Litera P

2621 słów, strona 6 z 11.

pokład daw.: skarbiec. + 1 inne znaczenie „Nie dufaj w złoto i w żadne pokłady,” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →
pokładziny: położenie się małżonków w jednym łożu w obecności świadków. „— Zrękowiny uczynię zaraz — odpowiedziała z rozpromienioną twarzą dobra pani — ale pokładzin bez ojcowej woli Juranda ze Spychowa nie dopuszczę.” Krzyżacy
poklęknąć: dziś: uklęknąć. „Zapłakał z radości Skrobek, wiodąc pług nowy na zagon swój własny, czapkę zdjął, poklęknął, ucałował ziemię z dzikości dawnej dobytą, grzmotnął się w piersi raz i drugi, a chwyciwszy za grządziel, zagłębił w rolę krój ostry, szeroki, w którym rozbłysło wielkim…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
pokłonił się Israel w głowach łoża: «[Jakub] skierował swoje ciało ku Szechinie [Boskiej obecności], stąd powiedzieli mędrcy: Szechina przebywa ponad głową osoby chorującej ( Szabat 12b)», zob. Raszi do 47:31. „A gdy spocznę przy ojcach moich, wyniesiesz mnie z Micraim, i pochowasz mnie w grobie ich!" I odrzekł: „Uczynię podług słowa twojego!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pokłosie: hebr. לֶקֶט ( leket ): kłosy zboża pozostałe po żniwach . Por. przypis do Kpł 19:9 . „gdy zżynać będziecie użątek ziemi waszej” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
poklwali: pokłuli. „Aby na tobie nie poklwali skóry,” Fraszki
pokocić się daw., reg.: poturlać się. „— Wtedy dałem mu w pysk, a on się na dół pokocił.” Potop
pokój Chrystusów daw. forma D.: pokój Chrystusowy. „— Niechaj pokój Chrystusów będzie z tobą — ozwał się Chilo — ty zaś, Kwartusie.” Quo vadis
pokój san-stefański: traktat zawarty między Rosją a Turcją dn. 3 marca 1878 r. w San Stefano (pod Konstantynopolem). Turcja, pokonana uprzednio w wojnie z Rosją (1877–1878), musiała uznać niepodległość swych dotychczasowych państw lenniczych: Rumunii, Serbii i Czarnogórza, przy czym granice tych dwóch ostatnich zostały znacznie rozszerzone. Jednocześnie utworzono rozległe Księstwo Bułgarskie z dostępem do Morza Egejskiego (obejmujące Macedonię). Poza tym Turcja została zmuszona do ustępstw terytorialnych na rzecz Rosji w Azji i do zapłaty wysokiej kontrybucji. „W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszł…” Lalka
pokój w Campo Formio: traktat pokojowy zawarty 17 października 1797 między Francją a Austrią po pierwszej kampanii włoskiej Napoleona Bonapartego. „Ot, teraz, od piętnastego frimaire'a, to jest od przybycia do Paryża po zawarciu pokoju w Campo Formio...” Popioły
pokój w Lunewilu: traktat pokojowy, który zakończył wojnę Republiki Francuskiej z Austrią; skutkował rozpadem II koalicji antyfrancuskiej. „Pokój w Lunewilu!” Popioły
pokój w Tylży: wraz z traktatami tylżyckimi podpisanymi w dniach 7 i 9 lipca 1807 stanowił porozumienie między cesarstwem Francji a Rosją i Prusami, w wyniku którego m.in. zostało utworzone Księstwo Warszawskie (z części ziem zajętych przez Prusy podczas rozbiorów Polski) oraz Wolne Miasto Gdańsk; natomiast Francja w osobie Napoleona I uznała formalnie aneksję przez Rosję departamentu białostockiego. „pokój w Tylży zrobił!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
pokojowiec daw.: służący mieszkający w domu i pomagający w codziennych czynnościach. + 1 inne znaczenie „Powiadał mi raz pradziad mego prapradziadka, że jak go taki niedźwiedź wygarnął razem z pszczołami i miodem z lipowego dziupla, to go do pół zimy u siebie pokojowcem trzymał i bajki sobie dzień i noc prawić kazał, a sam łapę tylko cmokał i w barłogu drzemał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
pokojowo usposobieni dla nas: «Mimo, że zgwałciłem ich siostrę», zob. Radak do 34:21. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pokornie jak gdy uściska sługa swego pana: Sordello zapomina o swojej dumie poetycznej w chwili, kiedy widzi stojący wobec siebie cień Wergiliusza. „Jak gdy uściska sługa swego pana.” Boska Komedia
pokorzylim gw.: pokorzyliśmy; pokonaliśmy. „Pokorzylim ich do cna!” Chłopi, Część czwarta - Lato
pokostowany: pokryty pokostem, tj. olejem impregnującym do drewna. „Morze i niebo w oddali spajały się z sobą bez śladu, a w świetlistej przestrzeni wysuszone na słońcu żagle szkut, dryfujących w górę z przypływem, zdawały się tkwić spokojnie w kępkach czerwonych, mocno napiętych płócien, błyskając pokostowanymi rejkami.” Jądro ciemności
pokręcając wąsa: dziś raczej: podkręcając wąsa. „— Dlatego to — odparł oficer, pokręcając wąsa — emir wasz, którego słuchać nie chcecie, przybywa po rozkazy do naszego wicekróla.” Księga dżungli
pokrętka: tu: korba. „— Ja też na Zbyszka nic nie powiadam: kuszę ci bez pokrętki naciąga!...” Krzyżacy
pokrewny: krewny. „Nie brak przecie w klasztorze domów i gmachów, w których nawet pospolity człowiek znajdzie gościnę, a cóż dopiero majestat, zwłaszcza zaś małżonki księcia, od którego przodków i pokrewnych tylu dobrodziejstw opactwo doświadczyło.” Krzyżacy
pokrótce: wkrótce. „Pokrótce i nabożeństwo snadź się rozpoczęło, gdyż od kościoła jęły się rozkrążać w przypołudniowej cichości śpiewy a organowe granie tym jakimś górnym, dalekim, a słodkim trzepotem.” Chłopi, Część czwarta - Lato
pokrwawa: krwawy odblask; jest to neologizm utworzony przez Krasińskiego analogicznie do formy „poświata". „Tchórzu wolności, obywatelu Przechrzto, patrz na tę głowę bez życia, pływającą w pokrwawie zachodzącego słońca.” Nie-Boska komedia
pokryciem pozoru: hebr. כְּסוּת עֵינַיִם ( kesut ejnajim ): 'zakrycie oczu'. Jako dowód, że Abimelech nie dotknął Sary; Targum Onkelos odczytuje to jako: 'szata honorowa'. „I rzekł Abimelech: „Oto ziemia moja przed tobą; gdziekolwiek ci się spodoba, osiądź".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Pokryłeś dudki: ukryłeś pieniądze. „Pokryłeś dudki w gębę, czyniąc tę postawę,” Fraszki
pokrzyk łac. Atropa belladonna: wilcza jagoda; roślina trująca, wykorzystywana w lecznictwie. + 1 inne znaczenie „Jakoż go zaczęli okładać, nakadzać, smarować, to pokrzykiem, to komarzym sadłem, to pajęczą żółcią, tak go i wyleczyli.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
pokumać się daw., gw.: zostać czyimś kumem, tj. ojcem chrzestnym jego dziecka a. teściem tego dziecka; wejść z kimś w jakieś istotne relacje (dziś: dogadać się z kimś, nierzadko w złych zamiarach). „Inni gawędą stosowną wódkę zabarwiali, a on siedział odludnie w podle ściany i pił sam do siebie, jakby się przed chwilą dopiero ze sobą samym pokumał czy pobratał.” Klechdy polskie
pokup: zbyt. „Wiozły one rybę, wosk, sól i suszone wiśnie do miast brzegowych lub też wracały z okolic zamieszkałych obładowane zapasami żywności dla Kudaku i towarem, który chętny znajdował pokup na Kramnym Bazarze w Siczy.” Ogniem i mieczem
pokurć: pogardliwie o niedużych, dość brzydkich zwierzętach. + 1 inne znaczenie „Spojrzy, a tu wali przez wieś gromada bab, dzieci i wyrostków z łopatami, z kijami, z garnkami, a za gromadą, naszczekując, podążają w stronę lasu „Kruczki", „Zaboje", inne pokurcie, szczekając i ujadając srodze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
pokusza: kusi. „Za grzech, co z niego zjeść owoc pokusza,” Boska Komedia
pokuszać się na co starop.: skusić się na co. „Ani się na nie pokuszał,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pokutnej: hebr. אָשָׁם ( aszam ): wina .
