Litera M

1120 słów, strona 4 z 5.

Misericordes beati: Słowa Chrystusa Pana według Ewangelii Św. Mateusza: „Błogosławieni miłosierni, albowiem oni dostąpią miłosierdzia". „Misericordes beati śpiewano,” Boska Komedia
misiarski kozik: nożyk do kastrowania zwierząt. „A to i koziki sielne, prawdziwie misiarskie nalazły się la chłopaków, i cała paczka machorki dla Tomasza.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
misiurka: hełm złożony z dzwonu w formie metalowej płaskiej miski z doczepionym do niego osłaniającym głowę, kark i szyję kapturem kolczym; element uzbrojenia pochodzenia wschodniego. + 1 inne znaczenie „…i guzami na spięciach, półpancerze, nabrzuszniki, ryngrafy, stalowe harnasze wielkiej ceny, hełmy polskie i tureckie oraz misiurki z wierzchami od srebra.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
miss Jenny: bohaterka powieści Hermesa Miss Fanny Wilkes (1766). Jan Tymoteusz Hermes (1738–1821), jest autorem także napisanej na wzór powieści Goldsmith'a i Fieldinga powieści Podróż Zofii z Kłajpedy do Saksonii , w której opisywał życie i stosunki w Niemczech. „O, jakże miło było usiąść sobie w niedzielę w jakimś kąciku i utonąć myślą w zmiennych kolejach losu jakiejś miss Jenny.” Cierpienia młodego Wertera
Missis ang. Mrs , czyt. mysys: pani. „Missis Pennell przejrzała rachunki i pokazała mężowi.” Bankructwo małego Dżeka
misterium: u staroż. Greków niedostępne dla niewtajemniczonych obrządki religijne. „Zasypane tabaką, wychudłe, nędzne, siwe, potworne, z czerwonymi oczami, były jak Parki odprawiające tajemnicze misterium swoje.” Ludzie bezdomni
mistrz: tu: kat. „— Będzie miał książę dwa rożny do kuchni: jeden z waćpana, drugi z jego miecza, albo najmie waści za mistrza, albo każe na wasanu zbójów wieszać lub sukno na barwę będzie waspanem mierzył!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Mistrz Adam: rodem z Brescii, na żądanie hrabiego z Romeny, chcącego fałszerstwem monety poprawić zły stan swojego skarbu, fałszował złote floreny mieszaniną podlejszych metali, za co był na stosie ogniem spalony. Puchlina wodna oznacza chorobliwy stan finansowy tych krajów, co zniżaniem wewnętrznej wartości monety chcą sobie chwilowo dopomóc. Przypomnienie tego, co mistrz Adam miał niegdyś, a czego teraz brak czuje przez własną winę, piękne jest i prawdziwe! Tasso, który często w cudze odziewał się pióra, miał wyraźnie to miejsce przed oczyma w Jerozolimie Wyzwolonej , Pieśń XIII. „Cień mówił, «patrzcie na mistrza Adama!” Boska Komedia
Mistrz na mnie spojrzał ...: W scenie zapełniającej koniec tej pieśni byłoby daremnym szperaniem szukać symbolicznego znaczenia. Ale za to czytelnik może podziwiać prawdę i piękność poetyczną, za pośrednictwem których Dante umiał ożywić swoją nieśmiertelną epopeję życiem dramatycznym. „Takim, co milcząc, «milcz» mówił zarazem.” Boska Komedia
Mistrz Pool: słynna firma krawiecka w Londynie. „Pojechali obadwaj w skok do Częstochowy, obstalowali frak u tamtejszego mistrza Poola, który ubierał Hipolita — i gotowy frak z kamizelką najostatniejszej mody tudzież najmodniejszymi etcaeterami nadesłany został do Nawłoci przez „umyślnego" w słoneczny jesien…” Przedwiośnie
Mistrz Symon: Szymon czarnoksiężnik, (według Dziejów Apostolskich , rozdz. 8); widząc że Duch Święty napełniał tych, na których głowę wkładali ręce apostołowie, dawał pieniądz Piotrowi mówiąc: „Daj mi też moc, ażeby ten, na którego ja dłoń moją włożę, mógł przyjąć Ducha Świętego". Na to Piotr odpowiedział: „Potępiony jesteś ze swymi pieniędzmi, jeżeli mniemasz, że dar boży za pieniądz można kupić". Od tego to Szymona występek nazwany tu w trzecim oddziale kręgu ósmego, nadawanie i zyskanie urzędów kościelnych za pieniądze, nazywa się symonią, a symoniakami ci wszyscy, co kupczą rzeczami duchownymi. Kara ich zastosowana do ich winy. Jak za życia wywracali porządek kościelny, tak z głowami na dół uwięzione mają nogi, a ogień Ewangelii stał się dla nich żarem piekielnym, palącym ich stopy. Dla jedynej w swoim rodzaju godności papieskiej przeznaczony jest jeden tylko otwór, w którym jeden tylko papież naraz karę odbywa. Gdy inny, który jako symoniak zeszedł ze świata, przybywa, by zająć jego miejsce, poprzednik spada w głębię, gdzie go, jak wskazuje cała budowa piekła, tylko jeszcze gorsze katusze czekać muszą. „Mistrzu Symonie!” Boska Komedia
mistrz uczonych: Arystoteles używający wielkiej uczonej powagi w wiekach średnich. „Mistrza uczonych z powagą na czole.” Boska Komedia
mistrzostwać nic nie pomogą starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć. „Mistrzostwać nic nie pomogą,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
mistrzów daw.: mistrzowy, mistrza. „Toście słyszeli, że mnie brat mistrzów Ulryk pokochał i dał mi rozkaz od samego mistrza na piśmie, aby mi Danuśkę wydali?” Krzyżacy
mistyczny: tu w znaczeniu: tajemniczy, nadprzyrodzony. „A kiedy pewnej nocy zapłakana usnęła, nieśmiertelny zstąpił ze swego piedestału i przyszedł do niej w laurowym wieńcu na głowie, jaśniejący mistycznym blaskiem.” Lalka
mistyfikować: zwodzić, oszukiwać, celowo wprowadzać w błąd. „pan zawsze mistyfikować nas lubi, panie Bolesławie!” Nad Niemnem
Mithras: indoirańskie bóstwo solarne, w tradycji perskiej opiekun przysiąg, układów i wojowników.
