Litera M

1120 słów, strona 2 z 5.

marmittes: w gwarze fr.: dziewczyny uliczne. „Tam zbieracze niedopałków wydmuchują z gilz swój towar i układają go w torebki, tam les dos czekają cierpliwie na swe marmittes , nocne pracownice, które ich utrzymują.” Ludzie bezdomni
marmór: daw. pisownia wyrazu marmur. „Lejąc ledwe nie krwawy płacz przez marmór żywy,” Treny
marmór żywy: żyjący marmur. „Lejąc ledwe nie krwawy płacz przez marmór żywy,” Treny
marmur: u Kochanowskiego oryginalnie, zgodnie z dawną ortografią jest: marmór. „Ten marmur świętobliwy zamyka Zofiją,” Fraszki
marmurem: oryginalnie u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią jest: „marmórem". „Tym cię marmurem ućcił twój pan żałościwy” Fraszki
marmurowe: u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią: „marmórowe" „Inszy niechaj pałace marmurowe mają” Fraszki
marmurowy: u Kochanowskiego zgodnie z dawną ortografią jest: „marmórowy". „Postaw słup marmurowy, znak zwycięstwa twego,” Fraszki
marmuzela z fr. mademoiselle: panna; panienka. „W łódzkich raboczych, marmuzela»...” Kwiaty polskie
marne: nędzne, liche. „Wy, którzy marne przybrawszy postaci,” Bajki i przypowieści
marnić: dziś popr.: malować. „Nie marniła żywota po mężu mym sławnym,” Odyseja
marnie: nadaremnie, na próżno, bezcelowo. „Poznały wtenczas pszczoły, że zbierały marnie.” Bajki i przypowieści
marnować się: męczyć się. „— Nam usługuje stróż domu mieszkający na dole; ażeby więc nie marnować się schodzeniem i wchodzeniem na trzecie piętro, mamy u siebie długi sznur, wieszamy na nim, co jest pod ręką (może czasem zdarzyć się i trupia główka), i...” Lalka
Maro: Publius Vergilius Maro, a. Wergilisz (70 p.n.e. – 19 p.n.e.), poeta rzym., autor Eneidy , eposu heroicznego opowiadającego dzieje przodka Rzymian, Eneasza, Bukolików ( Eclogae ), czyli zbioru idylli (sielanek) oraz Georgików , poematu opiewającego życie wiejskie. „Bo mnie uczył mój przyjaciel Maro,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Maron Ewantycz: gr. Maron, syn Euanthesa, wnuk Dionizosa, boga wina. „Które Maron Ewantycz był mi podarował,” Odyseja
marquesa hiszp.: markiza. „Marquesy wykoronkowane” Kwiaty polskie
mars mit. rzym., gr. Ares, daw.: surowy wyraz twarzy; od imienia boga wojny w mit. rzym., Marsa. + 3 inne znaczenia „I spod marsa sypiąc skry,” Bal w operze to słowo w 10 lekturach →
Mars biegał w lwim oku zażegał: Dante, dla którego wiele powabu miała nauka astronomii, według obiegu planety Mars, która pięćset pięćdziesiąt trzy razy od naszej ery wstępowała w znak Lwa zodiakowy, a na bieg swój jednorazowy, wedle obliczeń tablic Ptolomeuszowych, potrzebuje 686 dni, 2 godzin i 29 minut, oblicza rok w którym się urodził i jego prapradziad, co przypada między rokiem 1090, a 1091. „Wciąż ten planeta w lwim oku zażegał,” Boska Komedia
Mars... Achilles: tu przywołani jako wyraz tematyki poważnej, wojenno–historycznej: w mit. gr. Mars był bogiem wojny, a Achilles występuje w eposie Homera, Iliadzie . „I Achilles prędkonogi;” Fraszki
Marsa nastawię: zrobię marsową minę, tj. spojrzę groźnie, wojowniczo. „Marsa im nastawię przechodząc; niech go sobie, jak chcą, tłumaczą.” Romeo i Julia
Marsjasz mit. gr.: satyr z Frygii, specjalista w grze na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny Apollina, a po przegranej został obdarty przez niego ze skóry. „ni Marsjasowe fletnie;” Noc listopadowa
marsowy: właściwy Marsowi, bogu wojny w mit. gr.; wojskowy, wojowniczy. + 1 inne znaczenie „Godzinie przeszło marsowymi kroki” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
Marsowy piastun: stary, wysłużony żołnierz. Mars : rzymski bóg wojny. „Marsowego znać piastuna,” Zemsta
Marsyjasza: Marsjasza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Z jakim hardego członki Marsyjasza” Boska Komedia
Marsylianka: francuska pieśń rewolucyjna (słowa i muzyka Claude Joseph Rouget de Lisle, 1792), jej pierwotny tytuł odwoływał się do historycznego wydarzenia wymarszu rewolucyjnej Armii Renu Chant de marche de l'Armée du Rhin („Marsz wojenny Armii Renu"), tytuł popularny zyskała jako śpiewana przez rewolucyjnych żołnierzy z Marsylii podczas szturmu na pałac Tuileries; pieśń stała się hymnem Wielkiej Rewolucji Francuskiej, w okresie Restauracji zakazana, od 1879 r. funkcjonuje jako hymn państwowy Republiki Francuskiej. „Oczami krzyczy Marsyliankę” Kwiaty polskie
„Marsylianka": rewolucyjna pieśń francuska, ułożona w r. 1792 przez Rouget de l'Isle, która stała się francuskim hymnem narodowym.
