Litera P

2621 słów, strona 9 z 11.

próżniaczka: tu: próżnowanie, lenistwo. „— Na próżniaczkę kużden łakomy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
prózno starop.: na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie). „Prózno, bo i na samę okrutnik zmierza,” Treny wszystkie 3 wystąpienia →
próżno: na darmo. „Lecz kiedy próżno latasz, tam tymczasem starci” Iliada
prózno masz: nie powinieneś. „Rozumie mój, prózno sie masz frasować:” Pieśni
prózno upatrzacie: na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć. „Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie.” Treny
próżnoż: czy próżno; czy na próżno, nadaremnie. „Próżnoż cię ścigam prośbą i uwagą,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
prozny starop.: pusty, próżny, bez znaczenia. „Słowy proznymi bawić, ale maluczko co” Odprawa posłów greckich
prózny starop.: zbyteczny. „Niech przy próznym pogrzebie żadne narzekanie,” Pieśni
próżny daw.: tu: bezpodstawny. + 2 inne znaczenia „Uśmiechnęli się z próżnej” Iliada to słowo w 2 lekturach →
prozodia: nauka o budowie wiersza. „Naucz Bazina prozodii, to go pocieszy.” Trzej muszkieterowie
pruderia: przesadna i fałszywa skromność. „Pani jest nienaturalna, pełna pruderii.” Przedwiośnie
prunelkowy bucik: tj. pokryty czarną, szorstką tkaniną wełnianą. „Wtem swania Giecołdowa, ze szczytu swej wysokiej i cienkiej figury z dumą dzierżawczyni na wszystkich patrząca, rzuciła na ziemię niedopalony papieros i zdeptała go wielką stopą w prunelowy bucik ubraną.” Nad Niemnem
Prusak: tu przen.: jeden z ludów bałtyckich, Prusowie ; zamieszkiwali oni w średniowieczu obszary między Pomorzem, Mazowszem i Litwą, wzdłuż wschodniego wybrzeża Bałtyku, między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. „Już Prusak szyję uchylił w okowy” Konrad Wallenrod
Prusy: region historyczny między dolnym Niemnem a dolną Wisłą. „Żandarm w niebieskim płaszczu, pilnujący sąsiedniego budynku byłej szkoły miejskiej, napakowanej jak więzienie ochotnikami, przeznaczonymi na roboty do Prus, bijąc tępo podkutymi butami o kamienie chodnika, nadszedł od strony latarni.” Pożegnanie z Marią
Pruszków: obecnie miasto powiatowe województwie mazowieckim, część aglomeracji warszawskiej; w sierpniu 1944 roku na terenie Pruszkowa okupanci niemieccy zorganizowali obóz przejściowy dla ludności cywilnej Warszawy i okolic. + 1 inne znaczenie „Za Pruszkowem prawie ucieszyły go krople deszczu, przez otwarte okno padające do wnętrza wagonu; później nieco ożywiła go gwałtowna burza za Grodziskiem; miał nawet pragnienie, ażeby go piorun zabił.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Prut, Dniestr i Seret: rzeki na Podolu, w płd.-zach. części Ukrainy. „Jedni ciągnęli od przepaścistych Bieszczadów, inni znad Prutu, Dniestru i Seretu; którzy siedzieli na krętych dorzeczach dniestrowych, którzy siedzieli nad roztoczystym Bohem, których nad Siniuchą nie starła z łona ziemi inkursja chłopska, którzy na tatarskich…” Potop
Pryjam: podeszły wiekiem król Troi, ojciec Hektora. „Dobyć miasta Pryjama, w swoje wrócić progi!” Iliada
Pryjamczyk: potomek Priama (w daw. pisowni Pryjama), tj. Aleksander (Parys). „Twarzy pasterza Pryjamczyka” Odprawa posłów greckich
Pryjamic: syn Priama (w daw. pisowni Pryjama), czyli tu: Aleksander (Parys). „Twego małżeństwa, Pryjamicze.” Odprawa posłów greckich
Pryjamid: przydomek Likaona (syn Priama). + 1 inne znaczenie „Leżą trupy rycerzy: Pryjamid” Iliada
Pryjamida: syn Priama, czyli tu: Aleksander (Parys). „Nieszczęsny Pryjamida!” Odprawa posłów greckich
Pryjamów daw.: należący do Priama. „W końcu, gdyśmy Pryjamów wzięli gród wysoki,” Odyseja
prykaszczyk ros.: subiekt, ekspedient. „Mraczewski bowiem przywiózł ze sobą trzy bardzo podejrzane indywidua, nazywając ich „prykaszczykami", i — całą pakę jakichś broszur.” Lalka
prym z łac.: pierwsze miejsce, pierwszeństwo. „Filozof dysputował o prym z oratorem.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
pryncypał daw.: przełożony, osoba najważniejsza w danej instytucji. + 2 inne znaczenia „Latałem na wszystkie strony jak wariat, aby się przygotować do wyjazdu, i przed upływem czterdziestu ośmiu godzin jechałem już przez kanał dla pokazania się pryncypałom i podpisania kontraktu.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
pryncypia z łac.: zasady. „…zówki moralnego prowadzenia się zarówno na okólniku jak i na szerszym przestworze świata ugruntowały pierwsze podwaliny pryncypiów społecznych w duszy małego pastuszka i byłyby zapewne starczyły mu na długo, aż do następnych równie kształcących, jak starczą ws…” Syzyfowe prace
pryncypilarny z łac.: pryncypalny; główny, naczelny. „Lecz pryncypilarny centurion uśmiechnął się do niego przyjaźnie i postąpiwszy kilka kroków rzekł:” Quo vadis
Prypeć: rzeka na Ukrainie i Białorusi, prawy dopływ Dniepru. „Kraj od Prypeci do krańców pustyń był w ogniu.” Ogniem i mieczem
Pryscjani: komentatorowie wnoszą, że Dante pod tym szczególnym nazwaniem, w ogólności przygania wszystkim pedagogom młodych chłopców, którzy w tamtych czasach znajomi byli po większej części jako bezwstydni sodomici; bo nie jest wiadomo, ażeby sławny gramatyk z Cezarei, jednoimienny Pryscjan, miał się brukać tym grzechem. „Prawnik z Akorso i mistrz Pryscyjani,” Boska Komedia
prysiud ukr.: przykucnięcie z podskokiem w rosyjskich i ukraińskich tańcach ludowych. „Później i młodzi Bułyhowie poszli w prysiudy.” Ogniem i mieczem
prysiudy z ukr.: w tańcu kozackim przykucnięcie i podskok. „Tymczasem „chłystek", choć tak sprężysty i silny, musiał przecież przerwać prysiudy i uwolnić od tychże pannę Szarłatowiczównę.” Przedwiośnie
prywacja: ograniczenie, obywanie się bez czegoś. „Lecz obecnie miała do zwalczenia naturę zamkniętą w sobie i niedostępną z powodu surowości obyczajów; religia i prywacje uczyniły z Feltona człowieka nieczułego na zwyczajne pokusy.” Trzej muszkieterowie
Prywacje: wyrzeczenia. „Prywacje, na które Cezary Baryka został narażony — wyrzeczenie się półdobrowolne i szczerze ofiarne wszystkiego: rozkosznych zabaw, sportów, mieszkania, jedzenia, ubrania, pieniędzy — podziałało jednak na niego w pewnej mierze otrzeźwiająco.” Przedwiośnie
prząść: ręcznie przerabiać włókna na nici. + 1 inne znaczenie „— «Więc ty sobie Patroklu, w dumnej prządłeś” Iliada to słowo w 2 lekturach →
przaśników: midrasz uczy, że działo się to w czasie święta Pesach, gdy Żydzi nie spożywają zakwaszonego chleba, a jedynie chleb przaśny czyli macę, zob. Raszi do 19:3.
