Litera P

3797 słów, strona 12 z 16.

pro determinatione fori

dla wyznaczenia forum (tj. tu: odpowiedniej instancji sądowej). „…dykcji grodzkiej należy; i lubom stawał na tem, że już została z naszej strony podana illacja do trybunału pro determinatione fori, nie zważając na to, sąd grodzki kazał sprawę wprowadzić.…” Pamiątki Soplicy

pro die 27 praesentis łac.

na dzień 27 niniejszego miesiąca. „— Posyłam jeszcze wezwanie, by się najpóźniej pro die 27 praesentis stawili, i tak myślę, że przynajmniej w tym ostatnim terminie zechcą non deesse patriae.” Potop

pro forma łac.

dla formy, tymczasowo; wstępnie. „— Albo do panien Sapieżanek, aby tam była, aby instalacja pro forma mogła być uczyniona.” Potop

pro memoria łac., łac.: dla pamięci, na pamiątkę

dosł. ku pamięci; tu przen. kara. + 2 inne znaczenia „Jeszcze niedawno Wincenty Pol wzdychał, a jego czytelnicy również, nad metodą kształcenia dorosłych Benedyktów Winnickich za pomocą batoga, za pomocą wsypywania im pro memoria na kobiercu.” Ludzie bezdomni to słowo w 4 lekturach →

pro patria et libertate łac.

za ojczyznę i wolność. „Bo jakem pomyślał, że się tam najszczersza krew polska rzeką pro patria et libertate leje, a mojej ni kropli w tej rzece nie masz, tedy mi się wydało, że mnie anieli niebiescy za to potępią...” Potop

pro publico bono łac.

dla dobra publicznego. + 1 inne znaczenie „Jeśli król nie da mnie za to starostwa, to wierzaj waćpan, nie ma justycji w tej Rzeczypospolitej ani rekompensy dla zasług i lepiej pono kury sadzać, niż głowę pro publico bono narażać.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

pro pudor! łac.

jaki wstyd! „I pro pudor! czułem, że i mnie zwilgotniały źrenice...” Quo vadis

próba

dowód. „Mając zacności swojej próby oczewiste,” Satyry

probant daw.

praktyk, znawca, koneser. „— Że to Rocha wziął na probanta, nie Dominikową!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

probantka

dziewczyna, która niejedno już przeszła w życiu. + 1 inne znaczenie „Ja ta nie probantka!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

Próbę doskonałą w swej kiesie

Tym porównaniem wiary do monety, która jest w kiesie [ kiesa — sakiewka, woreczek na pieniądze; red. WL], poeta mówi: twoje objaśnienie wiary jest prawdziwe, ale czy sam w sobie posiadasz tak prawdziwą wiarę? „Lecz powiedz szczerze, czy masz ją w swej kiesie?»” Boska Komedia

probie

dziś popr. forma Ms. l. poj.: próbie. „Z wozu mężów dwudziestu w pierwszej zwalił probie.” Iliada

probować

dziś popr. forma: próbować. + 1 inne znaczenie „Zaczął kartom złorzeczyć, słuchaczom probować,” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

procedencja

kolejność pochodzenia jednych przodków od drugich; znał (...) procedencją (daw.), dziś: znał procedencję. „Miał dowcip bystry, łatwo obejmował rzeczy, z historyją narodu był obeznany; a nie tylko że znał doskonale procedencyją i powinowactwa swojego domu, ale nawet i domów szlacheckich.” Pamiątki Soplicy

proceder

sposób działania. „Toż podczaszy o dalszym wojny procederze” Transakcja wojny chocimskiej

procedernik daw.

człowiek, który musi własną pracą zarabiać na swoje utrzymanie. „— I mnie samemu było na nią za to mruczno, bom sobie myślał: już też miary nie ma, skoro i procederników bałamuci.” Potop

