Litera P

2621 słów, strona 5 z 11.

poczet uczynić: tu: zdać sprawę (komuś z czegoś, np. z wykonania zadania). „Poczet macie: trudnoż tam krzywemu wynić.” Odprawa posłów greckich
poczęty człowiek żył i zmarł bez zmazy: Jezus Chrystus, którego święte imię poeta w piekle tylko przez peryfrazę wspomina. „Poczęty człowiek żył i zmarł bez zmazy.” Boska Komedia
Poczkaj!: dziś popr.: Poczekaj! „— Poczkaj!... Ja ci teraz coś powiem!” Krzyżacy
pocznimy: pocznijmy, zacznijmy. „Z tego trudno sie zdzierać; pocznimy, co chcemy:” Treny
poczpuła starop.: cios, uderzenie. „I dam za szyję poczpułę.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
poczt: poczet; tu: oddział, zastęp. „Poczt hajduków rozstawiony” Zemsta
poczta: tu: konie pocztowe, dyliżans. „Wskoczył na doskonałego konia, którego miał zostawić o dwadzieścia mil od obozu, a dalej jechać pocztą, i puścił się galopem, z sercem nieco ściśniętym z powodu potrójnej obietnicy uczynionej mu przez muszkieterów, lecz poza tym pełen otuchy i dobrej myśli.” Trzej muszkieterowie
pocztamt daw.: urząd pocztowy. „Wprost z pocztamtu udał się do pałacu księcia Gintułta.” Popioły
pocztowy: członek pocztu, zbrojnego orszaku należącego do bogatszego szlachcica. + 2 inne znaczenia „Za nimi, pod ścianą, siedziało rzędem na ławie sześciu pocztowych, w tym dwóch rybałtów i jeden pątnik, którego łatwo było rozeznać po zakrzywionym kiju, obońce u pasa i po małżowinach naszytych na ciemnej opończy.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
poczty starop.: ofiary, dary. „Chcem do ciebie poczty nosić,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pocztylion daw.: woźnica pojazdu pocztowego. „D'Artagnan z Planchetem wzięli po podjezdku, pocztylion popędził przed nimi; w cztery godziny stanęli u bram stolicy.” Trzej muszkieterowie
poczwa starop.: figiel, wybryk; por. poczwarny , poczwara ; swe poczwy nad ludźmi stroję : robię ludziom swoje figle. „Swe poczwy nad ludźmi stroję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
poczwórna: wykonana z czterech warstw skóry, a następnie obita blachą. „Sam zaś nadział pawężę poczwórną na siebie” Odyseja
poczytać książk.: uznać za coś, za kogoś. + 1 inne znaczenie „Niedawne czasy, gdy mię poczytano” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
poczytać się kimś: dziś: poczytywać się za kogoś; uważać się za kogoś. „Jesli kto chłop czyli się grofem poczyta,” Odprawa posłów greckich
pod Beresteczkiem: bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwycięstwo wojsk polskich nad siłami kozacko-tatarskimi; Beresteczko — miasto nad Styrem na Wołyniu, w zach. części Ukrainy. „Ale jam to poznał jeszcze pod Beresteczkiem, bo tam wszystko się działo jego i Wiśniowieckiego głową.” Potop
pod biodro moje: «Jako że każdy, kto składa przysięgę musi wziąć w rękę przedmiot związany z przykazaniem, jak np. Zwój Tory czy tefilin, a obrzezanie było pierwszym przykazaniem danym Abrahamowi i przyszło mu poprzez [doświadczenie] cierpienia, było mu więc drogie, [dlatego] wybrał [taki sposób składania przysięgi]», zob. Raszi do 24:2. „A Abraham był stary, podeszły w latach; i Wiekuisty błogosławił Abrahamowi we wszystkim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pod Hohenlinden: Wiadomo, że pod Hohenlinden korpus polski pod dowództwem jenerała Kniaziewicza zdecydował wygranę. „On to pod Hohenlinden, gdy Ryszpans jenerał” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
pod komendą Krzysztofa: najprawdopodobniej chodzi o Henriego Christophe'a (1767–1820): haitańskiego polityka, prezydenta, a od 1811 króla Haiti. „W kilka dni później Dessalin z całą dywizją Murzynów przeszedł w nocy na stronę powstańców, którzy stali naprzeciwko nas pod komendą Krzysztofa i Pawła Luwertiur.” Popioły
pod męką Pańską: tu: pod krzyżem. „Wiatr nie wiał, ale z brzóz rosnących pod męką Pańską spływały bez szelestu resztki pożółkłych i skręconych od chłodu liści.” Potop
pod namiotem żywym starop.: pod ludzkim ciałem. „Magdalena pod namiotem żywym duszą kinie.” Fraszki
pod on czas daw.: wówczas, wtedy. „A prawili pod on czas o wojnie i o tym, że Jaśko z Oleśnicy, którego król Władysław po Mikołaju z Moskorzowa do Wilna wysłał, szuka skrzętnie w Polsce rycerzy.” Krzyżacy
„Pod Operyjaszem": winiarnia krakowska z winem węgierskim z Eperies. „Już „Pod Operyjaszem" nie będziesz harcował” Fraszki
pod rękę Faraona: «Pod kontrolą [Faraona], w jego skarbcach», zob. Raszi do 41:35. „A teraz niech upatrzy Faraon męża rozsądnego i mądrego, a niech ustanowi go nad ziemią Micraim;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
pod Sedanem: w Ardenach, nad Mozą. W czasie wojny francusko-niemieckiej, 2 września 1870 wojska francuskie poniosły tam straszliwą klęskę, a Napoleon III dostał się do niewoli. „Wszyscy widzieliśmy drugą gwiazdę napoleońską, która obudziła Włochy i Węgry; a chociaż spadła pod Sedanem, nie wierzę w jej ostateczne zagaśnięcie.” Lalka
pod sklepem niebiosów daw. formy: dziś: pod sklepieniem niebios. „Nic, co się stało pod sklepem niebiosów,” Hymny
pod sosnową wiechę: przen.: do karczmy; wiecha: drzewko lub wieniec mocowany na dachu domu, którego budowę właśnie ukończono. „Idzie sobie tedy sołtys z zapracowanym na urzędzie groszem pod sosnową wiechę i niechcący zbacza do kuźni.” Antek
Pod Twoją obronę: modlitwa maryjna z prośbą o opiekę nad wspólnotą Kościoła. „Tu i owdzie już pozapalano lampki, śpiewając Pod Twoją obronę, gdzie znów powynoszono na przyźby obrazy la obrony przed nieszczęściem, ale, dzięki Bogu, burza przechodziła, nie wyrządziwszy większych szkód.” Chłopi, Część czwarta - Lato