mitra: tu: wysokie, dwuczłonowe nakrycie głowy biskupów. + 1 inne znaczenie „Stojący dotąd bezczynnie przy fotelu ksiądz z Dachau poskoczył żywo i włożył mu mitrę na głowę.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →
mitręga daw., daw., gw.: mozolna, męcząca, zwykle nieefektywna praca. + 3 inne znaczenia „Na pewno baba bijała o połowę mniej, niż ludzie twierdzili, a połowę takiej mitręgi można i znieść, i uznać, i wyrozumieć.” Klechdy polskie to słowo w 6 lekturach →
mitrężnie: z trudem; por. daw. mitręga : trud, wysiłek. „Czuł bowiem, że o ile całość nagromadza się stopniowo i mitrężnie, o tyle litery poszczególne, gmatwając się skocznie i w oczach, i w pamięci, albo przychodzą od razu, albo nigdy.” Klechdy polskie
mitrężny: trudny, męczący; powolny, marudny. „Lecz mimo tych uczuć słusznych a mitrężnych zawrzała w nim radość niestrudzona, jakby go po duszy snopem dojrzałego zboża pogłaskano na znak, że wiosna mu sprzyja i rok nadchodzi urodzajny.” Klechdy polskie
mitrężyć: męczyć; marnować czas, marudzić. „A i Szymek co dnia jednako stawał do roboty, nie dając się spędzić upałom, że nawet już noce przesypiał na polu, bele jeno czasu nie mitrężyć, aż go Mateusz hamował w onej zajadłości, ale mu rzekł krótko:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
mitygować kogoś: strofować, upominać kogoś; powstrzymywać kogoś od zbyt gwałtownego zachowania. „— mitygował go łagodnie siostrzeniec.” Opowieść wigilijna
mityng z ang., z ang. meeting : spotkanie: zgromadzenie wielu osób w miejscu publicznym; tu: wiec wyborczy. „Ludność niezamożna upajała się mityngami, mowami i wywracaniem wszystkiego na nice.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
mizantropia z gr.: niechęć do ludzi. „Ja siadam, na co się przytrafi — rzekł d'Artagnan, uśmiechając się z mizantropii Atosa, która w kimś innym niż on nie podobałaby mu się z pewnością.” Trzej muszkieterowie
mizeria z łac.: nędza, bieda, mizerność. „— Cała to pociecha, że jeżeli się kiedy skończy nasza mizeria, a Bóg pozwoli zdrowo wynieść głowy z tych terminów, to sobie we wszystkim wynagrodzimy.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
mizerykordia od łac. misericordia : miłosierdzie, z łac.: krótki, wąski sztylet do dobijania rannych. + 1 inne znaczenie „I rzeczywiście poprzysiągł ową zapowiedź natychmiast na mającej kształt krzyżyka rękojeści od mizerykordii, to jest małego miecza, który służył rycerzom do dobijania rannych.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
młak: teren podmokły. „…a i bory poczynionych z pni i okrąglaków, ale teraz groble rozmiękły, a pnie na nizinnych miejscach pogrzęzły w rozmokłych młakach i przejazd przez nie uczynił się niebezpieczny albo i wcale niepodobny.…” Krzyżacy
młaka: podmokły, zabagniony, zwykle też zatorfiony obszar, na którym występuje utrudniony odpływ wód a. wypływ wód wokół źródła. + 1 inne znaczenie „Dziewanny, psi rumianek i końskie szczawie bujnie się pleniły po wzgórkach, a kaj niekaj z trudem wynosiła się pokręcona sosenka, to kępa olch lub jałowców, zaś po dołkach i młakach sitowia i trzciny burzyły się kiej młode bory.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
mleł: dziś popr. forma: mełł od czas.: mleć). „Mleł w ustach; aż przez zęby wyleciało: «Błaźnie!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
mleło: dziś popr. forma: mełło (od czas.: mleć). „Na kim się mleło, na was skrupi!...” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
mlewo daw.: zmielone ziarno. „Ponakładali podatki i od mlewa takie, że ubogi człek musi z plewą ziarno gryźć jak bydlę.” Krzyżacy
młode: w innej wersji tekstu w tym miejscu: obce. „Gdy raptem paniczyki młode z cudzych krajów” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
młódka daw.: młoda dziewczyna. „Jedna z dziewcząt, młódka jeszcze, może dwunastolatka, niosła też za księżną małą luteńkę, nabijaną miedzianymi ćwiekami.” Krzyżacy
młodość... rzeźbiarką: aluzja do znanej zwrotki z wiersza Zygmunta Krasińskiego Do Kajetana Koźmiana (1850): „Młodość, mistrzu, jest rzeźbiarką, co wykuwa żywot cały; Choć przeminie sama szparko, cios jej dłuta wiecznotrwały". „W szumnym i buńczucznym okresie bakińskim swego niedługiego życia, w tak zwanej „młodości" swej, która taką jest „rzeźbiarką", iż wyrzeźbia „żywot cały" — niemało się tych zasad nasłuchał.” Przedwiośnie
Młodości! wyrwi mię: odległa i jakby odwrócona parafraza apostrofy z Ody do młodości Mickiewicza. „wyrwi mię z cieśni,” Wesele
Młodożeniec, Stanisław 1895–1959: poeta i prozaik, futurysta, współtwórca grupy i współpracownik redagowanej przez Tadeusza Peipera „Zwrotnicy", nast. „Kuriera Warszawskiego", związany blisko ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej RP „Wici"; w 1937 r. pod pseud. Jan Chmurek w „Gońcu Warszawskim" zamieścił recenzję pt. „Jadzia wdowa", krotochwila Ryszarda Ruszkowskiego spaprana szmoncesami Juliana Tuwima (1937, nr 220), w której określa wodewilową przeróbkę komedii Ruszkowskiego z 1896 r. pióra Tuwima, wystawioną w Teatrze Polskim w 1937 r. jako wydzielającą „smrodliwy odór", używając utartego tropu dyskursu antysemickiego (również Miłaszewska piętnowała „moralny klimat" wierszy Tuwima, „który bije w nozdrza polskie znajomym już skądinąd swędem"): stąd kalamburowe określenie „fetorysta Młodorżeniec". Odpowiedź Tuwima m.in. na recenzję Młodożeńca i inne napaści zamieściły „Wiadomości Literackie" w nr. 47 z 1937 r. „I fetorysta Młodorżeniec,” Kwiaty polskie
młodsza daw.: pokojówka. „Tej kamienicy — groźnemu symbolowi klęski i obowiązku — służyła sama ona, dozorca, dozorczyni, ich dzieci, kucharka, młodsza i wreszcie mała Elżbieta.” Granica
młodszy Atryd: Menelaos. „Parys i młodszy Atryd, uzbrojeni dzidą,” Iliada
Młody lwie Jehudo: to wyrażenie odczytywane jest jako aluzja do Dawida, potomka Jehudy, zob. Raszi do 49:9. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Młody wygnaniec: tytuł powieści dla młodzieży spolszczonej przez Julię Marię Zaleską (1831–1889) na podstawie oryg. niem. tekstu Richarda Rotha (1835–1915) i wydanej po raz pierwszy w Warszawie w 1889 r. z ilustracjami Stanisława Wolskiego, a następnie wielokrotnie wznawianej (pełny tytuł adaptacji brzmiał: Młody wygnaniec. Przygody wśród puszcz i stepów amerykańskich , oryg. wzoru: Die Heimat in der Wüste. Erzählung aus den wildnissen des südwestens von Nordamerika ). „Młody wygnaniec (...do Brazylii).” Kwiaty polskie
młodym przyganiać: współzawodniczyć z młodymi. „Prosto jakobyś młodym przyganiała.” Pieśni
młódź daw.: młodzież. „Gdzie kilkadziesiąt tysięcy młodzi litewskiej poległo,” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
młodzieńcy: odnosi się to do owych „wyćwiczonych, zrodzonych w domu jego”, o których mowa w wersecie 14:14, zob. Radak do 14:24. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
młodzieniaszkowie: Eteokles i Polinik. „I po Edypa zgonie młodzieniaszkom” Antygona
młodzieniec: «Josef postępował w młodzieńczy sposób: poprawiał włosy, upiększał oczy, aby wyglądać bardziej urodziwie», zob. Raszi do 37:2.