Procellaria pelagica

gatunek najmniejszych ptaków morskich; żywią się małymi rybami i drobnymi skorupiakami morskimi. „…Rossa żyją w południowych morzach w głębokości dochodzącej tysiąca metrów; dalej małe korki morskie z gatunku Procellaria pelagica, jak również znaczna ilość właściwych owemu klimatowi gwiazd morskich układających na ziemi swe konstelacje.…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

procesje w Tarascon

coroczne obchody odbywające się we fr. miejscowości Tarascon na cześć jej patronki, św. Marty, która według legendy miała oswoić nękającego okolicę potwora. „Za lepszych czasów nie opuścili z Karkontką ani jednej okazji świętowania podczas znakowania bydła, ani jednej procesji w Tarascon; ubierał się wtedy w malowniczy strój ludzi z Południa — na wpół kataloński, na wpół andaluzyjski, a Karkontka przywdziewała urok…” Hrabia Monte Christo

proch

kurz. „…ego; pan Piotr przysmażał kartofle z niepodobnym do opisania zapałem; panna Belinda studziła kompot z jabłek; Marta ścierała proch z ogrzanych talerzy; Bob wziął na ręce Małego Tima i posadził go przy stole obok siebie w najwygodniejszym miejscu; dwoje małych…” Opowieść wigilijna

proch i popiół

hebr. עָפָר וָאֵפֶר ( afar waefer ) te dwa słowa są nie tylko bliskoznaczne, ale także brzmią niemal identycznie. «Chociaż jestem prochem i popiołem, nie przyszedłem sprzeciwiać się Twojej chwale i Twoim sądom, a jedynie, by uczyć się i zrozumieć ten wyrok», zob. Radak do 18:27. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

próchien

dziś popr. forma D. lm: próchen. „W błękitne próchien rzucona zarzewie” Beniowski

próchno się w gwiazdy rozlata

cytat z poematu dygresyjnego Beniowski Juliusza Słowackiego; Pieśń III. „Próchno się w gwiazdy rozlata...” Kwiaty polskie

prochownia

miejsce składowania lub wytwarzania prochu strzelniczego i ładunków wybuchowych. „Danglars i Caderousse pobiegli co żywo, ale zaledwie uszli sto kroków, zauważyli w pobliżu prochowni mały orszak weselny.” Hrabia Monte Christo

prochy

tu: kurz, paprochy. „A wtem nagle zabłyszczą mu w ręku owe dobyte z kaptura prochy jak słońce.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

procz starop.

oprócz. „Procz panosz trzysta rycerzow,” Legenda o św. Aleksym

prócz jednej

To jest: zasady ciał ciekłych i stałych. „Prócz jednej niszczy wszystkie te zasady.” Boska Komedia

prócz Wilczkowi

dziś popr.: prócz Wilczka. „Józio ze łzami rozrzewnienia dziękował wszystkim, prócz Wilczkowi, który pogardliwie się uśmiechał i chodził coraz prędzej po pokoju.” Ziemia obiecana

prócz że

z wyjątkiem tych, co. „Szańców swoich pilnują, prócz, że ich z Wasiukiem” Transakcja wojny chocimskiej

Prodigiorum ac ostentorum chronicon

dzieło Konrada L. Lycosthenesa z 1557 r., księga cudów i osobliwości, zawierająca wiele rycin przedstawiających zarówno krokodyla czy nosorożca, jak gryfa, człowieka bez głowy (z twarzą na piersi) i wszystkie te dziwy opisująca. „Wiem z Prodigiorum chroniconu” Kwiaty polskie

Prodikos z Keos ok. 465–ok. 395 p.n.e.

filozof grecki, jeden z czołowych sofistów pierwszego pokolenia, autor popularnej przypowieści o Heraklesie na rozstaju dróg, w której bohater musi wybrać pomiędzy Cnotą i Nieprawością. Prawdopodobnie był uczniem Protagorasa. Przywiązywał szczególne znaczenie do potrzeby używania właściwych słów w analizach filozoficznych i odróżniania znaczeń wyrazów o pokrewnym znaczeniu (synonimika). „Przecież Protagoras z Abdery i Prodikos z Keos, i bardzo wielu innych umie w prywatnym obcowaniu wpajać swemu otoczeniu to przekonanie, że ani własnego domu, ani państwa nikt sobie urządzić nie potrafi, jeżeli ich nie weźmie na kierowników swego wykształcenia…” Państwo

produkować z łac.; daw.

wprowadzać; tu: wprowadzać w towarzystwo, przedstawiać. „Było trochę krzyku za to na sędziego i strukczaszy mu na ustępie wymówił, że dlatego uchylił się, bo sędzina chce być na święty Karol w Nieświeżu, ażeby córki produkować.” Pamiątki Soplicy

produkta

dziś popr. M. i B.lm: produkty. „Urzędnicy odebrali te produkta, część ich zostawiali sobie, ale przedmioty najpiękniejsze i najkosztowniejsze odsunęli wyżej, dla tronu.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Prodyk