pod wiechami: tj. w karczmach, których znak rozpoznawczy stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. „Nie pod wiechami to taki trójniak przedają.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
pod wiechę: tj. do karczmy, której znak rozpoznawczy zwyczajowo stanowiła wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wejściem. „To bestia, poszedł tak, jakby szedł pod wiechę gorzałki się napić...” Potop
pod wieczór: tu: do wieczora. „Goniły się pod wieczór, zacząwszy od rana.” Bajki i przypowieści
pod wodę daw.: pod prąd. „— Jakoże im było pod wodę wracać?” Krzyżacy
Pod Wróblem: bar mieszczący przy ul. Mazowieckiej 14 w Warszawie (róg Traugutta), w którym w okresie międzywojennym jadała bohema artystyczna. „Do Wróbla poszli na jednego...” Kwiaty polskie
pod wstydu liściami: pod strażą wstydu. „Odkwitnęły dni wasze pod wstydu liściami,” Sonety krymskie
Pod zielonego lwa leży szponami: Lew zielony był to herb Sinibalda Ordelafi, który panował w Forli. To miasto pod komendą właśnie tu przemawiającego Gwida z Montefeltro z wielką stratą odparło Francuzów wezwanych przez papieża Marcina IV do oblężenia jego murów. „Pod zielonego lwa leży szponami.” Boska Komedia
pod zimne Tryjony: do kraju północnego. „Przywiodłeś nam monarchę pod zimne Tryjony” Fraszki
pódą gw.: pójdą. „Słuchają, ale za nim nie pódą...” Chłopi, Część czwarta - Lato
podać głowę: dać głowę, stracić życie. „Miał podać głowę?” Treny
podać się w tył daw.: pochylić się w tył. „Posłyszawszy wchodzących, odsunął nogą oswojoną wilczycę, która ogrzewała mu bose stopy, i podał się w tył.” Krzyżacy
podagra: choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. „…a tajną radę; stado gęsi — senat; kulawy pies oznacza napad nieprzyjacielski; zaraza — stałą armię; chrabąszcz — ministra; podagra — wielkiego kapłana; szubienica oznacza sekretarza stanu; uryna — komitet lordów; sito — damę dworską; miotła — rewolucję; łapka…” Podróże Guliwera
podając dukata: poprawniej: (...) dukat. „— Masz trzeciego dukata — rzekła Morgana, podając dukata Babie-Mustafie.” Klechdy sezamowe
podaje się: znajduje się. „W lewo się piękna dolina podaje,” Ballady i romanse
podal daw.: z dala. + 1 inne znaczenie „Okręt na morze; potem podal od wybrzeży,” Odyseja wszystkie 6 wystąpień →
podana nieco naprzód: nieznacznie pochylona do przodu. „Jakoż postać pani, lubo podana nieco naprzód, zachowała dotychczas dawną wysmukłość.” Krzyżacy
podanie: utwór prozatorski, przekazywany ustnie, podejmujący ważną tematykę społeczną. Opowiadanie dotyczące wydarzeń historycznych lub legendarnych. „Lecz wy, coście mnie znali, w podaniach przekażcie,” Testament mój
podawać: tu: składać podanie. + 1 inne znaczenie „Prędkim wiatrom podają za Morze Czerwone.” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
podawać tył daw.: cofać się, uciekać (szczególnie w walce). „…pierwsze kasztany zaczynały przeraźliwie gwizdać, odbijać się od muru, dawać piekielne kapry — wstępniactwo zazwyczaj podawało tył w sposób obrzydliwy, szeregi pierwszoklasistów przerzedzały się do takiego stopnia, że „Grecy" zaczynali wyłazić zza „Himalajów"…” Syzyfowe prace
podbechtać pot.: nastawić kogoś przeciwko komuś lub czemuś, podrażnić czyjąś dumę, ambicję. „Ma ona go na nas podbechtać, to lepiej my go wpierw podbechtajmy.” Potop to słowo w 2 lekturach →
podbechtywać: podżegać, rozdrażniać, pobudzać do zdecydowanych działań. „…acki, znalazło się w przedpokoju, błagając o ukrycie go przed tłuszczą, którą nieustannie od samego początku awantury podbechtywał, a która w końcu ścigała go po ulicach, żeby go jak psa podłego na szubienicy obwiesić.…” Syzyfowe prace
podchlebiać daw.: pochlebiać. „Lubiła go smaglawa, że jej podchlebiało.” Bajki i przypowieści
podciez gw.: pójdźcie (właśc. pójdźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). „podciez tam, podciez juz,” Wesele
podczas daw., gwar., gwar., daw.: w tym czasie. + 2 inne znaczenia „Podczas smętno bywa, a podczas może być i wesoło.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
podczas jej oddzielenia [menstruacyjnego]: u Cylkowa: w słabości swojej . „Oto nauka o mającym upławy, i z którego upływa nasienie, przez co się zanieczyszcza.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
podczastwa swego: w znaczeniu: do pełnienia funkcji podczaszego u Faraona. „I odpowiedział Josef i rzekł: „Oto wyjaśnienie jego: trzy kosze to trzy dni:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podczciwa daw., gw. forma: poczciwa, tj. zacna, czcigodna. „Że staruszka podczciwa, sam nasz ojciec Adam” Balladyna
poddać: tu: podsunąć jakąś myśl. + 1 inne znaczenie „Aramis poddał myśl użycia pachołków.” Trzej muszkieterowie
poddał się daninie robotnika: z plonów dostarczał specjalny dar, tzw. תְּרוּמָה ( truma ) i dziesięciny, dla kohenów, lewitów orz dla królów Israela, zob. Bechor Szor do 49:15. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
póde gw.: pójdę. „Nie, nie póde, matusiu,” Wesele
pódę gw.: pójdę. „— Nie pódę i dzieci na zatratę nie pozwolę!” Chłopi, Część czwarta - Lato
podejrzewając: tu: patrząc na, spoglądając, podglądając. „Podejrzewając ich wściekłość zdradziecką.” Boska Komedia
podejrzywać: dziś popr.: podejrzewać. „— Wybacz waszmość — rzekł — z miłości to do pana cię podejrzywałem.” Potop
podejść kogo: oszukać, nabrać kogo. „— Otóżeś mnie podszedł!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
podejścia: podstępu. „Niech się strzeże podejścia i zasklepi w domu.” Satyry
Podes: przyjaciel Hektora. „Był między Trojanami Podes, człowiek rzadki,” Iliada
podeszli wstecz: czyli: tyłem. „wziął Szem i Jefet” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podeszły: stary. „Gdzie podeszły” Iliada