młodzieniec Ibrejski: podczaszy opisał Josefa w poniżający sposób, jako zbyt młodego, nie znającego języka, kogoś niegodnego żadnych zaszczytów, a jednak zdolnego prawidłowo objaśniać sny, zob. Raszi do 41:12. „Faraon rozgniewał się był na sługi swoje, oddał mnie pod straż do domu naczelnika przybocznej straży, — mnie i przełożonego piekarzy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
młodzież: tu: wyłącznie młodzi mężczyźni. „Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
młotek: chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. „Wrzeciądzów ukręcono, młotków skołatano;” Pieśni
Młoty w dłoń ...: refren pieśni rewolucyjnej Na barykady . „Kujmy broń!...” Syzyfowe prace
młyn święty: Tu całość za część, młyn za koło młyńskie wziął poeta, przedstawiając w porównaniu obrót koła świateł błogosławionych. „Młyn święty zaczął kołować na nowo:” Boska Komedia
młynica daw.: budynek, w którym znajduje się młyn. „Pokiwał głową nad jej zaślepieniem i poszedł, chcąc cosik przełożyć a ostrzec przed grzechem, ale na młynicy, choć się paliły lampki, w tym roztrzęsionym kurzu mącznym i mroku nie mógł jej odnaleźć — schowała się przed nim.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
młynówka: potok, przeważnie sztuczny, napędzający młyn wodny. „Wzdłuż młynówki wznosiły się koszary dla giermków i wojsk najemnych, a po przeciwległej stronie czworoboku mieszkania dla przeróżnych zawiadowców i urzędników zakonnych — znów składy, śpichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie, niezmierny arsenał, czyli Karwan,…” Krzyżacy
mnie by odbiegła: opuściłaby mnie, zostawiłaby mnie swojemu losowi. „Mnie by smutnego była odbiegła na świecie;” Treny
mnie ściga Mojra mit. gr.: Mojry to boginie losu, znają przeznaczenie ludzi i bogów. Nie podlegają władzy Zeusa. Achilles wspomina tutaj przepowiednię, wedle której ma zginąć na wojnie trojańskiej. „Jednak mnie ściga Mojra” Iliada
mnie tam na tym mało: mnie to nie obchodzi, mało mi na tym zależy. „Bijcie sie, póki chcecie, mnie tam na tym mało.” Pieśni
mnie też na tym mało: mało mi zależy. „Widzę, żeś hardy — mnie też na tym mało,” Fraszki
Mnie, Marka, matka ma w Lombardii zległa: Marko Lombardo, szlachcic wenecki, przyjaciel Dantego, człowiek pełen osobistych przymiotów i zalet, ale zbyt skory do porywczego gniewu. „— «Mnie, Marka, matka ma w Lombardii zległa,” Boska Komedia
mniej baczne: pochopne, nierozważne, nierozsądne. „Gdy więc ganię zdrożności i zdania mniej baczne,” Satyry
Mniemał być olbrzymem daw. składnia: sądził, że jest olbrzymem. „Mniemał już być olbrzymem; gdy się więc nasrożył,” Bajki i przypowieści
mniemał mieć korzyść daw. składnia: sądził, że będzie miał korzyść. „Przyszło zbierać; gdy mniemał mieć korzyść obfitą,” Bajki i przypowieści
Mniewski, Dionizy 1750–1807: rotmistrz kujawski w konfederacji barskiej, rotmistrz kawalerii narodowej, działacz polityczny; w latach 1795–1796 przewodniczący Deputacji Polskiej w Paryżu. „Unikał starannie rodaków wszelkiego autoramentu, zarówno stronników Barssa, jak Mniewskiego, którzy zresztą w owej dobie łączyli się w myśli zwołania sejmu.” Popioły
mnież odmówicie: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; czy mnie odmówicie, czyż mnie odmówicie. „I mnież odmówicie” Balladyna
mnież to przystoi daw.: konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy to mnie przystoi. „Mnież to przystoi, synowi,” Hamlet
mnież to trzeba daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż ; znaczenie: mnie właśnie trzeba. „I mnież to trzeba wracać go do normy!” Hamlet
mniszy starop. forma: mnisi. „Dobrzy mniszy się nie boją,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
mnogimi umu swojego oczyma z ukr.: licznymi oczami swego rozumu. „Chmielnicki pamiętał o tym, więc szedł, wedle słów ruskiego kronikarza, z wolna i ostrożnie: „mnogimi umu swojego oczyma, jako łowiec chytry, na wszystkie strony poglądając i straże na milę i dalej od obozu mając" .” Ogniem i mieczem
mnóztwo: popr.: mnóstwo. „«Mnóztwo ich marnej pochlebiało dumie,” Ballady i romanse
Moab: starsza córka, która była bardziej bezwstydna, nazwała syna Moab, od hebr. מֵאָב ( meaw ) 'z ojca', młodsza zaś bardziej skromna, nazwała syna powściągliwie Ben Ami od hebr. בֶּן עַמִּי 'syn mojego ludu', zob. Raszi do 19:37. „I upoiły i nocy onej ojca swojego winem, i wstała młodsza, i położyła się przy nim; a nie wiedział on, kiedy się kładła, i kiedy wstała.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Moabici: lud semicki zamieszkujący położoną na wschód od Morza Martwego krainę Moab. „Ale oprócz niej Izrael winien trzy tysiące, Filistyni i Moabici po dwa tysiące, Chetowie trzydzieści tysięcy...” Faraon
moc: tu: mnóstwo, bardzo dużo. „A w rzeczywistości czekała moc pracy przy wyławianiu z rzeki mego dowództwa.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
Moc Boga Israela: «Nie oznacza to, że ołtarz został nazwany „Bóg Israela” […] lecz: Ten, który jest Mocą, czyli Bóg, on jest moim Bogiem, a moje imię to: Israel», zob. Raszi do 33:20. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Moc, jaką miała dłoń Ananijasza: Ananiasz przyłożeniem ręki uleczył św. Pawła ze ślepoty (Patrz: Dzieje Apostolskie , rozdz. 9). „Moc, jaką miała dłoń Ananijasza».” Boska Komedia
moc, mądrość drogi otworzyły: Najpierw przyjście na świat Zbawiciela otworzyło drogę z ziemi do nieba. „Oczekiwane drogi otworzyły».” Boska Komedia
mocen: ma moc, siłę. „Bóg sam mocen to hamować.” Treny
Mochnacki, Maurycy 1804–1834, 1803–1834: wybitny krytyk literacki i publicysta, przedstawiciel romantyzmu, członek Sprzysiężenia Piotra Wysockiego i uczestnik powstania listopadowego; po jego wypadku znalazł się na emigracji, gdzie dalej publikował, zmarł z przyczyn naturalnych (najprawdopodobniej wskutek wylewu) w Auxerre we Francji. Autor m.in. prac: O duchu i źródłach poezji w Polszcze (1825), O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym (1830), Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831 (wyd. Paryż 1834). + 1 inne znaczenie „rozumie się, Lubecki, Drucki-Lubecki, kiedy to błaźnisko, Morusek Mochnacki, znalazło się w przedpokoju, błagając o ukrycie go przed tłuszczą, którą nieustannie od samego początku awantury podbechtywał, a która w końcu ścigała go po ulicach, żeby go jak psa po…” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →
mocnić: wzmacniać. + 1 inne znaczenie „Tym wdzięczniej słuch twój mocnią, uszy twoje pieszczą.” Satyry wszystkie 3 wystąpienia →
mocować się: walczyć tak, jak walczą z sobą zapaśnicy. „Czyli sie z przyrodzeniem gwałtem mocować.” Treny
Mocquet, Jean 1576–ok. 1617: francuski podróżnik i aptekarz królewski; odbył sześć długich podróży morskich i podjął próbę opłynięcia Ziemi, najprawdopodobniej w celu zebrania okazów roślin i zwierząt dla króla Henryka IV. „Zebrałem sobie coś około dwóch czy trzech tysięcy talarów dochodu na handlu drobiazgami, a nade wszystko umieściwszy trochę grosza w przedsiębiorstwie słynnego podróżnika morskiego Jeana Mocqueta.” Trzej muszkieterowie
mocy czterystu koni: dawniej moc wyrażano w koniach mechanicznych (KM), jednostce wymyślonej w celu porównania mocy maszyn parowych z koniem. Jeden koń mechaniczny to ok. 735 watów. „„Rangoon", jeden ze statków Towarzystwa Żeglugi Indyjskiej i Orientalnej, przeznaczony na morza chińskie i japońskie, był żelaznym parowcem o wyporności siedmiuset siedemdziesięciu ton i mocy czterystu koni.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
modelowy: tu w znaczeniu wzorowej piękności. „Wzrost więcej niż średni, bardzo kształtna figura, bujne włosy blond z odcieniem popielatym, nosek prosty, usta trochę odchylone, zęby perłowe, ręce i stopy modelowe.” Lalka
moderacja z łac.: umiarkowanie, wstrzemięźliwość. + 1 inne znaczenie „…wodowany, pan strażnik począł przeciw boleści pana Skrzetuskiego bluźnić, a następnie z szablą się na niego rzucił, jaką moderację, jego wiekowi prawdziwie niezwyczajną, okazał namiestnik, tylko na wytrąceniu napastnikowi oręża poprzestając; na koniec starusze…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
moderat: człowiek umiarkowany, powściągliwy; por. wł.: moderato : umiarkowanie (o tempie wykonywania utworu).