pokutować: tu: tkwić (na jaju), musieć wysiadywać. „Ciekawam bardzo, jak długo będę na nim tu pokutowała!” Baśnie
pól każde miasto otaczających: «Ponieważ każda ziemia chroni swoje plony, [ludzie] wkładają do [spichlerza] z ziarnem nieco gleby z danego miejsca, co zabezpiecza plon przed gniciem», zob. Raszi do 41:48. „I wyszedł Josef sprzed oblicza Faraona, i przeszedł całą ziemię Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pół rubla: ok. 3 złote 10 groszy. „Żyd płacił jej po pół rubla.” Placówka
pół szekla: hebr. בֶּקַע ( beka ), biblijna miara wagi. Jeden szekel to około 11 gramów, pół szekla, czyli beka, to około 5,5 gramów. „A gdy dała mu się napić, rzekła: „I dla wielbłądów twoich czerpać będę, póki się nie napiją".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Pol, Wincenty 1807–1872: poeta, twórca wierszy o tematyce i stylizacji ludowej, także patriotycznych (zob. Pieśń o ziemi naszej wyd. 1843; Mohort 1855); uczestnik powstania listopadowego; ciężko poturbowany podczas rabacji galicyjskiej (1846) porzucił wcześniejsze poglądy na romantyczną modłę chłopomańskie i demokratyczne i stał się zwolennikiem konserwatywnego programu społecznego; największe zasługi położył jako przyrodnik i geograf. „Była tam również laska Seweryna Goszczyńskiego, zwana czasami laską Wincentego Pola.” Ludzie bezdomni
pół- lub nocy, lub dnia: z północy lub z południa. „Nie z pół- lub nocy, lub dnia, nie ze wschodu” Pieśni
poła: dolna część jednej z dwóch części ubrania rozciętego lub rozpinanego z przodu. + 1 inne znaczenie „Owiń więc mocno i ściśle swoją szatę jedwabną dookoła siebie, abyś jej połą nie tknął niebezpiecznych murów.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →
Pola Elizejskie mit. gr.: olbrzymia, szeroka aleja, łącząca plac Gwiazdy z placem Zgody, jedna z najpiękniejszych w Paryżu, wówczas ulubione miejsce spacerów eleganckiego świata. + 1 inne znaczenie „No, a jak zobaczysz Elizejskie Pola, a potem między Sekwaną i Rivoli...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
pola nie odbieżał: nie uciekł przed walką. „Lecz i tak mężny Hektor pola nie odbieżał:” Iliada
pola Ozyrysa: kraina zmarłych, do której po śmierci trafiali sprawiedliwi. Żyzne pola tej krainy zapewniały dostatni żywot wieczny, ale zmarli musieli je uprawiać. „O śmierci, zetrzyj moje ciało na popiół, ażebym jeszcze i tam, na polach Ozyrysa, po raz drugi nie urodził się niewolnikiem...” Faraon
Połąga lit. Palanga: miasto w zach. Litwie, położone nad Morzem Bałtyckim. „To słyszałem na błoniach; lecz na wybrzeżach Połągi,” Konrad Wallenrod
Polakami: w autografie Wybickiego: „Polakamy" (w tej postaci występuje rym dokładny z „mamy"); jest to być może regionalizm; autor pochodził z Pomorza (ur. w Będominie, wsi kaszubskiej). „Będziem Polakami.” Mazurek Dąbrowskiego
polakieria daw., iron.: afiszowanie się z polskością. „I tam chodzi wprawdzie banda Sołtykowska i Sapieżyńska dla pokazania na złość nam swej polakierii, ale główny kontyngens widzów — to motłoch.” Popioły
polanka: tu: obóz kozacki. „Na łuku Dnieprowym, na Niżu, wrzało jeszcze kozacze życie za porohami, ale w samych Polach nikt nie mieszkał i chyba po brzegach tkwiły gdzieniegdzie „polanki" jakoby wyspy wśród morza.” Ogniem i mieczem
polarny Beota: Gwiazda polarna. „Za swoim synem, polarnym Beotą,” Boska Komedia
polatucha: wiewiórka latająca, ma po bokach między przednimi a tylnymi łapkami fałd skórny, ułatwiający skoki ślizgowe. Pokonuje w powietrzu odległość do 50 m. Występuje w lasach od południowej Finlandii, przez Rosję, po północną Japonię. Jeszcze w XIX w. występowała również w Polsce, w Puszczy Białowieskiej. „Krążąc nieustannie, utkwiła nagle w miejscu i na oślep spadając ku strumieniowi, osiadła w oka mgnieniu na śniegu, niby polatucha nocna, własnej potworności nieświadoma.” Klechdy polskie
półbabek: podstarzała kobieta. „Wylazł z rowu Dusiołek, jak półbabek z łoża.” Dusiołek
półczwarta daw.: trzy i pół. „Sernica w górze miała wszerz sążni półczwarta,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
półczwartej stopy: trzy i pół stopy. „Nadto skóra jaszczurcza, półczwartej stopy długa wypchana sianem: osobliwość bardzo zdobiąca pokój, gdy się ją zawiesi u powały.” Skąpiec
półdrabek gw.: długa belka przy drabinie; prawdopodobnie był to wóz drabiniasty. „Jeden lezie po rozworze, drugi po szprychach koła, inszy się czepia półdrabka, tamten po dyszlu się skrobie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
pole: tu: pole bitwy. „opuściłem pole,” Iliada
Pole Marsowe: ogromny plac na lewym brzegu Sekwany, miejsce uroczystości narodowych, ćwiczeń wojskowych, od r. 1900 park. W r. 1878 na Polu Marsowym mieściła się wystawa światowa. „Idąc od głowy pierwsza para jej nóżek opiera się na lewo: o Pole Marsowe, pałac Trocadero i wystawę, na prawo aż o cmentarz Montmartre.” Lalka
Pole to oddam tobie: «Nie kupisz jej za pieniądze» i «jest tak, jakbym ci już ją podarował», zob. Raszi do 23:11. „A Efron zasiadał wpośród synów Cheta; i odpowiedział Efron Chitejczyk Abrahamowi w uszy synów Cheta, wobec wszystkich wstępujących w bramę miasta jego, jak następuje:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
poległy: tu: taki, który legł, położył się; leżący. „Psy, poległe nad potokiem,” Łąka
Polel: imię rzekomej postaci (bóstwa) z mitologii słowiańskiej; Lel i Polel mieli być synami Łady, boga wojny (w wersji męskiej) a. miłości i płodności (w wersji męskiej). „W chatce mędrzec Polel mieszka:” Ballady i romanse
polepa daw.: podłoga z siatki i gliny. + 1 inne znaczenie „Jagienka i Sieciechówna śpiące w alkierzu, tuż koło wielkiej izby, słyszały też w ciemnościach jakoby szelest drobnych stóp po polepie, a nawet i po ścianach.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
polerowany: tu: obyczajny, wyrafinowany. „Księżna Aleksandra, mając sama słabość do polerowanych rycerzy zakonnych, była i przez nich nadzwyczaj ceniona.” Krzyżacy