podgardłki starop.: podbródki. „I podgardłki na pirsiach wieszają;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
podhalski: dziś popr.: podhalański. „Pan z Tęczyna odpowiedział wprawdzie, że więcej się do prostego ludu i do podhalskich zbójników ów obyczaj stosuje niż do szlachty, ale zbyt on sam był biegłym we wszelakim zakonie, aby mógł siły jego nie uznać.” Krzyżacy
podjąć pod nogi: dawny sposób wyrażania szacunku. „I schylił się lekko, czyniąc rękoma ruch, jakby go chciał podjąć pod nogi.” Krzyżacy
podjąłem się: u Cylkowa: 'przedsięwziąłem'; hebr. הוֹאַלְתִּי ( hoalti ) ‘zacząć, okazać chęć, podjąć się, zdecydować’. „I rzekł: „Niech też nie gniewa Pana, że mówić będę: Może znajdzie się tam trzydziestu?" I rzekł: „Nie uczynię, jeżeli znajdę tam trzydziestu".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podjezdek daw.: niewielki koń wierzchowy używany przez służbę obozową i posłańców. + 3 inne znaczenia „Znając ja więc godnego opata i krewniaka naszego, Janka z Tulczy, zastawiłem mu ziemię, a za pieniądze kupiłem zbroiczkę, konie, opatrzyłem się jako zwykle na wojenną wyprawę; chłopca, co mu było dwanaście lat, wsadziłem na podjezdka i haj!” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
podkanclerzy: mowa o Hieronimie Radziejowskim (1612–1667), wygnanym za spiskowanie przeciwko królowi. „Podkanclerza wypędził — i z tego dziś słynie,” Potop
podkasany: o koniu: mający brzuch o małej objętości, mocno podciągnięty ku górze. „Były to wcale niezłe szkapy: rosłe, podkasane, prawie chude, ale ze świetnej rasy pociągowej.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
podkomorzy: Podkomorzy, niegdyś urzędnik znakomity i poważny, Princeps Nobilitatis , za rządu rosyjskiego stał się tylko tytularnym. Sądził jeszcze niekiedy sprawy graniczne, ale na koniec i tę część jurysdykcji utracił. Teraz zastępuje czasem marszałka i mianuje komorników, czyli mierniczych powiatowych. + 1 inne znaczenie „Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →
podkopać: tu: doprowadzić do upadku. „Zacnych miast Macedończyk i podkopał harde” Pieśni
podkurek: posiłek podawany na zakończenie nocnej zabawy (gdy już pieją koguty). + 1 inne znaczenie „Powiadają, żem dla podkurków nieprzyjaciela zaniedbał, ale przecie temu nieprzyjacielowi cała Rzeczpospolita oprzeć się nie mogła!” Potop to słowo w 2 lekturach →
podlaszczka daw.: przylaszczka. „Na zewnątrz murów, w głębi świątyńki i w lesie jakie mnóstwo podlaszczek!” Popioły
podle daw.: obok. „Stanęła podle łoża, lecz nie śmiała budzić,” Grażyna
podłe polowanie: tu: niegodne orła polowanie na małe ptaszki. „Orzeł, nie chcąc się podłym polowaniem bawić,” Bajki i przypowieści
podlegają rządom łakoci i łozowej rózgi: por. u Horacego, Satyrę I, 1 w. 25–26 „ut pueris olim dant crastula blandi doctores, elementa velint ut discere prima" — „Równie jak belfry czasami z dobrocią chłopcom łakocie/ Dają by chętniej się brali do pierwszych nauki początków." (”Satyry i listy Horacego”, przeł. dr Paweł Popiel, Kraków 1903.). „…li i dokąd zmierzają i że tak samo nie kierują swych czynów ku prawdziwym celom i tak samo podlegają rządom łakoci i łozowej rózgi.…” Cierpienia młodego Wertera
Podlesie: obecnie Wólka-Podlesie, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim, w gminie Lipce Reymontowskie. „Miemcy z Podlesia!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
podleżaszczeje priedłożenii ros.: podmiotem nazywamy przedmiot, o którym mówi się w zdaniu. „— „Podleżaszczeje jest' tot priedmiet, o kotorom goworitsia w priedłożenii!"” Syzyfowe prace
podlot: nastolatek, człowiek dorastający. „Tymczasem w Morozach, Wołmontowiczach, Drożejkanach, Mozgach, w Goszczunach i Pacunelach niewiasty, podloty obu płci i starcy orali, siali oziminy, odbudowywali wspólnymi siłami chaty w tych okolicach, przez które pożar przeszedł, aby wojownicy po powrocie zna…” Potop
podlot , klapak: w gwarze myśliwskiej: młoda kaczka nie umiejąca jeszcze latać. „Ten podlot, klapak, muzykus nie wiedzący o świecie bożym, ta głupia i tchórzliwa Wanda?” Przedwiośnie
podług daw.: dziś: według. „Midrasze stanowią gatunek literatury rabinicznej, powstawały między V a XIII wiekiem.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
podług słów waszych być powinno: «Rzeczywiście prawo jest takie, jak powiedzieliście, ale ja postąpię łagodniej», zob. Radak do 44:10. „U którego ze sług twoich znalezionym będzie, niechaj umrze; a my też będziemy pana naszego niewolnikami!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podług ustaw toru: według prawem wyznaczonego przebiegu sprawy sądowej. „Podług ustaw toru,” Balladyna
podługowaty: podłużny. „…olumną kilku splecionych z sobą jodeł, słupem padającego od nich cienia okryty, wznosił się niewysoki pagórek, kształt podługowaty i łagodne stoki mający, niby wał, niby kurhan, widocznie kiedyś rękami ludzkimi usypany i jak cała ta polana niską, w nierówne kę…” Nad Niemnem
podłużnych, karmazynowych kwiatów ...: storczyk samczy ( Orchis masculus ), którego „sprośność" kryła się nie w amarantowo-fioletowych kwiatach, lecz bulwach korzeniowych o kształcie jąder; sporządzano z nich substancje mające wzmagać popęd płciowy u mężczyzn, obok lubczyku dodawano też do naparów mających wzbudzić miłość ukochanego. „Palcami zmarłych.” Hamlet
podły: lichy, marny. „Rzekł: «Daruję cię życiem, boś dla mnie zbyt podły».” Bajki i przypowieści
podmawiać daw.: namawiać, podjudzać. „Nie lubili oni Konrada za jego obawę wojny z potęgą Jagiełłową; nieraz na kapitułach otwarcie wyrzucali mu bojaźliwość, rysowali go na murach i podmawiali błaznów do wyśmiewania go w oczy.” Krzyżacy