modern: nowoczesna, modna (por. „modernizm"). „a jest panna modern, całkiem” Wesele
moderowany: tu: wyposażony, uzbrojony. „Piechoty bardzo moderowane.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
moderunek daw.: ekwipunek, wyposażenie. + 1 inne znaczenie „Wyglądał na człeka, którego ludzie popychają, ale panu Skrzetuskiemu podobał się z pierwszego wejrzenia za ową szczerość twarzy i doskonały moderunek żołnierski.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
modestia łac., przestarz., z łac., z łac.: skromność; tu: umiarkowanie, wstrzęmięźliwość. + 1 inne znaczenie „— Modestia to twoja tak mówi, która jest męstwu równa.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Modlica: polska wieś w woj. łódzkim, w powiecie łódzkim wschodnim. „W ławkach stojących z boku ołtarza modliły się na książkach dziedziczki z Rudki, z Modlicy i dziedzicówny z Wólki, a dziedzice stojały we drzwiach zakrystii, poredzając cosik; na stopniach ołtarza stojała z daleka młynarzowa i organiścina, sielnie wystrojone.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
modlimy się do Niej: Do oblubienicy świętego Ducha, to jest do Maryi. „Póki dzień świeci, modlimy się do Niej;” Boska Komedia
modlitwę rozbita: modlitwę rozbitka. „Jak modlitwę rozbita w morza głuchym szumie.” Kordian
modna dzisiaj choroba woli: jeden z przejawów psychologii dekadentyzmu, często poruszany w literaturze i publicystyce polskiej, w czasie jednak o kilka lat późniejszym od akcji Lalki . „Jest to więc modna dzisiaj choroba woli...” Lalka
modra: niebieska. „A sporo nakupił, gdyż dodał żonie jeszcze trzewiki i chusteczkę na głowę jedwabną, modrą w żółte kwiatuszki.” Chłopi, Część czwarta - Lato
modrawy gw.: niebieskawy. „Niebo, kiej ta płachta modrawa, przejęta wilgotnością i orosiała, przecierało się już ździebko nad ziemią czarną, głuchą i zgoła w mrokach zagubioną.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
modrość: ciemny błękit. „Jak okiem zajrzeć, huczą zdroje żywe, pasma wód tryskają spod głazów i biegną z szumem, i pienią się, i grają, i przegląda się w nich złoto słońca i modrość nieba.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
modry: intensywnie niebieski. + 1 inne znaczenie „Trzy modre widać węże po obydwu bokach,” Iliada to słowo w 5 lekturach →
Modrzejewska, Helena 1840–1909: wielka polska aktorka. Występowała na scenach Bochni, Lwowa, Czerniowiec, Krakowa, Warszawy, Ameryki i Anglii. W roku 1876 wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych i występowała głównie za granicą. Przyjeżdżała także do kraju, grała na scenach Krakowa, Warszawy, Lwowa, Poznania, Łodzi i Lublina. Najwybitniejsze role zagrała w sztukach Szekspira i Słowackiego. „…termometr, potem znowu zawracał na prawy chodnik, zatrzymywał się przed wystawą Mieczkowskiego, oglądał fotografie Modrzejewskiej — i szedł dalej.…” Katarynka
modrzyć się neol.: niebieszczeć, stawać się a. być modrym, tj. niebieskim. „A jak dumnie się modrzy u ciszy podnóża!” Napój cienisty
modus vivendi łac.: sposób życia. „Cedro stał się oficerem całą gębą, przyjął ryczałtem wszystkie zalety i wady tego stanu z pokorą a bez zastrzeżeń, jak prozelita świeżo nawrócony przyjmuje nie tylko rytuał, ale i związany z nim w życiu całkowity modus vivendi.” Popioły
mogęż: mogę–że; czy mogę. „mogęż wiedzieć?” Romeo i Julia
mogiła: tu raczej: kopiec, kurhan, pagórek. „Jak rogata mogiła, w pustkowiu pól sterczy!” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
mogł li bych się skryć starop.: konstrukcja z partykułą pytajną li ; inaczej: czy mógłbym się skryć. „Mogł li bych się skryć przed tobą,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
mógł mu dostać: miał szanse w walce z nim. „Hektora nań pobudził, który mógł mu dostać,” Iliada
mogłali: czy mogła (daw. forma czasownika z partykułą li). „Mogłali zgrzeszyć łakomstwem twa dusza,” Boska Komedia
moglibyśmyż: czy nie moglibyśmy. „Nie moglibyśmyż usłyszeć czego zaraz?” Hamlet
moglić się starop.: tu: modlić się. „Gdy się moglił Bogu wiele,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Mohikanie: wymarłe plemię Indian w Ameryce Północnej. „Bulwar jednak nie wytępiłby takich oto Mohikanów; przenieśliby się na Pragę albo za Pragę, uprawialiby w dalszym ciągu swoje rzemiosło, kochaliby się jak ta dwójeczka, ba, nawet mnożyliby się.” Lalka
Mohylów dziś ukr.: Mohyliw-Podilskij: miasto nad Dniestrem. „Pojedziemy na Uszycę, Mohylów i Jampol z bławatami, wszędy po drodze się zatrzymując, gdzie jeno ludzie żywi mieszkają; może też Bóg pomoże, że znajdziem, czego szukamy.” Ogniem i mieczem
moimi oni: «Będą wliczani wraz z moimi pozostałymi synami, aby otrzymali swoją część w Ziemi Israela, każdy dla siebie», zob. Raszi do 48:5. „I oznajmiono Jakubowi, mówiąc: „Oto syn twój, Josef, przybył do ciebie!" I wysilił się Israel, i usiadł na łożu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
moiściewy: okrzyk wyrażający zdziwienie, zachwyt.
Moitte, Jean Guillaume 1746–1810: francuski rzeźbiarz. „Podziwiałem z zachwytem salon z fryzami i malowidłami, wykonanymi przez uczniów Davida, stylobates en plâtre sur les bas-reliefs przez de Moitte'a, meble w stylu greckim według de Perciera...” Popioły
moiż: czy moi. „Moiż to rodzice” Romeo i Julia
mój gw.: mój mąż. „— Po bracie mojego sierota, na organistę praktykuje, z łaski jeno mój go uczy, cóż robić?...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 2 wystąpienia →
mój cały zamek za błysk świecy!: nawiązanie do sławnego cytatu z tragedii Shakespeare'a: „Konia! Królestwo za konia!" „— mój cały zamek za błysk świecy!” Balladyna
mój nierozum za nierozum staje: moja głupota odpowiada głupocie (w domyśle: wprowadzonego zakazu). „Niech mój nierozum za nierozum staje.” Antygona
moja nadzieja miła starop.: forma W.lp, dziś: moja nadziejo miła. „Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.” Lament świętokrzyski
moję daw. forma, forma B. lp, starop. forma: dziś popr.forma B. l. poj.: moją (zniekształcone dla rymu). „Bym się nad innych wsławiał przez waleczność moję” Iliada to słowo w 4 lekturach →
Moje! gw.: przywitanie, zniekszt. niem. Morgen ! (skrót od guten Morgen : dzień dobry). „«Moje!» — zawoła król łódzką mową,” Kwiaty polskie
Moje... nazwisko... streszcza narodowość: jumeau znaczy po fr.: bliźniak, aluzja więc jest niezrozumiała. „Moje zaś nazwisko najlepiej streszcza narodowość: tym jestem, w czyjej mieszkam oborze; wołem między wołami, koniem między końmi.” Lalka
mojemu Jędrzejowi: Andrzejowi Nideckiemu (por. przyp. do fr. II 34). Ponieważ Nidecki bawił we Włoszech w r. 1559, wówczas zapewne powstała fraszka Do Kłoczowskiego , a więc bezpośrednio po powrocie poety do kraju. „A donieś to mojemu Jędrzejowi słowo,” Fraszki
Mojra: bogini przeznaczenia. „Odwiecznej Mojry potęga.” Antygona
Mojry mit. gr.: trzy boginie losu, które znały przyszłość i nie podlegały rozkazom bogów olimpijskich, wyobrażane jako prządki przędące i przecinające nić ludzkiego żywota. + 3 inne znaczenia „Bo których nie wtrąciły Mojry w smutne cienie,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →
Mojżesz: postać biblijna, przywódca Izraelitów w okresie ich wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej, święty prorok. + 1 inne znaczenie „Więc czerń nie miała wyboru — i jeno pieśń dziwna po owych czasach została, którą długo potem następne pokolenia po chatach śpiewały, pieśń dziwna o owym wodzu, Mojżeszem zwanym: „Oj, szczob toho Chmila perwsza kula ne mynuła!".” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Mojżesza plagi: chodzi o biblijne plagi (opisane w Księdze Wyjścia ), które za sprawą Mojżesza (wspieranego w swym dziele przez Boga) spadły na Egipt, kiedy faraon nie chciał wypuścić ze swego kraju ludu izraelskiego powołanego, by wyruszyć do Ziemi Obiecanej. „Bezprawie gorzej od Mojżesza plagi” Balladyna
Mokka: miasto portowe w płd.-zach. Jemenie, nad M. Czerwonym; daw. gł. ośrodek wywozu kawy, od XIX w. straciło na znaczeniu na rzecz Adenu. „13 października ukazała się Mokka, otoczona łańcuchem ruin, spoza których gdzieniegdzie zieleniły się drzewa daktylowe.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Mokotowskie pola: w południowej części miasta; tu znajdowały się tory wyścigowe. „W Alejach Ujazdowskich był już taki natłok powozów i dorożek, że miejscami należało jechać stępa, przy rogatce zaś utworzył się formalny zator i musiał czekać z kwadrans, pożerany niecierpliwością, zanim ostatecznie powóz jego wydostał się na Mokotowskie pola.” Lalka
Molay, Jakub de ok. 1243–1314: ostatni wielki mistrz zakonu templariuszy. „…zchłych kultów religijnych Azji i Afryki, badania sekt u ich źródeł, a kończąc na materiałach do historii Jakuba Bernarda de Molay, arcybiskupa z Bordeaux Bertranda de Got, późniejszego Klemensa V, Filipa z przydomkiem le Bel i żony jego, królowej Joanny.…” Popioły
mołczat' ros.: milczeć.