marsz na Zaolzie: wykorzystanie przez Polskę słabości Czechosłowacji po konferencji monachijskiej (29–30 września 1938) i aneksja Zaolzia (części Śląska Cieszyńskiego) w 1938 r. Kiedy nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy oraz liczące na zażegnanie za pomocą ustępstw zbliżającej się wojny Francja i Wielka Brytania zadecydowały o przyłączeniu do Niemiec Kraju Sudeckiego, rząd polski, w porozumieniu z Niemcami, wystosował do rządu Czechosłowacji (która właśnie utraciła ok. 40% terytorium) ultimatum w sprawie Śląska Zaolziańskiego, a kiedy 1 października rząd w Pradze wyraził zgodę, polska policja wkroczyła do Cieszyna. W październiku wojsko polskie pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego (przygotowane do akcji w tym rejonie od pocz. września) zajęło cały teren Śląska Zaolziańskiego, następnie część Spiszu i Orawy. Akcja propagandowa szowinistycznych środowisk, szczególnie związanych z OZN, przedstawiała aneksję Zaolzia jako triumf polityki mocarstwowej Polski, w oderwaniu od szerszego kontekstu politycznego, społecznego i historycznego, w którym stanowiło to akceptację retoryki i metod działania III Rzeszy. „Nikczemnym marszem na Zaolzie;” Kwiaty polskie
„Marsz Rakoczego": narodowy marsz węgierski, skomponowany w połowie XVII w. dla księcia siedmiogrodzkiego, Franciszka II Rakoczego. „Wówczas przed snem czytał historię konsulatu i cesarstwa albo wycinki z gazet opisujących wojnę włoską z roku 1859, albo też, co trafiało się rzadziej, wydobywał spod łóżka gitarę i grał na niej Marsza Rakoczego przyśpiewując wątpliwej wartości tenorem.” Lalka
Marsz, marsz: w pierwotnej wersji tekst kończył się strofą następującą: Na to wszystkich jedne głosy: «Dosyć tej niewoli mamy racławickie kosy, Kościuszkę, Bóg pozwoli». Jest to niejako odpowiedź na kwestię wypowiedzianą przez „ojca Basi". Przywołanie postaci Kościuszki, obok Dąbrowskiego, Czarnieckiego i Napoleona Bonaparte służy wpisaniu w tekst pieśni idei wodzowskiej. „Marsz, marsz...” Mazurek Dąbrowskiego
marszałek: tu przedstawiciel szlachty z całej guberni prowadzący zarazem księgi rodowodowe szlachty. „Nagle rozeszły się wieści o złym stanie interesów pana Tomasza i — z całego legionu konkurentów — zostało pannie Izabeli tylko dwu poważnych: pewien baron i pewien marszałek, bogaci, ale starzy.” Lalka
Marszałek dworu: urzędnik zarządzający dworem (zazwyczaj panującego), jedna z najwyższych godności w hierarchii urzędniczej. „— Marszałek dworu pańskiego i pana Siuzę...” Lalka
marszałkowa d'Ancre 1571–1617: faworyta Marii Medycejskiej w okresie jej regencji na tronie Francji; żona Concino Conciniego, również faworyta królowej, który odegrał znaczącą rolę polityczną w okresie małoletności króla Ludwika XIII; oskarżona o praktyki magiczne zginęła poprzez ścięcie. „— A jakże poradzono sobie z marszałkową d'Ancre?” Trzej muszkieterowie
Martini-Henry: brytyjski karabin jednostrzałowy wprowadzony do uzbrojenia w drugiej połowie XIX w., łączący zamek skonstruowany przez Friedricha von Martiniego z lufą konstrukcji Alexandra Henry'ego. „Był tam tapczan, dwa składane krzesełka, nabity Martini-Henry stojący w kącie, mały stoliczek i koło sterowe.” Jądro ciemności
martwe zwłoki przyjaciela: mowa o Patroklesie, który ubrany w zbroję Achillesa zginął podczas bitwy pod Troją. Stało się tak, ponieważ Achilles, największy spośród greckich wojowników, odmówił dalszej walki po tym, jak Agamemnon zabrał mu jego niewolnicę Bryzeidę. „On, jęcząc, martwe zwłoki przyjaciela” Iliada
martwica: tu: śmierć, upiór. + 1 inne znaczenie „Ledwiem dokończył, aż straszna martwica” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
martwy jak ćwiek w drzwiach: przysłowie angielskie: „ Dead as a door-nail ". „Stary Marley był więc martwy jak ćwiek we drzwiach.” Opowieść wigilijna
mary: widziadła. „Gdyby kto inny z Greków senne prawił mary,” Iliada
Marya: popr.: Maria. „Zmówić trzy Zdrowaś Marya.” Ballady i romanse
marzenia futurystyczne: futuryzm: awangardowy kierunek artystyczny; zrywając gwałtownie z tradycją dążył do odtworzenia w sztuce dynamizmu życia nowoczesnego. Twórczość futurystów cechował m.in. kult nowoczesnej techniki i zainteresowanie jej perspektywami rozwojowymi. (Do tego rysu nawiązuje określenie Żeromskiego). „Są to istne marzenia futurystyczne ucieleśnione w podatnym i posłusznym szklanym materiale.” Przedwiośnie
marznął: dziś popr.: marzł. „Klął osieł los okrutny, że marznął na mrozie.” Bajki i przypowieści
masa spadkowa: całość majątku pozostałego po zmarłym. „Gdybym dziś umarł, pieniądze te musiałby masie zwrócić Krzeszowski...” Lalka
maść: barwa sierści i grzywy konia. + 1 inne znaczenie „I koń znaczny swą maścią” Iliada to słowo w 2 lekturach →
mąsie , bążur , lendi: wyrazy francuskie: pan, dzień dobry, poniedziałek, napisane w zniekształconej przez służącego wymowie. „I nie po francuszku, bo nie mówią mąsie, bążur, lendi....” Lalka
maska: tu: głowa lalki. „Sędzia spojrzał wewnątrz i podając maskę pani baronowej rzekł:” Lalka
maślacz: gatunek słodkiego wina węgierskiego. + 1 inne znaczenie „— Wiesz, tego maślacza...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
masoni a. wolnomularze: członkowie masonerii (wolnomularstwa), tj. powstałego w XVIII w. tajnego, hermetycznego stowarzyszenia międzynarodowego o hierarchicznej strukturze wewnętrznej, pielęgnującego zasady moralne i idee Oświecenia. „— A trafił na zebranie niby masonów...” Popioły
Massageci, Parsowie i Numidowie: starożytne ludy Azji i Afryki. „Idziemy z kolei obaczyć, jak wojują lotne, bezdomne ludy Massagetów, Parsów i Numidów.” Popioły
massika: wiosenna pora dżdżysta. „Trzeba tylko będzie znaleźć jakie miejsce wyniosłe, doskonale zasłonięte, przy bystrej wodzie, tam się rozgospodarzyć, dać małej parę tygodni wypoczynku, a może i przeczekać całą massikę.” W pustyni i w puszczy
Massuana , popr. Massaua: port nad M. Czerwonym, w Erytrei. „Massuana, do której się jedzie, żeby umrzeć z samego upału.” Granica
Masynissa ok. 238–ok. 148 p.n.e.: król Numidów Wschodnich, których państwo obejmowało wsch. część Algierii i zach. połać Tunezji. „Wyzywamy na rękę potomka Masynissy, pogromcę, co w spalonym od słońca stepie dopada, ujarzmia miedzianą pięścią i osiada lędźwiami z żelaza dzikiego konia Arabii.” Popioły
masz diabła: nic nie masz. „Bo tu jednak masz diabła u kucharek czynić.” Fraszki
masz nadeń: przewyższasz go. „Masz już nadeń i ludzkością.” Pieśni
Masz przed inszymi, jesli ja co czuję: przewyższasz innych, jeśli ja trafnie to czuję. „Masz przed inszymi, jesli ja co czuję.” Fraszki
masz przykazane: konieczny był rozkaz Faraona, ponieważ zakazane było wywożenie z Micraim zarówno wozów jak i żywności, zob. Radak do 45:19. „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
masz trzeciego dukata: dziś poprawniej: masz trzeci dukat. „— Masz trzeciego dukata — rzekła Morgana, podając dukata Babie-Mustafie.” Klechdy sezamowe
maszka: maska; dawniej: maszkaron. + 1 inne znaczenie „Spada maszka, a zdrajca, co pod nią przebywa,” Satyry wszystkie 3 wystąpienia →
maszkara daw.: straszydło, potwór. + 1 inne znaczenie „— jaka to chłopska maszkara,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
maszkary: tu: strojne przebrania. „Wprawdzieć nie było kosztu na maszkary,” Fraszki
maszki: maski; dawn. maszkaron. „Wewnątrz skryta osoba, z wierzchu same maszki.” Satyry
Maszkowska: pracownia krawiecka Aleksandry Maszkowskiej mieszcząca się w okresie międzywojennym w Łodzi przy ul. Piotrkowskiej 117. „Niż jej o kostium od Maszkowskiej,” Kwiaty polskie
maszli daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: jeśli masz. + 1 inne znaczenie „Maszli świadomość losów tego kraju,” Hamlet wszystkie 5 wystąpień →
masztalerski z czes.: zajmujący się końmi. „…rę pięknych, poprzysłanianych jedwabnymi frędzlami i mnóstwo innej służby, pstrej i barwnej jako kwiaty stepowe, to masztalerskiej, to stołowej, to do noszenia lamp, to wreszcie do posługi ważniejszym dworzanom oddanej.…” Pan Wołodyjowski
masztalerz z czes.: starszy stajenny mający w dworskich stajniach nadzór nad służbą i końmi. + 3 inne znaczenia „— Będzie tam dwóch masztalerzy i Sanderus, których w mig mi powiążecie, a gdyby któren zbrojny był i chciał się bronić, to go w łeb.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
masztalerzów: dziś popr. forma D. lm: masztalerzy. „Dojechawszy do wzgórza, zeskoczył z konia i rzuciwszy lejce jednemu z masztalerzów, sam szedł piechotą na wzgórze, ku stojącemu tam królowi.” Potop
mąt gw.: mgła, szaruga. + 1 inne znaczenie „Ale cichość była jeszcze całkiem drętwa, tyle jeno, co rosy kapały rzęsiście z drzew pośpionych w mącie nieprzejrzanym.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
Mat. R. X w. 17: Mt 10, 17.