przaśny: niekwaśny, taki, który nie uległ fermentacji. „Starzec Eurycjusz, wykupiwszy syna, wynajął jeden z takich małych kramików, jakie mrowiły się przy Circus Maximus, aby sprzedawać w nim oliwki, bób, przaśne ciasto i osłodzoną miodem wodę widzom przybywającym na wyścigi.” Quo vadis
prze starop.: przez; prze Bóg żywy : na Boga żywego, przez Boga żywego. „Nam prze niesprawiedliwość zawżdy pomstę odnieść” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
prze Bóg: w imię Boga. „Daj pokój, prze Bóg! Sama baczysz snadnie,” Fraszki
prze Bóg żywy: przez Boga żywego, na Boga żywego. „Lekarstwo to, prze Bóg żywy,” Treny
prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? starop.: na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? „Czy mię sen bawi?” Pieśni
prze Boga: przez Boga, na Boga. „Dokonajcie, prze Boga, jej biednej starości.” Treny
prze lutości starop.: bez litości. „Dawisz wszytki prze lutości,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Przebendowski, Konstanty 1776–1831: oficer Legionów Polskich, uczestnik wyprawy na San Domingo. „Cóż dopiero, gdy posłyszeli z ust kapitana Przebendowskiego, który był osobistym adiutantem generała Roszambò, że przed nimi stoi połowa pierwszej legii...” Popioły
przebierać gw.: przeprawiać się. „Dopiero kiej sygnaturka jęła pojękiwająco przedzwaniać, zaczerwieniły się gdzieniegdzie przyodziewy kobiet, przebierających się suchszymi miejscami do kościoła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przebierać się reg., gw., daw.: przedostawać się, znajdować drogę; przekradać się. + 2 inne znaczenia „…onych chałupach i swarzyli z ckności niemało, bo ciężko było nosa pokazać za węgieł, tyla że co niecierpliwsze kobiety przebierały się raz wraz chyłkiem pod płotami, niby to z kądzielą szły do kum, a głównie, bych pomleć ozorami a nawyrzekać; chłopy zaś młócił…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →
przebierny daw.: wybredny. „…ejsce — juści nie pierwsze, ale zawżdy nie ostatnie, bo przy Kłębowej — jeno że pojadała mało wiele, kiej to dzieciątko przebierne, pogadując z cicha o świecie, to o tych odpustowych miejscach, które była schodziła, aż się niemało temu nadziwowali.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przebodzion daw.: przebity. „„Ja tu zabiegam, ja się tu mozolę — mówił sobie — a tam chłopisko mój leży może gdzie w polu włócznią przebodzion i wilcy mu zębami pozgonne dzwonią".” Krzyżacy
przebóść gw.: przebić. „Popatrzyli sobie w oczy z bliska i z taką mocą, że bych mogli, na śmierć by się przebódli tymi rozgorzałymi ślepiami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przebrać się daw.: tu: dostać się, przejść. + 2 inne znaczenia „Tymczasem Koszałek-Opałek chyłkiem się ku borowi przebrawszy, szedł leśną gęstwiną prawie że w zupełnym pomroku.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →
przebredzać: tu: wybrzydzać. „— Co do jadła, sam powie, na co ma ochotę; lubi on dobrze podjeść, ale byle dużo było szafranu, to i nie przebredza.” Krzyżacy
przebyt starop., daw.: przebywanie. „Po żywocie rajski przebyt.” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →
przebywania: u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; w oryginale jest tu słowo מְגֻרֶיךָ ( megurecha ): ‘miejsce twojego zamieszkania’, co pochodzi od rdzenia גוּר ( gur ): ‘mieszkać, przebywać, zatrzymać się na jakiś czas’, nie ma tu mowy o ‘pielgrzymowaniu’, które obecnie ma nieco inne znaczenie. „I utwierdzę przymierze Moje między Mną a tobą, i między potomstwem twoim po tobie, w pokoleniach ich — w przymierze wieczne, abym był ci Bogiem i potomstwu twojemu po tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przechadzka: spacer. „Pewnego razu Chryzeida wyszła za miasto na przechadzkę, ja zaś zostałem w pałacu.” Klechdy sezamowe
przechera daw.: osoba sprytna, przekorna i złośliwa. + 1 inne znaczenie „Mało Zbyszkowi widać było twarzy spod hełmu, ledwie oczy, nos i trochę policzków, ale za to nos i policzki tak były czerwone, że skory do drwin a przechera Mazur rzekł:” Krzyżacy
przechód: dziś: przejście; dostęp. „Miejsce przechodu, brzeg ze ścianą ściętą” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
przechodzić daw.: przekraczać. + 1 inne znaczenie „W promieniach zachodzącego słońca widać go było doskonale — i istotnie postać jego zdawała się przechodzić ogromem zwykłe ludzkie rozmiary.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
przechodzić miarę: być nadmiernym, przesadzonym. „Jak ta lub nie istnieją, lub miarę przechodzą.” Hamlet
przechodzowany: przechodzony; mocno zniszczony wskutek długiego używania. „…kę i za duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, czasu bytności w grodzie gubernialnym, u pewnego składnika trochę przechodzowanej tandety.…” Syzyfowe prace
przechować: tu: strawić (tj. przechować w żołądku). „Bodajże nie przechował; a bodaj poleżał!” Pieśni
przechybnąć daw.: przechylić. „Narobiwszy, naczynie z wodą przechybnęła.” Odyseja
przeciąg daw.: pewien odcinek czasu. „Chciałem się położyć, żeby miał bliżej moje ucho, ale wolał, abym go trzymał na ręce przez przeciąg naszej rozmowy.” Podróże Guliwera
przeciągać mimo przestarz.: przejeżdżać obok. „Tymczasem jeźdźcy zbliżyli się i poczęli przeciągać mimo.” Potop
przeciągnąć komu starop.: przeszkodzić komu. „A żadny mu nie przeciągnie;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przecie daw.: dziś: przecież. „Weźmie przecie nie dla siebie, tylko dla całej klasy.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
przeciech gw.: przecież. „— Przeciech urzęda cosik wiedzą?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przeciek gw.: przecież. „Dzień był przeciek śliczny, rozsłoneczniony, pachnący zwiesną i luby, że nie wypowiedzieć, a dziwny smutek owiewał chałupy i dziwna cichość zaległa wszystkie drogi.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 5 wystąpień →