Polesie: kraina geogr. i hist. leżąca głównie w granicach obecnej Białorusi i Ukrainy, częściowo na terenie Polski i Rosji. „…gorsze wiadomości przychodziły do obozu: więc naprzód wieść o układach przez pana Kisiela przysłana, potem wieść o zalaniu Polesia wołyńskiego przez fale buntu — na koniec odmowa ze strony pułkowników, wykazująca jasno, jak dalece główny regimentarz, książę Do…” Ogniem i mieczem
poletę gw.: polecę. „— Zaraz poletę.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →
poletki: dziś popr.: poletka. „Doszły wieści, że pokój istotnie stanął; zboża stały się płowe, ciężarne kłosami, poletki zasiane gryką dobrze już zrudziały, a o Zbyszku nie było i słychu.” Krzyżacy
poletko: małe pole. „Z Alinką na poletku dożniemy ostatka;” Balladyna
polewka daw., starop.: dziś: zupa. Tu chodzi zapewne o polewkę winną, spożywaną zazwyczaj przy śniadaniu. + 1 inne znaczenie „Król czekał tylko na królowę, by zasiąść do rannej polewki; jakoż Maria Ludwika pojawiła się za chwilę.” Potop to słowo w 2 lekturach →
polęże: dziś popr.: polegnie. „Kiedy wielki wielkiego ludu król polęże,” Iliada
polężesz starop. forma: polegniesz. „Trupokupcze, niedawno i sam polężesz,” Odprawa posłów greckich
półgęsek daw.: połowa tylnej części gęsi bez nogi i bez kości, obszyta w gęsią skórę i uwędzona. Rodzaj wędliny z gęsi. + 1 inne znaczenie „W komorze pustka, że i mysz by zdechła, dzieża od chleba nasypana otrębami, słoniny w ząb, kaszy ani śladu, o szmalcu i półgęskach ani się nie śniło.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →
polica daw.: odkładnica; część pługa odkładająca skiby podcięte przez lemiesz. + 1 inne znaczenie „…ina świeży kołnierzyk i czyste mankiety, a założywszy ręce w tył, stoi poważny i wyprostowany, podczas kiedy dziad sięga na policę po zwinięty tałes i po modlitewnik.…” Mendel Gdański to słowo w 3 lekturach →
policmajster niem.: policjant. „Niechajże nas rozsądzi zaraz policmajster!«” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
policzon: dziś: policzony. Jest to bardzo charakterystyczna dla Krasińskiego skrócona forma (np. zbawion zamiast: zbawiony itp.). „— Ostatniego nędzarza jęk policzon między tony harf niebieskich.” Nie-Boska komedia
policzył głowę: hebr. נָשַׂא רֹאשׁ ( nasa rosz ): ‘podnieść głowę’, może być rozumiane dosłownie lub jako ‘policzyć osoby’. «[Faraon] policzył ich pośród reszty swoich sług, jako że wyliczał tych, którzy będą mu posługiwać na uczcie i przypomniał sobie także o tych dwóch», zob. Raszi do 40:20. „I odpowiedział Josef i rzekł: „Oto wyjaśnienie jego: trzy kosze to trzy dni:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Polidamos: wojownik i doradca trojański. + 1 inne znaczenie „Wodzem ich wielki Hektor i Polidam śmiały...” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →
Polideuk: brat Kastora i Heleny, w wersji zlatynizowanej jego imię brzmi Polluks. „I Polideuka, w pięści nikt go nie pokona,” Iliada
poligamia: związek małżeński z wieloma osobami, tu: wielożeństwo, małżeństwo mężczyzny z dwiema lub więcej kobietami. „„Pójdę" — pomyślał Obieżyświat, wiedzący o mormonizmie tylko tyle, że uprawia poligamię jako podstawę społeczeństwa.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Polikrates VI w. p.n.e.: tyran wyspy Samos w latach 537–522 p.n.e., uważany za uosobienie przekonań o przewrotności fortuny; według legendy próbował przekupić los, wrzucając w morze ulubiony, kosztowny pierścień, ale bogowie zwrócili mu jego ofiarę: pierścień odnalazł się w brzuchu ryby. „Wracając do pierścionka mojego, a raczej do twojego, weźmiesz połowę sumy, którą nam dadzą, albo rzucę go na dno Sekwany i bardzo wątpię, czy, jak Polikratesowi, zwróci go nam jakaś grzeczna i usłużna rybka.” Trzej muszkieterowie
półimperiał: dawna moneta rosyjska wartości 5 rubli srebrnych. „„Trzeba tam pójść i coś dać — pomyślał i wyjął z kasy pięć złotych półimperiałów.” Lalka
Polinik mit. gr.: syn Edypa i Jokasty, brat Ismeny, Antygony i Eteoklesa; z gr. ( Пολυνείκης : Polyneíkēs) jego imię znaczy: „wielce kłótliwy", po odejściu ojca, Edypa, na wygnanie umówił się z bratem, Eteoklesem, że na zmianę rok po roku będą rządzić Tebami, kiedy Eteokles nie dotrzymał umowy i wygnał go z miasta, udał się na dwór króla Argos, ożenił jego córką Argeją i zorganizował wyprawę siedmiu przeciw Tebom, aby zdobyć Teby i odzyskać prawa do tronu; zginął w pojedynku z bratem Eteoklesem pod murami miasta; jako zdrajcy odmówiono mu pochówku. Zgodnego z nakazami obyczaju i religii pogrzebu brata dokonała jego siostra, Antygona wbrew zakazowi Kreona. „A zaś obwieścił, aby Polinika” Antygona
Poliocertes z gr.: ten, który oblega miasta, zwycięzca oblężeń. „— mówił do Millera — waszej miłości, któryś tyle znamienitych fortec zajął, że słusznie niemieckie miasta Poliocertesem cię nazwały, wiadomo jest, ile krwi i czasu kosztować może choćby najsłabsza twierdza, jeśli oblężeni do ostatka, na śmierć i życie chcą się…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Poliocertes a. Poliorketes z gr.: ten, który oblega miasta, zwycięzca oblężeń. „…i wytrawnym wojownikiem, jakkolwiek nie było może w całej armii szwedzkiej jenerała, który by więcej układów od tego Poliocertesa z rozmaitymi miastami prowadził, jednakże biło mu serce niespokojnie, gdy następnego ranka ujrzał dwa białe habity zbliżające się…” Potop
polip: ogólna nazwa morskich zwierzątek niższego typu, tzw. jamochłonów, opatrzonych znaczną ilością kończyn, służących im za narzędzia do zdobywania sobie pokarmu. Przytwierdzone do jednego miejsca, bezustannie poruszają długimi mackami i chwytają nimi drobne żyjątka, które pochłaniają. „Jest polip, co śpi na dnie, gdy się niebo chmurzy,” Sonety krymskie
Polipojt: wojownik, Lapita z Tesalii. „Wstaje Polipojt, jeden z największych rycerzy,” Iliada
poliszynel z fr. polichinelle: bohater komiczny francuskiego teatru lalek i parad (widowisk jarmarcznych); słynne powiedzenie: tajemnica Poliszynela — w znaczeniu rzekomej tajemnicy. + 1 inne znaczenie „— Bardzom kontent, kuzynko, że tak prędko poznałaś się na tym poliszynelu — odezwał się Ochocki.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