Podnieś twą brodę: Tu broda, jak zobaczym niżej, wzięta jest za twarz, część za całość. Poeta użytym tu wyrazem zapewne chciał wysłowić, że człowiek, którego broda już porasta męskim włosem, jak ptak porosły w pierze i pióra, pierwszego postrzału marnej uciechy mógłby uniknąć. „Podnieś twą brodę, boleść, co cię tłoczy,” Boska Komedia
podniesienie: część mszy św., gdy kapłan ukazuje wiernym Ciało i Krew Chrystusa. + 2 inne znaczenia „Aż z tej omdlałej szarości świtów, z tych sennych jeszcze, omroczałych pól — jakoby w kościele rozmodlonym i oniemiałym, kiedy dobrodziej ma wznieść na podniesienie Hostię Przenajświętszą — wystrzelił z nagła głos skowronkowy...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
podniesiesz: u Cylkowa 'pierwszeństwo twoje'; w oryginale jest tylko słowo שְׂאֵת ( seet ): bezokolicznik słowa 'podnosić' i odnosi się to do „zapadłego lica" w poprzednim wersecie, co Cylkow sam sugeruje w swoim komentarzu, nie ma tu mowy o żadnym 'pierwszeństwie'. „I rzekł Wiekuisty do Kaina: „Czemu się gniewasz i czemu zapadły lica twoje?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podniesiesz [oblicze]: hebr. czasownik נָשָׂא ( nasa ): 'podnosić' może być także tłumaczony jako 'przebaczać'. „I rzekł Wiekuisty do Kaina: „Czemu się gniewasz i czemu zapadły lica twoje?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podniesła gw.: podniosła. „— próbowała sobie wyrozumieć, lecz skoro jeno chyla tyla poszarzały okna, podniesła się i narzuciwszy Antkowy kożuch wyszła przed dom.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
podniósł oczy: gdy dwadzieścia lat wcześniej Josef po raz ostatni widział brata, Binjamin miał około dziesięciu lat. Bracia stali przed nim grupą, więc Josef wzrokiem poszukał wśród nich Binjamina, zob. Radak do 43:29. „I schylili się i pokłonili.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podniosłem brodę z jej rozkazu: Beatrycze stała wyżej od poety. Dlatego musiał on, ażeby na nią spojrzeć, oczy, a zatem i brodę, podnosić w górę. Moralne znaczenie tego alegorycznego gestu dość jest jasne: człowiek świadomy swojej winy upornie i nieśmiało wzrok podnosi do nieba. „Jak ja podniosłem brodę z jej rozkazu:” Boska Komedia
podniosłem oczy na te góry: Wyrażenie symboliczne, to jest, apostołowie, którzy tak wysoko jak góry wznosili się w wierze i w łasce. „Wtenczas podniosłem oczy na te góry,” Boska Komedia
Podnoszę rękę moją: wyrażenie oznaczające składanie przysięgi, zob. Raszi do 14:22. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podoba się: tu: spodoba się. „— Pentuerze — odezwał się — od tej chwili mianuję cię moim doradcą i na teraz, i wówczas gdy podoba się bogom oddać mi koronę Górnego i Dolnego Egiptu...” Faraon
podobien: dziś popr.: podobny. „Gdy kilka lat temu w Krakowie szedł na śmierć z ręki kata, wyglądał jak pacholę z wielkiego rodu — a teraz stał się jeszcze piękniejszy, istny królewicz, podobien z barków, z piersi, z lędźwi i ramion do olbrzyma, z twarzy zas do dziewicy.” Krzyżacy
podobieństwo: możliwość, prawdopodobieństwo. „Choć podobieństwa nie będzie.” Treny
podobne do dwoistego wieńca Aryjadny: Wieniec Ariadny umieszczony przez Bachusa między gwiazdami (Patrz: Przemiany Owidiusza). „Do dwoistego wieńca Aryjadny” Boska Komedia
podobno daw., starop.: tu: najwyraźniej, prawdopodobnie. + 3 inne znaczenia „Chciał coś podobno mówić, gdy kur zapiał.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
podogonie: część ciała zwierzęcia znajdująca się pod ogonem; zad. „Podogonie zaś z łyka.” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →
podogonie przy kulbace: pasek przechodzący pod ogonem końskim, stabilizujący siodło. „kiedy w życiu tylu tych szelmów narżnę, tom niewart być podogoniem przy kulbace...” Potop
podołek: wgłębienie spódnicy lub fartucha u siedzącej kobiety. „Podczas obiadu kot, pieszczoch pani, wskoczył na jej podołek.” Podróże Guliwera
podolić daw.: zdołać. „Choć ta i chycisz go, krzyżacki psubracie, za grzdykę, zdławić go nie podolisz, jeszcze ci zęby wybije...” Krzyżacy
podonczas daw.: dziś: wówczas. „Giermek księżnej, podonczas we dworcu przytomny.” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
podorówka: pole płytko zaorane po jesiennych zbiorach i w ten sposób przygotowane do wiosennej orki. „Przypadła mu do kolan roztrzęsioną głową, a łzy jak groch posypały się po jej twarzy szarej i zradlonej jak te jesienne podorówki.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
podorówka a. podorywka: pierwsza płytka orka. „To płachty zielonawe ozimin, to zeszłoroczne kartofliska czerniały abo i już latosie podorówki, miejscami zaś po dołkach siwiały wody i wlekły się kiej to szkliwo roztopione.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
podostatkiem: prawdopodobnie: pod dostatkiem, bądź neologizm nawiązujący do wyrazu: ostatek. „Podostatkiem masz napoju” Łąka
podówczas: w tych czasach, o których była mowa poprzednio. „Zdarzyła mi się podówczas okoliczność uczynienia Jego Cesarskiej Mości jednej znakomitej, jak mniemałem, przysługi.” Podróże Guliwera
podpalacze prochowni: zamachy terrorystyczne były całkowicie sprzeczne z zasadami walki politycznej KPRP. Mimo to gdy 14 października 1923 nastąpił wybuch prochowni w Cytadeli Warszawskiej (powodując śmierć 28 osób), władze — bez zbadanie przyczyn katastrofy — obciążyły odpowiedzialnością komunistów i dokonały wśród nich masowych aresztowań. „Natomiast Lulek nie miał wcale słów nagany dla uwięzionych podpalaczów prochowni, którzy wysadzali w powietrze nie tylko obiekty obronne polskiego „militaryzmu", lecz także domy i dzielnice przyległe, wraz z kobietami, dziećmi i niedołęgami — oraz dla ich popl…” Przedwiośnie