przecież obok ofiary stał Muff Potter: Istniał przesąd, że rana zacznie krwawić, gdy morderca zbliży się do swojej ofiary. „— To jasne jak słońce, przecież obok ofiary stał Muff Potter!” Przygody Tomka Sawyera
przeciw: wbrew. „Mam rozkosz przeciw ludzkiemu mniemaniu,” Pieśni
przeciw którym nikomu niesporo: sens: nikt nie ma ochoty na potyczkę z nimi. „— Ej, świątobliwa nasza pani, nijak przeczyć, ale z księciem Witoldem siła naszego rycerstwa pójdzie, chłopów dobrych, przeciw którym nikomu niesporo.” Krzyżacy
przeciw miejscu: dziś popr.: naprzeciw miejsca. „Przeciw miejscu, gdzie siedział Odyseusz wsławiony.” Iliada
przeciwiać się daw.: sprzeciwiać się. „Kapitan, słysząc, żem mu tak dzikie rzeczy prawił, osądził mnie za głupiego, ale nie chcąc mi się przeciwić, przyobiecał, iż rozkaże uczynić, jak żądałem, i wstąpiwszy na pokład, posłał ludzi do zobaczenia pudła mego.” Podróże Guliwera
przeciwić się daw.: dziś: sprzeciwić się, sprzeciwiać się. „Gdy mu się kto w tym przeciwił, wtedy w srogą złość wpadał i gotów był sam przeciw całej drużynie stanąć.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
przeciwko ojcu: tu: naprzeciw ojcu, w kierunku ojca, na spotkanie ojca. „Zawżdy przeciwko ojcu wszytki przebyć progi,” Treny
przeciwleżący: naprzeciwległy; położony na przeciwko. „I co przeciwleżącym cieszyli się lądem;” Iliada
przeciwna gwiazda widziała: Droga gwiazd dla oczu naszych zawsze idzie ze wschodu na zachód. Tą drogą szedł Eneasz z Azji do Włoch, gdzie rzymskie państwo założył. W przeciwnym kierunku, to jest z zachodu na wschód, niósł orła jako symbol monarszy Konstantyn Wielki, gdy swoją stolicę z Rzymu do Bizancjum przenosił. „Zerwał się orzeł, a przeciwna gwiazda,” Boska Komedia
przeciwny daw.: nieprzyjazny. „Przeciwne chmury słońce nam zakryły” Pieśni
przecknąć gw., daw.: obudzić się. „…ę niezgłębiona cisza nocy, wnet jął ich morzyć śpik, tęgo wodząc za łby, że wyciągali coraz ciszej i mamrotliwiej, nie przecykając nawet wtedy, kiej Łapa przychodził i z cicha skamlący, polizywał nasadlone buty nieboszczyka.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przecknąć się daw.: ocknąć się, przebudzić się. „Przecknął się, siadł, przetarł oczy, patrzy, a to bociany lecą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przecykać się, gw.: budzić się z drzemki. + 1 inne znaczenie „…ozebrało go nieco, że to nie był zwyczajny picia i oszołomiony sądem, to się ino kiwał sennie w półkoszkach i raz wraz przecykając zdzierał czapkę ze łba, żegnał się nabożnie i wpatrzony nieprzytomnie w ogon szkapy, jakoby w dziedzicową twarz na sądzie, mamrot…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →
przecz daw., starop., przestarz.: czemu; przez co; dlaczego; w jakim celu. + 3 inne znaczenia „Przecz mieczem nikt w łono” Antygona to słowo w 11 lekturach →
przecz mam zajźrzeć: dlaczego mam zazdrościć. „Przecz mam zajźrzeć kosztownych pałaców komu,” Pieśni
przeczuciów: forma dopełniacza l. mn. utworzona logicznie do formy rzeczowników męskich, używana często jeszcze w XIX w. „…na mnie, którzy mi szczęścia winszowali, zazdrościli, życzyli — spuściłeś na mnie grad boleści i znikomych obrazów, i przeczuciów, i marzeń — łaska Twoja na rozum spadła, nie na serce moje — dozwól mi dziecię ukochać w pokoju, i niechaj stanie mir już między…” Nie-Boska komedia
przeczyć: tu: odmawiać. „Weźcie okup, nie przeczcie ojcu jego córy!” Iliada
przeczyść: przeczytać. „Komu sto fraszek zda się przeczyść mało,” Fraszki
przeczże: czemu więc. „Przeczże sie tobie umrzeć cnotliwemu” Treny
przeczżeś daw.: dlaczegożeś; czyżbyś. „Przeczżeś zapomniał o mej trwodze?” Kwiaty polskie
przed gniewem: wobec gniewu, w obliczu gniewu. „Boć przed Twym gniewem stajem,” Treny
przed inkursją hultajską: tj. przed powstaniem kozackim 1648 r. „Jeszcze przed inkursją hultajską była u księżnej Gryzeldy.” Potop
przed którą prawie: z powodu której całkiem. „Przed którą prawie schną dziś moje kości.” Pieśni
przed mojema oczema starop.: przed moimi oczami. „Wiekom wiecznie zakwitniesz smutnemi oczema.” Treny
przed oczyma ich: «Związał go jedynie na ich oczach, a gdy tylko wyszli uwolnił [Szymona], nakarmił go i napoił», zob. Raszi do 42:24. „I uczynili tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Przed piętnastoma: w domyśle: laty, a więc w r. 1863; pojawia się tu kolejna aluzja do udziału Wokulskiego w powstaniu styczniowym. „— Przed piętnastoma.” Lalka
przed popiersiem gryfa: To jest Chrystusa. „Mnie przed popiersiem gryfa postawiły,” Boska Komedia
przed rewolucją: określenie to dotyczy tu najpewniej powstania listopadowego (1830–1831), w czasie którego m.in. zwołano Sejm Królestwa Polskiego i uchwalono detronizację cara Mikołaja I (25 stycznia 1831). „Z nieboszczykiem mężem znali się jeszcze przed rewolucją.” Syzyfowe prace
przed się: dziś popr.: przed siebie. + 1 inne znaczenie „Uciekasz przed się, aby szukać ciszy,” Hymny to słowo w 2 lekturach →
przed sie bierze: bierze pod uwagę (por. współczesne „przedsiębrać", „przedsiębiorca"). „Że szkody pospolicie tylko przed się bierze,” Treny
przed sie nie bierze: nie rozważa. „Któż wie, jesli i tego przed sie nie bierze” Pieśni
przed sienią: przed domem; tu: przed pałacem. „Przystojniej w domu zawżdy niż przed sienią.” Odprawa posłów greckich
przed trzydziestu laty: tekst pochodzi z 1913 r., Placówka ukazała się w 1884 r. „Mamy w niej niezrównany obraz wsi polskiej, mamy w mistrzowski sposób odtworzone życie na wsi i duszę chłopa polskiego, takiego, jakim on był przed trzydziestu laty.” Placówka
przed wieki: dziś: przed wiekami. „Tu parę kart brak, tu znów parę tak pożółkłych i wyblakłych, że ani przeczytać, tu znów wielka czarna rysa w poprzek albo wzdłuż; to i nie wszystko wiedzieć można, co tam przed wieki wpisywał ktoś do nich.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przed wrotyma: dziś popr. forma Msc.lm: przed wrotami. „Zaś Telemach z Nestora synem przed wrotyma” Odyseja
przed... Achiwy: dziś popr. forma N.lm: przed Achajczykami (Grekami). „Byliby przed mężnymi uciekli Achiwy” Iliada