politechnika: w Królestwie wówczas nie istniała. „Przecież skończyłem wydział przyrodniczy w uniwersytecie i mechaniczny w politechnice...” Lalka
politurowany: powlekany politurą (tj. spirytusowym roztworem żywicy zw. szelakiem) w celu nadania połysku powierzchni; technika wykańczania powierzchni drewna wykorzystywany w meblarstwie od XVII w. „Stolik świeżo „na moje sumienie" politurowany, kiedy go kupowano w sklepie, był wkrótce zbiorowiskiem okrągłych śladów (wymownie świadczących o tym, że jednakże samowar doktorski produkuje znakomity wrzątek).” Ludzie bezdomni
politycznie z łac.: uprzejmie, w sposób cywilizowany; tu: z zachowaniem pozorów. „— Żebyś mógł jako politycznie skręcić łeb temu miecznikowi, dobrze by było, bo to się lekko mówi, a szlachcic skrypt ma.” Potop
polityczny daw., z łac., z łac. politicus: umiejący się zachować odpowiednio, szanujący względy wszystkich. + 3 inne znaczenia „Zebrał się właśnie koło niego kongres politycznych robaków.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
polityka z łac., daw., z łac.: tu: grzeczność, uprzejmość, dobre obyczaje. + 2 inne znaczenia „Aż oto w powrocie spotkał nas ten wypadek i gdyby nie polityka waszmościów, chybaby na drodze nocować przyszło.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
półkopek daw. a. gw.: trzydzieści. „— rzec jej to jakie słowo, to ona i na półkopku nie poprzestanie, a jeszcze i do bicia gotowa.” Chłopi, Część druga - Zima
półkoszek daw., gw.: jedna z dwóch części kosza wiklinowego wyściełających ścianę szczytową, dno i boki wozu. + 2 inne znaczenia „…ościół aż się zatrząsł od krzyków, płaczów i szlochań, bo trumnę już brali co najpierwsi gospodarze i zanieśli na wóz, w półkoszki wymoszczone słomą, zaś Jagustynka tajnie, bych księża nie spostrzegli, wraziła pod nią bochen chleba, obwinięty w czyste płótno.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
półkwarcie: kubek a. inne naczynie o pojemności pół kwarty, tj. ok. pół litra. „Niedaleko stała beczka z wodą, a na jej brzeżku blaszane półkwarcie, ale bał się ruszyć z miejsca.” Syzyfowe prace
półkwartek: naczynie o pojemności pół kwarty, tj. ok. ½ l; kwarta : ¼ garnca, tj. ok. 1 l; garniec : daw. miara objętości cieczy, w XIX wieku równa ok. 4 litrom. „Nieco dalej stał cebrzyk z wodą i blaszanym półkwartkiem, parę garnków do góry dnem przewróconych zajmowało ławę, przy ławie stół sosnowy, dwa zydle i trochę kartofli w kobiałce.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
półkwaterek daw.: naczynie (np. kufel) o pojemności pół kwarty; kwarta ang. wynosi 1,136 litra, a więc półkwaterek mieści ok. 0,57. „Idź do szynku i przynieś mi półkwaterek gorzałki.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
półmiski: wyszukane potrawy. „Teraz, jakoś ku myszom chciał mieć i półmiski,” Fraszki
północek daw.: północ. „Przez chwilę stał tam u wejścia na gołoborze i, przejęty głuchą trwogą, patrzał w to miejsce, gdzie wiedźmy, strzygi, błędnice zlatują się o północku i gdzie się ukazuje sam Zły.” Popioły
północne zastępy: omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. „Książę mówił tak, ale wątpił, bo właśnie zaczęły już chodzić szeroko słuchy o tym, że północne zastępy, bojąc się wzrostu szwedzkiej potęgi, przestaną wojować, a może nawet wejdą w przymierze z Janem Kazimierzem.” Potop
polnych Tatarów: koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. „Lepiej polnych Tatarów dawny zwyczaj niesie,” Pieśni
Połock: wczesnośredniowieczny gród słowiański, obecnie miasto na Białorusi. „Zbyszko wydał rozkaz gotowości ludziom, którym przywodził i z którymi łatwo mógł się rozmówić, albowiem była między nimi garść połocczan, po czym zwrócił się do swego giermka i rzekł:” Krzyżacy
połóg: okres po porodzie. „Nie baczycie, jakem to przy was dulczyła, kiejście leżeli w połogu.” Chłopi, Część czwarta - Lato
połogi: poziomy, płaski. „W dali ujrzał niewielką osadę, ku której spływała z połogiego upłazu knieja, zatrzymując się z nagła, jakby ucięta tuż przy uprawnych polach.” Księga dżungli
połomił: dziś popr.: połamał. „Gdyby nie to, byłbym ci dawno żebra połomił.” Krzyżacy
Polonais, point des rêveries fr.: Polacy, żadnych marzeń. „»Polonais, point des rêveries«.” Noc listopadowa
polonia rosyjska: tj. emigracja polska w Rosji. „Już po raz pierwszy, wnet po ślubie, jadąc przez Moskwę pani Barykowa (Jadwiga z Dąbrowskich) wsławiła się była pośród polonii rosyjskiej rozmową z jamszczykiem.” Przedwiośnie
Połonne: miasto na Ukrainie, na Wołyniu, położone w pobliżu Czarnego Szlaku; w 1648 zostało opanowane przez Kozaków pod wodzą Krzywonosa i całkowicie spalone. „— My z Połonnego.” Ogniem i mieczem
polor: dobre maniery, ogłada towarzyska. + 1 inne znaczenie „Wzór ukształcenia, zwierciadło poloru,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
Polotu ognia wbrew swojej natury: Ogień z natury swojej podnosi się w górę, ale w błyskawicy piorunowej wbrew swojej naturze na dół spada. „Spada na ziemię wbrew swojej natury,” Boska Komedia
Połowcy a. Kumanowie: lud ałtajski; od VIII w. wędrowali z rejonu dzisiejszego Kazachstanu na tereny obecnej Ukrainy, w XII w. wyparci przez władcę Rusi Kijowskiej za Don i Wołgę, w następnych wiekach zasymilowali się wśród ludów Złotej Ordy. „W ogóle zaś owe naddnieprzańskie państwo — stara ziemia połowiecka — było pustynią mało co więcej od Dzikich Pól zamieszkaną, przez Tatarów często zwiedzaną, dla watah zaporoskich otwartą.” Ogniem i mieczem
połowica daw., żart.: tu: połowa. + 1 inne znaczenie „Król wielki, samowładnik świata połowicy.” Reduta Ordona to słowo w 2 lekturach →
polowiczko: polowanie. „Zbyszko i Jagienka niech sobie ninie na polowiczko razem chadzają...” Krzyżacy
półowie: dziś: połowie. „Wrony przelatujące w otchłani półowie” Kordian
położyć: tu skrócone od: położy ci. „położyć go dłoń Boska w dań.” Noc listopadowa
położyć się: «[Położyć się z nią] choćby i bez współżycia», zob. Raszi do 39:10. „Nie ma wyższego w domu tym nade mnie, a nie odmówił mi niczego prócz ciebie, przeto żeś ty żoną jego; i jakże miałbym spełnić tę niegodziwość wielką, i zgrzeszyć przeciw Bogu!?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