matać daw.: motać. „Korczyński zawołał z ganku na stajennego chłopca, aby mu konia siodłano, i szerokimi krokami, wąs na palec matając, do salonu wrócił.” Nad Niemnem
matecznik: trudno dostępne miejsce w puszczy, gdzie znajdują się legowiska zwierzyny. + 1 inne znaczenie „…zącym z tyłu mogłoby się wydać, zwłaszcza we mgle, że to całe gromady dzikich leśnych bestii wyruszyły z głębi leśnych mateczników — i ciągną gdzieś na wyraj gnane żądzą krwi lub głodem.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
matedorstwo: starszeństwo w kartach; matador — najstarsza karta atutowa. „Uczczony matedorstwem.” Satyry
Matejkowski „Wernyhora": obraz Jana Matejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja wisiała w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych. Wernyhora to legendarna (lub na pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby Wernyhory łączono z dalszymi losami Polski i Ukrainy, widząc w nim w szczególności proroka „zmartwychwstania" Polski i rzecznika pojednania między narodami obu krajów. Postać Wernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej — u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z występującą w nim postacią Wernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (premiera 24 marca). Sam Wyspiański pisał (nieukończony) rapsod Wernyhora począwszy od kwietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty witraża). „Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic.” Wesele
Matejkowskie „Racławice": obraz Jana Matejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie), przedstawiający znany moment powitania „naczelnika w sukmanie" przez podkrakowskich kosynierów z Bartoszem Głowackim po zdobyciu przez nich rosyjskich armat. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedmiotem poematu Teofila Lenartowicza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki Władysława Ludwika Anczyca Kościuszko pod Racławicami . „Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic.” Wesele
Mater mea de domo Kiemliczówna est: moja matka jest z domu Kiemliczówna. „— Mater mea de domo Kiemliczówna est — rzekł z powagą ksiądz kanclerz królowej, Wydżga.” Potop
materia: tu: temat rozmowy. „Wtedy przystąpisz do materii o nim” Hamlet
materiał: tu: temat (ang.: matter). „Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciążeniu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach.” Jądro ciemności
materiał na „szansę": tj. na szansonistkę (fr. chansonnette ; od chanson : piosenka ), czyli piosenkarkę i artystkę kabaretową. „prawda, że jest we mnie materiał na szansę?” Moralność pani Dulskiej
materialny: tu: jedwabny. „Ktoś ze znajomych powiedział jej, że przez granice niemieckie zabraniają przewozu sukien materialnych, więc wszystko, co miała lepszego, popruła, okręciła się cała najrozmaitszymi szmatami i tak, z zielonym, drewnianym kuferkiem w ręku odjechała.” Ludzie bezdomni
materyja: materia; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Najniższe miejsce materyja trzyma;” Boska Komedia
materyją: materią; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Złączone forma z materyją, czyste” Boska Komedia
Mateusz, herbu Cholewa zm. 1166: biskup krakowski, występujący w kronice Wincentego Kadłubka jako jeden z uczestników dialogu o dziejach Polski, dlatego mylnie przypisywano mu autorstwo trzech pierwszych ksiąg Kroniki ; gruntownie wykształcony, oczytany w literaturze łacińskiej, był zapewne nauczycielem mistrza Wincentego, Cholewa to jego przydomek lub herb. „…becności uczył tej gramatyki polskiej po rosyjsku, tu, w tym domu, w mieście Klerykowie, o którym kronikarz Mateusz, herbu Cholewa, pisze, że „gród ten polski, od niepamiętnych czasów bogactwy słynący, na płaszczyźnie pochyłej jest rozłożony"...…” Syzyfowe prace
mątewka a. mątew: drewniane narzędzie do mieszania. „Znikomek spożył kęs nieba i miesza złotą mątewką” Napój cienisty
matinka: kobiecy strój poranny na przełomie XIX i XX wieku; rodzaj podomki. „w płaszczu na matince — z godnością” Moralność pani Dulskiej
matka: matką Achillesa była Tetyda, nimfa morska. Żeby uchronić ukochanego syna przed niebezpieczeństwem, kąpała go w Styksie, dzięki czemu jedynym wrażliwym miejscem na jego ciele była pięta, za którą musiała go trzymać. + 2 inne znaczenia „Słyszy te żale matka, na kształt mgły wychodzi,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
matka rzeczy: natura. „Darmo się matka rzeczy z swym działaniem kryła —” Satyry
matkę duchem proroczym natchnęła: Matka św. Dominika, będąc nim brzemienną, miała sen taki: śniło się jej, że porodziła psa białego z łatą czarną i z pochodnią zapaloną w paszczęce. Sen ten był tłumaczony jako przyszły znak odzienia zakonu i ognistej żarliwości jego założyciela. „Już matkę duchem proroczym natchnęła.” Boska Komedia
Matki Boskiej Szkaplerznej: święto w kościele katolickim obchodzone 16 lipca. „Tymczasem dochodziły zboża i Ślimak nazajutrz po Matce Boskiej Szkaplerznej wziął się do zżęcia żyta.” Placówka
Matko naturo: w swej polemice z Łuckim (por. przypis dotyczący Edenu w cz.I dramatu) Niemojewska-Gruszczyńska uważa te słowa za realizację zapowiedzi szatańskiej z Części I — kuszenie Męża obrazem spróchniałego Edenu, czyli natury martwej. „Na pytające jakby spojrzenie Męża, obojętnością odpowiedziała matka Natura. Mąż żegna ją, idzie między ludzi, odtąd będzie szukał natchnień człowieczych, człowieka, nie naturę naśladował będzie. Czemuż ostatnie tchnienie natury współdziałało tak solidarnie z wezwaniem orła? Czemuż Mąż nie odczuwa płynącego z przyrody wzniosłego prądu miłości braterskiej (...) Człowiekowi wodzonemu na pokuszenie szatan nie pozwoli „w pięknym przyrodzeniu czytać". Pomiędzy nim i naturą stanie wywleczona ze sklepów szatańskich dekoracja Edenu. Odgrodzi go od źródła wyższych natchnień" („Ruch Literacki” 1927, s. 135). „Matko naturo, bądź mi zdrowa — idę się na człowieka przetworzyć, walczyć idę z bracią moją.” Nie-Boska komedia
Matko, ty wyć będziesz: Hekabe (a. Hekuba), matka Kasandry, żona Priama, królowa Troi, przeżyła śmierć wszystkich swych dzieci i została niewolnicą Odyseusza; według innej wersji mitu po śmierci najmłodszego z synów, została zamieniona w sukę wyjącą na jego grobie, a w końcu rzuciła się z rozpaczy do morza. „Swoich płakać nie będziesz, ale wyć będziesz!” Odprawa posłów greckich
matricida łac.: matkobójca. „Lecz inni, ukryci za stosami głazów i przy zrębie świątyni, krzyczeli: „Matricida!” Quo vadis
matrona: powszechnie szanowana starsza kobieta. „Aby najszanowniejsze zwołały matrony.” Iliada
matrona stolata łac.: dostojna mężatka. „— Dziewica, panie — mówił zwracając się znów do Winicjusza — niechybnie czci jednakie bóstwo z tą najcnotliwszą z Rzymianek, z tą prawdziwą matroną stolatą, Pomponią.” Quo vadis
matryca białkowa: w powielaczach białkowych matryca, w postaci pokrytej żelatyną bibułki, na której pisano tekst na maszynie do pisania. „Okładka była dwustronnie ozdobiona czarno-białymi winietami, przy użyciu rewelacyjnie nowej techniki powielaczowej: pojedynczych kawałków matrycy białkowej, które, nalepione na siatkę, dawały białe plamy, sama zaś siatka — plamy czarne.” Pożegnanie z Marią
Matuzal: Matuzalem, postać biblijna opisana w Księdze Rodzaju, dziadek Noego, najdłużej żyjący człowiek, miał przeżyć 969 lat. „Żebym tyle lat żył, ile obiadów tam u królewskiego stołu zjadłem, Matuzala bym w kozi róg zapędził.” Potop
Matwiej ros.: Mateusz. „— Gulka Matwiej!” Syzyfowe prace
maty ukr.: matko.