Prodikos z Iulis (465–399 p.n.e.), filozof gr., uczeń Protagorasa, nauczał odpłatnie sztuki przekonywania. „Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa.” Quo vadis

proemium

wstęp. „Proemium, to jest krótki wywód, co ty księgi w sobie zamykają” Żywot człowieka poczciwego

profan

nie znający się na jakiejś nauce lub sztuce, niewtajemniczony; dziś poprawna forma lm: profani. „— Co to za profany z tych korektorów...” Lalka

profanacja z łac.

zbezczeszczenie. „Toż to profanacja, świętokradztwo wynagradzać zdrajców, a może nawet zbrodniarzy.” Hrabia Monte Christo

profes

zakonnik, który złożył ostatnie, uroczyste śluby. „Stary to mistrz i profes w filutów zakonie,” Satyry

profesja

zawód. „— Uchowaj Boże, chłopcze — rzekł Caderousse — nie potrzebuję niczego; Bogu dzięki rzemieślnicza profesja potrafi wyżywić człowieka.” Hrabia Monte Christo

Profesor Spanner był cywil

dziś popr.: (...) był cywilem. „Profesor Spanner był cywil, ale zgłosił się do SS jako lekarz.” Medaliony

professio łac.

tu: wyznanie. „Bo na to radzi rozum człowieczy, szlachetny Boży dar, na to radzą i dobre obyczaje, na to nam radzi i professio nasza, zalecając nam z wielką pilnością prawdę a fałsz tępić; toż fundament nasz Chrystus Bóg przykazuje, który mowę swoję prawdą a diabłowę kłamstw…” O poprawie Rzeczypospolitej

professor

dziś: profesor. „Bez tego wszystkiego niech kto i dziesięć lat siedzi w Wilnie pod professorem, niech wszystkich praw na pamięć ponaucza się, dla tego prawnikiem nie będzie.” Pamiątki Soplicy

profeta

człowiek obdarzony zdolnością przewidywania przyszłości, prorok. „A wieszcz periodem pieśni i profetą,” Promethidion

profit

korzyść, zysk. „Chcąc wetować i pewnym cieszyć się profitem,” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

proforma z łac.: dla formy, prowizoryczny, z łac.

najniższa klasa w dawnych szkołach (do drugiej połowy XVII wieku). + 1 inne znaczenie „Wyuczył on mnie czytać i pisać, tak że księża jezuici przyjęli mię wprost do infimy, nie przechodząc proformy.” Pamiątki Soplicy to słowo w 2 lekturach →

profuzja

nadmierna obfitość, rozrzutność. „Za pomocą aksamitek przykrywających miejsca spojenia sztucznych szyj z prawdziwymi i za pomocą mnóstwa istnej profuzji pudru zasypującego fabrykaty piersi, w sztucznym świetle wieczorowym ciotczyska liczyły jeszcze na omamienie ludzkości.” Przedwiośnie

progenitura

potomstwo, tu: pochodzenie. + 1 inne znaczenie „Progenitury półjaskółczej,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

progi przen.

siedziba. „Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje.” Treny

prognatyzm

nadmierne wysunięcie żuchwy lub szczęk; cecha występująca u przodków człowieka, w rozwoju ewolucyjnym zanikła, choć występuje u pewnego odsetka ludzi rasy czarnej. „Aryjczyk, Semita, prognatyczny Murzyn, syn Państwa Niebieskiego, o skośnych oczach i długim warkoczu, a na koniec pierwotny właściciel tych ziem, dumny czerwonoskóry wojownik, żyją tam pod tymiż samymi klimatami, pod tymże samym niebem, często bezpośrednio obo…” Listy z podróży do Ameryki

prognostyk daw.

prognoza, znak czegoś. + 2 inne znaczenia „Mojego sądu, jest to prognostykiem” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

prognostykować daw.

przepowiadać. „Coś mu prognostykują, coś wróżą większego.” Transakcja wojny chocimskiej

progres

postęp. „Gdzie dalszej wojny progres dawszy do uwagi,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