położył: u Cylkowa: 'położyć chce'; uzasadnienie korekty: niezrozumiała decyzja Cylkowa: zdarzenie już się wydarzyło i nie ma w oryginale czasownika 'chcieć'. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
połóżże rękę twoje pod biodro moje: «Dla złożenia przysięgi», por. Ks. Rodzaju 24:2, zob. Raszi do 47:29. „I osiadł Israel w ziemi Micraim, w krainie Goszen; i nabywali posiadłości w niej, i rozplenili się i rozmnożyli się wielce.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
półpięta daw.: cztery i pół. „Pięćset koni ze stajni cesarskiej, największych, bo każdy miał wzrostu około półpięta cala, założono do wozu i zawieziono mnie do stołecznego miasta, odległego o pół mili.” Podróże Guliwera
„Polska Zbrojna": dziennik, półoficjalny organ Ministerstwa Spraw Wojskowych, wydawany w Warszawie w l. 1921–1939. „Z «Polski (na pozór) Zbrojnej» młokos,” Kwiaty polskie
polskie obozy śmierci: chodzi o niemieckie obozy nazistowskie, znajdujące się na terytorium ówczesnej Polski. „Nie dziesiątki tysięcy i nie setki tysięcy, ale miliony istnień człowieczych uległy przeróbce na surowiec i towar w polskich obozach śmierci.” Medaliony
polskie posty dusz do polskich świętych: nie chodzi tu o autentycznych świętych, lecz raczej o rozpowszechniony wówczas kult „wieszczów", stosowane wobec nich (w szczególności A. Mickiewicza) „brązownictwo", z podkreślaniem i rozwijaniem elementów mistycznych (towianizm). Być może jest tu aluzja do działalności Wincentego Lutosławskiego, który nawiązywał do mesjanizmu romantycznego i głosił odrodzenie duchowe poprzez rodzaj ascezy i kult „wieszczów". „dusz do polskich świętych,” Wesele
półskrzyniec: własc. półskrzynka; rodzaj domku lęgowego dla ptaków. „A pod tym dębem — półskrzyniec ze złota,” Napój cienisty
półświątek daw.: pomniejsze święto; dzień pracujący, ale w jakiś sposób szczególny. „Że zaś ostatki były półświątkiem, więc już od samego rana niemały ruch uczynił się po chałupach, bo przyogarniano nieco izby, a z każdego prawie domu ktosik pojechał do miasteczka za różnościami, głównie zaś po mięso albo choćby po ten kawał kiełbasy lub sperk…” Chłopi, Część druga - Zima
Polsza ros.: Polska. „…„maleńcy uczeni", jak mawiał inspektor, zarówno Rosjanie, Polacy i Żydzi, masakrowali w swych wypracowaniach nieszczęsną „Polszę", opisywali ją na zasadzie książek dostarczanych przez kierownika jako dom niewoli, gniazdo rozbestwionej szlachty, mordującej lud…” Syzyfowe prace
Polszcze daw. forma: dziś: (o) Polsce. „O Polszcze, kiedy była kwitnąca, szczęśliwa,” Kordian
półszósta daw.: sześć bez połowy, tj. 5 i ½. + 1 inne znaczenie „Bob Cratchit uroczyście oznajmił, że ma obiecane dla pana Piotra miejsce, które mu będzie przynosiło aż półszósta szylinga tygodniowo.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →
półtorasta przestarz., daw.: sto pięćdziesiąt. „Ale my tutaj więcej prawie jak trzysta lat siedzimy, a panowie Korczyńscy może półtorasta Korczyn w swoim rodzie trzymają.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
półtrzecia daw.: dwie i pół. + 1 inne znaczenie „Panegiryk ogromny, w półtrzecia arkusza.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
polubił jak detynu ridnuju z ukr.: pokochałem jak rodzone dziecko. „— W Siczy ja go poznał i rannego pilnował, a potem i polubił jak detynu ridnuju.” Ogniem i mieczem
południca mit. słow.: złośliwy demon czyhający na swoje ofiary w letnie południe na polach i duszący je; przedstawiany pod postacią młodej kobiety albo staruchy w białej odzieży; wierzono, że południcami stawały się dusze kobiet zmarłych tuż przed, w trakcie lub tuż po ślubie. „…złowieka ni ptaka, ni żadnego stworzenia; i nikaj nie zadrgał listek ni trawka choćby najmarniejsza, jakby w oną godzinę południca zwaliła się na świat i wysysała spieczonymi wargami wszystką moc ze ziemi omglałej.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
południm: południowym; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Grzeją się, płynąc w południm upale,)” Boska Komedia
poluje na dzikie gęsi: w oryg. run the wild–goose chase , rodzaj wyścigów konnych przypominający lot dzikich gęsi; jeden z dwóch ścigających się wyznaczał drugiemu bieg kursu i mógł go wodzić, gdzie chciał. Obecnie popularny ten zwrot oznacza: szukać wiatru w polu, wrócić z niczym. „Jeżeli twój dowcip poluje na dzikie gęsi, to kapituluję; bo on ma więcej kwalifikacji ku temu niż wszystkie moje umysłowe władze.” Romeo i Julia
półwłóczek daw.: miara powierzchni gruntu, pół włóki. „— Ale od półwłóczka nie ustąpię.” Chłopi, Część czwarta - Lato
poły: połowy dolnej części ubrania rozpinającego się z przodu. „ów jest wzór, gloria et decus wszystkiego Rzeczypospolitej kawalerstwa!" Zbiegali się tedy podziwiać pana Zagłobę, a młodsi przychodzili całować poły jego podróżnego żupana.” Pan Wołodyjowski
Polymnia a. Polihymnia: Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.). „i przystanie jak Polymnia w ogrodzie,” Wesele
pomada daw.: mieszanka tłuszczu, wosku i perfum, nakładana na włosy, zmiękczająca je i nadająca połysk. „Na głowie jej piętrzyła się koafiura od sukni jeszcze niezwyklejsza, wysoka, kołysząca się, pomadą nasiąkła, jaskrawymi wstążkami i błyszczącymi szpilkami upstrzona.” Nad Niemnem
Pomarańczarnia: mowa tu o Pomarańczarni Nowej, zbudowanej w latach 1869–1870, zawierającej wiele odmian drzew pomarańczowych przeflancowanych wtedy z ogrodu w Nieborowie. „„Aha, Pomarańczarnia...”” Lalka
pomazaniec ziemski: król (od użycia olejów świętych w ceremonii koronacji). „Pomazańcowi ziemskiemu masz być wierny, wojny niesłusznej unikać i niewinności w ucisku bronić, w czym ci pomagaj Bóg i Święta Jego Męko!” Krzyżacy
pombe: piwo z prosa, którym się upijają Murzyni. + 1 inne znaczenie „— Czarownicy umieją go zakląć, a potem chodzą po chatach i mówią, że Mzimu się gniewa, więc Murzyni znoszą im banany, miód, pombe, jaja i mięso, aby przebłagać Mzimu.” W pustyni i w puszczy wszystkie 2 wystąpienia →
pomer: dziś popr.: umarł.