przedać daw., daw., gw.: dziś popr.: sprzedać. „Przedała dzisiaj za brylanty światów...” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
przedaż: dziś popr.: sprzedaż. „A on zatknął ich jarzębowym kołkiem i księżom franciszkanom na przedaż do Wilna przyniósł, którzy dali mu z chęcią dwadzieścia skojców, aby nieprzyjaciół imienia Chrystusowego zgładzić.” Krzyżacy
przedchorągiewny: rycerz walczący w pierwszym szeregu, przed sztandarem chorągwi (dawnej jednostki wojskowej), do której należy. „A jej ojciec jest Jurand ze Spychowa, komes możny i mężny, który do przedchorągiewnych należy.” Krzyżacy
przeddziad daw.: pradziad. „Jeden człowiek opowiadał ją drugiemu i tak ona z daleka, jak rzeka przez różne kraje, przez przeddziadów, dziadów i ojców naszych przepłynęła aż do nas.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
przede dniem daw.: przed świtem. „Przede dniem tu będę.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
przedłożył: u Cylkowa: 'przełożył'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia i uniknięcie dwuznaczności, 'przełożyć' kojarzy się z bardziej fizyczną aktywnością przekładania przedmiotu na inne miejsce, czasownik w użyty oryginale oznacza 'postawił/położył'. „I z niego powstanie lud; i on będzie wielkim; wszakże brat jego młodszy większym będzie od niego, a ród jego będzie mnóstwem plemion".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przedmiot jego żądz uroczy: W przedmiot jego żądzy, to jest Maryję, którą ten święty całą duszą ukochał. „Z uwagą w przedmiot jego żądz uroczy,” Boska Komedia
przednówek gw., daw.: dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, po zimie (w czasie której ludzie żywili się zapasami zebranymi jesienią), a przed nowymi zbiorami. + 3 inne znaczenia „Niewiela mi potrza, to se u dobrych ludzi uproszę i do zwiesny z Panajezusową łaską przechyrlam, a jeszcze się coś niecoś grosza uścibi — to rychtyk la nich na przednówek...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →
przedsię daw., starop.: przecież, wszak, jednak, nadal. + 1 inne znaczenie „Przedsię dziś widzę, oby nie ze szkodą!” Grażyna to słowo w 6 lekturach →
Przedsię do mnie: no, chodźcie do mnie (lub: pijcie do mnie). „Przedsię do mnie, a ja nie zawiodę;” Pieśni
przedsięć starop.: przecież ci. „A przedsięć igrać z niewiastami miło.” Fraszki
przedsięś przepomniała daw.: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: przedsię przepomniałaś; znaczenie: zapomniałaś jednak, zapomniałaś chyba. „O matko, przedsięś przepomniała:” Noc listopadowa
przedsięwzięcie gen. Sikorskiego: Władysław Sikorski (1881–1943) w czasie kontrofensywy polskiej 1920 r. — dowódca armii, która atakiem na Nasielsk, Ciechanów i Mławę odcięła wysunięte na zachód ugrupowania radzieckie od sił głównych Armii Czerwonej. „Zdarzało mu się iść w sam środek nieprzyjaciół, uczestniczyć w brawurowym przedsięwzięciu generała Sikorskiego, jak pchnięcie bagnetu rozpruwającym front bolszewicki.” Przedwiośnie
Przedstawiano śmierć Dedala: Dedal, który wedle innych podań zdołał zalecieć z Krety do Sycylii, a amfiteatrach rzymskich ginął takąż samą śmiercią jak Ikar. „Przedstawiano śmierć Dedala i Ikara.” Quo vadis
przedstawienia: tu: przedstawione argumenty, tłumaczenia. „Te przedstawienia, uczynione grzecznie,” Romeo i Julia
przedtem ledwo znaleźć było w tłumie: domyślnie: mędrca. „Tłum mędrców; przedtem ledwo znaleźć było w tłumie.” Satyry
Przedwiecznego: hebr. עוֹלָם ( olam ) oznacza ‘wieczność’ ale także ‘świat’. Opowieść talmudyczna ( Sota 10a) odczytuje to tak, że «dzięki temu tamaryszkowi, [zaczęto] nazywać Boga: ‘Bóg całego świata’. Po tym gdy [goście] zjedli i wypili, [Abraham] mówił im: błogosławcie tego, z czyjej własności zjedliście! Czy myśleliście, że zjedliście z tego co moje? Spożyliście z czegoś, co należy Tego, który przemówił i świat powstał», zob. Raszi do 21:33. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Przedwiecznej woli granico jedyna: Ponieważ Maria z wiekuistej rady bożej została wybrana na matkę Zbawiciela, za narzędzie odkupienia. „Przedwiecznej woli granico jedyna!” Boska Komedia
przędza: nitka służąca do wyrobu m.in. tkanin. „Nigdy też, za nowych swoich czasów nawet, bardzo ciepła szata owa nie była, ile że z przędzy tych czerwonych pajączków, co to wiosną po grzędach się snują, utkana, miała zaledwie grubość makowego listka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 4 wystąpienia →
przędzą: dziś popr.: przędą. „I żną zboże, a nawet przędzą w rękawiczkach.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
przedziać daw.: przeszyć, przebić; por. „nadziać". „Do kuszy najlepszy Angielczyk, któren pancerz na wylot strzałą przedzieje, a gołębia na sto kroków utrafi.” Krzyżacy
przedzierzgnąć się daw.: przemienić się. + 1 inne znaczenie „I tam przedzierzgnął się w inne postacie,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
przedzierżgniono: dziś: przedzierzgnięto. „A ilu przedzierżgniono w zdrajców i skalano?” Kordian
przędziwo gw.: przędza, nić. „Mgły się zakolebały z nagła, wzdęły i ruchający ciężko, niby wody roztopów wiosennych, biły w czarne pola albo zasie, kieby dymy kadzielne, wionęły sinym przędziwem ku niebu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
przefacjendować daw.: sprzedać dla zysku, zwykle nieuczciwie. „Rafałku — imć pan Szczepan Nekanda Trepka, ci-devant posiadacz wielkiej fortuny, którą na polityczne interesa przefacjendował, prawie poseł na sejm, wielki peregrynant, wolterianista, encyklopedyk tudzież szyderca z rzeczy, że się tak wyrażę...” Popioły
przeflancować: przesadzić (o roślinach); żartobliwie — przenieść na inne miejsce czy stanowisko. „Czuję, że jeżeli nie przeflancują go do ciężkich robót, nie będę umiał uwolnić się od niego.” Lalka
