Litera M

1120 słów, strona 3 z 5.

miał się precz

skierował się do wyjścia. „Lecz aby Rymwid miał się precz z komnaty.” Grażyna

miała tam pojechać cesarzowa Eugenia

pogłoska ta nie sprawdziła się. „Nawet miała tam pojechać cesarzowa Eugenia i przywieźć zwłoki syna do Anglii.” Lalka

miałać gw.

miała przecież. „Wlekło się tak blisko całą niedzielę, że już w chałupie wytrzymać było trudno, miałać przecież duszę wielce czującą — jako ten kwiat niektóry, co niech jeno ziąb nań chuchnie, a wnet owarzy się i rozdygocze z bolenia.” Chłopi, Część druga - Zima

miałaż bym

forma trybu przypuszczającego z partykułą wzmacniającą -że, którą można zapisać też: miałabymże; znaczenie: czyż miałabym. „Miałaż bym narzekać?” Konrad Wallenrod

miałażbyś daw. forma

czyżbyś miała (konstrukcja z partykułą że , skróconą do ż ). „Powiedz, miałażbyś żałować, żeś mnie uczyniła szczęśliwym?” Skąpiec

Miałem imię Waltera

Walther von Stadion rycerz niemiecki, wzięty w niewolę od Litwinów, zaślubił córkę Kiejstuta i z nią potajemnie ujechał z Litwy. Często się zdarzało, że Prusacy i Litwini, dziećmi porwani i wychowani w Niemczech, powracali do ojczyzny i stawali się najsroższymi Niemców nieprzyjaciółmi. Takim był pamiętny w dziejach zakonu Prusak Herkus Monte. „Miałem imię Waltera, Alfa nazwisko przydano:” Konrad Wallenrod

Miałeś, chamie, złoty róg

słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później „przyjęły się" i słowa jako piosenka rzekomo ludowa. „ostał ci sie ino sznur.” Wesele

miałki

bez większej wartości.

miałkość

powierzchowność. „Depce miałkość uprzedzeń, a dając, co nie ma,” Satyry

miało poważny walor

miało duże znaczenie; daw. walor : papier wartościowy. „Scrooge także go podpisał, a nazwisko Scrooge'a miało poważny walor na giełdzie zawsze, cokolwiek by podpisał.” Opowieść wigilijna

miały na barkach skunksy gronostaje

tj. cenne futra ze zwierząt drapieżnych. „Niektóre miały na barkach wyleniałe skunksy albo zżółkłe gronostaje, a w białych, naciągniętych uszach staromodne butony.” Granica

miałżeby

dawna konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czyżby miał. „— Miałżeby on istotnie bać się tego chłopaka?"” Trzej muszkieterowie

miałżeś daw.

czy miałeś, czyż miałeś (daw. konstrukcja z partykułą -że pomiędzy tematem a końcówką). + 1 inne znaczenie „miałżeś jeszcze może” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

miano

imię. „To jest — dodał, wskazując chłopca — Ciemnota, a dziewczynka nosi miano Nędza.” Opowieść wigilijna

mianować

tu: wyznaczać do uwolnienia. „— Naprzód przychodzili do nas ludzie tutejsi mianować jeńców — rzekł Zyndram — a potem oglądaliśmy gospodarstwo krzyżackie: Przedzamcze i oba zamki.” Krzyżacy

miarkować daw., gw., gw., daw.

rozumieć, orientować się, wnioskować. + 3 inne znaczenia „Hanka, jeno rozwiesiwszy przeprane szmaty na płocie, poleciała budzić swoich, ale tak byli jeszcze śpikiem zmorzeni, że co która głowa się uniesła, to zaraz padała ciężko, niczego nie miarkując.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 9 lekturach →

miarkować się gw.

domyślać się. „Miarkuje jucha gospodarza!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

miarkuj, co ci rzekę

zwracaj uwagę na to, co ci mówię. „Tedy miarkuj, co ci rzekę: ty sobie ślubuj, nie ślubuj, komu chcesz, a z panem z Melsztyna idź do księcia Witolda na Tatary.” Krzyżacy

miary

hebr. סְאָה ( sea ), biblijna miara produktów sypkich, około 7,33 l lub objętość 144 jajek średniej wielkości, 1 sea to 1/3 efy.

miary przezeń spełnionej

tj. wypitego kielicha. „Przezeń spełnionej.” Hamlet

miarze

dziś popr. forma Msc. lp: mierze. „Zaś na każdej miarze ziemi żyło szesnastu ludzi: mężczyzn, kobiet i dzieci.” Faraon

miast daw.

zamiast. „Bo przecie najczęściej tak bywa; i śród wszystkiej ślachty w naszym Królestwie my jedni tylko włóczym się, ot, po różnych krajach i wertepach, miast doma gospodarzyć po bożemu.” Krzyżacy

miasto daw., starop.

[tu:] Ateny, którymi zarządzał Pizystrat z wielką łagodnością. Młody Grek, jak mówi Valerius Maximus, córkę władcy ateńskiego publicznie pocałował. Żona Pizystrata skarżyła przed mężem na tę zniewagę ich krwi i stanowi wyrządzoną; co na to odpowiedział Pizystrat, wiemy ze słów tekstu. + 2 inne znaczenia „Choćby miasto żyta” Balladyna to słowo w 9 lekturach →

miasto modłów daw.

zamiast modłów. „Miasto modłów” Hamlet

miąszy starop.

gruby. „I plebani s miąszą szyją,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

miazma a. miazmat z gr. miasma : splamienie, brud, zbrodnia

wyziewy, niezdrowe powietrze; szkodliwe wpływy. „Wpływy złośliwych miazm najbardziej grożą.” Hamlet

Michał Kazimierz Radziwiłł 1635–1680

krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Michał Kazimierz Radziwiłł, Książę na Nieświeżu i Ołyce, Krajczy W.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby 1635–1680

książę, krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Ale tym razem poszła naprzód Babiniczowa wataha, za nią litewskie: więc Wojniłłowicza, laudańska, własna pana hetmanowa, trzy księcia Michała Radziwiłła, Korsakowa i inne.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

Michał P

jeden z rozmówców Nałkowskiej, dalej opisany przez autorkę jako „młody, wielki Żyd atletycznej budowy, o małej głowie". „Pałac „roztrzasnął się", jak mówi Michał P..” Medaliony

Michał Skott Asdente

Hiszpan albo Szkot, nadworny cesarza Fryderyka astrolog; Gwido Bonatti — również astrolog; Asdente — szewc i mistyk, rodem z Parmy. „Widzisz Gwidona Bonatę, Asdente,” Boska Komedia

Mickiewicz, Adam 1798–1855

wybitny poeta pol. romantyzmu, działacz i publicysta polit.; autor wierszy, ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei szlacheckiej Pan Tadeusz ; wydanie jego zbioru poezji Ballady i romanse w 1822 r. uznawane jest za wydarzenie zapoczątkowujące epokę romantyzmu w Polsce. „— No, a cóż pan wiesz o Mickiewiczu?” Syzyfowe prace

Micpą

od hebr. צָפָה ( cafa ): ‘obserwować, czuwać, wyglądać [na zewnątrz], szpiegować’. „I rzekł Laban: „Kopiec ten świadkiem między mną a tobą dzisiaj!" Przeto nazwano imię jego: Galed,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Micraim