molestacja z łac.: namawianie, naprzykrzanie się. „Przychodzę o pomoc, myślę, że po wielkich molestacjach za dwa, trzy dni ruszą, a tu i odetchnąć nie dadzą.” Ogniem i mieczem
molestissimus łac.: niezmiernie uciążliwy. „To ciężki człowiek i może stać się molestissimus.” Potop
Molinari: postać fikcyjna. Wrażenie, jakie wywiera jego gra na bohaterach Lalki , przypomina nawet w szczegółach echa występów warszawskich znakomitego hiszpańskiego skrzypka i kompozytora Pablo Sarassate (1844–1908), które odbyły się z końcem marca i w początkach kwietnia 1879 r. „— Czy wie pan, że przyjechał ten znakomity skrzypek Molinari...” Lalka
Moll, Herman ok. 1654–1732: kartograf i wydawca, jego pochodzenie nie jest dokładnie znane; autor map m.in. do Przypadków Robinsona Crusoe Daniela Defoe i Podróży Guliwera Jonathana Swifta. „Przed wielu laty odkryłem to zdanie mojemu zacnemu przyjacielowi, panu Hermanowi Mollowi, ale on wolał pójść za tłumem autorów.” Podróże Guliwera
Moloch: fenickie i kananejskie bóstwo ciemności, śmierci, ziemi i płodności. „Nie mieli potrzeby wnikać, czy owi bogowie nazywają się Baal, Ozyrys, Moloch lub Isztar; im mniejsza wiedza, tym bardziej żarliwa ortodoksja.” Rok 1984
mołodycia daw., ukr., daw. ukr.: młoda dziewczyna. „Między jeńcami nie brakło też mołodyć ukraińskich, powiązanych po trzy, po cztery na jednym stryczku wraz z pannami szlacheckich domów.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
mołojec ukr., z ukr.: młody żołnierz kozacki, przen.: zuch. + 2 inne znaczenia „kędy będziem rówieśni mołojce,” Noc listopadowa to słowo w 4 lekturach →
molos: rasa dużych, silnych psów. „Tu Winicjusz wśród wspaniałych rydwanów spostrzegł pewnego dnia przepyszną, poprzedzaną przez dwa molosy, karrukę Petroniuszowej Chryzotemis, otoczoną przez całe grono młodzieży i starych senatorów, których urząd zatrzymał w mieście.” Quo vadis
Moltke Helmut 1800–1891: pruski feldmarszałek i szef sztabu, opracował plany zwycięskich wojen z Danią, Austrią i Francją. „Doprawdy, nieraz dziękuję Bogu, że mnie nie stworzył Moltkem; on musi kręcić głową, nieborak!...” Lalka
molto wł.: dużo. „— O — mówię — signore pittore, to trochę molto.” Ludzie bezdomni
Moluki a. Maluku: Wyspy Korzenne; grupa wysp we wschodniej części Archipelagu Malajskiego, wchodząca w skład Indonezji. „…jego (była to bowiem „firma" Stein i S-ka, składająca się z właściciela i wspólnika, o którym Stein się wyrażał: „pilnuje Moluków") prowadziła rozgałęziony handel i miała kupieckie stacje w najbardziej zapadłych kątach, założone w celu zbierania produktów.…” Lord Jim
mom gw.: mam. „Buciki mom trochę ciasne.” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
mom ci sepnonć gw.: mam ci szepnąć. „mom ci sepnonć.” Wesele
mon adorée maman fr.: uwielbiana mamo. „— Nieprawdaż, mon adorée maman, że potem sama wysłałaś mnie w świat szeroki, gdzie wiele lat spędziłem wśród najwyższych wykwintów miast, wśród najwspanialszych widoków natury, na łonie sztuki...” Nad Niemnem
mon ami fr.: mój przyjacielu. „— Słuchaj, mon ami, jak pójdziemy znów na rampę, przyniosę ci oryginalnego szampana.” Pożegnanie z Marią
Mon Général, quelle chanson fr.: Panie Generale, co za piosenka! „Mon Général, quelle chanson!” Dziady, część III
mon prince fr.: mój książę. „Co do tytułów, sam słyszałem, jak na dworze zgromił pana des Noyersa, sekretarza królowej, za to, że mówiąc do niego, powiedział: mon prince!” Potop
Monako: maleńkie księstwo nad Morzem Śródziemnym. W jego największym mieście, Monte Carlo, znajduje się słynne kasyno gry. „Ale prezesowa uważa, że lepiej wesprzeć nim podrzutków aniżeli kasę w Monako.” Lalka
Monarcha: tu: Mikołaj I Romanow (1796–1855), cesarz Imperium Rosyjskiego od 1825 r., wielki książę Finlandii, w l. 1825–1831 (1855) król Polski, zdetronizowany w 1831 przez Sejm Królestwa Polskiego podczas powstania listopadowego, nie przestał używać tytułu; brat cara Aleksandra I (1777–1825) i Wielkiego Księcia Konstantego (1779–1831), trzeci syn Pawła I (1754–1801). „(Trzecie to już dzieło polskie ogłaszam w stolicy Monarchy, który ze wszystkich królów ziemi liczy w państwie swoim najwięcej plemion i języków.” Konrad Wallenrod
monaster: klasztor. „Kniaź Michał po ożenieniu się z Mohilanką począł starowniej urządzać swoje zadnieprzańskie państwo; ściągał ludzi, osadzał pustki, zapewniał swobody do lat trzydziestu, budował monastery i wprowadzał prawo swoje książęce.” Ogniem i mieczem
Monet, Claude 1840–1926: malarz francuski, jeden z twórców impresjonizmu; autor m.in. obrazu Impresja, wschód słońca (1872), od którego nazwano nowy kierunek w malarstwie, oraz cyklu obrazów Stogi siana (1890–91), przedstawiających ten sam temat w różnym oświetleniu, w różnych porach dnia, porach roku i przy różnych warunkach pogodowych. „Na rżyskach stały snopy w kopkach, jak na obrazie Moneta, wieczory pachniały zbożem, do późna słychać było skwierk świerszczy.” Granica
monit z łac.: napomnienie, przestroga. „…i różnych zakazanych Czechów, czytali stuwiorstowe utwory poetyckie uwielbiające caryzm, a z tego materiału snuli na piśmie monita pouczające grzesznicę „przywiślańską", w jakim sensie ma wyrzec się błędów i stać się „Słowianką".…” Syzyfowe prace
Moniuszkami: tj. ul. Moniuszki. „+ «Moniuszkami” Kwiaty polskie
monokl: pojedyncze szkiełko stosowane dawniej zamiast okularów. + 1 inne znaczenie „W jego monoklu, getrach, kremowych, nienawistnych rękawiczkach.” Granica to słowo w 2 lekturach →
monomania: obłęd polegający na opanowaniu umysłu przez jedną natarczywą myśl. „— Ta myśl stała się już rodzajem monomanii..."” Lalka
Monseigneur fr.: Jaśnie Oświecony (tytuł używany wobec członków rodziny królewskiej); tu: o wielkim księciu Konstantym. „Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,” Dziady, część III
monsieur le Curé fr.: ksiądz proboszcz. „— Monsieur le Curé!” Popioły
monsieur le général fr.: panie generale. „— Monsieur le général Sokolnicki!” Popioły
Monsieur le Sénateur de Herz fr.: Panie senatorze! Och, przeszkadzam panu! Mają śpiewać chór z Don Juana , a potem koncert Herza. „De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz...” Dziady, część III
Monsieur? fr.: Panie? „— Monsieur?...” Lalka
monsinior: tytuł dygnitarzy kościelnych we Włoszech. „— Tak, monsiniorze — odrzekł oficer.” Trzej muszkieterowie
Monstra Fabulosa łac.: bajeczne potwory. „Lecz Monstra Fabulosa, postrach” Kwiaty polskie
monstrum łac.: potwór; tu M. lm monstra . + 1 inne znaczenie „Czyliż takowe monstrum ze mnie, bym aż miał pannę Annę przestraszać?” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