pomiarkować gw., daw.: zrozumieć, pojąć. + 2 inne znaczenia „Mówił jeszcze cosik, ale jakby utonęła w jego oczach i nic prawie nie pomiarkowała.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
pomiarkował sobie: hebr. שָׁמַר ( szamar ): ‘pilnować, strzec’. «[Jakub] czekał i wypatrywał [czasu], kiedy się to wydarzy», zob. Raszi do 37:11. „I śnił mu się jeszcze sen inny, i opowiedział go braciom swoim, i rzekł: „Oto przyśnił mi się znowu sen; a oto słońce i księżyc i jedenaście gwiazd kłaniają mi się".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pomidor: ksiądz (żartobliwie, w żargonie uczniowskim). „Stęskniłem się za nią, mój drogi pomidorze.” Przedwiośnie
pomidorowiec: klerykał. „Wieczorem, nieraz do późna w noc, wrzały zaciekłe spory z „metafizykami", z „idealistami" i „pomidorowcami", czyli grupą wierną katolicyzmowi.” Syzyfowe prace
pomiędzy Achiwy: między Grekami. „Teraz nawet rozgłaszasz pomiędzy Achiwy,” Iliada
pomiędzy być lub nie być: por. monolog Hamleta. W. Szekspir, Hamlet , Akt III, Scena 1. „Czemuż miałbym się wstydzić wyznać to w chwili, kiedy moja cała istota waha się pomiędzy być lub nie być, kiedy przeszłość błyskawicowo rozświetla przepaści przyszłości, gdy wszystko wali się pode mną i gdy świat ginie razem ze mną?” Cierpienia młodego Wertera
pomiędzy morzem a Apeninami: Oznaczenie granic Romanii. „Pomiędzy morzem a Apeninami” Boska Komedia
pomieniać się daw.: zamienić się. „Za to też, gdy wychodził, Subaghazi pomieniał się z nim na kołpaki, wręczył mu piernacz z zielonych piór i kilka łokci również zielonego jedwabnego sznura.” Potop
pomierny daw.: umiarkowany. + 1 inne znaczenie „Im sobie człowiek więcej pomierny ujmuje,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
pomieścić ich: midrasz uczy, że Esaw oddalił się, gdyż wstyd mu było, że sprzedał pierworództwo, zob. Raszi do 36:7. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pomieszać: tu: zmieszać, zakłopotać. „Gdy ich zdarzenie pomieszało nowe.” Grażyna
pomieszajmy: hebr. בָּלַל ( balal ): 'pomieszać, pomylić'. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pomieszanie daw.: zmieszanie, zakłopotanie. „Widocznie też nie pierwszy raz przychodziło jej tak stać i śpiewać księżnie, bo nie znać było po niej najmniejszego pomieszania.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
pomięszanie daw.: dziś: zmieszanie. „wstając z pomięszaniem” Balladyna
pomieszany daw.: nienormalny, szalony. „Skoczył Tadeusz myśląc, że jest pomieszana” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
pomięszany: dziś popr.: zmieszany. „Pomięszana, zaledwie śmie nań rzucić okiem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
pomijać: tu: omijać, mijać. „Słyszy, gdy wieżę narożną pomijał:” Konrad Wallenrod
pomimo daw.: obok. „Gdy szybkim pędem konie pomimo przebiegły».” Iliada
Pomimo Niesieckiego: chociaż nie figurują w wydanym w latach 1728–1743 herbarzu Kaspra Niesieckiego. „Pomimo Niesieckiego sławny antenaty” Satyry
pomme de pin fr.: szyszka. „Atos radził mu, aby wyprawił ucztę w gospodzie „Pomme de Pin"; Portos, aby przyjął lokaja; Aramis zaś, aby postarał się o milutką kochankę.” Trzej muszkieterowie
pomnąc: pamiętając. „Zapomnę znowu, po co czekasz, pomnąc” Romeo i Julia
pomni sie: opamiętaj się. „Pomni sie, lutni!” Pieśni
pomnię a. pomnę: pamiętam. „Jeszcze natenczas wiedział i pomnię, jako to” Odprawa posłów greckich
pomnieć daw.: pamiętać; tu forma 1.os.cz.ter.: pomnę. „Tak samo, pomnę, marszczył czoło wtedy,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
pomnij daw.: pamiętaj. „I pomnij, że masz w nas drugiego ojca,” Hamlet
pomnik: hebr. מַצֵּבָה ( macewa ): 'ustawiony pionowo kamień'. + 1 inne znaczenie „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 4 wystąpienia →
pomny daw.: pamiętający, mający na uwadze.
pomóc do włożenia płaszcza daw.: dziś: pomóc przy włożeniu płaszcza. „Dziesięciu słów do niego nie przemówiłeś, gdy odjeżdżał, ukłoniłeś mu się z daleka i nie wyszedłeś nawet do przedpokoju, aby mu pomóc do włożenia płaszcza?” Nad Niemnem
pomór: zaraza, epidemia śmiertelnej choroby. + 1 inne znaczenie „Bogdaj doznali, co pomór i głody!” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
Pomorze: kraina historyczna na terenie Polski i Niemiec, u ujścia Reknicy, Odry i Wisły do Morza Bałtyckiego. „Przywozili ze Stutthoffu, z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza.” Medaliony
pomorzyć daw.: zabić. „Miłował ci on tak tę swoją żonę, jako nikt do tej pory swojej na całym Mazowszu nie miłował; i siła już Niemców za nią pomorzył.” Krzyżacy
pomoście: pomóżcie (zob. rym: „noście — pomoście"). „A mnie płakać mej wdzięcznej dziewki pomoście,” Treny
pomówim: daw. forma skrócona 1.os.lm; dziś: pomówimy. „Pomówim o tym.” Makbet
pomoży mi starop.: forma trybu rozkazującego; dziś: pomóż mi. „Pomoży mi to działo słożyć,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Pompejusz 106–48 p.n.e.: wybitny rzymski polityk i wódz; w 60 p.n.e. razem z Juliuszem Cezarem i Markiem Krassusem zawiązał tzw. I triumwirat, tajne, nieoficjalne przymierze polityczne, którego celem było wspólne sprawowanie rządów w republice rzymskiej; po rozpadzie triumwiratu konflikt między nim i Cezarem przerodził się w otwartą wojnę domową, zakończoną bitwą pod Farsalos, w której Pompejusz odniósł druzgocącą klęskę. „Potem zostali przyzwani Cezar i Pompejusz na czele swych wojsk, gotujących się do starcia, i widziałem Cezara tryumfującego po walce.” Podróże Guliwera to słowo w 3 lekturach →
pomsta: zemsta (zob. współczesne wyrażenie pomścić kogoś). „Nowa pomsta, nowa kaźń hardą myśl potkała:” Treny
Pomus non cadit absque arbore łac.: niedaleko pada jabłko od jabłoni. „Albowiem inny mędrzec Pański powiada: Pomus non cadit absque arbore...” Krzyżacy
pomykać: iść, posuwać się; tu: przekraczać. „Pomyka swoich granic nieznacznie, aż potym” Odprawa posłów greckich
pomylić: tu: zmylić. „Zobaczyłam te znaki i zrobiłam podobne na innych domach, aby w ten sposób pomylić tego, co by chciał twój dom po owych znakach poznać.” Klechdy sezamowe
pomyłuj ukr.: zmiłuj się. „Chryste, pomyłuj!" — bo jako w bratobójczej wojnie poległe nie mogły wprost do wiekuistej światłości ulecieć, ale przeznaczone im było lecieć gdzieś w dal ciemną i razem z wichrem krążyć nad padołem łez, i płakać, i jęczeć po nocach, dopóki odpuszczenia wspóln…” Ogniem i mieczem
Pomyłujte, pane! ukr.: Zmiłujcie się, panie! „Zbliżywszy się, złożyła ręce: „Pomyłujte, pane!" — i całowała żółty but pana Zagłoby.” Ogniem i mieczem
pomyślunek gw.: tu: myśl. „Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki kiej ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków.” Chłopi, Część czwarta - Lato
pon gw.: pan. „Pon się boją we wsi ruchu.” Wesele wszystkie 3 wystąpienia →
pon cosi trzy po trzy bają gw.: pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). „Pon cosi trzy po trzy bają;” Wesele