Projekt Dysydentów

w latach 1764–1768. „Za naszych czasów panowie przysporzyli zgubę kraju upornym odrzucaniem Projektu Dysydentów.” Przestrogi dla Polski

projektować

tu: zamierzać coś, planować coś. „— Wszak podobno projektowano pańskie małżeństwo z panną de Saint-Méran?” Hrabia Monte Christo

Projtos

wypędzony z miasta Argos przez swojego brata, odzyskał tron dzięki pomocy króla Jobatesa.

proklama

zawołanie rycerskie stanowiące znak rozpoznawczy rodu, w postaci pisemnej umieszczane na polskich herbach szlacheckich ponad ich zwieńczeniem. „Pan Walerian umiał dokładnie wytłumaczyć zarówno proklamy obu herbów, jak znaczenie gwiazdek, krzyżyków, rąk uciętych, hełmów i półksiężyców, które składały się na te godła.” Granica

Proklinaw kak didko z ukr.

Klął jak diabeł. „A proklinaw kak didko.” Ogniem i mieczem

Prokris mit. gr.

córka króla Aten Erechtheusa, żona Kefalosa, uciekła na Kretę do Minosa, gdy mąż wykrył, że go zdradziła. Po powrocie pogodziła się z Kefalosem, jednak śledząc go została przez niego przez pomyłkę śmiertelnie zraniona. „Po niej nadeszła Fedra, Prokris i Ariadna,” Odyseja

Proktofantazy

z gr.: ten, który fantazjuje przez odbytnicę. Goethe wykpiwa tu berlińskiego literata Fryderyka Nicolai, autora parodii Wertera , podkreślającego nierealność świata duchów i swego osobistego przeciwnika. „będzie smakował......................” Faust

proktor

nadzorca; osoba odpowiedzialna za dyscyplinę, nadzorująca przebieg egzaminu itp. „„Miły stary proktor"...” Dawid Copperfield

prokura

pełnomocnictwo. „— Ty, Borowiecki, jesteś szlachcic, masz na biletach wizytowych herb, kładłeś nawet na prokurze swoje von, a jesteś największym z nas wszystkich Lodzermenschem — szepnął Moryc.” Ziemia obiecana

prokurator starop.

tu: adwokat, obrońca. + 1 inne znaczenie „Nuż gdy usłyszy jeden, iż gdzie u prawa drugiego wołają, chociaj go nie masz, o, wnet się ozowie, o, wnet o dylacją prosi, wnet prokuratorów biegając szuka, rok pisze albo się stronie uiści, a jako może, tak onej akcyjej jako swojej własnej broni.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →

prokurent

pełnomocnik spółki. „Wyjechał z Marsylii i za rekomendacją pana Morrela, który nie wiedział nic o jego zbrodni, wszedł jako prokurent do pewnego hiszpańskiego bankiera.” Hrabia Monte Christo

prologli to czy dewiza daw.

konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy to prolog czy dewiza. „Prologli to czy dewiza na sygnet?” Hamlet

prolongata

przedłużenie terminu. „Przedstawiano więc do kasy weksle z podpisem pana Morrela z największą punktualnością i tylko dzięki prolongacie, jakiej udzielił Anglik, Kokles wypłacał je natychmiast co do grosza i żył jak dotąd w proroczym spokoju.” Hrabia Monte Christo

promenada

ulica w Łodzi, popularne miejsce spacerów. + 1 inne znaczenie „— Nie mam potrzeby kryć się z tym, — powiedziała, podając mi dłoń do promenady.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →

Prometej

Prometeusz. „To mi powiada on, Prometej z młotem.” Promethidion

Prometeus

Prometeusz, olbrzym z rodu tytanów, wykradł na użytek ludzi ogień z nieba, za co Jowisz kazał przykuć go do skały Kaukazu, gdzie orzeł szarpał mu odrastającą wciąż wątrobę. Wybawcą jego był Herkules. „Ma już pokój Prometeus, lecz ja miasto niego” Fraszki

Prometeusz mit. gr., mit gr.

bohater, który stworzył człowieka, lepiąc go z gliny zmieszanej ze łzami, a następnie, wbrew woli bogów, obawiających się buntu ludzi podobnego do wcześniejszego buntu Tytanów, podarował ludziom ogień. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie sęp wyjadał mu codziennie odrastającą wątrobę. + 3 inne znaczenia „Boś ty, jedyny syn Prometeusza —” Grób Agamemnona to słowo w 4 lekturach →

