą muszą.” Odprawa posłów greckich
przysiągłem: złamanie tej przysięgi odpłaca Werter śmiercią. „Nie mogłem się dłużej opierać, pochyliłem się i przysiągłem: — Nigdy nie ośmielę się złożyć na was pocałunku, o wargi, ponad którymi unoszą się niebiańskie zjawy!” Cierpienia młodego Wertera
przysiąż: dziś raczej: przysięgnij. „Przysiąż jej miłość, szacunek” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →
przysięgać się reg.: przysięgać. „Jedna kobieta przysięgała się, że ją gonił tygrys, hippopotam i dwa węże — okularniki.” Król Maciuś Pierwszy
przysięgi: u Cylkowa: 'klątwy'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia: rdzeń שָׁבַע ( szawa ) oznacza: ‘przysięgać’, a 'klątwa' ma znaczenie 'bycia przeklętym'. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przysięgłem: dziś: przysiągłem. „że przysięgłem szczerze!” Kordian
przysionek: rodzaj werandy utworzonej przez wsparty na słupach okap domu. + 1 inne znaczenie „…wa gaje kosodrzewiny rozścielały kobierce mchu na schodach do komnat królowej wiodących, dwa potoki dzień i noc lały po przysionku srebro z malachitowych dzbanów wyrzeźbionych cudnie; dwa orły latały nad wieżycami zamku, dwa wichry wyły u jego progów jak dwa b…” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
przyskąpo: zbyt mało. „Choćby i przyskąpo czasem wypadło, nic to, bo wszak nie samym chlebem człowiek żyje.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przyśli: zgodnie z dziewiętnastowieczną wymową, stosującą się do rymu z „okryśli"; popr. przyszli. + 1 inne znaczenie „Ci wodzowie z Atrydem, pod Ilion przyśli.” Iliada to słowo w 3 lekturach →
przysłonione: dziś popr.: przysłonięte. „Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; — za oknem ciemno mrok — za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę, w zimową ochronę okryty.” Wesele
przyspieje daw.: przybywa. „Póki wiek służy, a śmierć nie przyspieje.” Pieśni
przystać daw.: zgodzić się na coś. „Lecz gdybyś tylko chciała przystać na me zdanie.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przystajeż daw.: konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż ; znaczenie: czy przystajesz.
Przystąpcie też do mnie!: wedle midrasza, aby bracia mu uwierzyli, pokazał im, że jest obrzezany, zob. Raszi i Radak do 45:4. „I podniósł głos swój z płaczem: i usłyszeli Micrejczycy, i usłyszał dom Faraona.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przystąpił Josef i Rachel: midrasz zwraca uwagę na to, że «wszystkie matki zbliżały się [idąc] przed swoimi dziećmi, ale w przypadku Rachel to Josef wyszedł przed nią. Powiedział: moja matka jest piękna i aby nie wpadła w oko temu złoczyńcy, stanę przed nią i uchronię ją od jego spojrzenia», zob. Raszi do 33:7. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Przystąpże, a pomacam cię: «Icchak pomyślał sobie: nie jest w zwyczaju Esawa, by chętnie wspominał Imię Boga, a ten powiedział „tak zdarzył Wiekuisty, Bóg twój”», zob. Raszi do 27:21. „I rzekł Icchak do syna swego: „Jakże tak prędko znalazłeś, synu mój?" I rzekł: „Tak już zdarzył Wiekuisty, Bóg twój, przede mną".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przystawać: tu: pasować. „Doświadcza jej na sobie, czy ciału przystoi,” Iliada
przystawi: dostarczy, dostawi. „Niech go schwyci i przystawi,” Zemsta
przystępować daw.: przybywać. „Tym mu więcej od Boga z łaski przystępuje;” Pieśni
przystoi: wypada. „Ucieczką więc zakończyć tyle prac przystoi?” Iliada
przystojnie: przyzwoicie, porządnie. „Ale zdradzi przystojnie i zedrze przykładnie,” Satyry
przystojność przestarz.: to, co przystoi (czynić, mówić); przyzwoitość. + 1 inne znaczenie „Lecz wiadomo, że szpecąc przystojność przestworza,” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →
przystojny daw.: tu: przyzwoity, zachowujący się jak przystoi; układny, delikatny. + 1 inne znaczenie „Rybałtowi, który był szlachcic i człek obyty, nie wydał się taki żart zbyt przystojnym, ale widząc, że Maćko mówi o nim lekko, nie brał go także do serca.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
przysuty: przysypany, zasłany. „…ebrnym wiosłem skry krzesze, a z każdej strony gwiazda jasna; a tu w chacie niechlujnej wszystko szare, zakopciałe, pyłem przysute, śmieciem przytrzęsione.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