מִצְרַיִם ( Micrajim ) hebrajska nazwa Egiptu. Rzeczownik ten ma końcówkę liczby podwójnej, co odczytywane jest jako odniesienie do Górnego i Dolnego Egiptu. „I wyruszył Abram, wciąż idąc i koczując, ku południowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Micrejczykom

«Początkowo [Josef] sprzedawał im, aż rozeszła się wieść po innych krainach, że w Micraim jest zboże i sprzedawał także i innym», zob. Radak do 41:56. „I skończyło się siedem lat obfitości, która była w ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Micrejki

Egipcjanki „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Midas mit. gr.

król Frygii, wszystko, czego się dotknął, zamieniało się w złoto. „— Dom twój, panie, zapewne spłonął, bo Karyny w płomieniu, ale ty zawsze będziesz bogaty jak Midas.” Quo vadis

Midjaniccy

«Była to inna karawana. Tekst wskazuje, że [Josef] był odsprzedawany kilka razy», zob. Raszi do 37:28. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

mie starop.

mnie. „Nie lękaj się mie tym razem,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

mię daw.

dawna forma zaimka osobowego 1 os. lp w pozycji nieakcentowanej w zdaniu (analogiczna do 2 os. lp: cię); dziś tylko: mnie. + 1 inne znaczenie „— Jak sobie teraz patrzę na to wszystko, widzę to i tamto — to mię to boli.” Granica to słowo w 2 lekturach →

mię ledwie staje starop.

ledwie żyję. „To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje.” Pieśni

mieć baczenie daw., gw.

uważać. „— Miej ta baczenie na wszystko!” Chłopi, Część czwarta - Lato

mieć coś za baśni

uważać coś za baśnie. „Nie waż ich sobie lekce ani miej za baśni!” Odprawa posłów greckich

mieć czoło

dziś: mieć czelność. „Żebrak powinien mieć czoło” Odyseja

mieć kogo za co starop.

uważać kogo za co. „Za prawego ji wiłę mieli.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

mieć na dobrej pieczy starop.

dobrze na wszystko uważać; dbać dobrze o wszystko. „A ja, owszem, na dobrej pieczy wszytko mieć chcę,” Odprawa posłów greckich

mieć pergaminy

tu: mieć dowody potwierdzające szlachectwo. „Mieszkańcy tej wsi mieli kiedyś pergaminy i przywileje szlacheckie, ale przez zbieg okoliczności różnych utracili je od dość dawna i wiedli znojne, ciasne, ubogie życia małych rolników.” Nad Niemnem

mieć po woli starop.

mieć w swojej mocy. „By nie znał nieprzyjaciel, że cię ma po woli;” Pieśni

mieć się z pyszna

tu: znaleźć się z własnej winy w kłopotliwej sytuacji. „Gdybym był koniuszym tego biedaka de Chalais — zawołał Portos — Rochefort miałby się z pyszna.” Trzej muszkieterowie

mieć w czubku a. mieć w czubie daw.

być pijanym. „Albo: «Pokłócił się», albo: «Miał w czubku»,” Hamlet

mieć w głowie

być pod wpływem alkoholu. „Ale nawet i w tym wypadku okazała się nieżyczliwość Zakonu, przestrzegali bowiem gości przed zapalczywością Polaków: „że gdy ma w głowie, za każde ostrzejsze słowo wraz brodę ci wyszarpie albo cię nożem pchnie".” Krzyżacy

mieć w poniewierze

dziś popr.: poniewierać. „Chociaż mnie tu gaszkowie mieli w poniewierze.” Odyseja

mieć za daw.

uważać za. „Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za fraszkę sobie,” Treny

mieć zachowanie u ludu

cieszyć się szacunkiem ludu. „On ma zachowanie” Hamlet

mieć zakon lichy starop.

nie trzymać się zasad, reguły zakonnej. „Którzy mają zakon lichy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

miecą

dziś popr. forma 3 os.lm: miotają. „I smolne miecą głownie, a tak bez nadziei” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

miecąc daw. forma

dziś: miotając; rzucając. „Bo żywe światła miecąc blaski jarsze,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

miecąc na ostrowy

miotając na wyspy. „Krwawy Niepr płynął miecąc na ostrowy” Pieśni

mieccie

miotajcie, rzucajcie. „Tu różą, tu fijołki, tu mieccie leliją!” Fraszki

miece starop. forma

tu: wzburza (kopytami podczas biegu). + 1 inne znaczenie „Miece łuskami, tak strupów kawały” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

miece sie forma starop.

miota się, rzuca się. „Uboga, a na zbójcę co raz sie miece.” Treny

miece się starop. forma

miota się, rzuca się. „Kto się rad ku bitwie miece,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

miecesz

miotasz, potrząsasz. „Miecesz głową i mniemasz, że cię do krwie zjadła;” Pieśni

miech starop.

używany w kuźni przyrząd pompujący powietrze do ognia, co pozwala osiągnąć jego wyższą temperaturę. + 1 inne znaczenie „W kuźni był, wpośród miechów, z ciężkim w ręku młotem,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Miecław

chodzi o Mieszka I. „Z drugimi równo: ty wysszej, Miecławie,” Pieśni

miecz Oskarowy

czyli Oskara, syna Osjana, a wnuka Fingala. „Dusza jego była, by dusza Fingala, miecz jego niby miecz Oskarowy.” Cierpienia młodego Wertera

mieczem moim i łukiem moim

w znaczeniu przenośnym: mądrością i modlitwą, zob. Raszi do 48:22. „I rzekł Israel do Josefa: „Oto ja umieram, a będzie Bóg z wami, i przywróci was do ziemi ojców waszych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Mieczkowski

Jan Mieczkowski, właściciel znanego zakładu fotograficznego. „…obaczyć u Pika, jak stoi barometr i termometr, potem znowu zawracał na prawy chodnik, zatrzymywał się przed wystawą Mieczkowskiego, oglądał fotografie Modrzejewskiej — i szedł dalej.…” Katarynka

mieczmi

dziś popr.: mieczami. „Uderzać mieczmi o tarcze.” Noc listopadowa

miecznik

dostojnik, pierwotnie urzędnik dworski zarządzający zbrojownią. „Sam książę, ceniąc jego męstwo i znaczenie, a zarazem chcąc uniknąć kłopotów, na jakie narażały go ustawiczne zajścia graniczne, ofiarował mu urząd miecznika.” Krzyżacy

mieczowi złodzieje

złodzieje zbrojni w miecze. „Skarby mieczowi spustoszą złodzieje,” Konrad Wallenrod

międlenie

proces obróbki słomy z lnu lub konopi, który ma na celu uzyskanie włókna, z którego potem wyrabia się przędzę. „— Dopieroż by była uciecha: sprzątnąć, osuszyć, wymiędlić, a w późne zimowe wieczory prząść nitki złociste!"” O krasnoludkach i sierotce Marysi

miednica starop.

tu: naczynie miedziane. „Łszczy się jako miednica;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

miednik daw.

dziś popr.: miednica. + 3 inne znaczenia „Michał organistowy niósł za nim miednik z wodą święconą i kropidło.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

miedny daw.