przeforsztować: przedzielić przepierzeniem, postawić cienką ściankę z desek. „Całe poddasze zawalone było starymi deskami i krokwiami, toteż właściciel domu bez wielkiego gniewu dał się nakłonić do przeforsztowania dwiema ścianami dużej, istniejącej już zagrody, wybicia w murze okienka, a drzwi w przepierzeniu.” Syzyfowe prace
przefrymarczyć daw.: roztrwonić. „Toż to był kulig, nie wyprawa wojenna, kulig, na którym salutem Reipublicae przetańcowano, przepito, przejedzono i przefrymarczono w ostatku!” Ogniem i mieczem
przegadać się: dziś raczej: wygadać się. „— Zachowaj to wszystko w tajemnicy i przed nikim słówkiem się jednym nie przegadaj!” Klechdy sezamowe
przegięcina: łuk, zagięcie. „Korzystając z jej pobliskości, ciemnym jak szylkret paznokciem usunął z przegięciny schodzonej pięty zbyteczny przytwierdek nabytego po drodze błota.” Klechdy polskie
przeglądać: przewidywać. „Przegląda burzę, myśli o sposobie;” Grażyna
przegon: tu: gonitwa, w której liczy się szybkość i wytrzymałość. + 1 inne znaczenie „A jako zwycięskimi sławny koń przegony” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
przegrawka: zapewne: przygrywka; wtręt muzyczny. „Albo przegrawką swoją pieśń przeplata,” Boska Komedia
przegrozek: gróźb, pogróżek. „Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała?” Treny
przegub: tu: skręt. „To jak żelazna gadzina, wywijał się sam z własnych przegubów, coraz dalej, coraz wyżej; to jak leciuchna zasłona, w powietrzu wiał, siejąc przed siebie obłoczki różane; to jak z kadzielnicy, prosto w górę szedł, wełniąc się miękko po krajach; to jak olbrzymi p…” Dym
przegwarzyć daw.: przegadać. „W podobny sposób przegwarzyli część nocy, potem pokładli się spać w budach na mchach miękkich jak puch, ciepłymi skórami pokrytych, a gdy sen mocny pokrzepił ich członki, ruszyli nazajutrz dobrze już za widna dalej.” Krzyżacy
przeinaczać: zmieniać. „Nikt jej tam nigdy nie naprawiał ani nie przeinaczał; była sama sobą, zmieniała się i kształtowała swobodnie, posłuszna tylko prawom przyrody, zupełnie tak jak drzewa okoliczne, jak osypiska i wyrwy.” Syzyfowe prace
Przejazd: ulica w Łodzi; dziś: Tuwima. „Z Głównej, Nawrotu i Przejazdu” Kwiaty polskie
przejedziem się: dziś popr. forma 1 os. lm cz.przysz.: przejedziemy się. „— Po obiedzie przejedziem się powozikiem po parku.” Król Maciuś Pierwszy
przejęty: tu: przepełniony. „Niebo, kiej ta płachta modrawa, przejęta wilgotnością i orosiała, przecierało się już ździebko nad ziemią czarną, głuchą i zgoła w mrokach zagubioną.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przejmie: przeszyje, przebije. „Które cię paznoktami przejmie ostrymi” Odprawa posłów greckich
przejrz: dziś popr.: przejrzyj. „Oto dokument; przejrz go w wolnej chwili.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
przejrzałem cały jak w zwierciadle: Kto ze skaz swoich błędów oczyścić się pragnie, ten musi najpierw sam w sobie widzieć swoje błędy jasno jak w zwierciadle; albowiem po ich bliższym poznaniu i uznaniu w ślad idzie skrucha, a za nią przebaczenie. Dlatego to święty Kościół postanowił, ażeby komunię świętą czyli ucztę pojednania się człowieka z Bogiem poprzedzała spowiedź, której symbol widzimy tu u drzwi czyśćcowych, kiedy poeta uklęknąwszy z pokorą, trzy razy bijąc się w piersi robi w duchu ciche wyznanie skruchy: „ Parce mihi! peccavi, graviter peccavi! " Pierwszy stopień, co do tych drzwi prowadzi, jest z marmuru białego, którego szyba gładka jak zwierciadło odbija postać wpatrującego się weń człowieka: symbol samopoznania swoich błędów, szczerości żalu i utwierdzenia ducha łaską bożą. Drugi stopień jak od pożaru wzdłuż i wszerz rozkłuty symbolem jest żalu skruszonego serca w chwili, gdy błędy swoje uznaje. Trzeci stopień porfirowy barwy krwawej, to symbol krwi przejednania wylanej przez Zbawiciela, którą gładzi grzechy świata. Na tym symbolu jak na zrębie stoi cała budowa Chrystusowego Kościoła, a z kolei i jego duchowna władza; Kościoła postanowionego słowem bożym opoka, której bramy piekieł nie przemogą, twarda jak ów próg z diamentu. Siedem P (początkowa litera Peccatum , to jest grzechu), anioł znaczący mieczem na czole pokornego i żałującego za grzechy, zarazem ostrzega i przypomina skruszonemu grzesznikowi siedem grzechów głównych, jakich pokusom człowiek ułomny ulec może. Odzież odźwiernego anioła bramy czyśćcowej szara jak popiół symbolem jest pokory, która szczególnie kapłanom, w ciągłym ich duchowym rozważaniu znikomości rzeczy ludzkich i marnych blasków światowych, przystoi. „W nim się przejrzałem cały jak w zwierciadle.” Boska Komedia
przejrzyścieć: dziś raczej: być przejrzystym. „Jej różowe marmury zdawały się przejrzyścieć w jego srebrnym blasku.” Klechdy sezamowe
przejść mimo daw.: przejść obok. „To widmo mimo naszych posterunków.” Hamlet
przejźrzał od wieku: przewidział, postanowił, przeznaczył przed wiekami. „Tak to Bóg przejźrzał od wieku; a nie żałuję,” Pieśni
przekazić starop.: tu: skazić, zepsuć. „I dobrą myśl przekazić przeważni Grekowie.” Odprawa posłów greckich
przekazy: tego, co może zagrażać. „Od wszelakiej przekazy wolne i bezpieczne.” Treny
przeklęstwo: forma oboczna do: przekleństwo, przeklęctwo. Mąż niejako sam sprowadza na siebie klątwę. Kleiner pisze przy tej okazji, że „romantycy chętnie wiązali losy tragiczne z klątwą jakąś tajemniczą (...) wracano w ten sposób do idei starożytnego fatum". Tu jednak klątwa nie jest tajemnicza. Zanik uczucia do Żony wywołuje skutki, które mieszczą się w ramach motywacji psychologicznej (oczywiście w zakresie dramatu rodzinnego). + 1 inne znaczenie „Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem — przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę.” Nie-Boska komedia wszystkie 2 wystąpienia →
przeklęta wilczyca: często poeta pod tym nazwaniem przedstawia nam grzech chciwości czyli łakomstwa (Patrz pieśń I Piekła , w 101). „Bądź, starożytna wilczyco, przeklęta,” Boska Komedia
Przeklęty gniew ich: «Nawet w chwili gdy [Jakub] ich ganił, nie przeklinał ich samych, lecz jedynie ich gwałtowność», zob. Raszi do 49:7. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przekłoć starop.: przekłuć. „Ciebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć sobie” Bogurodzica