podpatry neol.: podpatrywanie, przyglądanie się. „— Raz go baba za zbyt dokładne podpatry zwarkoczoną do prania bielizną tak na kładce obiła, że o własnym przodku zapomniawszy, tyłem od niej w poskokach koźlich zmykał i dopiero za wsią do utrafionej plecyma drogi należycie pyskiem zgłupiałym się odwrócił — ob…” Klechdy polskie
podpili sobie: «[Bracia] nie pili wina od dnia gdy sprzedali [Josefa], a tego dnia się napili», zob. Raszi do 43:34. „I umywszy twarz swoją wyszedł, i przezwyciężył się i rzekł: „Podajcie chleb!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podpiły daw.: dziś: podpity. „— Chochlik i Grabiec w czerwone błoto trzęsawic uwalany — i dobrze podpiły.” Balladyna
podpłomyk: placek z mąki i wody. „Przypomniał sobie ową wiosnę spędzoną niegdyś na wsi, gdy chleba i mąki po chatach ubogich brakło, gdy matki zielskiem dzieci swe żywić musiały, gdy dobytek marniał bez paszy, a kto z otręb podpłomyk miał, ten się za szczęśliwego liczył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
podrady z ros.: dostawy dla wojska i instytucji państwowych. „Strona tu przy tym bogata i różne spekulacje robić można, kto ma pieniądze: drzewem handlować czy winokurnię założyć, czy podrady brać.” Nad Niemnem
podręczna: tu: pomocnica sprzedawcy. „Podręcznej z magazynu mód:” Kwiaty polskie
podrobnie gw.: szczegółowo. „Grzela wykładał wszystko podrobnie i kredą znaczył, jak by się to podzielili ziemią i co by wypadło na każdego.” Chłopi, Część czwarta - Lato
podrobno a. podrobnie gw.: dokładnie, szczegółowo. „Nie zwracali na niego uwagi, opisując wszystko podrobno i rozpytując domowych o podkop.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
podróż w dzisiejszych czasach niesłychana: Ponieważ tylko z czasów starożytnych mamy opowiedzianych kilka przykładów mężów, którzy za życia zstąpili do królestwa umarłych. Zarazem tu jest wyraźne i pełne ironii zastosowanie do czasów spółczesnych poecie. „Podróż w dzisiejszych czasach niesłychana!” Boska Komedia
podrwić głową: źle coś obmyślić. „— Boś podrwił głową.” Potop
podrywać: przerywać. „— Bo gdyś mówił, pan Zagłoba tak waści podrywał, że z przeproszeniem nic nie mogłem zrozumieć.” Ogniem i mieczem
podrywka daw.: zasadzka, podstęp. „Że w tym nie ma podrywki na zgubę mą żadnej".” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
podściwy daw., gw.: poczciwy. „I mówi do mnie: «Podściwa kobieto,” Balladyna
podsięwodne młyńskie koło: koło młyńskie poruszane wodą spadającą poniżej jego osi. „Tuż zaraz były parzyste pogródki z szerokich balów, prowadzące poziom wodny na podsięwodne młyńskie koło.” Przedwiośnie
podskryptum: właść. postscriptum (łac.), dopisek do listu. „Jest list od Michała do waćpana, a do mnie tylko podskryptum w mężowskim.” Pan Wołodyjowski
podsłuchy: dziś popr. forma N.lm: podsłuchami. „Patrzą na obóz Trojan, czujnymi podsłuchy” Iliada
podśmietanie: mieszanka kwaśnej śmietany i zsiadłego (kwaśnego) mleka. „Już pełno miał prawie i właśnie po wrębach podśmietanie zgarniał, kiedy wtem buchnął w powietrze przejmujący krzyk wielu cienkich głosków:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
podstarości: zw. również karbowym, był w majątkach ziemskich pomocnikiem ekonoma i do obowiązków jego należało bezpośrednie doglądanie prac, zwłaszcza w polu. + 1 inne znaczenie „Żywił go stary szafarz, niegdyś podstarości .” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
podstarzał dziesiątym krzyżykiem: miał prawie sto lat. „Gdybym podstarzał dziesiątym krzyżykiem,” Balladyna
podstępnie: «Postąpili przemyślnie [...] Tora uzasadnia, że nie było w tym nieuczciwości, bo [Szechem] zhańbił Dinę, ich siostrę», zob. Raszi do 34:13. „I rzekł Szechem do ojca i do braci jej: „Obym tylko znalazł łaskę w oczach waszych, a cokolwiek mi powiecie, dam.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
podstoli: pierwotnie jeden z urzędów stołu królewskiego, zastępca stolnika, później również jeden z urzędów ziemskich. „Kupił atłas pan sędzic, kitaj pan podstoli.” Bajki i przypowieści
podstoli , cześnik , krajczy: urzędy powiatowe lub ziemskie, czysto tytularne, zajmowane przez średnią szlachtę. Rodowód swój wiodą od dawnych urzędów dworskich. „Jutro krajczy będzie pewnie.” Zemsta
podstoli szatny: funkcje przy dworze; podstoli miał za zadanie dopilnować królewskiego stołu, zaś szatny ubiorów. „Czy podstoli, czy też szatny” Kordian
podstrzesze: miejsce pod okapem dachu. „Przyleciały bociany na zeszłoroczne koła, a podstrzesza zaroiły się jaskółkami, rozległ się świegot ptactwa przy wsiach, wrzaski po lasach i stawach, a wieczorami cała kraina brzmiała rzechotem i kumkaniem żab pławiących się z rozkoszą w wodzie.” Potop
podtenczas: wówczas. „Podtenczas i my wszyscy rozpoznali, kim ten zmarznięty oficer był...” Nad Niemnem
poduchowny: przejęty z majątku kościelnego. „Juści, młynarz mógł się z dworem godzić, grunty miał nietabelowe i do lasu mu było nic; wójt też siedział na ziemiach poduchownych, kowal toż samo, ale nie on, Boryna!” Chłopi, Część druga - Zima
podufałość daw.: poufałość, zaufanie, przyjaźń. „że to zawsze jest większa między księżmi podufałość.” Krzyżacy
podufały gw.: dumny z siebie. „Leżały nieco w dole nad ogromnym stawem, modrzącym się kiej lustro spod białawej a leciuchnej przysłony; obsiadły wodę kręgiem niskich, szerokich chałup, co jak kumy w sobie wielce podufałe, przysiadły w sadach jeszcze nagich.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