matyjasić gw.: marudzić, popłakiwać. „Dziecko jakoś matyjasiło, skamląc i popłakując.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
matyjaśność gw.: marudzenie. „…hmur i kieby złotem posuło świat — jak to zresztą zwyczajnie bywa na pierwszą zwiesnę, kiej czas podobien się czyni w matyjaśności do dziewki poniektórej, której to posobnie i śmiech, i płacz, i wesele, i żałoście biją do głowy, a sama nie miarkuje, co się z n…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Mauli: w oryg.: Mowgli; tu tłumacz podał zapis fonetyczny pierwotnej, ang. wersji imienia głównego bohatera jako właściwe imię. „Bracia małego Mauli” Księga dżungli wszystkie 4 wystąpienia →
Maupassant, Guy de 1850–1893: wybitny fr. pisarz-naturalista; autor wielu znakomitych opowiadań wyrażających ostrą krytykę obyczajowości mieszczańskiej. „Parę razy zdarzyło mi się czytać takie rzeczy, od których włosy powstają na głowie i ciało drży jak w malarii (Guy de Maupassant, Owidiusz).” Ludzie bezdomni
Maurowie: w średniowieczu: określenie muzułmanów zamieszkujących na terenie dzisiejszej Hiszpanii. „Żaden rycerz nie sprostał mu nigdy w szrankach, a Maurowie pierzchali na sam widok jego zbroi i powszechne było mniemanie, że on jest pierwszy w całym chrześcijaństwie.” Krzyżacy
Max Linder 1883–1925: fr. aktor komiczny kina niemego, reżyser, jeden z pionierów kina; jako aktor stworzył typ lowelasa i eleganta w cylindrze i z wąsikiem, Charles Chaplin wskazywał go jako swego mistrza. „Maks Linder i jego cylinder,” Kwiaty polskie
Mayne-Reid, Thomas 1818–1883: pisarz amer. pochodzenia irlandzkiego, w 1840 r. osiedlił się w Stanach Zjednoczonych, brał udział w wojnie z Meksykiem; autor powieści przygodowych z życia Indian i pierwszych osadników na Dzikim Zachodzie, takich jak m.in. Jeździec bez głowy (oryg. The Headless Horseman: A Strange Tale of Texas , 1866) czy Łowcy skalpów (oryg. The Scalp-Hunters , 1851) „Uczniowie młodsi czerpali stamtąd opisy wypraw Mayne-Reida, Fenimora Coopera, Juliusza Vernego itd., starsi — utwory Łomonosowa, Karamzina itd., itd.” Syzyfowe prace
maż: jak ma. „Maż tu być porządek w tej Rzeczypospolitej, gdy chamstwo tak zbytkownie się ubiera?” Ogniem i mieczem
mąż: Mynes, zabity przez Achillesa. + 1 inne znaczenie „Mąż, którego mi dali kochani rodzice,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
mąż łączy się z żoną: hebr. אִישׁ ( isz ): 'człowiek, mężczyzna' oraz אִשָּׁה ( isza ): 'kobieta' występują również w znaczeniu 'mąż' i 'żona'.
mazać się gw.: tu: mżyć (o deszczu). „— Maże się i maże...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
mazagran: kawa czarna z cukrem, koniakiem i lodem. „Rzuca się na krzesło, tuż przy chodniku; zjawia się garson, o coś pyta, a następnie przynosi mazagran.” Lalka
Mazarin, Jules 1602–1661: właśc. Giulio Raimondo Mazzarini, Włoch, francuski kardynał, pierwszy minister i reformator Francji, którą faktycznie rządził w zastępstwie małoletniego Ludwika XIV. „…i nią się chwalić nie będę, to tylko dlatego, że mi wstyd, iżem się temu gburowi dał tak podejść jak dziecko, ja, o którym Mazarin mówił, że w intrydze i przebiegłości nie mam równego na całym dworze francuskim.…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Mazepa, Iwan 1639–1709: hetman Ukrainy Lewobrzeżnej od 1687. „— A gdyby ciebie ja, jak Mazepę, na koń,” Noc listopadowa
maźnica: naczynie do przechowywania smaru, smoły a. dziegciu. „Macie tam maźnicę ze smołą, zapalcie, choć ręce ogrzejem!” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Mazowsze: Mazowsze było wówczas samodzielnym organizmem politycznym, rządzonym przez książąt z dynastii Piastów. „Oto chłopi poczęli całymi gromadami uciekać „spod Niemca" do Królestwa i na Mazowsze.” Krzyżacy
mazur: wywodzący się z regionu Mazowsza taniec o żywym tempie i metrum 3/4, charakteryzujący się akcentowaniem drugiej i trzeciej części taktu; w XIX w. stał się popularny na dworach szlacheckich; uznawany za polski taniec narodowy; w wersji melodii stylizowanej na mazura występuje pod nazwą mazurka. „Kołomyjek z Halicza, mazurów z Warszawy;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Mazurskie Jeziora: w bitwie nad Jeziorami Mazurskimi (5–8 IX 1914) wojska carskie, wskutek nieudolności dowództwa, poniosły ciężką klęskę; po raz drugi zostały tu pobite w lutym 1915 r. „Był na linii bojowej, gdzieś w Prusach Wschodnich, ponad Mazurskimi Jeziorami.” Przedwiośnie
Mazzini Józef 1805–1872: rewolucjonista włoski, przywódca burżuazyjno-demokratycznej organizacji Młode Włochy, walczącej o niepodległość i zjednoczenie Włoch. „Ten jakby był moim pomocnikiem w politycznej edukacji Wokulskiego: kiedy bowiem ja opowiadałem o Napoleonie i wielkim posłannictwie Bonapartych, pan Leon mówił o Mazzinim, Garibaldim i im podobnych znakomitościach.” Lalka
Mdła mucha więcej ma mocy: słowa Romea z aktu III, sceny 3 tragedii Romeo i Julia . „…Ameryki ofiarował jej włoski egzemplarz Romea i Julii z dedykacją: „Mdła mucha więcej ma mocy, czci i szczęścia aniżeli Romeo...”.…” Lalka
mdleć daw.: tracić siły, słabnąć, więdnąć. „Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,” Treny
mdlić daw.: osłabiać.