Mont Cenis: masyw górski wokół alpejskiej przełęczy o tej samej nazwie, na trasie z francuskiej Sabaudii do włoskiego Turynu; w latach 1857–1870 zbudowano pod nim tunel kolejowy, najdłuższy wówczas na świecie (13,7 km). „Przybycie przez Mont Cenis do Turynu, piątek, 4 października, 6:35 rano.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Montagsrevue niem.: dosł. „Przegląd Poniedziałkowy"; najwidoczniej nazwa tygodnika. „W mieście wychodziły dwa „Tagblatty" i jedna „Montagsrevue".” Sachem
Montaigne, Michel de 1533–1592: francuski pisarz i filozof-humanista. „— Platon, Tomasz z Akwinu, Montaigne — dotykała polakierowanym na purpurowo paznokciem obszarpanych grzbietów, kupionych na wózkach i wykradzionych z antykwariatu, książek.” Pożegnanie z Marią
Monteregione: zamek w okolicach Sieny. „Jak wieże zamku Monteregijone” Boska Komedia
Montjoie: dosł. góra radości; tłumaczone także jako: Góra chwały. „Kto by ich usłyszał, jak krzyczą: „Montjoie!", ten miałby pojęcie o ich pięknym męstwie.” Pieśń o Rolandzie wszystkie 2 wystąpienia →
Montmartre: historyczna dzielnica w płn. części Paryża, położona na wzgórzu o tej samej nazwie w 18. dzielnicy miasta. „I wyjechali z koszar gwardyjskich, każdy w inną stronę, jeden z nich bowiem przez rogatki de la Villette, a drugi przez Montmartre, zjechać się zaś mieli za Saint-Denis.” Trzej muszkieterowie
Montparnasse: płd.-zach. dzielnica Paryża; w okresie międzywojennym popularna wśród artystów. „A później gorącym podziemiem, pełnym zapachu mydlin, jechał na Montparnasse.” Granica
mopsu daw. forma C. lp: dziś: mopsowi. „Mówił mopsu tłustemu kurta na powrozie.” Bajki i przypowieści
Mopsus mit. gr.: bohater wojny trojańskiej, założyciel wyroczni przepowiadającej przyszłość ze snów. „Muszę ci też powiedzieć, że wracając z Azji przespałem jedną noc w świątyni Mopsusa, aby mieć sen wróżebny.” Quo vadis
mór daw.: zaraza, pomór. „A mór zwierzęta i płazy pożerał;” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →
mora: gra hazardowa; grający jednocześnie podnosili prawe dłonie, wygrywał ten, kto pierwszy odgadł liczbę wyprostowanych palców. „Ludzie pachnący prażonym bobem, który nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypnięci i spotnieli od gry w morę po rogach ulic i perystylach, nie zasługiwali w jego oczach na miano ludzi.” Quo vadis
moratorium z łac.: wstrzymanie, zawieszenie. Felek stara się używać jak najwięcej trudnych słów prawniczych, nie zawsze trafnie. „— Koncepcja waszej królewskiej mości może być kodyfikowana w swej prymitywnej formie — powiedział Felek — nie śmiem narzucać osobie królewskiej mego moratorium; jednakże co się tyczy mojej osoby urzędowej, pragnę być baronem fon Rauch, ministrem proparu.” Król Maciuś Pierwszy
Morbleu! fr.: do licha! „Morbleu! Sangdieu!” Trzej muszkieterowie
mord innym mordem okupić: mowa tu o tzw. zemście krwi, która żądała śmierci za śmierć, oka za oko, zęba za ząb. „Okupić, krew ta ściąga na nas burze.” Król Edyp
mordarz starop.: morderca. „Mordarze i okrutniki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
morderowy: brunatnoczerwony. „W niedzielnych sukniach bijących w oczy morderową i granatową barwą, w obcisłych stanikach i kolorowych kokardach u szyi, łokciami o stół oparte, głowy owinięte gładko uplecionymi warkoczami pochylały one ku sobie szepcząc o czymś z ożywieniem i bez ustanku.” Nad Niemnem
mordować: tu: męczyć. „«Może go zbytkiem zapytań morduję».” Boska Komedia
Mordy: miasteczko w powiecie siedleckim. „Następowało nieuniknione ślimaczenie się wpośród długotrwałego wypominania piękności jakichś tam mokrych łąk pod Iganiami, lasku pod Stoczkiem, a nawet szosy ku Mordom, która — żal się Boże!” Przedwiośnie
More, Tomasz 1478–1535: angielski myśliciel, pisarz i polityk, autor dzieła Utopia (1516), przedstawiającego fikcyjną wyspę z idealnym państwem i systemem społecznym. „…syć długo rozmawiać z Brutusem, który mi powiedział, że jego przodek Juniusz oraz Sokrates, Epaminondas, Kato Młodszy, Tomasz More i on zawsze są w towarzystwie ze sobą; jest to zjednoczenie sześciu mężów, do którego wszystkie wieki świata nie są w stanie doda…” Podróże Guliwera
Morea: jedno z określeń Peloponezu we wczesnym średniowieczu; nazwa ta nawiązuje do obfitości występowania drzew morwowych. „Niezliczone tryumfy weneckiego ludu nad Genuą, Konstantynopolem, Vicenzą, Weroną, Belluno, Padwą, Bergamo, Istrią, Dalmacją, Moreą, Kandią, Cyprem i wyspą Lemnos, nad całym carogrodzkim morzem...” Popioły
Moreau, Jean Victor Marie 1763–1813: generał okresu rewolucji francuskiej, przeciwnik Napoleona Bonapartego. „Zaraz generał Moreau cofnął barbarzyński rozkaz.” Popioły
mores daw., przestarz.: karność, subordynacja. + 1 inne znaczenie „U księżny Gryzeldy mores był wielki i surowość obyczajów niepomierna, co jednak nie przeszkadzało młodym spoglądać na się jarzącymi oczyma i wzdychać.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
mórg: miara powierzchni: mórg polski — ok. 55 arów. „W Skierniewicach ma trzy morgi i żył jak bogacz, a dzisiaj i on kiepski, i grunt wynędznieje bez dozoru.” Lalka
morg a. morga daw.: hist. miara powierzchni ziemi, równa 0,56 hektara, używana w Europie w XIX w. „Była to posiadłość na trzydzieści pięć morgów rozległa, tworząca niewielki kwadrat, który ze szczytu domu ogarniało się wzrokiem jak na dłoni.” Faraon
mórg a. morga daw., z niem. morgen: jednostka powierzchni ziemi, używana w Europie w XIX w., ok. 0,5 ha. + 1 inne znaczenie „Piramida zajmuje dziesięć morgów powierzchni, a jej cztery trójkątne ściany pokryłyby siedemnastomorgową przestrzeń.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
morga: daw. jednostka miary powierzchni, pierwotnie oznaczała powierzchnię, którą jeden człowiek mógł zaorać lub skosić jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia pracy; w przeliczeniu na dziś używane jednostki wynosiła na ziemiach polskich ok. 0,5 hektara; 1 włóka liczyła 30 morg. + 1 inne znaczenie „…dziedziczką ożenionym, a przez to ożenienie i osobisty majątek swój bogatym; Jerzy posiadał zagrodę mającą około dwudziestu morgów przestrzeni, w szkole żadnej nie był, ziemię swą własnymi rękami uprawiał.…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
morga a. mórg daw.: daw. jednostka powierzchni ziemi, ok. 0,3–1 hektara. + 1 inne znaczenie „— Trzydzieści dwie morgi, a paśniki, a las, a budynki, a lewentarze, tylachne gospodarstwo!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
Morgen: skrócone powitanie poranne w języku niemieckim: dzień dobry. „Potem drzwiami od podwórka wbiegał stary Mincel mrucząc: Morgen!, poprawiał szlafmycę, dobywał z szuflady księgę, wciskał się w fotel i parę razy ciągnął za sznurek kozaka.” Lalka
Moria: wzgórze, na którym później zbudowana została Świątynia Salomona w Jerozolimie, dzisiaj znane jako Wzgórze Świątynne; por. Druga Ks. Kronik 3:1; por. Rambam (Majmonides) Beit Habechira 2:1; por. Raszi do 22:2.