poduszczany: namawiany, podżegany. „…i nikt się temu nie sprzeciwiał oprócz admirała Bolgolama, który będąc zaufanym cesarzowej, ustawicznie był przez nią poduszczany, żeby nastawał na twoją śmierć, jako że ona żywiła do ciebie ciągłą urazę z powodu tej haniebnej i bezprawnej metody ugaszenia po…” Podróże Guliwera
Podwale: jedna z ruchliwych ulic na Starym Mieście, wychodząca z placu Zamkowego. „— Do tego na Podwalu, co ma we drzwiach pałasz, a w oknie kozaka.” Lalka
podwika starop., daw.: kobieta; od chusty, potem pasa pod brodą, noszonego przez kobiety. + 1 inne znaczenie „Po sukni znam żałobę, znam i po podwice.” Fraszki to słowo w 6 lekturach →
podwikarz: kobieciarz; od starop. podwika: noszona przez kobiety biała płócienna chusta osłaniająca głowę i szyję a. młoda dziewczyna. „— I pewno nie wykona, bo nie uwierzysz, frater, co to był za podwikarz!” Pan Wołodyjowski
podwoda daw.: tu: wóz do przewożenia towarów. „Zamówta se jeno przódzi podwody na swoje kości...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
podwoja starop. forma D. lp: bocznej futryny drzwi. „Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja;” Pieśni
podwoje: dwuskrzydłowe drzwi, z reguły odznaczające się rozmiarem i ozdobnością. + 2 inne znaczenia „Już u zwierzyńca podwojów” Ballady i romanse to słowo w 5 lekturach →
podwójny: tu: dwuuszny. „Telemachowi czaszę podwójną, złocistą.” Odyseja
podwojski: niższy urzędnik. „…się, dlaczego bez rozkazów dobywali miasta i nie zaniechali szturmu, chociaż król wysłał dla powstrzymania ich swego podwojskiego i kilku podręcznych pachołków.…” Krzyżacy
podwyższyć książęciem: mianować księciem. „Miał mię podwyższyć książęciem na Lidzie” Grażyna
podybać reg.: pójść, udać się. „Za nim w ślad podybał but prawy, wlekąc zawartą w jego wnętrzu a bezwładną i bezradną nogę Tajemnika.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
podź gw.: pójdź, chodź. „Podź hań, przy dzieciach se siądź,” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
pódź forma starop., gw.: pójdź, chodź. „Ale ze mną pospołu pódź aż do pokoja” Treny to słowo w 2 lekturach →
podżegać: podpalać. „podżegł, pod nosem coś bąknął” Noc listopadowa
pódzi gw.: chodź. „— Pódzi, Jantoś, pora spać...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
podział: tu: podzielanie, odwzajemnianie (uczuć). „Słuchaj, nie żądam mych uczuć podziału,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
podział nikczemnych: udziałem słabych, niedołężnych. „Rozpacz — podział nikczemnych!” Satyry
podzieje: zapodzieje, zginie, przepadnie. „Przetarł chłop oczy, myśli, że ino patrzeć, jak się to wszystko gdzieś podzieje, ale izba stoi, jak stała, a w niej ład aż pachnie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
podziękować by mu rada: chętnie by mu podziękowała. „I podziękować by mu za wszystko rada; za gąski, co żyją, za kątek w chacie Skrobkowej, za Wojtusia i Kubę, którzy jej jakoby bracia są...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
podziemiów: dziś popr. forma D.: podziemi. „— A z podziemiów można przemawiać do osób mieszkających w górnych komnatach?...” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
pódzies gw.: pójdziesz. „to pódzies w kółecko.” Wesele
podziwienie przestarz.: zdziwienie. „Wkrótce jednak wrócili i ten, co miał odwagę tak się do mnie zbliżyć, że mógł całą moją twarz zobaczyć, podniósłszy z podziwienia ręce i oczy, piskliwym, ale wyraźnym głosem zawołał: Hekinah degul!” Podróże Guliwera
pódźwa gw.: pójdźmy; -wa jest końcówką daw. liczby podwójnej. „Pódźwa z Czmurem się zmierzyć!” Napój cienisty
podźwigniono: dziś popr. forma: podźwignięto; podniesiono, postawiono. „Od czasu jako mury zamku podźwigniono,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
podżyły daw.: starszy, podstarzały. „Wszystkie, co w domu służą, młode i podżyłe.” Odyseja
Poeci dawniej uśmiech z lic ich widziałem: Poeci uśmiechają się, przypominając błąd swój, z jakim marzyli o szczęśliwości wieku złotego. Wirgiliusz jest tu jeszcze obecny, a jednak nic nie mówi. Albowiem tu rozum może tylko uznać prawdę nauki, jaką słyszy, ale sam przez siebie nic już więcej nauczyć nie może. „Poeci dawniej śpiewając wiek złoty,” Boska Komedia
poemata daw. forma: dziś: poematy. „Będą ci całe poemata składać.” W pamiętniku Zofii Bobrówny
poena, poenae łac.: kara. „Pierwszy powiem księciu, by wam poenam obmyślił...” Ogniem i mieczem
poetica łac.: rzeczy poetyckie.
poety czasów dawnych: Werter ma na myśli pieśni Osjana, które pochodziły rzekomo z III wieku po Chrystusie. „Biorę się do czytania poety czasów dawnych i wydaje mi się, że widzę własne serce.” Cierpienia młodego Wertera
Poezja starych studni: nawiązanie do wiersza Dzieciństwo Leopolda Staffa, którego początkowy wers brzmi: „Poezja starych studni, zepsutych zegarów"; również poniżej znajdują się urywki i nieco zmienione cytaty z tegoż wiersza. „Czytam: «Poezja starych studni» — —” Kwiaty polskie
Poezjo: przekleństwo rzucone na poezję w chwili klęski dowodzi, że marzenia o sławie, które go pchnęły do podjęcia walki, traktuje Henryk jako jeden z pomysłów poetyckich, uważa, że poezja doprowadziła go do upadku. „— Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki!” Nie-Boska komedia
pofolgować daw., gw., daw.: ulżyć, popuścić; pozwolić sobie na swobodę. + 3 inne znaczenia „Pofolgował se Jezusiczek we złości, pofolgował, no, żeby się tak zawziąć na jednego głupiego chłopa.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
pofortunić: poszczęścić; por. fortuna: los, szczęście. „— Byłem, ale i tu Bóg nie pofortunił, bo oboje z panem Zagłobą wyjechali w Kaliskie, do pana Stanisława, rotmistrza.” Pan Wołodyjowski