mdło daw.: słabo. „Skrobkowi mdło się jakoś zrobiło pod sercem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
mdły daw.: słaby; tu raczej: tchórzliwy. + 1 inne znaczenie „Szpecą sławę zwycięstwa mdłe nieprzyjacioły;” Bajki i przypowieści to słowo w 5 lekturach →
mdłym daw.: słaby. „Mdłym się porusza krokiem, pot obfity ciecze),” Iliada
me gw.: mnie. „— Tera już me we wszyćkim słuchaj kiej ojca.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
Me diga, faz favor, amigo port.: Powiedz mi proszę, przyjacielu. „Me diga, faz favor, amigo,” Kwiaty polskie
mea culpa łac.: moja wina. „— Jaśnie wielmożny wojewodo, mea culpa!” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
mea culpa! mea maxima culpa! łac.: moja wina, moja bardzo wielka wina. „mea maxima culpa!” Potop
mea culpa, mea maxima culpa łac.: moja wina, moja bardzo wielka wina. „Więc sam nie wiedział biedny szlachcic, czy do kolan hetmańskich przypaść, czy w piersi się bić powtarzając: „Mea culpa, mea maxima culpa!"” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
męcąco gw.: męcząca. „A to męcąco robota;” Wesele
mecenas: opiekun i protektor sztuk pięknych, nauk i literatury; nazwa pochodzi od nazwiska Gaiusa Maecenasa (ok. 67 r. p.n.e.–ok. 8 r. n.e.), możnego przyjaciela i protektora najsławniejszych poetów rzymskich: Horacego, Owidiusza, Wergiliusza. + 1 inne znaczenie „Panie mecenasie...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
mecher: pęcherz. „Nasypał jeden prażonego grochu do wołowej mechery, to mu trzynastu diabłów zaraz wlazło.” Krzyżacy
mechera daw., gw., przestarz.: pęcherz wieprzowy. „— Powiesiłbym na noc na płocie wołową mecherę pełną wina albo miodu — rzekł — i jeśliby go w nocy co wypiło, tobyśmy przynajmniej wiedzieli, że krąży.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
meches: pogardliwa nazwa przechrzty, używana przez Żydów ortodoksyjnych (ściśle przestrzegających zasad religii). „Wszystkich trzymają za łeb i nie pozwolą, ażeby im bruździł jakiś Wokulski, nie Żyd ani nawet meches.” Lalka
meczety: domy modlitwy muzułmanów. Mieszkańcami tego miasta Dis, to jest Plutona, bożka piekieł, są ci, co się odszczepili od nauki apostolskiego Kościoła „Miasto meczetów, ich mur się czerwieni,” Boska Komedia
medalion: tu: płaskorzeźba okrągła lub owalna. „Wszędzie marmur, brąz, złoto, wszędzie kolumny, posągi i medaliony...” Lalka
Medea mit. gr.: córka króla Kolchidy, która pomogła Jazonowi ukraść złote runo, a następnie uciekła z nim i jego towarzyszami do Grecji; towarzyszył jej młodszy brat, Absyrt, którego zamordowała i poćwiartowała, będąc już na statku, a następnie wrzucała części jego ciała do morza, opóźniając w ten sposób pogoń, ponieważ ojciec wyławiał je z wody. Ten wątek historii wyprawy Argonautów wykorzystuje Aleksander demagogicznie, uwydatniając powierzchowne podobieństwo i pomijając zasadnicze różnice, aby sformułować argument, że Grekom również zdarzało się, że porywali sobie żony z innych, przyjacielskich dla Troi krajów (Kolchida miała leżeć na terenach dzisiejszej Gruzji), i nie spotkała ich za to kara, zaś jego czyn był odpowiedzią wet za wet na uprowadzenie Medei przez Jazona. „Medeą z domu wykraść od przyjaciół naszych,” Odprawa posłów greckich
Medeą starop. forma: dziś B.: Medeę. „Medeą nie za naszych czasów uniesiono.” Odprawa posłów greckich
Medea jaka i Circe: tu: zbrodnicze czarodziejki. Medea, córka króla Kolchidy, pomogła Jazonowi w zdobyciu złotego runa. Uciekła z Grekami porywając brata swego Absyrta, którego następnie zamordowała i — aby zatrzymać pogoń ojca — wrzucała poćwiartowane zwłoki w morze. Circe, córka Heliosa, znająca na równi z Medeą wszelkie trucizny. Gdy Ulisses przybił (w czasie swej tułaczki po morzach) do jej wyspy, zamieniła towarzyszy jego w wieprze dając im w potrawach odurzające zioła. „Medea jaka i Circe nie była,” Fraszki
media , lm. od medium łac.: osoby poddane działaniu hipnotyzera. „— To są media — szepnął Jumart.” Lalka
media i remedia z łac.: środki zaradcze. „Sili się ars, różne media i remedia podając...” Popioły
mediewalny z łac. medium aevum : średni wiek: średniowieczny. „Mediewalnych mrocznych katedr” Kwiaty polskie
mędrca, który został z nami: Stacjusz. „Damę, mnie, mędrca, który został z nami,” Boska Komedia
mędrsi: dziś: mądrzejsi. „Myślałem dotąd, że Geniusze są i mędrsi, i wdzięczniejsi, i nie składają tak lekkomyślnych przysiąg.” Klechdy sezamowe
mędrszy: dziś raczej: mądrzejszy. „Widocznie jest ktoś mędrszy i przebieglejszy ode mnie.” Klechdy sezamowe
Meduza mit. gr.: jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie). + 2 inne znaczenia „I twarzą, jak Meduzy głową.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 4 lekturach →
Medy , Party , Baktryjany: mieszkańcy Medii, Partii, Baktrii, krain wchodzących w skład starożytnego państwa perskiego, podbitego przez Aleksandra Wielkiego. Mało znane ówcześnie egzotyczne narody i wielkie czyny historyczne były to najczęściej używane realia w panegirykach. „Indy, Persy i Medy, Party, Baktryjany” Satyry
medytować daw.: tu: namyslać się, zastanawiać się. „A ludzie szli już a szli tym ciągiem nieskończonym; kto wzdychał żałośnie, kto się bił w piersi i modlił gorąco, kto zaś medytował, kiwając smutnie głową i obcierając tę ciężką, żalną łzę, że szmer pacierzy, ściszone szlochy i pogwary wzdychliwe trzęsły się ki…” Chłopi, Część czwarta - Lato
Mefisto: od imienia szatana: Mefistofeles, spopularyzowanego przez Fausta Goethego. Pochodzenie tego imienia nie jest zupełnie jasne. Jedna interpretacja łączy tę nazwę z grec. Mephostophiles : nie lubiący światła (duch ciemności); druga z hebr. Mefir : niszczyciel, Tofel : kłamca, lub Mephistoph : burzyciel dobrego. Tu Mefisto występuje jako kłamca przypisujący sobie słowa wypowiedziane przez Anioła Stróża.
Mefisto Kłaniam uniżenie ...: Dla Krasińskiego pozostawanie pod wpływem szatana wiąże się z brnięciem w kłamstwo: z niemożnością rozpoznania prawdy, co w ujęciu autora (zarówno w Nie-Boskiej komedii , jak w Irydionie ) stanowi rodzaj tragicznego uwikłania duszy bohatera i jest związane z działaniem Fatum.