miedziany, tu: brązowy. „o miednym grocie; tłumy mężów nim obala,” Odyseja wszystkie 10 wystąpień →

miedź

hartowana miedź służyła do wyrobu zbroi i uzbrojenia. + 3 inne znaczenia „Wybiegł naprzód i miedzią” Iliada to słowo w 2 lekturach →

miedza

pas ziemi nieuprawnej ciągnący się wzdłuż dwóch pól i oddzielający je. + 3 inne znaczenia „Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy, rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

miedziak

tu: brązowy medal. + 1 inne znaczenie „Toć ostatniego miedziaka onegdaj wydał...” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

Miedziński, Bogusław 1891–1972

polityk sanacyjny, wojskowy, publicysta; jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, a następnie Edwarda Rydza-Śmigłego; członek PPS-Frakcji Rewolucyjnej, Związku Strzeleckiego, POW (Polskiej Organizacji Wojskowej 1914–1921), podpułkownik piechoty WP, członek wywiadu wojskowego, przez cztery kadencje poseł na Sejm II RP (z list PSL „Piast", PSL „Wyzwolenie", BBWR), wicemarszałek Sejmu w l. 1935–1938, uczestnik zamachu majowego, minister ministrem poczt i telegrafów w rządzie Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Bartla, senator i Marszałek Senatu II RP; członek Prezydium Rady Naczelnej Obozu Zjednoczenia; w l. 1929–1938 red. nacz. „Gazety Polskiej", w 1934 r. przejął koncern Prasa Polska SA (od 1935 Dom Prasy SA); zwolennik eliminacji populacji Żydów polskich w drodze emigracji. „Miedziński składał ukłon dworski,” Kwiaty polskie

między Achiwy

między Grekami. „Ranny najwaleczniejszy mąż między Achiwy” Iliada

między ciały

dzis popr. forma: między ciałami. „Między licznymi kurcząt i jendyków ciały,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

między dworzany daw.

między dworzanami. „Między dworzany rósł więc podziw, a niektórzy oczom prawie nie chcieli wierzyć.” Krzyżacy

między Feltro a Feltrem

Obszar, w którym rządził Can Grande, rozciągał się między miejscowościami Feltre i Feltro. „On między Feltro a Feltrem się zjawi,” Boska Komedia

między gęste trupy daw. forma

dziś: między gęstymi trupami. „Grafa Kirkora między gęste trupy.” Balladyna

między Greki

dziś popr. forma N.lm: między Grekami. „Alboż to między Greki nie masz młodszych łudzi” Iliada

miedzy insze starop.

między innych, pośród innych. „I miedzy insze, jeden z wiela, policzony.” Treny

Między jej lochy zapadli przede mną

Jest tu mowa o innych, dawniejszych papieżach symoniakach. „Między jej lochy zapadli przede mną.” Boska Komedia

między Kopernikiem i Zygmuntem

tj. wzdłuż całego Krakowskiego Przedmieścia: pomnik Kopernika wzniesiony został w r. 1830 według modelu słynnego duńskiego rzeźbiarza Bertolda Thorwaldsena (1770–1844). Zygmunt: znana kolumna z posągiem króla Zygmunta III Wazy (1587–1632), wzniesiona w r. 1644 przez jego syna Władysława IV na Placu Zamkowym. „Sznur powozów i pstrokaty falujący tłum między Kopernikiem i Zygmuntem wyglądał jak stado ptaków, które właśnie w tej chwili unosiły się nad miastem dążąc ku północy.” Lalka

między Krzyżaki

dziś popr.: między Krzyżakami. „Mieczem, do którego najtężsi między Krzyżaki mocarze potrzebowali obu rąk, władał jak piórem, jedną.” Krzyżacy

między nami a tobą

«Przysięga, która była pomiędzy nami od czasów twojego ojca, niech będzie także teraz „między nami a tobą”», zob. Raszi do 26:28. „I rzekł do nich Icchak: „Pocóżeście przybyli do mnie; wszak wy nienawidzicie mnie, i oddaliliście mnie od siebie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

między owymi rozciętymi [połówkami]

u Cylkowa 'między kawały owe'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie nieprecyzyjności słowa 'kawały' w tym kontekście. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

między Polaki

dziś popr. forma N. lm: między Polakami. „Inni mówili, że samemu Kmicicowi idą służyć, bo takiego drugiego pułkownika nie masz ani między Polaki, ani między Szwedami.” Potop

Między Tupino a krynicą żywą ...

Św. Tomasz, dominikanin, opisuje tu miejsce urodzenia i życie św. Franciszka. Ten święty nie tylko był pierwszym ustawodawcą założonego od swojego imienia zakonu, był też natchnionym poetą. Jego [tak] zwane hymny słoneczne , tchną religijnym natchnieniem i strzelistą pobożnością: jest to najdawniejszy pomnik poezji włoskiej w języku ludowym, bo ten święty urodził się w roku 1172. Góra, na której leży Asyż, okryta jest śniegami, skąd wieją stale chłodne wiatry. Perugia, miasto o 12 mil włoskich od Asyżu odległe, cierpi chłód wielki, przeciwnie, kiedy promienie słoneczne odbijają się z tej góry, trapią ją nieznośne upały. Gualdo i Nocero, sąsiednie miasteczka Perugii, podbite przez nią i wielkim podatkiem uciskane. „Między Tupino a krynicą żywą” Boska Komedia

Międzynarodówka

pieśń rewolucyjna, hymn socjalistów. „Właśnie gwizdałem „Międzynarodówkę", wtórując w myśli — Eto budiet poslednij i rieszitielnyj boj, gdy nagle przesłonił mnie wysoki cień i ciężka dłoń spadła mi na kark.” Pożegnanie z Marią

Międzynarodówka Komunistyczna

por.: Komintern. „Nazwa Międzynarodówka Komunistyczna przywodzi na myśl powszechne braterstwo, czerwone flagi, barykady, Karola Marksa i Komunę Paryską, ale już Komintern oznacza wyłącznie zwartą organizację i konkretną doktrynę.” Rok 1984

międzyroże

głowa zwierzęcia między jego rogami. „Pokazywali też, że w miejscu, gdzie upadł Zbyszko, była jakby zaspa śnieżna i to właśnie go ocaliło — albowiem zwierz, przycisnąwszy go międzyrożem, nie podołał zgnieść mu do szczętu piersi ni krzyża.” Krzyżacy

Międzyrzec a. Międzyrzec Podlaski

polskie miasto w województwie lubelskim, w powiecie bialskim; w 1940 roku naziści utworzyli tutaj getto i zmusili do osiedlenia się w nim ok. 17 tys. Żydów z Międzyrzeca i okolic, później powstały tu również obozy jenieckie dla żołnierzy radzieckich, a następnie włoskich. „Bo tam nie byłam, byłam w Międzyrzecu.” Medaliony

Miej na poślednie koła pilne oko

dosł.: zwracaj uwagę na tylne koła; przysłowie to znaczy: myśl o tym, co się może zdarzyć. „Miej na poślednie koła pilne oko:” Pieśni

Miej nas na wodzy

trzymaj nas krótko, w karności i posłuszeństwie. „Miej nas na wodzy, niech nas nie rozpycha” Treny

miejsce

tu: posada, stanowisko pracy. + 1 inne znaczenie „Miejsce to jest jedno z takich, jakie najgoręcej pragnę otrzymać.” Latarnik to słowo w 2 lekturach →