przyświadczać daw.: przyznawać. „— Juści mi go żal i głośno to przyświadczam.” Krzyżacy
przyświarczać gw.: przyświadczać; poświadczać, potwierdzać. „— przyświarczała radośnie, wpatrzona w niego i czuwająca na najlżejsze skinienie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przyszczypka: łatka z boku na obuwiu. „Jednej chwili spostrzegłem, że w tym człowieku jest wszystko wielkie: wielka głowa, wielki notes, a nawet — bardzo wielka przyszczypka u lewego buta.” Lalka
przyszczypny daw. a. gw.: zadziorny, ale na sposób humorystyczny. „— I przyszczypne to, i gospodarne, choć nie ma więcej nad piętnaście roków...” Krzyżacy
przyszedł na tę ideę: tu: wpadł na ten pomysł. „Może on sam przyszedł na tę ideę, żeby robić mydło z resztek?” Medaliony
przyszedłem pod wieżę wysoką: Wieże, o których tu mowa, stoją na przeciwległych brzegach Styksu: pierwsza daje sygnał drugiej, skąd przypływa przewoźnik. Dwa płomyki oznaczają liczbę przybyłych do przewozu. „Wpierw nim przyszedłem pod wieżę wysoką,” Boska Komedia
przyszła do połowu: dała się złapać. „Wilk rzecze: «Ona sama przyszła do połowu».” Bajki i przypowieści
przyszle daw.: dziś popr. forma: przyśle. „Przyszle tu za mną modlitwy gorące;” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
przyszli na ziemię przed chrzestem: Ci, co przyszli na świat przed Chrystusem i uwierzyli w przyjście oczekiwanego Zbawiciela ogłaszane przez proroków, ci jedni tylko dostatecznie uczcili i ukochali Boga; ci zaś, co zaiste żyli cnotliwie, ale bez tej wiary, mogli na ziemi wszystko, co piękne i wzniosłe w granicach zmysłowego świata uczuć, pojąć i przeniknąć; tylko przeczucie i nadzieja najwyższego światła prawdy zostały im odjęte. Życie ich upłynęło w ciągłej i niczym niezaspokojonej tęsknocie do wyższych i ostatecznych celów człowieczeństwa; albowiem dobro i piękno wyłącznie ziemskie, nie zaspakajają naszego ducha. W tym kręgu spotykamy duchy nienależące jeszcze do właściwych miejsc kary: zajmując tylko ich podwórze, są tu jak w zawieszeniu. Po śmierci używają na nowo piękności ziemi w zielonych łąkach, w pięknych strumieniach; używają wznioślejszych wrażeń sztuki, która upiększa życie, nawet nie zbywa im na blasku światła, ale to światło nie jest niebieskie. Karą ich pozgonną jest wieczne życie z pożądaniem bez nadziei; a chociaż z dobroci niebios używają uciech ziemskich i po zgonie, nawet świadomości swoich cnót i zasług, jednakże są potępieńcami; [ chrzestem — dziś popr. forma N lp: chrztem; red. WL]. „A chociaż przyszli na ziemię przed chrzestem.” Boska Komedia
przyszlij: dziś: przyślij. „przyszlij słowika, niech tej wierzbie śpiewa” Balladyna
Przyszło szczęście: taki przekład zgodny jest z żydowską tradycją, ale w tekście hebrajskim zamiast dwóch słów בָּא גָד ( ba gad ): ‘przyszło szczęście’ użyte jest tu jedno słowo, które brzmi identycznie: בָּגָד ( bagad ): ‘zdradził’. Lea powiedziała: «zdradziłeś mnie, gdy poszedłeś do mojej służebnicy», bo ja dałam ci już dzieci, zob. Raszi do 30:11. „I urodziła Zilpa, służebnica Lei, Jakubowi syna.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przyszwa: górna część buta, przyszyta do podeszwy. „Jeden na tym stromym, a drugi na owym ubocznym świecie znajdowali czasami już to but, spłaszczoną przyszwą w piach wbity, a dziurawą podeszwą ku niebu tak zwrócony, jakby właściciel, pod ziemię ze wstydu uciekając, na powierzchni w pośpiechu go zostawił, już t…” Klechdy polskie
przytaić się daw.: ukryć się. „Mądry lis niejedną miał norę, a nim dokopano się pierwszej w boru, on drugą czy trzecią wyniósł się w pole, między krzaki tarniny, tam się przytaił bez żadnego śladu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przytępiły się oczy jego: wedle midraszy, wzrok Icchaka pogorszył się od dymu kadzideł, które żony Esawa paliły dla bożków; lub w chwili, «gdy był związany na ołtarzu i ojciec chciał go zabić, rozwarły się wówczas niebiosa, ujrzały go anioły służebne i zapłakały, a ich łzy spłynęły i padły na oczy [Icchaka]»; lub też stało się tak właśnie po to, «by Jakub mógł dostać błogosławieństwo», zob. Raszi do 27:1.