Mefistofeles: imię diabła z legendy i utworów literackich o czarnoksiężniku Fauście. + 2 inne znaczenia „Pozwoliłem mówić dalej temu Mefistofelesowi z papier-maché i zdawało mi się, że gdybym chciał, mógłbym przebić go palcem i nie znalazłbym w środku nic — chyba może trochę sypiącego się brudu.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
Mefistofelowy: należący do Mefistofelesa (jedno z tradycyjnych imion diabła). „I wóz na ciebie czeka Mefistofelowy;” Balladyna
Megapenthes: nieprawy syn Menelaosa. „Lecz nie sam, bo z Heleną szedł i z Megapentem.” Odyseja
Megara mit. gr.: córka Kreona, władcy Teb, żona Heraklesa. „Jawi się i Megara, córka zuchwałego” Odyseja
Meges: król Epejów z Elidy, syn Fyleusa. „I prędki Oileid, i Meges waleczny.” Iliada
mego dziadka piłą rżnęli: aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas „krwawych zapust" z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie). „mego dziadka piłą rżnęli...” Wesele
mehentys z tur.: inżynier. „— W obozie gadali, że jutro Halil i Murad baszowie mają się przeprawić na drugą stronę, mehentysów ze sobą wziąwszy, którzy wnet rowy rżnąć poczną.” Pan Wołodyjowski
Mei-Zahaba: hebr. מֵי זָהָב ( mei zahaw ) dosł. ‘złote wody’. «Był takim bogaczem, że złoto nie miało już w jego oczach żadnej wartości», zob. Raszi do 36:39. „A oto królowie, którzy panowali na ziemi Edom, zanim panował król nad synami Israela.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Meine Herren, raus niem.: (Moi) panowie, wynocha, na zewnątrz! „Miał zdrowe, końskie zęby i błyszczące, starannie wygolone policzki Podszedł do przyczepki i, rozsznurowawszy plandekę, zakomenderował: — Meine Herren, raus!” Pożegnanie z Marią
Meister vom Stuhl niem.: mistrz katedry. „Znowu Meister vom Stuhl rzekł, uderzając młotkiem:” Popioły
Meisterhaus: Dom Majstrów; siedziba Zgromadzenia Majstrów Tkackich przy ul. Piotrkowskiej 100, istniejący w l. 1839–1911. „Pod Meisterhaus i pod Ulricha,” Kwiaty polskie
Mejen: odznaczył się w wojnie narodowej za Kościuszki. Dotąd pokazują pod Wilnem okopy Mejenowskie. „Mejenem, i gdy wszystkich na charty wyzwałem.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Mejszagoła: miasteczko w powiecie wileńskim, tu: jako synonim wschodniej prowincji; Józef Piłsudski (1867–1935) urodził się w Zułowie, w powiecie święciańskim w guberni Wileńskiej, w niezamożnej rodzinie szlacheckiej o tradycjach patriotycznych. + 1 inne znaczenie „— «w powiecie mejszagolskim” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
meklemburczyk: koń rasy meklemburskiej, dawniej używanej jako pociągowa lub do celów wojskowych. „Bazin dążył za nim na koniu dereszowatym, trzymając za uzdę silnego meklemburczyka; był to wierzchowiec d'Artagnana.” Trzej muszkieterowie
mełamed: nauczyciel w chederze. „Rafał siedział na krześle ze skurczonymi nogami, palce wbił we włosy i na podobieństwo mełameda wykrzykiwał:” Popioły
Melanip: bratanek Priama, władcy Troi. „Gdy śmiało biegł do boju Melanip waleczny,” Iliada
melankolia daw.: dziś popr.: melancholia, głęboki smutek. „I nie masz lepszej na melankolię driakwi.” Pan Wołodyjowski
melba: deser ze świeżych brzoskwiń, lodów waniliowych i słodkiego przecieru truskawkowego a. malinowego (sos melba), którego przepis opracował na cześć australijskiej śpiewaczki Nellie Melby mistrz kuchni francuskiej, Auguste Escoffier. „Koniaków, brzuchów, melb, czekolad,” Kwiaty polskie
Melcatis: zapewne gr. Metelis, egipskie Per Ha-Nereb, miasto w zachodniej części Delty, stolica 7. nomu Dolnego Egiptu, położona ok. 60 km na północ od Memfis. „Ich szpiegowie niejednokrotnie byli w Melcatis, Naucratis, Sai, Menuf, Terenuthis i przepływali kanopijskie i bolbityńskie ramiona Nilu.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
Meldung niem.: zgłoszenie, meldunek. „— Dałem zegarek, bo post chce mi robić meldung na polityczny za to, że prowadzę tajną robotę.” Pożegnanie z Marią
melioracja: tu: ulepszenie. „Stach niedbale rozejrzał się po oknach domu i bez najmniejszej uwagi słuchał mego sprawozdania o melioracjach.” Lalka
mełł: daw. forma od: mleć (dziś raczej: mielić ). „Mełł wciąż językiem w takim tempie, że zupełnie mnie oszołomił.” Jądro ciemności
melodyi: melodii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Pieśń ta w słodyczy, w melodyi sile,” Boska Komedia
melodyja: melodia; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Mów, za co w raju melodyja słodka” Boska Komedia
melodyją: melodią; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Ostatniej nuty melodyją syty.” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Meluzyna: według podania żona Rajmunda — hrabiego Poitiers. Obdarzona niezwykłą pięknością, musiała w każdy piątek przybierać postać ryby. Gdy ją w tej postaci raz mąż zobaczył, znikła. Odtąd zjawiała się na wieży zamkowej tylko wtedy, gdy miał umrzeć ktoś z tego rodu. Podanie to opowiedziane prozą około r. 1390 przez Jana d'Arras, stanowiło osnowę ulubionej powieści ludowej, przełożonej niemal na wszystkie języki europejskie, znanej dobrze i w Polsce. „Niedaleko pod miastem jest studnia, studnia, do której przykuty jestem, niby Meluzyna wraz ze swymi siostrami.” Cierpienia młodego Wertera
membra putrida łac.: chore, zgniłe kończyny. „Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać, i nie wiem: jest-li na świecie potencja prócz Rzeczypospolitej, która by taki wrzód we własnym łonie tolerując, tyle cierpliwości i klemencji znalazła!” Ogniem i mieczem
memento łac., dosł.: pamiętaj, łac.: pamiętaj: tu użyte żartobliwie dla określenia napiwku. + 1 inne znaczenie „Zanim wszakże to nastąpiło, konduktor pociągu dążącego w stronę Innsbrucku zajął się nią w sposób tak niesłychanie gorliwy, że ta furia pieczołowitości świadczyła o memento co najmniej pięcioguldenowym.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
memento mori łac.: pamiętaj o śmierci. „— Znalazłem — odrzecze pan Michał — w tych słowach, które tu co dzień słyszę i powtarzam, a które do śmierci chcę powtarzać: memento mori.” Pan Wołodyjowski
Memnon: syn Titona i Eos, władca Etiopów, sprzymierzeniec Trojan. „Niż Eurypyl; li Memnon piękniejszy od niego.” Odyseja
memoria fragilis est łac.: pamięć jest krucha. „Patrz jednak waćpan, jako memoria fragilis est, toż mnie się przewiduje, że cię wtedy inaczej zwali?” Potop
menada mit. gr.: a. bachantka, towarzyszka Bachusa, boga wina. „Leszczyna jak menada z zielonymi berły,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Ménard, Jean-François Xavier de 1756–1831: francuski generał, Wielki Oficer Legii Honorowej. „W Starogardzie tego właśnie dnia stanął korpus generała Ménarda w sile sześciu tysięcy ludzi, przeznaczony do wzmocnienia generała Dąbrowskiego; w odległości niespełna dwu mil od tego miasta stał pułk Dziewanowskiego.” Popioły
Menasze: od hebr. נָשָׁה ( nasza ): ‘zapomnieć, pozbawić, spowodować zapomnienie’. „I nagromadził Josef zboża, jak piasku morskiego, mnóstwo wielkie; tak że zaniechał liczyć, gdyż nie było liczby.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
menażeria: dawniej miejsce, w którym gromadzono zwierzęta (najczęściej egzotyczne) w celu pokazywania ich publiczności. „…ndynie, chodziło po ulicach, nie było wystawione na widok publiczny, nie było przez nikogo wodzone, nie znajdowało się w menażerii, nie było zabijane w rzeźni, nie było ani koniem, ani osłem, ani krową, ani bykiem, ani tygrysem, and psem, ani świnią, ani kotem…” Opowieść wigilijna
mendel gw., z niem. mandel: zwyczajowa miara liczbowa: 15 sztuk, czyli ¼ kopy. + 1 inne znaczenie „— A pilno; łoni było nas na odpuście sześciu wszystkiego, a dzisia ze trzy mendle sie wydziera, jaże uszy puchną.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