Miejsce swe chytra gdy straciła dusza

W miejsce Judasza z dwóch przeznaczonych świątobliwych ludzi, losem na urząd apostolski wybrany był święty Mateusz ( Dzieje apostolskie , rozdz. 1, w. 21). „Miejsce swe chytra gdy straciła dusza?” Boska Komedia

miejsce swe osiędzie starop.

zajmie godne siebie (czy: należne sobie) miejsce. „A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie.” Pieśni

miejsce zwane pokuciem

Zaszczytne miejsce, gdzie dawniej stawiano bogów domowych, gdzie dotąd Rosjanie zawieszają obrazy. Tam wieśniak litewski sadza gościa, którego chce uczcić. „Zwane pokuciem, kwestarz ksiądz Robak zajmował.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

miejscowe wróbelki

quelea aethlopica ; Sztolcman: Nad Białym Nilem [autor powołuje się tu na pracę pol. zoologa i podróżnika Jana Stanisława Sztolcmana (1854–1928); red. W.L.]. „Przed wschodem i po zachodzie słońca przelatywały stada miejscowych wróbelków, tak niezliczone, że gdyby nie pisk i szum skrzydełek, można by je poczytać za chmury.” W pustyni i w puszczy

mielce

żarna, kamienie do ręcznego mielenia zboża. „Z tego znaku, gdy z miejsca, gdzie królewskie mielce” Odyseja

mieli mędrce nawet Scyty

ma tu Krasicki na myśli zapewne Anacharsisa, mędrca scytyjskiego z VI w. p. n. e., o którym tak pisze: „Filozof, rodem był z Scytii. Zwiedził greckie państwa dla nabycia tam większej doskonałości; jakoż wielce się wsławił wytwornością nauki i dowcipu w rozmowach, które miał z rozmaitymi mędrcami [...]. O nim powiadają, iż prawa porównywał do pajęczyny, w której tylko muchy więzną”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ); Scytowie — koczowniczy lud barbarzyński zamieszkujący w starożytności północne wybrzeża Morza Czarnego. „Zdobił Greki, lecz mieli mędrce nawet Scyty.” Satyry

Miemiec gw.

Niemiec. „…i bud, a głównie do katarynki grającej, na której jakiś zwierz zamorski, czerwono przystrojony i z pyska podobny do starego Miemca, czynił takie pocieszne skoki a figle, jaże się za boki brali ze śmiechu.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

miemiecki gw.

niemiecki. „— Musi, miemiecka to moda, bo jak Lipce Lipcami, zawdy się ziemniaki krajało na tyla, chyla oczków miały — kwękała sprzeczliwie Gulbasowa.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

mieniać daw.

zmieniać, zamieniać. „Nie będę mieniać z całą ziemian zgrają” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →

mieniać się daw.

zamieniać się. „Zajmują się też rozporządzeniami tyczącymi się dzieci, na przykład, jeżeli Houyhnhnm ma dwoje dzieci płci męskiej, mienia się z jednym ze swoich współbraci mającym dwoje płci żeńskiej; jeżeli jedno dziecię przez przygodę zginęło, a matka nie jest już w wieku p…” Podróże Guliwera

mienić daw., starop.; tu forma 3 os. lm: mienią

tu: wymieniać, wyliczać. + 3 inne znaczenia „Słoń roztropność zachwalał; żubr mienił powagę;” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

mienić się daw.

zmieniać się; tu: zmieniać wyraz twarzy. + 1 inne znaczenie „Mówił o zdrajcach, jak się Witołd mienił,” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →

miernie

umiarkowanie, niewybitnie; tu: słabo. + 1 inne znaczenie „Lepiej krótko, a dobrze, niż długo, a miernie.»” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

mierność

tu: umiar. „Rzekły: «Lepsza jest mierność niż zbytnie dostatki».” Bajki i przypowieści

mierny daw.

ani za silny, ani za słaby (w miarę). + 1 inne znaczenie „Wodze na morskim brzegu, gdzie wiatr ciągnął mierny,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

mierzchnącego

dziś popr.: zmierzchającego. „W ostatnich przebłyskach mierzchnącego dnia widziałem blask jej oczu pełnych łez — łez, które spłynąć nie chciały.” Jądro ciemności

mierzeja

piaszczyste przedłużenie półwyspu, przen. wybrzeże. „— Nie trzymają oni jej pewnie na pograniczu, ze strachu, bym jej nie odbił, jeno gdzieś ją na dalekie mierzeje wiślane albo morskie wywieźli.” Krzyżacy

mierzić

odstręczać; odrzucać. + 1 inne znaczenie „Nie mierżę, ja, co mniej jestem, jak niczem!” Antygona to słowo w 2 lekturach →

mierzić się daw.

dziś bez strony zwrotnej; budzić odrazę, niechęć. „Gdyby nie nadzieja, że ją wkrótce odnajdę, nie otrzymałbyś odpowiedzi, bo gdy życie się mierzi, to i pisać się nie chce.” Quo vadis

mierzwa

zgnieciona słoma stosowana jako podściółka dla bydła. + 2 inne znaczenia „I nie pokrywaj chwastu mierzwą, aby” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

mierzyć czym

oceniać ze względu na co. „Ale dosytem mierzysz i przyrodzonemi” Treny

mierzyn

koń niewielkiego wzrostu. + 1 inne znaczenie „Tamci moi pachołcy — rzekł, ukazując na dwóch Turczynków, podarowanych mu przez Sulimczyka Zawiszę, i na dwóch tęgich parobków, którzy siedząc na mierzynach, prowadzili rycerskie ogiery.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

mierzyn żmudzki

koń żmudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i Żmudzi, głównie do prac rolnych i do zaprzęgu; mierzyn — koń średniego wzrostu, niezbyt wielki. „— Tutejszej małej szlachty siła stanie na pierwszy odgłos, ale oni jeno mierzyny żmudzkie mają, nie bardzo do służby zdatne.” Potop

mieść daw.

miotać, rozsiewać. „Zielsko i pianę miecąc morskiego łożyska:” Iliada

mieście grać powinni gw.

mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Psiekwie — mieście grać powinni;” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →

miescki gw.

miejski. „— To se miesckich przykupiemy, nie stać to nas?!” Chłopi, Część czwarta - Lato

miesckie gw.

miejskie. „Tak mi się już przejadło to miesckie jedzenie, co ochotnie siędę przed miską ziemniaków z barszczem — śmiał się wesoło.” Chłopi, Część czwarta - Lato

mieścy

miejscami, tu i ówdzie. „I dąb, choć mieścy przeschnie, choć list na nim płowy,” Fraszki

miesiąc daw., daw., poet.

księżyc. „Niech ten miesiąc ginie!” Balladyna to słowo w 7 lekturach →

miesiąc czasu

błąd logiczny: na miesiące nie liczy się niczego innego poza czasem. „— Gońców rozsyłaj, gońców rozsyłaj, bo miesiąc czasu tylko zostaje.” Pan Wołodyjowski

miesiąc na młodziku

księżyc po nowiu. „«Kiedy miesiąc na młodziku,” Ballady i romanse

miesić

rozrabiać ciasto. „Chodząc, krzątając się, naglądając wszystkiego, a to i owo własnymi rękami dokonując, żale swe wypowiadała dwóm pomocnicom swym, dużym i silnym dziewkom, z których jedna chleb miesiła, a druga bieliznę prała.” Nad Niemnem

miesięczna noc

noc księżycowa. „w cichą, miesięczną noc” Hymny

miesięczne koło

tu: księżyc. „— Jak to miesięczne koło!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

miesięczny daw., poet.