poganie: tu: muzułmanie. „— Miałam pięciu jak lwów — rzecze kniahini — ale najstarszemu, Wasylowi, poganie w Białogrodzie oczy wykapali pochodniami, od czego mu też i rozum się nadwerężył.” Ogniem i mieczem
pogasiwszy pożary: za panowania Jana Kazimierza II (1648–1668) na terenie Rzeczypospolitej wybuchło powstanie Chmielnickiego (1648–1649, 1651–1654), wojna polsko-rosyjska (1654–1667, przerwana w latach 1656–1660) oraz wojna polsko-szwedzka (1655–1660). „Był to czas, w którym Jan Kazimierz, król, polityk i wódz wielki, pogasiwszy pożary postronne i wywiódłszy Rzeczpospolitą jakoby z toni potopu, zrzekł się panowania.” Pan Wołodyjowski
Pogib ros.: zginął. „— Pogib! — wykrztuszono wreszcie z ukrytą radością.” Przedwiośnie
poglądać daw.: dziś popr.: spoglądać; patrzeć. „Dlatego cała trzoda nań pogląda,” Boska Komedia to słowo w 6 lekturach →
poglądałem: spoglądałem, patrzyłem. „Słyszałem głosy ptasząt, ożywiające świegotem lasy, poglądałem na roje komarów, tańczące wśród ostatnich promieni zachodzącego słońca, na chrabąszczyki czekające, aż znikną, by wzlecieć ze źdźbła trawy, śledziłem rojenie się owadów i różnych drobnych stworzone…” Cierpienia młodego Wertera
Poglądasz: wyglądasz. „Poglądasz, jak żywa...” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
pognać się gw., pot., daw.: obecnie „gonić się": o zwierzętach, odczuwających popęd płciowy, będących w okresie płodnym. „Pognała się była jeszcze przed żniwami...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
pogoda: bogini Okazja (Occasio, gr. Kajros) przedstawiana właśnie z włosami na czole i łysym („gołym") tyłem głowy. + 1 inne znaczenie „Za tą życzliwej ćmy nocnej pogodą;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →
Pogoń: herb Litwy, przedstawiający rycerza na koniu z wzniesionym mieczem. + 1 inne znaczenie „Za nim szły hufce nadworne, jeden mając nad sobą podwójny krzyż litewski, drugi pod Pogonią.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
pogonia starop. forma: dziś: pogoń. „Prędka pogonia przybieżała.” Odprawa posłów greckich
pogorzel daw.: pożar. „„Przecie w Bogdańcu ostało po pogorzeli jeno garbate domosko — mówili starzy ludzie — i samą majętność z braku rąk roboczych musieli krewnemu zastawić, a teraz kasztel wznoszą".” Krzyżacy
pogrążyć: tu: zanurzyć. „Westchnął rybak i pogrążył sieć w morzu po raz trzeci, lecz znów na próżno, bo na dnie sieci tylko ił morski osiadł.” Klechdy sezamowe
pogrobowiec: dziecko urodzone po śmierci ojca. „Ojciec mój umarł śmiercią synów ojczyzny, zamordowany; a matka moja umarła z boleści po nim, a jam był pogrobowcem.” Anhelli
pogródka: koryto, którym woda płynie na koło młyńskie. „Tuż zaraz były parzyste pogródki z szerokich balów, prowadzące poziom wodny na podsięwodne młyńskie koło.” Przedwiośnie
pogroza gw.: groźba, pogróżka. „Hankę zemgliło, jakby ją kto trzasnął między oczy, ale papier podniesła i zagadała z pogrozą:” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
pogrzeb: tu: miejsce, w którym jest się zagrzebanym. „I znowu wrócą do swego pogrzebu.” Konrad Wallenrod
pogrzeb marszałka: uroczystości pogrzebowe zmarłego 12 maja 1935 r. marszałka Józefa Piłsudskiego odbywały się w dniach 13–18 maja tego roku, 17 maja w Warszawie odprawiono mszę żałobną w katedrze św. Jana, następnie konduktowi żałobnemu, który tłumnie odprowadził trumnę przez całe miasto, na Pole Mokotowskie, towarzyszyło wojsko, a formacji kawaleryjskiej przewodził gen. Wieniawa-Długoszowski; następnie zmarłego przewieziono pociągiem do Krakowa, gdzie spoczął na Wawelu w krypcie św. Leonarda. „Pogrzeb marszałka.” Kwiaty polskie
pogrzebiony daw. forma: pogrzebany, pochowany. „Wojenną postać, którą pogrzebiony” Hamlet
pogrzebłeś: dziś popr.: pogrzebałeś (tu forma skrócona dla zachowania rytmu wiersza). „Alboli może za życia pogrzebłeś” Hamlet
pogrzebna biesiada: stypa. „Gdzie ją wspaniała czeka pogrzebna biesiada.” Iliada
pogrześć daw.: dziś popr.: pogrzebać. „…w sprosności żyjącego do zamku nie puszczę ni z murów nie ustąpię, ni szmaty białej nie zatknę, choćby mi też pod gruzami pogrześć się przyszło...…” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
pogwara gw.: mowa. „Spotkała kilka znajomych kobiet, które ją przywitały dobrym słowem, zagadując o tym i owym, ale jakby nie słyszała pogwary, rozdygotana w sobie strachem coraz zjadliwszym, że już z umysłu przywalniała, bych jeno opóźnić sprawdzenie tych nowin piekących.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
pohańce: etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza. „Byli ta tacy pohańce.” Wesele
pohańcy daw.: poganie. „Pierwszy zahaczał pohańców okręty;” Konrad Wallenrod
pohaniec starop., z ukr., daw.: muzułmanin (Turek lub Tatar; poganin); określenie pogardliwe. + 2 inne znaczenia „„Towarzystwo" rzucało przecie czapki w górę na widok pohańca.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Pohrebyszcze: miasto na Ukrainie, nad rzeką Roś. „…y pod Skrzetuskim rozbił dwutysięczną watahę Kozaków i czerni — i wytępił ją co do nogi; że sam książę wziął szturmem Pohrebyszcze, majętność książąt Zbaraskich — i ziemię a wodę tylko zostawił.…” Ogniem i mieczem
pohulajmyż: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że , skróconą do -ż ; znaczenie: pohulajmy więc. „pohulajmyż dzisiaj!” Romeo i Julia
pohybel z ukr.: szubienica, przen. zguba. „Na pohybel wam i waszemu sułtanowi!” Pan Wołodyjowski
Pohybnesz! ukr.: Zginiesz! „— Pohybnesz! — krzyknął Pułjan, widząc zuchwałego męża.” Ogniem i mieczem
poili: u Cylkowa 'napoili'; uzasadnienie korekty: logika tekstu nie pozwala dać tu czasownika w formie dokonanej, zob. dalej 29:8.