Mendog a. Mindowe lit. Mindaugas , ok. 1203–1263: zjednoczyciel, książę, a następnie król Litwy. „Był na Żmudzi ród możny Billewiczów, od Mendoga się wywodzący, wielce skoligacony i w całym Rosieńskiem nad wszystkie inne szanowany.” Potop
Menel: Menelaos (imie skrócone dla rytmu). „Spali obaj w przysionkach Menela teremu.” Odyseja
Menelaj dostał go pod pasem: zranił go pod linią pasa. „Gdy się cofał, Menelaj dostał go pod pasem” Iliada
Menelaos mit. gr.: brat Agamemnona, syn Atreusa. Jego żonę Helenę porwał Parys, co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny trojańskiej. + 2 inne znaczenia „— «Dwie boginie Menelaj na swej liczy stronie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Menelaów: Menelaosa. „Ten, brat Menelaów.” Odprawa posłów greckich
Menelik 1844–1913: cesarz Abisynii od r. 1889; gdy Włosi usiłowali Abisynii narzucić w r. 1896 swój protektorat, Menelik przeciwstawił się temu zbrojnie i pokonał armię włoską w bitwie pod Aduą (1 III 1896). „Za oknem, słyszę, musztruje jakiś oficerek z wrzaskiem oddział tych rycerzy, których później rozmiata jak śmiecie byle Menelik...” Ludzie bezdomni
Menelik II 1844–1913: cesarz Abisynii (dawna nazwa Etiopii) od 1889; gdy Włosi usiłowali Abisynii narzucić swój protektorat, Menelik przeciwstawił się temu i podczas pierwszej wojny włosko-abisyńskiej pokonał armię włoską w bitwie pod Aduą (1 III 1896). „Handlowo to wszystko jest nieudane (Francuzi), ale dla usprawiedliwienia fatalnej wojny z Menelikiem i wstydliwej niewoli zostaje zawsze jeszcze ta najwyższa racja: „pochodnia cywilizacji".” Granica
Menes: utożsamiany z Narmerem, ok. 3100 p.n.e., pierwszy władca I dynastii, uważany za twórcę państwa, zjednoczyciela dwu krajów: Górnego i Dolnego Egiptu. Według tradycji założył miasto Memfis, leżące pomiędzy obiema krainami. „Bo młodemu księciu już dziś wydaje się, że będzie drugim Menesem...” Faraon
Menesteus: dowódca Ateńczyków, syn Peteosa. „Lecz nic przy Menesteju boju nie oznacza:” Iliada
menestrel z fr. ménestrel: minstrel; wędrowny a. nadworny śpiewak, wykonawca i twórca poezji nawiązującej do motywów tradycyjnych legend i ballad ludowych; zajęcie popularne w XIII i XIV w. w Europie. „Czyż nie ma barda albo menestrela?” Konrad Wallenrod
Menger, Carl 1840–1921: austriacki ekonomista, twórca austriackiej szkoły ekonomii; stworzył (równocześnie z L. Walrasem i W. S. Jevonsem) teorię wartości granicznej, w której wartość dobra nie jest obiektywna, zależna od jego wewnętrznych właściwości i stała dla każdej jednostki tego dobra, ale zależy od poziomu satysfakcji, jaką dany człowiek odnosi ze zużytkowania ostatniej jednostki. „Przez całe lata ją męczył, żeby przeczytała przynajmniej Mengera, co zrobiła wreszcie, ale przez czyste poświęcenie.” Granica
Meni korol pysaw ukr.: król mi pisał. „Meni korol pysaw, że on w pojedynku usieczon.” Ogniem i mieczem
Menoitios: ojciec Patroklesa. „Menojtia, gdy odchodząc dodawałem ducha,” Iliada
Menojtija syn: Patroklos. „Nie tak mnie los obchodzi Menojtija syna,” Iliada
Menojtijos: ojciec Patroklesa. „Ale mówią, że żyje Menojtijos” Iliada
mens, mentis łac.: rozum, tu B. lp mentem . „— Desperacja mentem mu pomieszała — dodał inny.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
mensa łac.: stół. „Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem, i dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie…” Quo vadis
mental gw.: medal. „Jambroż, wystrojony odświętnie, w mentalach na piersiach, kręcił się cięgiem w sieniach, a często gęsto na ganek wybiegał z krzykiem:” Chłopi, Część czwarta - Lato
menuet: starofrancuski taniec w trzyćwierciowym takcie, pełen wdzięku i wytworności. + 2 inne znaczenia „Sunęliśmy w skrętach menueta wokół siebie, ujmowałem dłonie jednej kobiety po drugiej, a zdarzało się, że właśnie najmniej powabne ociągały się, tak, że nie można było często dojść do ładu, by skończyć w porę figurę.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 3 lekturach →
Menuf: gr. Onufis (Onouphis), miasto na zachodzie Delty, w 4. nomie Górnego Egiptu. Położone ok. 60 km na zachód od Bubastis (w powieści: Pi-Bast). „Ludzie gromadzili się po ulicach, niektórzy wchodzili na płaskie dachy lub wdrapywali się na drzewa i stamtąd ogłaszali, że — widzą pożar w Menuf albo w Sechem.” Faraon
Menyanthes Trifoliata: łac. nazwa botaniczna rośliny zw. bobrek trójlistny. „Lub »Menyanthes Trifoliata«».” Kwiaty polskie
meoński: pochodzący z Meonii, później określanej jako Lydia. „Jaką farbę z meońskiej lub karyjskiej włości” Iliada
Mer-amen-Ramzes XII: Mer-amen ( Meri Amon ) oznacza „umiłowany przez Amona" i jest częścią rozbudowanego imienia. Starożytni Egipcjanie nie używali numerów przy imionach władców; podczas obejmowania władzy faraonowie przyjmowali imię tronowe. „Zaś w miesiącu Farmuti, w lutym, pan Górnego i Dolnego Egiptu, władca Fenicji i dziewięciu narodów, Mer-amen-Ramzes XII, po naradzeniu się z bogami, którym jest równy, mianował swoim erpatrem, czyli następcą tronu, dwudziestodwuletniego syna Chamsem-merer-amen…” Faraon
mercatorium z łac.: dom kupców. „…z olbrzymią piwnicą, w której sprzedawano piwo świdnickie, dżinghus, toż inne kościoły, toż składy sukna, toż ogromne mercatorium przeznaczone dla kupców zagranicznych, toż budynek, w którym zamykano wagę miejską, toż postrzygalnie, łaźnie, topnie miedzi, top…” Krzyżacy
merci fr.: dziękuję. „Powiedziałem: „Merci".” Lord Jim
Merci, monsieur fr.: dziękuję, panie. „— Merci, monsieur...” Lalka
mère de ce fripon fr.: matka tego nicponia. „To stara czarownica, mère de ce fripon.” Dziady, część III
mereżka: ażurowy haft. „Ale w owych czasach pani Żancia tak często o tym mówiła, że i ten wzór „wypracowany", i długie, drobniutkie mereżki uporczywie wydawały mu się te same.” Granica
meritum łac.: treść istotna. „Podnosili głos coraz wyżej, czepiali się byle słówka, obrażali się i znowu przepraszali wracając do meritum dysputy, do jądra rzeczy, do samej istoty sporu.” Przedwiośnie
merkaptany: związki organiczne odpowiadające co do budowy alkoholom; różnią się od nich tym, że zamiast tlenu zawierają siarkę. Są to bezbarwne ciecze o nadzwyczaj nieprzyjemnej woni. „…o noc szyby w mieszkaniu dyrektora gimnazjum nie pozostawiając ani jednej — mazały dziegciem i innymi źle woniejącymi merkaptanami drzwi, schody i ściany jego willi — wrzucały mu do gabinetu przez dziury w oknach zdechłe szczury, urządzały pode drzwiami kocie…” Przedwiośnie
„Merkuriusz": tygodnik prorządowy, prawicowo-nacjonalistyczny, wyd. w Warszawie w l. 1933–1939 pod red. Juliana Babińskiego i Władysława Zambrzyckiego; do twórców związanych z pismem należeli m.in. Alfred Łaszowski i Jerzy Braun. „Jak i tajniaki z «Merkuriusza»);” Kwiaty polskie
Merkury mit. rz.: posłaniec bogów, odpowiednik Hermesa w mit. gr.; w przedstawieniach najczęściej smukły, młodzieńczy, z nieodłącznymi skrzydlatymi sandałami, skrzydlatej czapce (zw. petasos ) oraz laską (zw. kaduceuszem). „Postawa godna Merkurego, kiedy” Hamlet
Merkwürdig niem.: osobliwe. „— Merkwürdig!” Lalka
Merlin: czarodziej z legend i romansów o królu Arturze. „— Czy chcielibyście, panie, by jaki Merlin zmienił was czarnoksięską mocą w tamtego oto rycerzyka?” Krzyżacy
Mermeryda: syn Mermerosa. „Z Efyry gdy od Ila wracał Mermeryda,” Odyseja
Merrik daw.: spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Merrick . „W ten sposób Alin straciła laleczkę, a Merrik cymbałki.” Bankructwo małego Dżeka
Meryjon: jeden ze sprzymierzonych wodzów greckich.