przekonywam się: dziś popr.: przekonuję się. „Ale dziś przekonywam się, że tamto były zabawki.” Faraon
przekonywująco: dziś popr.: przekonująco a. przekonywająco. „Judym nigdy nie mógł osiągnąć tego, żeby znajdował posłuch, żeby mówił przekonywująco dla kogokolwiek.” Ludzie bezdomni
przekpinka gw.: przekomarzanie się. „— markotne jej były te przekpinki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przekreska: poprzeczna kreska, przekreślenie. „Biały obłok z liliową przekreską.” Napój cienisty
przelatał: dziś popr. forma: przelatywał. „W takiej chwili Bóg przelatał, pełen wspomnień wiekuistych,” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
przelęknąłeś się starop. forma: dziś popr.: przeląkłeś się. „Przelęknąłeś się, nieboże!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przełomka: przerębla; otwór w lodzie pokrywający jezioro a. rzekę, służący zimą do połowu ryb. „Przełomkę biednym rybkom zdradliwą...” Balladyna
przełożyć daw.: przedstawić. „— «Przełożę ci dokładnie — Dolon odpowiada” Iliada
przemądrzała: chodzi tu raczej o wyjątkową mądrość, a nie mądrość pozorną, połączoną z zarozumiałością; raczej więc: przemądra, nader mądra, bardzo mądra. „Nawet tam, gdzie była w istocie przemądrzała, nieomylna, doskonale przewidująca, dostrzegał błąd i odpuszczał go z serca.” Przedwiośnie
przemawiał do serca ich: «Zanim przyszliście do [Micraim], zniesławiali mnie mówiąc, że jestem niewolnikiem, a dzięki wam poznali, że jestem człowiekiem wolnym, jeśli bym was teraz zabił, co by ludzie powiedzieli? ‘Zobaczył grupę chłopaków i wychwalał się nimi, że to jego bracia, a na koniec ich zabił: czyż jest brat, co zabija swoich braci?!’», zob. Raszi do 50:21. „Jakkolwiek umyśliliście zło na mnie, Bóg umyślił to na dobre, aby sprowadzić to, co dziś się stało: aby zachować życie ludu licznego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przemiana z ros. перемена : pieriemiena: przerwa; od ros. pieriemiena . „W czasie półgodzinnej, czyli tak zwanej dużej przemiany, prawie cały dolny korytarz wypadał na dziedziniec i w mgnieniu oka rozpoczynał wojnę.” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →
przemianie Owida: Metamorfozy Owidiusza. „Ja nie zazdroszczę przemianie Owida” Boska Komedia
przemierzły: wstrętny, budzący odrazę, obrzydliwy. + 2 inne znaczenia „Jak wiele mogą w kunszcie przemierzłym szkodować;” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →
przemierzyć: tu: wymierzyć, wyliczyć. „— Jakoż mam wiedzieć, czy wiosna przyszła, czy nie przyszła, kiedym jej drogi przez świat nie przemierzył!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
przeminienie daw.: dziś: przeminięcie. „Starość istniała i dawniej, ale gdzieś daleko, należała do innych ludzi, była cudza, skazana na rychłe przeminienie i śmierć.” Granica
przemisterny: wykonany bardzo dokładnie, w przemyślany sposób. „Niosąc zbroję Hefajsta, przemisterne” Iliada
przemoc: tu: sroga i niechciana władza. „…, który wiedział, że Niemcy siedzą po miasteczkach i gródkach, a wieśniacza ludność tej samej jest krwi, jeno że pod obcą przemocą żyje.…” Krzyżacy
przemóc daw.: tu: zwyciężyć; był przemógł : zwyciężył wcześniej, uprzednio (konstrukcja czasu zaprzeszłego). + 1 inne znaczenie „Wyjść — przecie prawda zawsze fałsz przemoże.” Antygona to słowo w 4 lekturach →
przemoc wzięła: w pierwotnej wersji: „moc wydarła". „Co nam obca przemoc wzięła,” Mazurek Dąbrowskiego
przemodrzony gw.: przepełniony niebieskością. „Czas był ciepły, pierwsza wiosna ledwie co trąciła ziemię i tknęła drzew; niebo wisiało młode, przemodrzone i dziwnie łyskliwe.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przemówić: tu: nakłonić, przeciągnąć na swoją stronę. „By mu był niewolnicę naliższą przemówił,” Odprawa posłów greckich
przemysł daw.: tu: przemyślność, pomysłowość. + 3 inne znaczenia „Którą nas przemysł broni od gorąca.” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
przemysł sztuczny: przemyślność, spryt. „Przemysł sztuczny to zleczył, fortunę poprawił,” Satyry
przemyślając: dziś: przemyśliwając. „Jeden tylko Skrobek nie miał co młócić; jeden tylko Skrobek chodził smutny i bezczynny od chaty do pólka, od pólka do chaty, myśląc, przemyślając, skąd ziarna weźmie, czym rolę obsieje.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Przemysław I Noszak ok. 1336–1410: książę cieszyński, bytomski i siewierski. „Z Glewic jechali do ojca księcia Przemka, do starego Nosaka, któren w Cieszynie włada.” Krzyżacy
Przemysław Oświęcimski ok. 1365–1406: książę cieszyński, zginął zamordowany w podróży. Kronika Długosza podaje błędną datę zajścia (1 stycznia 1400) lepiej, bo z dokładnością do miesiąca, dopasowaną do czasu akcji powieści. „Pisał ci tedy do niego opat, że jedzie w gości do księcia Przemka Oświęcimskiego i jego z sobą prosi.” Krzyżacy
przemysłem: przemyślnością, podstępem. „Bo nie podłą pracą, nie podstępem, nie przemysłem doszedłem końca życzeń moich — ale nagle, znienacka, tak, jakom marzył zawżdy.” Nie-Boska komedia
przemysły daw. forma N. lm, z ros. promysły: przemysłami, tj. pomysłowymi wybiegami. + 1 inne znaczenie „Słysząc się złym, chciał stłumić wieść przemysły swymi:” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
przenajdować: zjednywać. „Krzyżem padać i świętych przenajdować dary,” Pieśni
przeńdzie gw.: przejdzie. „szyćko przeńdzie, wylicy-sie.” Wesele
przeniechać co starop.: zostawić co, porzucić co. „A tego nigdy nie przeniecham.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
przenieść daw., gw.: tu: przetrzymać, wytrzymać. + 1 inne znaczenie „— Wszystko gotówem przenieść, bele jeno nie siedzenie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
przeniesła gw.: przeniosła; zniosła, wytrzymała. „tylam przeniesła, tylam się wyczekała...” Chłopi, Część czwarta - Lato