przytomni: obecni (tj. wszystkie osoby obecne przy opisywanej sytuacji). „Rozśmieli się z wieśniackiej przytomni prostoty.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
przytomność daw.: obecność. „— «Cześć i bojaźń mi wraża twa, ojcze, przytomność.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przytomny daw.: obecny (przy tym, o czym mowa). „Giermek księżnej, podonczas we dworcu przytomny.” Grażyna to słowo w 4 lekturach →
przytrząśnięty: przysypany. „…ciszy gorącego przypołudnia i grały w słońcu barwiste chusty, kapoty i wełniaki, że cały smętarz widział się kieby przytrząśnięty kwiatami, co się chyliły kornie w onej świętej godzinie przed Panem, jakoby utajonym w tym słońcu rozgorzałym i we wszystkiej cic…” Chłopi, Część czwarta - Lato
przytuli mnie: hebr. זָבַּל ( zabal ): ‘wywyższyć, uhonorować, uczcić, zamieszkać na wzniosłym/wywyższonym miejscu’. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przytuszyć daw.: przytaknąć. „To rzekł i jego mowie przytuszą książęta” Odyseja
przytwarty daw.: uchylony. „To rzekłszy, wrócił do kaplicy, by mszę ranną odprawić, a Czech siadł na koń, skłonił się raz jeszcze przed przytwartym błoniastym oknem — i pojechał, bo już też rozedniało zupełnie.” Krzyżacy
przytwierdek neol.: rzecz. utworzony od czas. przytwierdzić. „Korzystając z jej pobliskości, ciemnym jak szylkret paznokciem usunął z przegięciny schodzonej pięty zbyteczny przytwierdek nabytego po drodze błota.” Klechdy polskie
przytwierdzić daw.: przytaknąć, potwierdzić. „Ksiądz Kaleb tylko mi przytwierdził.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
przytwierdził nim naramiennik na nim: czyli przytwierdził pasem naramiennik na Aharonie. „I kazał przystąpić Mojżesz Aharonowi i synom jego i obmył ich wodą.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
przywara: wada, zła cecha charakteru. „Każdy wiek ma goryczy, ma swoje przywary:” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
przywarty daw., gw.: przymknięty. „— myślał ze wzgardą i jakby z żalem, ale naraz przystanął pod jakimś drzewem i stojał z przywartymi powiekami, bo jawiła mu się na oczach w całej swojej cudności.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przywdzia ć: założyć. „Ja bym za żadne skarby świata nie przywdziała nie tylko zielonej sukni, lecz nawet zielonego stanika.” Klechdy sezamowe
Przywiązano... do sochy: sochą nazywał się w staropolszczyźnie słup, tu mowa o słupie specjalnie przysposobionym do kaźni na dziedzińcu dworskim; przywiązywano doń skazańca i wymierzano mu chłostę. „Przywiązano mnie do sochy,” Dziady, część II
przywiązańszy: dziś popr.: bardziej przywiązany. „Tam, gdzie do pana przywiązańszy sługa” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
przywiedziony: tu: przytoczony, wymieniony. „Z przywiedzionymi szczegółami, przyszło” Hamlet

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.