moriturus łac.: mający umrzeć. „Za chwilę jednak moriturus zerwał się i pobiegł cwałem za ciągnącą go parą, stąpając ostrym szpicem nagiej piszczeli po błocie i po kamieniach.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
Morning Chronicle: gazeta londyńska zał. 1769, wydawana do 1862, na krótko wznowiona w 1864–1865. „O godzinie szóstej dwadzieścia nasz znajomy zjawiał się znów w salonie i zagłębił się w czytaniu „Morning Chronicle".” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
morowe powietrze: określenie używane dawniej dla wyjaśnienia rozprzestrzeniania się groźnych epidemii. „Zdawało się niektórym, że najlepiej byłoby zamorzyć mnie głodem albo przeszyć zaprawionymi trucizną strzałami, ale czyniono uwagi, że zaraza z tak wielkiego trupa mogłaby w mieście stołecznym i w całym państwie wywołać morowe powietrze.” Podróże Guliwera
morówka daw., gw.: mór, zaraza. „— Żeby ich morówka zdusiła!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
morowy daw.: ty: wykonany z mory , tj. tkaniny jedwabnej, tkanej w taki sposób, że lśniący deseń tworzy prążki podobne do słojów drzewa. + 2 inne znaczenia „— Cóż tam z moją morową suknią?” Dobra pani to słowo w 3 lekturach →
mors dicit łac.: śmierć mówi.
morskie: u Cylkowa 'pomorskie'. „Urodzili się im bowiem synowie po potopie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
morskie narody: hebr. אִיֵּי הַגּוֹיִם ( ijei hagojim ): dosł. 'wyspy ludów' lub 'ludy wyspiarskie'. „Urodzili się im bowiem synowie po potopie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Morstinowa, Janina 1896–1965: żona Ludwika Hieronima Morstina (1886–1966), dramaturga, tłumacza, poety i dyplomaty, blisko związanego ze skamandrytami, których gościł u siebie w majątku Pławowice w 1928 i 1929 r. na tzw. zjazdach. „+ Nina Morsztynowa.” Kwiaty polskie
morza kamieńmi zabudował: jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. „Lecz i morza kamieńmi zabudował swemi;” Pieśni
morza szturmowaną wały: szturmowaną falami morza. „Pilenę, Chalcys, morza szturmowaną wały,” Iliada
Morze Genezaretańskie: jez. Genezaret a. Jezioro Tyberiadzkie, największe jezioro słodkowodne w Izraelu. Wg Biblii spomiędzy rybaków nad tym jeziorem Jezus powołał pierwszych apostołów. „I rzekł Szaman: jestże to Morze Genezaretańskie Polaków?” Anhelli
Morze Lodowate: Ocean Arktyczny, rozciągający się wokół bieguna północnego, między kontynentem Eurazji a Ameryką Północną. „Sądziliśmy, że lepiej będzie w tęż samą płynąć stronę aniżeli wracać na północ, z obawy, ażebyśmy nie zostali zapędzeni na wschód ku Wielkiej Tartarii i na Morze Lodowate.” Podróże Guliwera
Morze Śródziemne: morze międzykontynentalne leżące pomiędzy Europą, Afryką i Azją. „Jeden świetny, o bombardowanym gdzieś na Morzu Śródziemnym statku pełnym uchodźców.” Rok 1984
Morzu Solnym: hebr. יָם הַמֶּלַח ( jam hamelach ): 'morze słone, morze solne', hebrajska nazwa Morza Martwego.
morzyć starop.: uśmiercać. + 2 inne znaczenia „Wpadwszy na stado, każda morzy swego;” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
mos gw.: masz. „a cóż ty mos za tęgom minę,” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
mosan a. mospan daw.: mości pan; poufały tytuł grzecznościowy. „— Mosanie, nasza rzecz szabla, nie arkan.” Ogniem i mieczem
mości: daw. zwrot grzecznościowy; panie. „Mógłbyś mi powiedzieć, mości Jakubie, co o mnie gadają?” Skąpiec
mości pan: przyjęty powszechnie skrót tytułu grzecznościowego „miłościwy pan”, który przysługiwał każdemu szlachcicowi. Znana powszechnie w XVIII w. anegdota mówi, że Karol Radziwiłł, zwany „Panie Kochanku”, w czasie spotkania ze Stanisławem Augustem nie chciał tytułować go „najjaśniejszym panem”. „Nim powie: „najjaśniejszy”, pierwej się zakrztusi;” Satyry
mościa pani: popularny skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa pani. „Jakżeś głupia, mościa pani —” Balladyna
mościa panno: dawny zwrot grzecznościowy, skrót od: miłościwa panno. „— Oto mój syn, mościa panno; zamierza ożenić się z tobą i właśnie urządzamy wam wspaniałe mieszkanie w głębi błota.” Baśnie
Mosdorf, Jan 1904–1943: skrajnie prawicowy publicysta, stały współpracownik tygodnika „Prosto z mostu" Stanisława Piaseckiego; prezes Rady Naczelnej Młodzieży Wszechpolskiej od 1928 r. do rozwiązania Obozu Wielkiej Polski w 1933 r., współzałożyciel i przywódca Obozu Narodowo-Radykalnego w 1934 r. W czasie II wojny światowej działał w Stronnictwie Narodowym; zginął w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. „Semi-sarmata z «Mosdorf z mostu»” Kwiaty polskie
mosiędzem daw. forma: dziś: mosiądzem. „Przy tej karecie słońce zdaje się mosiędzem.” Balladyna
most z niem.: Most: sok ze świeżo wyciśniętych winogron. „Wyliczał potrawy, jak zupę z sera szwajcarskiego, kartoflane sałaty, napoje, jak most, i w podziw wszystkich wprowadził dziwacznością takiego stołu.” Ludzie bezdomni
Most Londyński ang. London Bridge: most na Tamizie, łączący centrum dawnego Londynu (City) z przeciwległą dzielnicą Southwark. „Przy końcu obiadu przyszła mamka, trzymając na ręku roczne dziecię, które skoro mnie na stole zobaczyło, zaczęło krzyczeć tak głośno, że moim zdaniem można by je łatwo usłyszeć od Mostu Londyńskiego aż do Chelsea.” Podróże Guliwera
most łyżwowy: most tymczasowy, ustawiony na łyżwach (płaskie, podłużne czółna, pontony); istniał przy ul. Bednarskiej w latach 1829–1864, do czasu wybudowania mostu Kierbedzia. (Prus jest tu o tyle niedokładny, że Rzecki wraca do Warszawy w lutym, a most łyżwowy na zimę zwijano.) „Ale że fur było mnóstwo, a łyżwowy most ciasny, więc ledwie około dziesiątej zajechaliśmy do Warszawy.” Lalka
most na Pragę: tu: pierwszy warszawski stalowy most na Wiśle, zbudowany w latach 1859–1864 wg projektu Stanisława Kierbedzia, znany jako most Kierbedzia, a oficjalnie most Aleksandryjski; w sierpniu 1915 r. wysadzony przez wojska rosyjskie, odbudowany i funkcjonujący w międzywojniu, ponownie wysadzony we wrześniu 1944 r. przez wojska niemieckie, dziś zastąpiony przez most Śląsko-Dąbrowski. „+ Przez most na Pragę, Nowym Zjazdem,” Kwiaty polskie
most Tryumfalny: Pons Triumphalis. „Żołnierze poprowadzili go przez most Tryumfalny, jakby mimo woli dając jego tryumfowi świadectwo, i wiedli dalej ku Naumachii i cyrkowi.” Quo vadis
mostem: pokotem. „Pierwsze szeregi, najlepiej zbrojne, złożone z możniejszych bojarów, padły mostem na ziemię.” Krzyżacy
mostowaja ros.: bruk, jezdnia (po rosyjsku briuki znacz: spodnie; stąd nieporozumienie, o którym mowa w tekście). „Gdy bowiem powóz, w którym siedziała, trząsł niemiłosiernie na wybojach mostowej, strofowała kuczera siedzącego na koźle, obrzędowo i poniekąd urzędowo wypchanego sowicie we wszystkich kierunkach: — „Co to tutaj u was takie płoche bruki!" Powtarzała tę wymówkę…” Przedwiośnie