przeniewierstwa: hebr. מָעַל ( maal ): popełnić sprzeniewierzenie, świętokradztwo, niewierność . „I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
przenikłość: popr.: przenikliwość. „— Rzekł Kronid — twa przenikłość w moim sercu czyta.” Iliada
przenikły: tu: przenikliwy. „Uśpi jego myśl boską i przenikłe oczy...” Iliada
przeniósł na wschód mnie, orła, i prawa: Konstantyn Wielki. Tu poeta przygania papieżom, że korzystając z przeniesienia stolicy państwa rzymskiego z Zachodu na Wschód przez Konstantyna Wielkiego, rozszerzyli zanadto swoją władzę świecką. W tej przyganie poety wyraźnie przebija się surowy sąd gibelina jako członka stronnictwa politycznego, do którego obecnie należał. „Że przeniósł na wschód mnie, orła, i prawa” Boska Komedia
przenosi daw.: tu: przewyższa. „Jam z Ketlingiem przysięgał, że do śmierci zamku nie damy — i nie damy, bo jeślim ja obowiązany każdemu człowiekowi słowa kawalerskiego dotrzymać, to cóż dopiero Bogu, któren majestatem wszystkich przenosi?” Pan Wołodyjowski
przenosić daw.: cenić bardziej niż. + 1 inne znaczenie „Przenosząca Achaje barkami i głową?” Iliada to słowo w 3 lekturach →
przenosić jednych nad drugich: oceniać jednych wyżej niż innych. „I ludzi jednych przenosić nad drugich,” Hamlet
przeor: przełożony domu zakonnego lub wyższy duchowny, niebędący biskupem. „…ko mają fałszywe: i odpusty, i relikwie, i pieczęcie, i świadectwa, i takich słusznie Ojciec Święty listami ściga, ale mnie przeor sieradzki krzywdę i niesprawiedliwość wyrządził, gdyż moje pieczęcie są prawdziwe.…” Krzyżacy
przepadnie: tu: przeniknie. „A przez twardą opokę gwałtowniej przepadnie” Pieśni
przepamiętał: zapomniał. „Abyś nie przepamiętał, że baczenie twoje” Treny
przepasan: pasowany na rycerza. „— Bierz, a nieś Zbyszkowi; i powiedz mu, że od tej pory jest przepasan.” Krzyżacy
przepaskę ... na urodziny: por. list z 28 sierpnia 1771 r. „Dałaś mi ją na urodziny!” Cierpienia młodego Wertera
przepędzić daw.: dziś: spędzić (czas). „Przepędził część tej nocy dla sprawdzenia” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
przepierać gw.: przepychać się. „Dzień się już stawał i przepierał z blednącą nocą, która przywierała do ziem grubym, przemoczonym kożuchem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
przepomnieć daw., gw., gw., daw.: dziś: zapomnieć. „Witek dostał pięścią za plecy i śniadanie do torby, nie przepomniała nawet boćka, stawiając mu w ganku żeleźniak z wczorajszymi ziemniakami, że przyczajał się, klekotał, a kuł w niego i wyjadał.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
przepościć: zachowywać post. „…oczy moje były większe niżeli mój brzuch, gdyż uważał, że nie miałem wielkiego apetytu, chociażem się przez cały dzień przepościł, potem swój żart kończąc, dalej mówił, iż dałby sto funtów szterlingów, żeby mógł widzieć, jak orzeł pudło moje trzymał w dziobie…” Podróże Guliwera
przepowiadka a. powiadka gw.: powiastka, opowiastka. „…iebko, dźwignął się nad stołem i z kieliszkiem w garści jął wypominać nieboszczyka tak górnie i z takimi łacińskimi przepowiadkami, że chocia nie bardzo wyrozumieli, ale płakać się wszystkim chciało kiej na tym kazaniu.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
przeprawy: tu: przygody. „Zauważyła też, że rozpytywał z wielką troskliwością o Maćka, a opowiadań Zychowych o przeprawach Zbyszka w Krakowie chciwie słuchał.” Krzyżacy
przeprowadzić na nowe mieszkanie: nowe mieszkanie Rzeckiego umieszcza Prus na Krakowskim Przedmieściu nr 7, w lokalu położonym od podwórza, przylegającym do „nowego sklepu" Wokulskiego. Wielbiciele Lalki umieścili tu z inicjatywy S. Godlewskiego w r. 1937 tablicę pamiątkową ku czci Rzeckiego. Mimo pożaru budynku w czasie powstania warszawskiego tablica ta ocalała; zginęła w latach powojennych, następnie została odtworzona i przywrócona. „— Cóż, stary, czas by się przeprowadzić na nowe mieszkanie.” Lalka
przeprowadzili: hebr. שָׁלַח ( szalach ): 'odsyłać, wysyłać'. Odprowadzili go pod ochroną straży, zob. Raszi do 12:20. „Czemu nie powiedziałeś mi, że to żona twoja?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przeprzeć: pokonać, przezwyciężyć. + 1 inne znaczenie „Na koniec, kiedy przeprzeć łakomcę nie może:” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
przeprzęg a. przeprząg: stacja, na której zmieniano konie w zaprzęgu. „On ci da konia osiodłanego i wskaże drogę, na której znajdziesz następne cztery przeprzęgi.” Trzej muszkieterowie
przepsuła: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „popsuła". „Myśl w nim ciało przepsuła — należy się bać katalepsji.” Nie-Boska komedia
przepuszczę: czyli: daruję. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przepyszny: tu: piękny, bogaty. „Mijali szereg przepysznych pokoi, których ściany obite były czerwonym, błękitnym lub żółtym atłasem, sztuczne kwiaty pokrywały je wieńcami, wszędzie lśniły kosztowne sprzęty i klejnoty; wreszcie stanęli w królewskiej sypialni.” Baśnie
przerwałem wędrówkę: myśl o samobójstwie, która wracała już kilkakrotnie, tu krystalizuje się prawie w zamiar. Przed wykonaniem jej, pragnie jednak Werter uzasadnić ją sobie teoretycznie. Czyni to w tym liście, oraz w liście z 15 listopada. „Nie gniewaj się, że przerwałem wędrówkę, w której dłużej wytrwać miałem wedle woli twojej.” Cierpienia młodego Wertera
przerwaną została: dziś: przerwana została. „Tu zaduma pani Eweliny przerwaną została przez dwie kosmate łapki, które wspinając się na jej kolana, zaplątywały się w koronki jej sukni, a ostrzem pazurków dosięgały jej ręki.” Dobra pani
przerżchliwy: zapewne: pierzchliwy (w niektórych wydaniach występuje tu forma „pierżchliwy"); pierzchliwa pamiątka to pamiątka krótkotrwała, z łatwością pierzchająca, czyli uciekająca, znikająca. „Ślizgał się po niej człowiek pamiątką przerżchliwą.” Kordian
przerzekł: zagadał. „Antek przerzekł cosik do Pietrka, pojącego konie, i wszedł oglądać ojcową stronę, przyleciała za nim Hanka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