Promień go blaskiem podwójnym zalewał

To znaczy, że światłość, jaką otoczony jest duch Justyniana, podwójnie rozpromieniła się nową wesołością z powodu zaspokojenia tak słusznych żądań poety. „Promień go blaskiem podwójnym zalewał.” Boska Komedia

promień miesięczny

promień, światło księżyca. „Cicho, cichuchno, biało, bieluchno, szła przez izbę niby promień miesięczny i niby promień otaczała swą jasnością główkę śpiącej sierotki swojej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

promieńmi

promieniami. „Odgłosy biesiady głuchną z tyłu — przed nami już same tylko sosny i świerki, oblane promieńmi wieczoru.” Nie-Boska komedia

promienny

tu: błyszczący. „W promienne krzesło sadzi i tak się odzywa:” Odyseja

prominencja

wybitność; tu: znaczące osoby. „Rój prominencji, oblewający z brzęczeniem Arcybiskupa, popłynął w stronę komendantury i wsiąkł w parterowe drzwi mieszkania Pierwszego Porucznika.” Pożegnanie z Marią

promocja

tu: zaszczyt. „Już i nie spodziewałem się takiej promocji, ażeby kto z Korczyna moją ubogą chatę nawiedził...” Nad Niemnem

promocyją

dziś popr. forma B.lp: promocję. „— To ja tak się boję, aby dziadem kościelnym nie zostać, że uczę się a uczę Alvara na pamięć, aż płaczę, tak że przed wakacyjami na grammatykę uzyskałem promocyją.” Pamiątki Soplicy

promotor różańcowy

zakonnik prowadzący bractwo różańcowe, czyli dewocyjne stowarzyszenie osób świeckich; bractwa różańcowe tworzyli wyłącznie dominikanie. „Niegdyś promotor sławny różańcowy,” Monachomachia

promovebant łac.

popierali. „…m irreparabili stanu szlacheckiego labe, kiedy jako złodzieje w targ uwijali się oni dopiero zelanci, którzy tak barzo promovebant jurament konfederacji dominum cum auro accipere parati, prostituendo venalem eloquentiam, in alto libertatis Polonae piraticam ex…” Transakcja wojny chocimskiej

promulgacja łac.

ogłoszenie, obwieszczenie, ujawnienie. „Umyślnie chciał książę, by promulgacja nastąpiła w czasie uczty, gdy umysły są podniecone, ochocze i do wszelkiej zgody skłonne.” Potop

promulgować z łac. promulgo : obwieszczam, z łac. promulgo, promulgare : wyjawiam, obwieszczam, z łac. promulgo , promulgare : wyjawiam, obwieszczam, z łac. promulgo, promulgare : wyjawiać, obwieszczać, z łac. promulgo, promulgare

wyjawiać, obwieszczać, ogłaszać. + 1 inne znaczenie „…j skazany na utratę gardła i mienia, musiał się ucieczką salwować, ale później wykryła się jego niewinność, którą też promulgowano i do sławy go jako cnotliwego męża przywrócono; a sława tym większą być powinna, im większą była krzywda.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

promulgowanie z łac. promulgo , promulgare : wyjawiam, obwieszczam

ogłoszenie. „— Ale było to i z tego, że książę hetman zawsze tę porę do promulgowania swych praktyk z nieprzyjacielem ojczyzny wybierał.” Potop

pronuba

matrona, która towarzyszyła oblubienicy i pouczała ją o obowiązkach żony. „Zanosi je zwykle pronuba dopiero za oblubienicą, ale uczyń to dla mnie.” Quo vadis

propedeutyka

wprowadzenie do jakiejś dziedziny wiedzy. „— Zatem te rachunki i geometrie, i całą tę propedeutykę, która musi poprzedzać w wykształceniu dialektykę, trzeba im zadawać w latach chłopięcych, ale nadać nauczaniu taką postać, jakby się tego nie trzeba było uczyć przymusowo.” Państwo

propinacja z łac.