księżycowy; miesiąc (daw., poet.): księżyc. „Tak w noc miesięczną wyglądają świetnie” Grażyna to słowo w 3 lekturach →

miesięcznym sierpem

sierpem księżyca; miesiąc (daw.): księżyc. „Śniło mu się, że po modrym niebie chodzi, miesięcznym sierpem gwiazdy kosi i w stogi je wielkie u bożych stóp składa...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

mieski gw.

miejski. „— Któren mieskie wycieruchy przekłada, o takiego żadna nie stoi!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

mięsopust daw.

ostatki, trzy ostatnie dni karnawału przed Wielkim Postem. + 1 inne znaczenie „— A waść to patrzysz jakby na teatrum w mięsopust!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

mięsopust prawy

prawdziwe widowisko karnawałowe (zapustne), w czasie którego między gawiedź uliczną rzucano przysmaki, co wywoływało bójki. „Wierzę, że tam na niebie masz mięsopust prawy” Fraszki

mieszać

tu: wywoływać popłoch, strach i zagubienie. „Koń ich miesza, który się na ziemi wywrócił;” Iliada

mięszać

dziś popr.: mieszać. „Jestże jaki zły duch w najczystszych sercach ludzi, który je mięsza i przerzuca za kres dobrego?” Anhelli

mięszał

daw. forma; dziś: mieszał. „Diabeł mięszał żółć w biedaku,” Kordian

mieszczanów

dziś popr.: mieszczan. „I tego nawet nie dopuszczę, żebyć mieli ścinać na tym samym suknie, na którym mieszczanów ścinają.” Krzyżacy

mieszczański synu

w słowach tych znajduje wyraz przekonanie, że „dworska" filozofia materialistyczna XVIII wieku, wywierając wpływ na mentalność mieszczan i łącząc się z ich dążeniami emancypacyjnymi, doprowadziła w efekcie do rewolucji francuskiej 1789 r. Na przekonaniu o tym, że toczy się śmiertelna walka między dwoma ideałami etycznymi: mieszczańskim i feudalnym opiera się m.in. struktura tragizmu Nie-Boskiej komedii . „Mylisz się, mieszczański synu.” Nie-Boska komedia

mieszczany

dziś popr. forma N. lm: mieszczanami. + 1 inne znaczenie „— Jest ci hajno na górce stara taka rudera, komin ano tylko i kawał muru, co powiadają, że tam dawnymi czasy grafy siedziały; ale teraz pustka to i mieszczany tylko tam czasem po cegłę jeżdżą, jak któremu trzeba.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

mieszek daw.

mały miech, urządzenie służące do tłoczenia powietrza. + 2 inne znaczenia „Mieszek pozwoli, ale bez przesady;” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

mieszkać starop., daw.

zatrzymywać się, ociągać się. + 1 inne znaczenie „Król, niewiele mieszkając: «Rad bych był, powiada,” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →

mieszkał na tych samych schodach

tu: mieszkał w tej samej kamienicy, na tej samej klatce schodowej. „Sandersiak, jak wiadomo, mieszkał na tych samych schodach, co Dżek, więc Dżek bał się, żeby matka się nie dowiedziała.” Bankructwo małego Dżeka

mieszkania przyczyny

przyczyny spóźnienia się. „A szukał twego mieszkania przyczyny” Fraszki

Mieszko

Mieszko I (ok. 935–992) z dynastii Piastów, książę polski, pierwszy historyczny władca Polski od ok. 960 r. W roku 966 przyjął chrzest i rozpoczął chrystianizację państwa. „Dopieroż kiedy nastał wnuk onego Ziemowita, Mieszko, przyszedł taki ścisk na one ludki, że się za dnia pokazywać bynajmniej nie śmiały, a tylko o zmroku wyłaziły z kąta, żeby się czym nie bądź posilić.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

miętka

zdr. od: mięta. „Dobra-ć i miętka, co ją najdzie wszędzie;” Pieśni

miętki daw., gw.

miękki. „— wykruszył kłos, ziarno było dorodne i pełne, ale jeszcze miętkie — za dwa tygodnie czas mu będzie pod kosę!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

miętkiej

dziś popr.: miękkiej. „Na miętkiej gdy rozkosznie spoczywał pościeli,” Bajki i przypowieści

mietlica gw.

wysoka trawa o drobnych kłoskach zebranych w wiechy. + 2 inne znaczenia „Kobusowa zaś uwijała się po bokach, próżno chcąc się przedrzeć do strażników, nad którymi co chwila trzęsły się zaciśnięte pięście, a gdzieniegdzie już i kij albo utytłana mietlica.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

miętszy forma gw.

dziś popr.: miększy. „Mróz sfolżał i ociepliło się zdziebko, wichry jakby zdychały, bo ino od czasu do czasu przedmuchnęły świat, ale już miętsze i nie tak swarliwe, niebo zaś się wyrównało kieby to pole zbronowane, a pokryte wielgachną siwą, zgrzebną płachtą, a tak nisko się opuśc…” Chłopi, Część druga - Zima

mieżdunarodnyje otnoszenija z ros.

stosunki międzynarodowe. „«Mieżdunarodnych otnoszenij»” Kwiaty polskie

migdałów

hebr. שְׁקֵדִים ( szkedim ): ‘migdały’. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

migdały

przenośnie: fircyki, oszuści. „— To migdały!” Lalka

Migdol z hebr.: wieża, warowne miasto

zapewne wymienione w Biblii Migdal-Gad w Judzie lub Migdal-El, kilkadziesiąt km na wschód od nadmorskich miast fenickich. „— Książę chce posłać sześć talentów dla armii wschodniej, co zrobią nasi bankierzy w Chetem i Migdolu.” Faraon

migota

dziś popr. forma 3os. lp cz.ter.: migoce a. migocze. „Zwraca się, kędy jej sztandar migota;” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

Mijają ludzkie pokolenia

ten i następne wierszowane cytaty w tekście tego rozdziału pochodzą z poematu Włodzimierza Zagórskiego (1834–1902) Król Salomon (dedykowanego Bolesławowi Prusowi), opartego na motywach biblijnej księgi Eklezjastes . Fragment, z którego pochodzi ten i następne cytaty, ukazał się w zbiorze Z teki Chochlika w r. 1881. „I nie masz bólów ich wspomnienia.” Lalka

mika

błyszczący minerał, niekiedy mylony ze złotem. „Jego małe oczka połyskiwały ciekawością jak dwa kółeczka z miki — choć usiłował się zachowywać dość wyniośle.” Jądro ciemności

mikado

tytuł cesarza Japonii. „Na ulicy panował ogromny ruch, procesje z odgłosem bębnów, urzędnicy celni, oficerowie i żołnierze w niebieskich kretonach, z nabitą bronią, przyboczna gwardia mikada w swoich jedwabnych kaftanach, w pancerzach i mnóstwo innych wojskowych różnych stopni.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Mikołaj Powała z Taczewa ok. 1380–ok. 1415

rycerz i dyplomata, powołany do rady wojennej przed bitwą pod Grunwaldem. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy

Mikołaj Trąba ok. 1358–1422

duchowny i polityk, podkanclerzy koronny w latach 1403–1412, później arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski. „…i Sędziwój z Ostroroga, i sędomierski Mikołaj z Michałowic, i proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, księcia…” Krzyżacy