przerzucać: tu: przemieniać. „Chce mu się jeszcze od czasu do czasu dla rozrywki piekielnej w kozła się przerzucać!...” Klechdy polskie
przesadzać: przeskakiwać. „Niosąc zdobycz, wysokie lew przesadza płoty:” Iliada
przesadzić daw.: przeskoczyć. + 1 inne znaczenie „Rzekł i świsnął na konie; zaraz rów przesadzą.” Iliada to słowo w 3 lekturach →
przesadzony starop.: nadmiernie wypełniony. „Kupca kraje chciwego ani przesadzone” Pieśni
przesiąc: dziś: przesiąknąć. „aż grunt musiał przesiąc” Kordian
przesłoniały daw.: przesolony. „Po prędkim i krótkim obiedzie — jeno tęgo zakropionym, bo Jambroż wyrzekał żałośliwie, jako gorzałka za słaba do tak przesłoniałych śledzi — wzięli się znowu do roboty.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
prześpieć starop.: udać się. „Jeszcze był nie prześpiał zaśmiernie,” Bogurodzica
przespiecznie: bezpiecznie. „W sąsieku u belki ją powiesić — będzie przespiecznie ode psów lebo jenszej gadziny...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
prześpiewając: przyśpiewując. „Ustek nigdy, ale cały dzień prześpiewając,” Treny
przestać na niej: poprzestać na niej, zadowolić się nią; osiąść na niej. „Ojczyzna, niżlibyś ty przestać na niej miała;” Treny
przestanek daw.: przystanek , przerwa. „Jednoręki swe kroki powolne do szybkich podrygów kulawca dostosowywał tak umiejętnie, jak gdyby z uroczystymi przestankami wtórzył na basetli piskliwej krzątaninie smyka na strunach w nic prócz własnego pisku niezasłuchanej skrzypki.” Klechdy polskie
przestawać daw.: przebywać. „Stary Maćko nie mylił się, mówiąc, że Zbyszko i Jagienka radzi z sobą przestają, a nawet że tęsknią do siebie.” Krzyżacy
przestawał: hebr. rdzeń יָדַע ( jada ): ‘znać, poznać, wiedzieć’ tu użyty jako eufemizm na współżycie seksualne (por. Ks. Rodzaju 4:1). «Wedle jednych opinii: nie obcował z nią więcej, a wedle innych: nie zaprzestał», zob. Raszi do 38:26. „I rzekł Jehuda: „Wyprowadźcie ją, a niech będzie spalona!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przestawanie: przebywanie z kimś. „Przeświadczony o mojej nienawiści ku nim, nie lękał się, aby zepsuło mnie widzenie i przestawanie z nimi, chciał jednak, aby rosły skarogniady, jeden z wiernych jego sług, bardzo dobrej natury, zawsze się przy mnie znajdował.” Podróże Guliwera
przestępca ukazu: ten, kto złamał wydane prawo (ukaz) władcy. „Kamienowaniem ukazu przestępcom.” Antygona
przestępywały: dziś popr.: przestępowały. „Przestępywały z nogi na nogę, a ruchliwe uszy zdawały się pilnie nadsłuchiwać, co ci przychodnie do siebie mówią.” Przedwiośnie
przestrogi: ostrożności. „A z przestrogi ludzkiej szydzi,” Treny
przestróżka zdrobn.: od: przestroga. „Nie wierzę w babskie dziwy, sądy i przestróżki” Balladyna
przestrzegać wczasu starop.: doglądać wygody. „Sirót nędznych, przestrzega wczasu z każdej strony;” Pieśni
przestrzeń zostawiajcie: Jakub wyprawił ich o dzień drogi przed sobą, a każdy rodzaj zwierząt miał stanowić «oddzielne stado, oddalone od siebie jak daleko okiem można było sięgnąć, by nasycić [chciwe] oko złoczyńcy [Esawa] i aby zadziwić go wielkością podarunku», zob. Raszi do 32:17. „Wielbłądzic dojnych wraz ze źrebiętami ich trzydzieści; krów czterdzieści i wołów dziesięć; oślic dwadzieścia i ośląt dziesięć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przestrzeżenia: hebr. מִשְׁמַרְתִּי ( miszmarti ), to odnosi się do dodatkowych dekretów, których celem jest oddalenie ryzyka złamania praw Tory, jak np. dodane przez rabinów obostrzenia praw Szabatu, zob. Raszi do 26:5. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
przestwór: przestrzeń. „Inne, rozpraszając się stopniowo jak koła na wodzie, ustępowały nieokreślonego w przestworach miejsca nowo przybyłym świtom.” Klechdy polskie
przeświadczenie: opinia publiczna. „Znając jak przeświadczenie mądrości uwłoczy,” Satyry
przesypywano kopce: kopce oznaczały granice posiadłości ziemskich. „Dochodzono dawnych prywat, dawnych uraz, przesypywano kopce, zajmowano łąki i lasy, a przyjacielowi szwedzkiemu wszystko uchodziło płazem.” Potop
przeszedłszy do emerytury: dziś: przeszedłszy na emeryturę. „Znikł z horyzontu miasta Klerykowa dyrektor gimnazjum, przeszedłszy do emerytury; przeniesiony został do innej szkoły inspektor, ustąpił zupełnie stary Leim, jeden z pomocników gospodarzy klas i dwaj nauczyciele historii.” Syzyfowe prace
przeszłoroczny: zeszłoroczny. „Rozległy się wołania matki i sióstr, na które przecież był głuchy, z rozrzuconymi włosami, w swej przeszłorocznej podartej bluzce szkolnej co sił uciekając i w ucieczce tej ukazując podarte podeszwy butów.” Nad Niemnem
przeszły: tu: przeniknęły. „Przeszły aż i umarłych tajemne pokoje.” Treny
przeszły w stan folgi: sens: osłabiły się. „Wszystkie władze jego duszy i ciała, jego dawna wartkość i dzielność przeszły w stan folgi.” Krzyżacy
przetak: rodzaj dużego, okrągłego sita. + 2 inne znaczenia „«Ponieważ ziarno wysiane z przetaka” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →
przetłomaczyć: dziś popr.: przetłumaczyć. „Więc posłali po niego, żeby przetłomaczył, czego chce ten strasznie czarny Murzyn.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 2 wystąpienia →
przeto daw.: zatem, więc. + 1 inne znaczenie „Przeto szczęśliwie sterujesz tą nawą.” Antygona to słowo w 6 lekturach →
przetowłosy daw.: jasnowłosy. „A przetowłosa Danusia podskoczyła naprzód trzy razy do góry w swoich czerwonych trzewiczkach, a następnie chwyciwszy księżnę za szyję, poczęła wołać z taką radością, jakby jej obiecywano jakąś zabawę, w którą się tylko starszym bawić wolno:” Krzyżacy
przetrwam już wszystko: przyszłość pokaże, że Werter się myli. „Teraz, drogi Wilhelmie, przetrwam już wszystko.” Cierpienia młodego Wertera
przetrzebić: tu: przeszukać, przetrzepać. „…który co dzień na samym dnie jedynego kufra ukrywał, tak że co dzień dla wydobycia ołówka cały kufer musiał starannie przetrzebić.…” Klechdy polskie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.