Meryjona: Merion, jeden z greckich bohaterów w wojnie trojańskiej. „Jużem śpiewał Meryjona” Fraszki
merynosy: rasa owiec. „Żebyś ty widział moje merynosy, woły!” Dziady, część III
Mesalina I wiek n.e.: słynna z rozpusty żona cesarza rzymskiego Klaudiusza, „dla niepowściągnionej rozwiązłości śmiercią ukarana od męża swego". ( Zbiór potrzebnych wiadomości ). „Głupi człowieku, ależ to jest Mesalina, jeżeli nie ciałem, to duchem...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Messalina, Valeria ok. 17–48: trzecia żona rzymskiego cesarza Klaudiusza, znana z urody i licznych kochanków; skazana na śmierć za spisek przeciwko mężowi. „Ty mówisz o rozpuście, pani Messalino!...” Trzej muszkieterowie
Messeis: źródło w Lakonii.
Messenia: kraina na południowo-zachodnim Peloponezie, podległa Sparcie. „W Messenie, gdzie Orsiloch podejmował gości.” Odyseja
meszta z tur.: pantofel; miękkie, lekkie obuwie bez obcasów. „Dzban takich malin niż meszty papuże” Balladyna
męt: zamęt, zamieszanie. „Wśród nadgranicznego mętu łatwo było wprawdzie natknąć się na jakiego zbrojnego Niemca i albo jemu kości pokołatać, albo samemu głową nałożyć.” Krzyżacy
metafizyka: dyscyplina filozoficzna zajmująca się ogólną teorią bytu, także rozważania o tym, co pozadoświadczalne; pot.: rozmyślania oderwane od rzeczywistości. „Czuł najwyraźniej, że opanowywać go zaczyna metafizyka...” Siłaczka
metal drukarski: stop ołowiu, antymonu i cyny, używany do wyrobu czcionek drukarskich. „— Zdaje mi się, że to jest metal drukarski.” Lalka
metalów: dziś popr. forma: metali. „A gdyby znalazł się niegodziwiec, który zamiast szlachetnych metalów chciałby podstawić nędzne falsyfikaty, a zamiast drogich kamieni — szkło fenickie, niech pamięta, że będzie miał odrąbane ręce i wyjęte oczy.” Faraon
metalowa turkawka: zapewne rodzaj szybko wirującej zabawki dziecięcej. „Ale dziewczynka z lekkością metalowej turkawki na jednej nodze okręcała się dokoła pokoju, przy czym klaskała w dłonie, wołała i wyśpiewywała:” Nad Niemnem
metoda przycina jeno wilcze pędy: por. Horacego Listy (II, 2 w. 122) mówi o dobrym poecie: „Luxuriantia conpescet, nimis aspera sano levabit cultu, virtute carentia tollet", — por. także Epody II, 13; „Inutilesve falce ramos amputans feliciores inserit". „Powiesz może, że to zbyt ostry sąd, że metoda przycina jeno wilcze pędy i tamuje ich bujanie?.” Cierpienia młodego Wertera
metr daw., z fr. maître, z fr.: mistrz; nauczyciel, zwłaszcza muzyki, tańca, języków. „Glumdalclitch miała jeden w swym pokoju, na którym dwa razy na tydzień przychodził ją uczyć metr jeden.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
metresa przestarz.: utrzymanka, kochanka. „Taką fortunę stracić na karty i metresy rzecz niegodna.” Nad Niemnem
metternichowska głowa: Metternich Klemens Lothar (1773–1859) austriacki mąż stanu — minister spraw zagranicznych do 1809 r., a od r. 1809 kanclerz monarchii zasłynął jako wytrawny i przebiegły polityk. „Dziś kontent jestem z siebie i choćbym nie chciał, muszę przyznać, że mam metternichowską głowę.” Lalka
Metuszelach: w innych tłumaczeniach jako: Matuzalem . Najstarszy człowiek wymieniony w Torze, w sumie żyjący 969 lat. Długowieczność Matuzalema stała się przysłowiowa, np. w wyrażeniach 'matuzalemowy wiek', 'matuzalowe lata'.
męty: to, co mąci, np. drobne cząsteczki zawieszone w płynie, mącące jego przezroczystość; niejasność i chaotyczność myśli lub wypowiedzi; tu: pożądanie, mącące myśli. „Płodząc we łbie żądz nagłych jadowite męty,” Napój cienisty
Meung , właść. Meung-sur-Loire: miejscowość i gmina w środkowej Francji. „Pewnego kwietniowego poniedziałku roku 1625 w miasteczku Meung panował ruch tak niezwykły, jak gdyby na przykład wtargnęli doń hugenoci i zamierzali powtórzyć tego rodzaju krwawe sceny jak w La Rochelle.” Trzej muszkieterowie
mewa: hebr. שָׁחַף ( szachaf ): mewa . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
męża rządzi starop.: rządzi mężem. „Ani z wielkim posagiem męża rządzi, ani” Pieśni
mezalians: małżeństwo z osobą nieodpowiednią ze względu na pochodzenie lub majątek. „Taki mezalians...” Nad Niemnem
mężczyzny nie ma na ziemi: «Myślały, że cały świat jest zgładzony, jak w pokoleniu potopu», zob. Raszi do 19:31. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
męże daw. B.lm rzecz. r.m.: dziś popr. forma M. L. mn.: mężowie. + 1 inne znaczenie „Chcąc bliżej poznać i męże, i stroje.” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
mężem pola: w znaczeniu: «człowiek bez stałego zajęcia, polujący z łukiem na zwierzęta i ptaki», zob. Raszi do 25:27. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Mezembria: Mesembria, kolonia grecka założona w VI w. p.n.e. na zach. wybrzeżu M. Czarnego. „Pochodzę z Mezembrii.” Quo vadis
mężmi starop. forma: dziś: mężami. „Boże, daj mi z takimi mężmi zawżdy czynić!” Odprawa posłów greckich
mężne Bolesławy: chodzi o Bolesława Chrobrego i Krzywoustego, może również Śmiałego. „Tuż po nim widzę mężne Bolesławy,” Pieśni
mężne wojowniki: dziś popr. forma M.lm: mężni wojownicy. „Obok snu używają mężne wojowniki:” Iliada
mężobójczy daw., daw., z łac. vir : mąż, obywatel, człowiek: morderczy, zabójczy; por. daw. mąż w znaczeniu: obywatel, człowiek (na wzór łac. vir ). + 1 inne znaczenie „O mężobójczych planach, które spadły” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
mgleć starop.: mdleć. „Mgleję wszytek i bladzieję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
mi się nie udała: nie spodobała mi się. „Ano wiem, czemuś mi sie nie udała:” Pieśni
miał nad... wpływ: dziś: miał na... wpływ. „Niegdyś Petroniusz miał nad młodym żołnierzem ogromny wpływ.” Quo vadis

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.