Mikołaj z Moskorzowa

dowódca obrony górnego zamku w Wilnie w 1390. „Gdyby nie Mikołaj z Moskorzowa, nie Jaśko z Oleśnicy, a nie chwalący się, gdyby i nie my, nie byłoby już Wilna.” Krzyżacy

mikrotom

aparat do krajania bardzo cienkich skrawków tkanek roślinnych czy zwierzęcych, które bada się pod mikroskopem. „„Pewno, że tego sentymentu — myślał — nie można ani krajać mikrotomem ani zgoła obejrzeć pod mikroskopem, ale cóż z tego, kiedy sentyment istnieje i jest takim samym faktem spełnionym jak najlepiej opisany bakcyl".” Ludzie bezdomni

Mikuła Sielaninowicz

postać fikcyjna, bohater ruskich bylin; chłop, niezwykły siłacz; nosił przydomek oracz, dołączył do drużyny Wolgi. „…tej, którzy w kursie swym mieli wykład „bylin" o bohaterach przedwłodzimierzowskich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem…” Syzyfowe prace

mila

dawna miara odległości o różnej wartości, zależnie od regionu i epoki; mila w państwach zaborczych mierzyła ok. 7,5 km. + 3 inne znaczenia „Jazda wydawała się ciężka i długa, chociaż do kolei była niecała mila.” Granica to słowo w 4 lekturach →

mila egipska

trzy mile jeograficzne. „Nasza piechota maszeruje na dzień około trzynastu mil egipskich.” Faraon

mila francuska

dawna miara odległości równa ok. 4 km. „Ten wspaniały rumak, choć głowę nosił niżej kolan, mógł jednak przebyć z osiem mil francuskich dziennie.” Trzej muszkieterowie

milady ang.

dawny tytuł grzecznościowy używany wobec arystokratek. „— Nie trzeba, ażeby milady była przez tego dudka widziana — rzekł do siebie nieznajomy.” Trzej muszkieterowie

Miłaszewski, Stanisław 1886–1944

dramatopisarz, poeta, recenzent literacki; współpracownik pism nacjonalistycznych (m.in. „Myśli Narodowej"), kierownik działu literackiego narodowo-radykalnego tygodnika „Podbipięta" wyd. w Warszawie w l. 1936–1937 pod red. Jana Rembielińskiego; od 1937 r. prezes Zjednoczenia Polskich Pisarzy Katolickich, ultrakatolik, nie był księdzem. „Ksiądz Miłaszewski z « Podbipięty»” Kwiaty polskie

Milcz, wilku przeklęty

W pierwszej pieśni Piekła lwica symbolem jest chciwości. Plutus, że jest demonem skąpców, dlatego poeta mówi doń: „Przeklęty wilku". „Spojrzał i mówił: «Milcz, wilku przeklęty!” Boska Komedia

Milczmy raczej

Bóg się z modlitw, Szatan z przeklęstw śmieje — zdanie to, mające formę pełnego goryczy aforyzmu, stanowi świadectwo zagubienia duchowego hrabiego Henryka, pozostającego między tym, co boskie, a tym, co szatańskie. Ma on nie do końca jasne przeczucia obu tych sfer. „Milczmy raczej — Bóg się z modlitw, Szatan z przeklęstw śmieje.” Nie-Boska komedia

milczże

milcz koniecznie (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ). „Milczże, bałamucie...” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

miledi z ang. milady

żona lorda. „Wtem miledi, bóg-kobieta,” Zemsta

miles cinctus łac.

rycerz pasowany. „Jeśli zamrze, to przed Bogiem jako miles cinctus stanie, a jeśli nie, to reszty w Ciechanowie albo w Warszawie dopełnim.” Krzyżacy

miles praeciosus łac.

bezcenny żołnierz. „— Proszę, takiż to miles praeciosus...” Potop

milicjant

formacja, która pilnuje porządku w kraju Maciusia, nosi nazwę policji, ale jej funkcjonariuszy autor nazywa często milicjantami. Milicja i policja to wyrazy bliskoznaczne, oba oznaczają zorganizowaną grupę ludzi przygotowanych do walki, których obowiązkiem jest pilnować porządku i zapewniać spokój w społeczności, np. w mieście czy w państwie. Nazwa policja pochodzi od łac. politia i gr. politeia , a te słowa oznaczały pierwotnie sztukę zarządzania miastem, utrzymywania porządku w mieście, zaś milicja wywodzi się od łac. militia , co znaczyło: służba wojskowa. W Polsce przed II wojną światową używano obu tych słów, w latach 1944–1990 stróżów prawa nazywano oficjalnie Milicją Obywatelską, a potem przywrócono nazwę Policja. „— Patrz, co ty za milicjant.” Król Maciuś Pierwszy

milieu fr.

środowisko. „— takie milieu to ostatnia zgnilizna i rozpusta...” Moralność pani Dulskiej

milimeter

dziś popr.: milimetr. „Dziurawe buty, absolutnie wzięte (jeżeli notabene był w nich milimeter rzemienia, zasługujący na to, aby był absolutnie czy tam inaczej brany), nie mogły być przyczyną owego uczucia nędzy.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

mille lire wł.

tysiąc lirów. „— Mille lires...” Ludzie bezdomni

Miller

Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik mi.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. „…z własne słowo jakby na łańcuchu w Siewierzu; i do Wrzeszczowicza, i do pułkownika Sadowskiego, Czecha i lutra, który pod Millerem służył, a który duszę mając szlachetną, starał się odwieść groźnego generała od napadu na klasztor.…” Potop wszystkie 9 wystąpień →

Miller zdumiał

dziś popr.: zdumiał się. „Miller zdumiał; nie spodziewał się takiego przyjęcia ani takich puszkarzy na Jasnej Górze.” Potop

miłość starop.

łaska. „Była radość, była miłość, było widzenie tworca” Bogurodzica

miłość i wierność

hebr. חֶסֶד וֶאֱמֶת ( chesed weemet ): ‘dobroć i prawda’. «Dobry uczynek, który robi się wobec zmarłego to prawdziwa dobroć, ponieważ nie ma oczekiwania, że się on za to odwdzięczy», zob. Raszi do 47:29. „I osiadł Israel w ziemi Micraim, w krainie Goszen; i nabywali posiadłości w niej, i rozplenili się i rozmnożyli się wielce.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

miłość przeciw synowi

dziś: miłość do syna. „Miłość przeciw synowi jako nie uwiodła.” Odprawa posłów greckich

miłość własna, przecząca, co drugim należy

tj. egoizm. „Miłość własną, przeczącą, co drugim należy” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

miłość wolna

swobodny związek, wolny od „przesądów", poza przyjętymi w społeczeństwie „uświęconymi" normami; hasło „wolnej miłości" było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX. „A miłość wolna?...” Wesele

Miłość, co mówi do mojego ducha

Początek jednej z najpiękniejszych pieśni miłosnych Dantego. „«Miłość, co mówi do mojego ducha»” Boska Komedia

Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy

Czytelnik raczy zauważyć, że poeta wszystkie trzy części swojej Boskiej Komedii , to jest Piekło , Czyściec i Raj , kończy słowem: Gwiazda. To słowo trzy razy powtórzone, symbolem jest troistego światła Wiary, Nadziei i Miłości, które ducha całej ludzkości zarazem oświeca, podnosi i do siebie pociąga. „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy.” Boska Komedia

Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy ...

czwarta pieśń chóru, obejmująca wersy 806–881 tekstu oryginalnego. „Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy,” Antygona

miłością z pierwszego ogniska

Pierwsze ognisko, pierwsza siła, pierwsza miłość: tymi i tym podobnymi frazesami często napotykamy orzeczonego Boga przez poetę. „Płonąć miłością z pierwszego ogniska.” Boska Komedia

Miłosna

wieś i stacja kolejowa 18 km na południowy wschód od Warszawy. „A potem, kiedy byliśmy już za Miłosną, dodał:” Lalka

Miłosnicy mądrości

filozofowie, przyrodnicy. „Miłośnicy mądrości tak nam powiedają,” Fraszki

miłosnik starop.

zalotnik, kochanek. „Nadzieje kładzie w gładkim miłosniku pani.” Pieśni

Milton, John 1608–1674

poeta angielski, po utracie wzroku główny swój utwór, Raj utracony , dyktował żonie i córkom. + 1 inne znaczenie „Nie przychodził mu na myśl ani Tasso wielką pieśń swoją snujący w celi więziennej, ani Milton śpiewający o raju w wiekuistych ciemnościach ślepoty.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Miłujcie bliźnich, co wam źle robili

Słowa Chrystusa Pana według Ewangelii św. Mateusza. „«Miłujcie bliźnich, co wam źle robili».” Boska Komedia

miłymiście gośćmi

skrót od: miłymi jesteście gośćmi. „Koledzy, miłymiście gośćmi w Elsynorze.” Hamlet

mima z gr.

mim, aktor występujący w mimie czyli skeczu, farsie, komicznej scence. „Za czym słynny mima, Parys, przedstawiał przygody Iony, córki Inacha.” Quo vadis

mimo daw.

czyli: oprócz. + 1 inne znaczenie „Patrząc mimo oszalałego sternika, który potrząsał pustą strzelbą i wrzeszczał w stronę brzegu, dostrzegłem niewyraźne ludzkie postacie; biegły zgięte we dwoje, skakały, sunęły jedna za drugą, widzialne tylko częściowo i znikające niebawem.” Jądro ciemności to słowo w 5 lekturach →

mimo libraryją

koło księgarni. „Idąc mimo libraryją,” Fraszki

mimo mężne wytrwanie

dziś popr. składnia: mimo mężnego wytrwania. „Mimo mężne wytrwanie ból wielki go przeszył...” Iliada

mimo nasze męstwo

dziś popr.: mimo naszego męstwa. „Te nas ocalą, jeśli mimo nasze męstwo” Iliada

mimo niego daw.

obok niego. „…się bowiem wraz ze Scroogem przy drzwiach jednego z piekarzy i podnosząc pokrywy naczyń w chwili, gdy niosący je przechodzili mimo niego, okadzał ich posiłek dymem swej pochodni.…” Opowieść wigilijna

mimo trudność, mimo czujne straże

dziś popr.: mimo trudności, mimo czujnych straży. „Mimo trudność, mimo czujne straże,” Iliada

mimo uszy

dziś popr.: mimo uszu. „Tak mówili, lecz on to puścił mimo uszy.” Odyseja

mimochętnie

wbrew chęci. „Ażem do życzeń jego mimochętnie” Hamlet

mimojazdem

dziś: mimochodem. „Rzekł Rejent mimojazdem: «Ja mówiłem wczora,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

mimoza

rodzaj tropikalnych i subtropikalnych roślin, z których najbardziej znana jest mimoza wstydliwa, wyróżniająca się wrażliwością na dotyk (stąd określenie „mimoza" na osobę delikatną, nadwrażliwą). „Ten stromy brzeg kamienny wziął w siebie wiele pracy ludzkiej, zanim ze spiętrzonej nad morzem, gołej, urwistej skały przeobraził się w zbocze ogrodów i pałaców, pokryte alejami kosmatych palm, gąszczem drzew figowych i mimozy.” Granica

mina daw., daw., z fr.

1,5 kilograma [jednostka wagi równa w zależności od czasu i miejsca 1/60 lub 1/100 talentu, czyli od ok. 0,5 kg do ok. 1,5 kg. Red. WL.]. + 1 inne znaczenie „Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do min sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich.” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

minaret z tur.

wieża przy meczecie. „…ali opowiadać, a gęsto słowami rzucać, widziało się w ich opowiadaniach cały ów świat wschodni: Bachczysaraj i Stambuł, i minarety, i świątynie fałszywego proroka, i błękitne wody Bosforu, i fontanny, i dwór sułtański, i mrowia ludzkie w kamiennym grodzie, i w…” Pan Wołodyjowski

mincarz a. mincerz

rzemieślnik zajmujący się biciem monet i medali. „A mincarz: «Bluźnisz na twą gębę całą,” Boska Komedia

Mincel

wśród mieszkańców Lublina do dziś utrzymuje się wersja, że pierwowzorem Minclów z Lalki byli lubelscy kupcy tegoż nazwiska. „— Wszyscy przecież znamy Mincla.” Lalka

Mindowe ok. 1203–1263

Mendog, wielki książę (1235–1253), a następnie król Litwy (1253–1263); doprowadził do zjednoczenia księstw plemiennych, osadził swego syna na podbitej Rusi Czarnej w Nowogródku; w 1251 r. przyjął chrzest, aby papież Innocenty IV wyraził zgodę na jego koronację, która odbyła się w 1253 r.; w 1261 r. powrócił do wiary przodków i wspierał walczących z Krzyżakami pruskimi i inflanckimi Żmudzinów. Zginął w wyniku spisku miejscowych książąt; jego krwawe rządy i burzliwe dzieje stały się tematem dramatu Juliusza Słowackiego Mindowe (1829). „Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Minerwa mit. rzym.

pierwotnie bogini sztuki i rzemiosła, ale także bogini mądrości, nauki, sztuki i literatury. + 2 inne znaczenia „Żagiel mój tchnienie rozdyma Minerwy,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Minerwa nad Marsem przemaga

mądrość góruje nad walecznością; Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, odpowiednik gr. Ateny; Mars (mit. rzym.) — bóg wojny, odpowiednik gr. Aresa. „Jakkolwiek wielu dziełami wojennymi wsławiony, wyglądał więcej na statystę niż na wojownika; ci, którzy go bliżej znali, mówili też, że w obliczu pana wojewody Minerwa nad Marsem przemaga.” Potop

miniasty gw.

ktoś z tęgą miną; dorodny, okazały. „Chłopy były drobne i chuderlawe, z miejska w czarne kapoty odziane, ale sielnie miniaste; wąsiska im sterczały kiej wiechy konopne i oczyma toczyli górnie, jednako rozmowni byli, a obejście mieli delikatne i mowę zgoła pańską.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

minier a. miner daw.