poima starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.: pojmie, zabierze (por. imać się czego). + 1 inne znaczenie „poima serca łańcuchem;” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
poimany starop. forma: dziś: pojmany. „Zabitych, ten sam jeden tylko poimany;” Odprawa posłów greckich
Point des rêveries fr.: „żadnych mrzonek, panowie"; cytat anachroniczny: słowa te wypowiedział w 1856 r. car Aleksander II w Warszawie do delegacji polskich marszałków, którzy przyszli rozmawiać o możliwości przywrócenia autonomii Królestwa Polskiego. „»Point des rêveries«.” Noc listopadowa
Poissonniere: jeden z wielkich bulwarów paryskich, w dzielnicy zamieszkiwanej przez wielką burżuazję. „Wnuk, jeszcze lepiej zanurzywszy się w naukowej dzielnicy, przeniósł się jako wielki handlarz na bulwar Poissonniere, zaś prawnuk, już jako milioner, zamieszkał w sąsiedztwie Pól Elizejskch po to, ażeby...” Lalka
pojąć: tu: pojąć za żonę, poślubić. „Walter pojął Aldonę...” Konrad Wallenrod
pojaśń: dziś popr. forma: wyjaśnij. „«Pojaśń mi mistrzu,» zagadłem go żywo,” Boska Komedia
Pójdę do nich za tobą: Pójdę do nich w Twojej sprawie. „Pójdę do nich za tobą!» Jakoż się nie lenił:” Bajki i przypowieści
pójdę teraz do Kapucynów: mowa o kościele Kapucynów (z XVII w., fundacji króla Jana III Sobieskiego), sąsiadującym z pałacem Paca. „— Więc jeżeli dopiero za godzinę — mówi jękliwym głosem pani Krzeszowska — w takim razie pójdę teraz do Kapucynów...” Lalka
pójdem: dziś popr.: pójdę. „— Nie pójdem ni za Cztana, ni za Wilka...” Krzyżacy
pójdź sam daw.: chodź tu. „Pójdź sam, wierny sługo.” Balladyna
pójdźcie tu: w znaczeniu: podejdźcie tu. „— Pójdźcie tu, zuchy, pójdźcie, muszę was wyłajać — odezwał się król.” Trzej muszkieterowie
pojdze gw.: pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). „Pojdze do dom, boś ochlany.” Wesele
Pójdziem, gdy zabrzmi złoty róg: pobrzmiewa tu nawiązanie do ważnego motywu z Wesela Wyspiańskiego. „Pójdziem, gdy zabrzmi złoty róg.” Rota
pójdziemyż: czy pójdziemy. „Pójdziemyż dalej, mości książę?” Hamlet
pójdźma forma gw.: pójdźmy. „— A pójdźma prędzej, bo tam miesiączek tak świeci...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
pojęcie: pojmowanie, wiedza. „A rozpostarłszy bystre pojęcia granice,” Satyry
pojedyncza walka: pojedynek. „— Nie — odpowiedział Zawisza — gdyż nie jest rycerz świecki, zakonnikom zaś nie wolno do pojedynczej walki stawać.” Krzyżacy
pojedyńcze: dziś popr.: pojedyncze. „Rozłam myśli na głosów pojedyńcze wota,” Kordian
pojedynka: strzelba o jednej lufie. „Po chwili jednak zerwał się na równe nogi, strzepnął śnieg z siebie, odszukał w krzakach pojedynkę.” Popioły
pojedzie do Kijowa, do uniwersytetu: po zamknięciu przez władze rosyjskie uniwersytetu warszawskiego, wileńskiego i Liceum Krzemienieckiego (w związku z powstaniem listopadowym) na uniwersytecie kijowskim studiowało wiele młodzieży polskiej. „— Mówi, że pojedzie do Kijowa, do uniwersytetu.” Lalka
pojena gw.: wzięła w posiadanie. „Nie sprzeciwiła się, nie miarkując, do czego idzie, i dając się na jego wolę, jakby nawet rada temu, że ją jakaś moc pojena i ponosi.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
pojezdny: grana na trąbkach melodia oznaczająca koniec polowania. „Szczujemy rogacza o dziesięciu gałęziach, sześć godzin upędzamy się za nim i kiedy go już mamy nieledwie, a Saint-Simon przytyka róg do ust, by pojezdnego zatrąbić, trach!” Trzej muszkieterowie
pojmiesz: za żonę. „Nagości żony brata twojego nie odkrywaj: nagość to brata twojego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
pojonby sie gw.: pojąłby się, tzn. ożeniłby się. „pojonby sie pon z kobitą,” Wesele
pojrzeć daw.: dziś: spojrzeć. „Skoczy bliżej, pojrzy, a to słońce poranne tak maluje pólko owo złotem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
pójść na haki: forma średniowiecznej egzekucji. „Będą oni wiedzieć, że jeśli się natkną na Juranda, pójdą na haki.” Krzyżacy
poka ros.: póki. „— Jazda, poka czas.” Syzyfowe prace
pokąd daw.: dziś: dopóki. „…zepływa Wisła; nazwisko swoje oznajmię tylko jednemu Bogu, kiedy przed świętym sądem Jego stanę, a kondycja moja niską była, pokąd do puszczy tej nie zaszedłem, gdzie wszystkie stworzenia są zarówno dziećmi powszechnej matki ziemi.…” Nad Niemnem
pokajanie: skrucha, przyznanie się ze skruchą do winy. „Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym pokajanie, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał tera do dna, bierąc ją na rozum i na srogi sąd.” Chłopi, Część czwarta - Lato
pokarmową: u Cylkowa: śniedną : zmiana we wszystkich miejscach.
pokątnie: po cichu, sekretnie, tajemnie. „Tymczasem już jedna gałąź ciemnego jeszcze dębu rozwidniła się pokątnie — soczysta od rosy i bursztynowa od wsiąkliwego blasku, a jednocześnie drobiazgowo rzezany liść przeciwległej paproci wyprzejrzyściał i zielonkawym zmierzchem pobarwił szarą pod swym nakry…” Klechdy polskie
pokaż no: czasownik z partykułą wzmacniającą no ; znaczenie: pokaż koniecznie. „— Pokaż no mi to jajko, które pęknąć nie chce — rzekła sąsiadka.” Baśnie
Pokaż odkryte mi oblicze twoje: Światło otaczające duchy błogosławione, jest zarazem ich zasłoną i odblaskiem rozkoszy, jaką wewnątrz czują. Bez tej zasłony poeta życzy oglądać św. Benedykta. „Pokaż odkryte mi oblicze twoje».” Boska Komedia
pokazać komuś gdzie raki zimują: uświadomienie komuś, gdzie jest jego miejsce; odegranie się, zemsta na kimś. „Żeby mi wskazać, gdzie raki zimują.” Hamlet
pokazowac: dziś: pokazywać. „We mgle niecałe pokazował oko;” Grażyna
pokazować: dziś popr.: pokazywać. „— Ona, jako to dziewka z wielkiej krwi i górnej maniery, żadnego nie pokazowała ukontentowania, zgoła na niego nie patrząc, dopieroż gdy o waszmość panu mówić książę Bogusław począł, zaraz w niego utkwiła oczy.” Potop
pokażże: pokaż koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ). „— Michcik, masz tu panicza z Gawronek, pokażże mu szkołę, bo ciekawy — rzekła nauczycielka, zwracając się do chłopca siedzącego tuż obok drzwi w pierwszej ławie.” Syzyfowe prace
póki nie oschły: dziś: obeschły. „wypuścił kruka” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
poki nietu czasu mego starop.: póki nie nadejdzie mój czas. „Poki nietu czasu mego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
pokiel gw.: pokąd, dokąd; dopóki. „Pokiel starcy piecywa i kołocy,” Wesele
pokil gw.: póki, dopóki. „pokil mówię po dobroci.” Wesele
pokil a. pokiel gw.: póki, jak długo. „pokil bedom grać,” Wesele
pókiś: przykład konstrukcji z czasownikiem „być" skróconym do końcówki fleksyjnej dodanej do spójnika; znaczenie: póki jesteś. „Uciekaj, pókiś cały.” Trzej muszkieterowie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.