moszcz: surowy, świeżo wyciśnięty sok owocowy (tu: winogronowy), stanowiący półprodukt do produkcji napoju (tu: wina). „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
moszterdziej daw.: miłościwy dobrodziej. „— mówił moszterdziej, w ciepłe futro po same uszy zakutany.” Popioły
mot d'ordre fr.: w wojsku: hasło dzienne albo tajne słowo rozpoznawcze ustalane przez dowództwo. „Jakąż to tam uroczystością było przestrzeganie parolu i hasła, tajemniczego mot d'ordre i mot de ralliement!” Popioły
mot de ralliement fr.: w wojsku: hasło zborne, zawołanie rozpoznawcze służące do skupienia oddziału lub rozpoznania swoich. „Jakąż to tam uroczystością było przestrzeganie parolu i hasła, tajemniczego mot d'ordre i mot de ralliement!” Popioły
motać daw.: tu: kręcić, miotać, rzucać. „Motał łbem, wykręcał go w stronę grobu Winrycha i rżał.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
motać przędzę: zwijać, nawijać na coś przędzę, tj. nić służącą do wyrobu tkanin. „…na grzędę, żeby nie gubiły jaj w pokrzywach, to masło w maślnicy ubijali, to wyciskali sery, to dzieci kołysali, to motali przędzę, to na ogień dmuchali, żeby kasza prędzej gotowa była.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
motek: nici, przędza zwinięte luźno w podłużny pęczek lub nawinięte na szpulkę. „…pełniać go skarbami, które z sobą uwieźć miała: kraciastymi i pasiastymi spódnicami, fartuchami, kilimkami własnej roboty, motkami uprzędzionych przez siebie nici lnianych i wełnianych, ścianami utkanych też w domu grubszych i cieńszych płócien.…” Nad Niemnem
motia daw.: spółka w grze. „Każdy należący do motii musi przynieść spory worek.” Popioły
motowidło: urządzenie służące do zwijania nici w motki. „…czony — to figlarze Krasnoludki much natopią w barszczu, śmiecie z kątów na środek izby wymiotą, twarogu ujedzą, nici na motowidle splączą, kury z kojca wypuszczą, cebrzyk przewrócą — co mogą, to napsocą, i dalej pod zapiecek!…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Motteville, Françoise de ok. 1620–1689: francuska pamiętnikarka, pokojówka Anny Austriaczki. „— Właśnie, że i ja także ich nie mam — odezwała się królowa; tych, którzy będą czytać pamiętniki pani de Motteville, ta odpowiedź nie zadziwi — ale poczekaj...” Trzej muszkieterowie
Mów, czy to prawda: Czy to jest prawda, co mówiła o nim do aniołów w uprzedniej pieśni. „«Mów, czy to prawda?” Boska Komedia
Mów, twoją duszę gdzie żądza unosi: Jak św. Piotr i św. Jakub pytali poetę o wiarę i nadzieję, podobnie tu św. Jan pyta go o trzecią cnotę teologiczną, o miłość. „Mów, twoją duszę gdzie żądza unosi?” Boska Komedia
mową nie naszą: Prapradziad poety, jak w pieśni poprzedniej, mówi tu po łacinie, ponieważ łacina za jego czasów była mową powszednią osób uczonych i wyżej kształconych. „Słodziej, lecz mową nie naszą tak rzekło:” Boska Komedia
Mówią coś o kanalizacji Warszawy: „Od kilku lat cała prasa warszawska [...] upomina się o zaprowadzenie kanalizacji w Warszawie. Dziś żądanie to bliskie jest urzeczywistnienia" — pisał Prus w Kronice tygodniowej w »Kurierze Warszawskim« z 5 kwietnia 1879 r. W roku bowiem 1877 została zawarta umowa między magistratem warszawskim a inżynierem W. Lindleyem na sporządzenie projektu i budowę wodociągów i kanalizacji. Prace rozpoczęto jednak dopiero w 1882 r. „Mówią coś o kanalizacji Warszawy.” Lalka
mówiąc: u Cylkowa: 'i rzekli'; uzasadnienie korekty: zgrabność zdania. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Mówiąc: Idź, dłużej pytać cię nie mogę: Słowa tego wiersza odnoszą się do Wergiliusza, który to mówiąc, jak wiersz trzeci na początku pieśni nadmienia, pozwolił odejść Ulissesowi. „Mówiąc: Idź, dłużej pytać cię nie mogę,” Boska Komedia
mówić o coś starop.: dopominać się o coś; mówiono zawżdy o to : domagano się tego zawsze. „Mówiono zawżdy o to i do końca będą.” Odprawa posłów greckich
mówić z nim uprzejmie: «Z tego niepochlebnego [stwierdzenia] można się jednak dowiedzieć czegoś chwalebnego o nich: że nie mówili [obłudnie], mając co innego w sercach a co innego na ustach», zob. Raszi do 37:4.
mówić ze snu: dziś: mówić przez sen. „W domu rodzice się skarżyli, że Dżek za często biega do mister Tafta, że się czasem spóźnia na obiad (niezbyt często), że jest zamyślony, roztargniony i mówi ze snu.” Bankructwo małego Dżeka
mowię: dziś mówię; pozostawiono archaiczną formę o odmiennym niż dziś brzmieniu jako rym do „powie". „Ja tego nie mowię;” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Mówiłem ci mało dwadzieścia razy: dziś: Mówiłem ci więcej niż dwadzieścia razy. „Mówiłem ci mało dwadzieścia razy, mój synu, że cały twój tryb życia bardzo mi się nie podoba; diabelnie mi coś bawisz się w markiza.” Skąpiec
mówimy śpiewający daw. forma: mówimy śpiewając. „Mówimy śpiewający, bo łatwiej przy śpiewie” Łąka
mowny daw.: gadatliwy. „Rad by był wreszcie choć konia cwałem puścić, ale oni tam w przedzie jechali właśnie wolno, noga za nogą, nic prawie nie rozmawiając, gdyż i mały Jaśko, choć zwykle mowny, widząc po kilku próbach, że siostra nie chce rozmawiać, pogrążył się także w milczeniu.” Krzyżacy
mówny daw.: rozmowny. + 1 inne znaczenie „Dnia tego przecież Anzelm był niepospolicie ożywiony, mówny i każde ciekawe oko długo zatrzymywać by się mogło na tym ociężałym, schorowanym, piętnem wielkich boleści przyobleczonym człowieku, kiedy dziś, pobudzany jemu tylko znanymi uczuciami, dworną uprzejmo…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
mowy jednej: chodzi o hebrajski, język w którym został stworzony świat, przez Żydów określany jako 'język święty' (hebr. לָשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ laszon hakodesz ), zob. Raszi do 11:1.
mowy robotników i przywódców robotniczych: chodzi tu o działaczy prawicy Polskiej Partii Socjalistycznej. „Pewnego dnia słyszał na zburzonym moście żelaznym nad Wisłą mowy robotników i przywódców robotniczych wzywające do walki na śmierć i życie — nie z burżuazją, jak zawsze w mowach robotniczych — lecz z tym najeźdźcą, który kraj nadchodzi, łupi i zamienia w ruinę…” Przedwiośnie
mówże: znaczenie: mów zatem, mów koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą -że ).
może bym za zbytnią troskliwość wydała: może bym ujawniła za wielką troskliwość. „Nie, może bym za zbytnią troskliwość wydała...” Kordian
może chcesz widzieć syna: Mąż stara się „sprowadzić na ziemię" swoją żonę, opętaną poezją, przypominając o roli społecznej kobiety w rodzinie; nie przynosi to jednak pożądanego skutku. „Mario, może chcesz widzieć syna?” Nie-Boska komedia
Może nie pójdzie: midrasz uczy, że «Eliezer sam miał córkę i starał się wynaleźć pretekst, aby Abraham zmuszony był zwrócić się do niego, by [Eliezer] wydał własną córką [za Icchaka]», zob. Raszi do 24:39. „Lecz do domu ojca mojego pójdziesz, i do rodziny mojej, a weźmiesz żonę dla syna mojego«.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.