górnik. „Wyborny z ciebie minier!” Hamlet

minister

pastor, duchowny protestancki. „Kazałem ministrowi Adersowi w gwiazdy patrzyć...” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

minister kalwiński

duchowny kościoła protestanckiego. „Aż na podwórzu spotykamy ministra kalwińskiego, któren kapitana Szenberka na śmierć gotował, tego, co go wczoraj postrzelili pod chorągwią pana Firlejową.” Ogniem i mieczem

ministrantura

zbiór liturgicznych odpowiedzi ministranta w czasie mszy. „Michał organistów służył do mszy i, jak zawdy, tak trząchał dzwonkami, że w uszach brzęczało; wykrzykiwał ministranturę, a latał ślepiami za jaskółkami, które kiej niekiej śmigały po kościele, zbłąkane i trwożnie świegolące.” Chłopi, Część czwarta - Lato

minoderia

wdzięczenie się, mizdrzenie się. „Ciemny dzień wchodzący spod uniesionej rolety, klapanie deszczu i ta jej minoderia zesumowały się w coś nieznośnego.” Granica

Minona

siostra Morara, córka Tormana, śpiewa przed królem pieśni nieszczęśliwej Kolmy, płaczącej po stracie Salgara. „Patrz, idą też bardowie pieśni: siwy Ulin, wspaniały Ryno, czarowny pieśniarz Alpin i żałosna, cicha Minona.” Cierpienia młodego Wertera

Minos mit. gr.

według mitu starożytności pogańskiej, sędzia umarłych; poeta, chcąc powiększyć zgrozę obrazu piekła, zrobił go potwornym i przydał mu ogon. Ta fantastyczna postać nie jest wszakże dowolnym wymysłem poety, ma swój cel i znaczenie. Albowiem okropności miejsca i zgrozie, jaką grzech w pobożnej duszy chrześcijańskiej obudza, najściślej odpowiada. + 2 inne znaczenia „Tam straszny Minos z czołem nasrożonym” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

minstrel ang. minstrel , fr. ménestrel, daw.

śpiewak, rybałt; średniowieczny popularyzator pieśni trubadurów (poetów i muzyków tworzących lirykę prowansalską) w XIII–XIV w. w Europie Zachodniej; niektórzy minstrele byli rezydentami na dworach, inni wędrowali od miasta do miasta, niekiedy również pisali własne utwory. + 2 inne znaczenia „Przy pełnych kielichach śpiewają minstrele,” Dziady, część III to słowo w 4 lekturach →

Minyowie

plemię przedgreckie zamieszkujące Beocję, później wyparte do Azji Mniejszej. „Grodzie Miniów panował, najmłodsze stworzenie;” Odyseja

mio caro wł.

mój drogi.

miodek

tu: miód pitny, gatunek napoju alkoholowego. „Bo lubię stary miodek i kocham gorzonnę,” Balladyna

Miodowa

przy ul. Miodowej (która wówczas zaczynała się przy ul. Senatorskiej; przedłużenie Miodowej do Krakowskiego Przedmieścia nastąpiło pod koniec roku 1887) w dawnym pałacu Paca mieścił się od r. 1875 Sąd Okręgowy. (Nazwa od gen. Ludwika Paca, który przebudował go w r. 1823; pałac wypalony w r. 1944 jest obecnie całkowicie odbudowany. Mieści się tu Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej). „„Rozumie się, że jedzie baba na Miodową.” Lalka

miodowar

wytwórca napoju alkoholowego z miodu (por. piwowar). „…dążyły cechy z chorągwiami, a więc rzeźnicy, piekarze, szewcy, złotnicy, konwisarze, szychterze, płatnerze, kordybanci, miodowarzy, i ilu tylko innych jeszcze było; z każdego ludzie wybrani szli za swoją chorągwią, którą niósł okazalszy od wszystkich urodą cho…” Potop

miodu

hebr. דְּבַשׁ ( dwasz ): ‘miód’ lub ‘syrop uzyskiwany z daktyli albo winogron’. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

miodu z osiego gniazda

osy nie wytwarzają miodu. „To jajeczko ptasie gdzie zdybał, to wróblątko z tej gromady, co się na bliskiej topoli wywiodła, ułupił, to trzcinką wydrążoną parę kropel miodu z osiego gniazda dobył, a wszystko dla starego króla.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

mioł gw.

miał. „bary mioł jak chlebny piec.” Wesele

miotać

rzucać. „Zrywa płaszcz, Mistrza znak na ziemię miota,” Konrad Wallenrod

miotać się w co starop.

rzucać się w co; 3. os. lp: miece : miota, rzuca, ciska. „Zły mnich we wszytko się miece.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

mir daw.

starosłowiańskie, używane jeszcze w staropolszczyźnie słowo oznaczające pokój, przymierze. + 3 inne znaczenia „Jednały jej te opowiadania wielki mir wśród młodszych dworzan i panien — była więc wdzięczna Zbyszkowi — i teraz starała się pocieszyć młodzianka w smutku, jakim przejęła go nieobecność Danusi.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

mir nichts, dir nichts niem.

mnie nic, tobie nic; idiom: ni z tego ni z owego. „Tak niby — mir nichts, dir nichts?” Moralność pani Dulskiej

Mir wypowiedział starop.

zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się" wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. „Mir dawno wypowiedział, i cnocie, niedbały,” Pieśni

Mira

tak zwana okolica blisko Padwy. „O, gdybym uciekł w okolice Miry,” Boska Komedia

mirabilia łac.

cuda, osobliwości. „— rzekł — mirabilia to są, dobrodzieju, złotego pióra warte!” Pan Wołodyjowski

Miraż

kabaret działający w Warszawie w l. 1915–1921 w lokalu Kina Mirage na rogu ulic Nowy Świat i Świętokrzyska; wśród autorów związanych z tą sceną figurowali Andrzej Włast i Jan Brzechwa. „Dziś premiera.” Kwiaty polskie

miriady z gr. myriás , myriádos

mnóstwo, niezliczona liczba. + 2 inne znaczenia „Po niej gwiazd mirijady zapali i słońca;” Kordian to słowo w 4 lekturach →

mirt z gr.

rodzaj obejmujący ok.60 gatunków krzewów, w starożytności roślina poświęcona Afrodycie, Demeter, Apollinowi, symbol miłości i męstwa; z destylatu liści i jagód wyrabiano środek kosmetyczny. + 1 inne znaczenie „Stały na nich pomiędzy kilku mirtami i rozmarynami kwitnące fuksje i róże miesięczne.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

mirzać się

znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. „a jak trza sie mirzać z czego,” Wesele

mirziączka a. mierziączka starop.

obrzydzenie, wstręt, ohyda. „Mirziączki se mną nabywasz!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Mischling niem.

mieszaniec, kundel. „Jak się później dowiedziałem, Marię, jako aryjsko-semickiego Mischlinga, wywieziono wraz z transportem żydowskim do osławionego obozu nad morzem, zagazowano w komorze krematoryjnej, a ciało jej zapewne przerobiono na mydło.” Pożegnanie z Marią

miserere łac.

słowo rozpoczynające Ps. 51, będący psalmem pokutnym i żałobnym, zawierającym błaganie do Boga o pomoc. Po polsku incipit tego psalmu brzmi: „Zmiłuj się nade mną, Boże, w łaskawości swojej".

Miserere mei łac.

Zlituj się nade mną. + 1 inne znaczenie „Co w skrusze wołał: Miserere mei!” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

Miserere mei, Deus łac.

„Boże, zmiłuj się nade mną"; fragment pieśni religijnej Miserere , opartej na biblijnym Psalmie 50., do której ok. 1630 r. muzykę skomponował Gregorio Allegri (1582–1652). „— „Miserere mei, Deus".” Chłopi, Część czwarta - Lato

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.