pon pedzieli gw.: pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział. „Pon pedzieli, że żurawiec.” Wesele
ponad Kraków: ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. „ponad Kraków — krwawy pąs,” Wesele
poncz z ang.: gorący napój będący mieszanką alkoholu i soku z owoców (często z dodatkiem herbaty). „Zielone gałęzie, czerwone jagody, indyki, gęsi, pieczenie, prosięta, kiełbasy, pasztety, puddingi, owoce i poncz — wszystko znikło w jednej chwili.” Opowieść wigilijna
poniechać: zostawić, nie ruszać. + 2 inne znaczenia „…oknem wyzierała na nich coraz niecierpliwiej, pilnie nadstawiając uszów, gdy kowal zaczął mu cicho odradzać, aby sprawy poniechał, gdyż z chłopami nie trafi do ładu, a dziedzic jest mu przeciwny.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
poniemusem daw.: przymusowo. „Otoczono nas siłą przewyższającą i poniemusem, pod paszczami armat przymuszono wsiadać na fregaty w Livornie...” Popioły
Ponieśli go synowie jego: midrasz uczy, że synowie Jakuba nieśli jego ciało, ustawiwszy się w takim szyku, w jakim potem przemieszczały się obozy dwunastu plemion Israela, podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszi do 50:13. „Uczynili z nim tedy synowie jego, jako im był przykazał:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ponieważ ziarno domłócić: Ponieważ twoje pierwsze wątpliwości już są objaśnione, jeszcze drugie wątpliwości muszę objaśnić: „jak to być może, że nikt nie zjawił się drugi podobny do Salomona?" „Zbity w połowie snop tobie domłócić.” Boska Komedia
poniewczasie: za późno. „„Idź, idź — mówiła w myśli do szwagra — zbliża się stanowcza chwila, lecz ty się dowiesz o wszystkim, stary głupcze, gdy będzie już poniewczasie".” Trzej muszkieterowie
Poniewież lit. Panevėžys: miasto w środkowej części Litwy nad rzeką Niewiażą, ok. 90 km na płn. wsch. od Rosień. + 1 inne znaczenie „Gniazdo ich rodzinne istniejące do dziś zwało się także Billewicze, ale prócz nich posiadali wiele innych majętności i w okolicy Rosień, i dalej ku Krakinowu, wedle Laudy, Szoi, Niewiaży — aż hen, jeszcze za Poniewieżem.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
poniewolnie: wbrew woli, pod przymusem. „Aby go poniewolnie ciągnął ku ofierze,” Bajki i przypowieści
ponik gw., daw.: strumyczek. + 2 inne znaczenia „A jako w stawie, przy ścieku poników,” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →
ponikły: dziś: znikły a. poznikały. „Ledwie śniegi ponikły, pierwszy zanucił skowronek...” Konrad Wallenrod
ponimajcie z ros.: zrozumcie. „— Ja tu po służbie, ponimajcie, Boryna!” Chłopi, Część czwarta - Lato
ponimajesz w zuby ros.: rozumiesz, chłopski parobasie (...) rozumiesz, chamskie nasienie (...) Masz w zęby.
pono daw., daw., gw., gw., gw. a. lit.: ponoć, podobno. + 1 inne znaczenie „Skromniejszy byłbyś pewnie, nie brykałbyś pono».” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →
ponoś daw.: ponoć; prawdopodobnie, zapewne. + 1 inne znaczenie „Ksiądz Żabkowski mnie mówił, że ponoś wiwendy skąpo, a on się tym bardzo niepokoi, bo ma brzuch jak gumno.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
ponownie: u Cylkowa: 'jeszcze'.
Pont Neuf: XVII-wieczny most nad Sekwaną w Paryżu, jego budowę zarządził w 1577 król Henryk III, ukończony w 1607 za panowania Henryka IV; najstarszy istniejący most w mieście. „Zszedł więc na ulicę Petits-Augustins i zawrócił na bulwar, aby przejść przez Pont Neuf.” Trzej muszkieterowie
Ponte Rialto: słynny most na jednym z kanałów w Wenecji. „Jedynie ósmoklasiści umieli tamtędy skakać po im tylko wiadomych głazach i wzgórkach do Ponte Rialto, przebywać go wśród najgłębszej ciemności i omackiem znajdywać „dziurę Efialtesa".” Syzyfowe prace
ponter: wyżeł. „Na to wołanie zjawił się w progu pies myśliwski, ulubieniec pana domu, wielki, czarny ponter.” Nad Niemnem
pontifex maximus łac.: najwyższy kapłan. „Ów pontifex maximus chrześcijan, o którym wspominałem ci, panie, a którego spodziewano się znacznie później, przyjechał już i dziś w nocy będzie chrzcił i nauczał na tym cmentarzu.” Quo vadis
pontyfikalnie z łac.: tu: uroczyście (niczym papież). „Dopiero w listopadzie otworzy się tę salę malaryjną i odda jej pontyfikalnie.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
poosobno: dziś: osobno; por. analogiczne pod wzgl. budowy leksykalnej, a o przeciwstawnym znaczeniu: pospołu . „Wszystkie dzieci we wsi robotę z tymi gęśmi miały, pasąc je gromadą albo poosobno, jak tam któremu w chacie przykazali.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
popasać: odpoczywać, robić postój. „— Nie mamy tu co dłużej popasać.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Popatrz miedzy szoty prawdziwszej roboty: poszukaj między kupcami bardziej prawdomównego wyrobu, tj. lustra („szot" od „Szkot"; Szkoci byli znani w Polsce jako kupcy). „prawdziwszej roboty:” Pieśni
popatrzał: dziś popr. forma 3 os. lp cz.przesz.: popatrzył. „A król popatrzał za nim, popatrzał, pokiwał głową i wrócił do pałacu.” Król Maciuś Pierwszy
popęd: siła i prędkość. „Od niego rycerz dostał taki popęd” Iliada
popełnił: u Cylkowa: 'spełnił', uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „Tedy wyszedł Chamor, ojciec Szechema, do Jakuba, aby rozmówić się z nim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
popętać: spętać, związać. + 1 inne znaczenie „Dniem bory iskrzyły się w promieniach słońca, lód popętał rzeki i ustalił bagna.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
popi: księżowski; pop : ksiądz prawosławny. „Trzebaż było, ażeby jeden kaptur popi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Popiel: legendarny władca, po raz pierwszy wspomniany w kronice Galla Anonima jako przedstawiciel dynastii poprzedzającej Piastów. Pod wpływem modyfikacji legendy w kronice mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem stał się symbolem złego króla. „Był zaś w Wiślicy Wisław Piękny z rodu króla Popiela.” Krzyżacy
popłatać: pociąć mieczem, posiekać. „Młody był i porywczy rycerz Zbyszko, więc chwyciła go zaraz chęć, by tę miłość i wierność poddanego rycerza jakoś okazać, coś dla niej uczynić, gdzieś lecieć, kogoś popłatać, coś zdobyć i samemu przy tym karkiem nałożyć.” Krzyżacy
popod daw., daw., gw.: pod, blisko, obok. „Wypatrzył zezem ściółkę ze mchu popod lasem,” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →
popoić daw.: upić. „Ludzi, którzy ją przywieźli z leśnego dworca, kazał Danveld popoić i powiesić.” Krzyżacy
Poppea Sabina ok. 30–65 r. n.e.: słynąca z urody żona prefekta pretorianów Rufiusa Kryspinusa, potem Othona, a od 62 r. n.e. żona Nerona. Prowadziła wystawny tryb życia. Niektóre jej zabiegi kosmetyczne zyskały wielką sławę (np. kąpiele w mleku). To ona namówiła Nerona, aby zamordował swoją matkę, Agrypinę Młodszą. „Znałem tam jedną dziewczynę z Kolchidy, za którą oddałbym wszystkie tutejsze rozwódki, nie wyłączając Poppei.” Quo vadis
poprawować starop. forma: poprawiać. „przeczytał, nie było czasu poprawować, bom wszytek musiał insumere na przepisanie.” Odprawa posłów greckich
popręg: część rzędu konia; rzemień biegnący pod brzuchem zwierzęcia i służący utrzymaniu siodła we właściwej pozycji. + 1 inne znaczenie „Gdy go ściskać poczęły dychtowne popręgi,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
poprężnica: żyła w części brzusznej konia. „Popręgi upiąć nie mocno, bo głupi poprężnicę koniowi sfasuje, a znowu i nie za letko, bo kiep zleci ze szkapy w samym środku ataku, jak lancę przyjdzie za koński łeb wydalić albo pałaszem ciąć z góry a od serca.” Popioły
poprzednik: tu: zwiastun, znak zapowiadający jakieś zdarzenie. „I otóż takie same poprzedniki” Hamlet
poprzestać świata: wyrzec się świata. „Czas poprzestać świata;” Pieśni
popsować daw.: dziś: popsuć. „I szpaleru nie zrobił, i drzewa popsował.” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
popularny z łac. popularis : ludowy: tu daw.: przyjazny ludowi, przystępny, zjednujący sobie wszystkich. „Przystępny, popularny, do szpiku kości demokrata — nie taki, jak to są dzisiaj, co dla interesu z każdym jest za pan brat — ale prawdziwy, szczery, z sercem.” Granica
porą: dziś popr.: prują, przecinają. + 1 inne znaczenie „powietrze skrzydłami porą,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
pora po temu: dziś raczej: pora na to. „— Czy to nie była pora po temu?” Opowieść wigilijna
porać daw.: pruć, rozpruwać, ciąć; tu: orać. „I z roku na rok swym lemieszem porze” Antygona to słowo w 2 lekturach →
porąc daw.: prując. „Porąc nocą przy żagwiach, com we dnie utkała.” Odyseja
porać się: zmagać się, walczyć; por. uporać się. „— Wstyd nam już porać się tak długo z tym rozbójnikiem — rzekł do Duglasa i Radziejowskiego — kręci się on koło nas jak wilk koło owczarni i spomiędzy palców wymyka.” Potop
poradlony gw.: pokryty zmarszczkami, bliznami. „Pracowali w cichości z pochylonymi trwożnie twarzami, że jeno jej biała gęba, sucha i poradlona kieby z blichowanego wosku, nosiła się po izbie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Poraj: jak wiemy z Pana Tadeusza (Ks. IV w. 351), był herbem Mickiewiczów. „O Poraju silnej ręki” Dziady. Widowisko, część I
poranić gw.: tu: wstać wcześnie. „Jedna Hanka, co się ździebko poraniła, by obudzić Pietrka do szykowania konia i bryki, sama zaś zajęła się przygotowaniem święconego.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
poranie: tu: przedpołudnie. „Niebo, przejrzyście zachmurzone, ćmiło się srebrnym, we mgle rozcieńczonym słońcem i młodziło się na deszcz, który, z porania uciuławszy się w świeżym powietrzu, spadł nagle na ziemię z nieprzewidzianym a łatwym pośpiechem.” Klechdy polskie
Poranny dzwonek: mowa o curfew–bell , czyli dzwonie, który o 8 lub 9 wieczorem wzywał do gaszenia ognia i dzwonił ponownie o czwartej rano, zezwalając na rozpalenie ognia. Czwarta była bardziej zwyczajową godziną niż trzecia. „Poranny dzwonek ozwał się: to trzecia,” Romeo i Julia
porcenela gw.: porcelana; tu: nocnik. „Powiadali, że mu gospodyni cięgiem porcenelę podawać musi!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
porcenele gw.: porcelana; porcelanowa zastawa. „— Pokrótce to i porcenele wynosić mu każą — przekpiwali.” Chłopi, Część czwarta - Lato
porcje: u Cylkowa: 'upominki'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia i śmieszności, słowo 'upominek' oznacza obecnie coś innego, tu chodzi o porcje jedzenia, przysmaki. „I umywszy twarz swoją wyszedł, i przezwyciężył się i rzekł: „Podajcie chleb!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
poręba gw.: obszar, na którym wycięto drzewa w lesie. „Poszli do poręby, pobili rębaczów, że po dobrej woli nie ustąpili, pobili dworskich i wszystkich ano z boru wygnali...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
poręcznik: dziś popr.: poręczyciel. „Cóż bym robił z olimpskim, jak ty, poręcznikiem,” Odyseja
poreda gw.: porada; tu: rozmowa. „Kumy leciały do kum na poredę, poniektóre krzykały do się przez płoty i sady, to dojąc krowy w opłotkach, raiły z przechodzącymi.” Chłopi, Część czwarta - Lato
poredzać gw.: rozmawiać, gwarzyć. „— A może w którejś chałupie nie śpią i poredzają!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
poredzę gw.: poradzę. „Już się ugodzili z dziedzicem, już wszyscy byli za jednym, a kiej przyszło się podpisywać, to jeden drapie się po łbie i mruczy: „a ja wiem!", drugi powieda: „baby się jeszcze poredzę"; zaś trzeci zaczyna skamłać, abych mu jeszcze dołożyć tę przyległą łączkę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
poredzić gw.: poradzić, dać radę, zdołać. „— jęknęła wreszcie, wtapiając w niego zestrachane, nieprzytomne oczy; strach ją chycił za gardło i serce jakby się zakrzepło na lód, że ledwie dychać poredziła.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 8 wystąpień →
porękawiczne: tu: wynagrodzenie dla pośrednika. „— Pan Wokulski zapewne nie będzie robił trudności co do porękawicznego...” Lalka
porka wulg.: kurwa, cholera. „Tamci biegną, ale Grecy, ciągnąc kotły po ziemi, stękając, klnąc po swojemu: „putare" i „porka", popychając i poganiając się wzajemnie, znikają za żerdzią, oddzielającą świat od Harmenze.” Pożegnanie z Marią
poroh ukr.: próg: naturalna zapora skalna na rzece, uniemożliwiająca swobodną żeglugę. Porohy Dniepru dawały obeznanym z nimi Kozakom przewagę nad ich wrogami i ochronę. Od nich pochodzi nazwa kozackiej ostoi, Zaporoża. „Na łuku Dnieprowym, na Niżu, wrzało jeszcze kozacze życie za porohami, ale w samych Polach nikt nie mieszkał i chyba po brzegach tkwiły gdzieniegdzie „polanki" jakoby wyspy wśród morza.” Ogniem i mieczem
porokować: podyskutować, porozmawiać (tak w wyd. Pieśni trzech ; w pierwodruku Pieśni : prorokować). „Teraz był czas porokować,” Pieśni
porównać się: zrównać się. „Tymczasem sanki porównały się ze sobą, a jednocześnie na przodzie przed nimi ukazało się sześciu konnych.” Krzyżacy
porównywa: dziś popr.: porównuje. „Zarazem spostrzegł, że przewodnik przy każdym nowym wejściu przesuwa jedno ziarnko swego długiego różańca, a niekiedy przy blasku pochodni porównywa znaki na paciorkach ze znakami na ścianach.” Faraon
poroże: rogi. „Chocia to porożem wstrząsa.” Pieśni
porozmiatane: porozrzucane, od: miotać — rzucać. „— Siadajcie, panowie — mówił rzucając z krzesełek ma ziemię porozmiatane części męskiego odzienia i przysuwając gościom kulawe krzesła.” Doktor Piotr
poróżniwszy mnie: hebr. לְהַבְאִישֵׁנִי ( lechaw-iszeni ) dosł. ‘sprawić, że będę cuchnął’. «Będą mnie nienawidzić, tak jak człowiek nienawidzi czegoś, co śmierdzi», zob. Ibn Ezra do 34:30. „Trzody ich, rogaciznę ich, i osły ich, i co było w mieście i co na polu, zabrali.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
porozsełam: porozsyłam. „Porozsełam konno gońce,” Wesele

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.