prawo wyłączne sprzedaży napojów wyskokowych w obrębie danej miejscowości; przedmiot nieustannych zatargów między starostami i miastami; uchwała Sejmu 1776 r., nakazująca oddawać propinację miast król. w dzierżawę więcej dającemu, ułatwiła starostom zagarnianie tego źródła dochodów; mieli dość środków przemocy, by odstraszyć współzawodników; por. Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego , str. 94.; propinacją — dziś wyraz ten w B. lp miałby formę: propinację. + 2 inne znaczenia „Starosta, jak tylko może, ciągnie intratę ze wszystkiego — i z Żydów, i z chłopów, i z mieszczan, choćby im i propinacją wydrzeć.” Przestrogi dla Polski to słowo w 2 lekturach →

propono , proponere łac.

proponować; tu 3.os. lp cz.przesz. proposuit : proponował. „Nie wiadomo, co jej tam proposuit, ale od tej pory skończyła się ich amicycja.” Potop

proporcją z łac.

forma staropolska, dziś mówimy: proporcję; tu w znaczeniu: umiar. „Zna proporcją, mocium panie,” Zemsta

Proporszczyk

funkcja w wojsku: żołnierz noszący proporzec pułku; chorąży. „Mszcząc się, Proporszczyk z długim szpontonem naciera” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

propozyt daw., daw., z łac.

przedsięwzięcie, zadanie. + 2 inne znaczenia „Niż durnego Turczyna propozyt szkarady” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 9 wystąpień →

propozyt porze

przedsięwzięcie pruje. „Że nieradzi, gdy im kto ich propozyt porze ;” Transakcja wojny chocimskiej

proprio motu łac.

z własnej inicjatywy. „Wiedział, że humory stanowią konieczny składnik życia kobiecego, nie nalegał więc dłużej, postanawiając poczekać na bardziej odpowiedni moment, aby jeszcze raz zapytać, albo na wyznanie proprio motu.” Hrabia Monte Christo

propter securitatem loci

ze względu na bezpieczeństwo miejsca. „Kaptur postanowiony propter securitatem loci nie mógł sobie dać rady z ciągłymi burdami, w których siekano się z lada powodu.” Ogniem i mieczem

prora gr.

dziób okrętu. „Lecz pięć naw z Menelajem o błękitnej prorze” Odyseja

prorocy

Dn 7. „Którzy wtedy są niedźwiedziowie, którzy pardowie, które bestyje srogie a straszliwe, którym prorocy duchem Bożym natchnieni królestwa ziemskie przypodobywają, jeśliże nie ci, którzy radzą na tak wielkie tyraństwo i bronią go?” O poprawie Rzeczypospolitej

prorocze słowa

proroctwo św. Brygidy Szwedzkiej (1303–1373), świętej, wizjonerki i pisarki, założycielki zakonu brygidek. „Często też opanowywały jego duszę złe przeczucia, często przychodziły mu na myśl prorocze słowa: „Postanowiłem ich pszczołami pożyteczności i utwierdziłem na progu ziem chrześcijańskich, ale oto powstali przeciw mnie.” Krzyżacy

prorok

mowa prawdopodobnie o Andrzeju Towiańskim, mistyku, pod którego wpływem pozostawało środowisko emigracyjne w Paryżu. + 1 inne znaczenie „Prędzej, niż prorok...” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

prorok grecki

tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. „Dom proroka greckiego, prze zysk niecnotliwy” Pieśni

prorokiem

«[Stąd] wie on, że jej nie dotknąłeś», zob. Raszi do 20:7. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

proscenia łac.

przygrywki [przed przedstawieniem teatralnym — Red. WL) „Teć były proscenia, że rzekę po nasku,” Transakcja wojny chocimskiej

proscenium

część sceny przed kurtyną. „Wychodzę na proscenium.” Faust

proście

potoczny skrót: proszę cię. „Bierzmuj się, proście, prze Bóg, a zbądź już i tego!” Fraszki

proścież starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. „Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,” Lament świętokrzyski

proscriptus łac.: zapisany

skazany na banicję; tu M. lm proscripti . „„Nawet infames wszyscy (mówił uniwersał), banniti i proscripti, iść na tę wojnę powinni." Rycerstwo miało na koń siadać, własnych piersi nadstawiać i z łanów żołnierzy pieszych dostarczyć, możniejszy więcej, biedniejszy mniej, wedle możności i sił.” Potop

prosektor

kierownik prosektorium. „Pamiętam, w Dorpacie nasz nieboszczyk prosektor pyta mię pewnego razu przy całym audytorium:” Ludzie bezdomni

prosić pardonu

prosić o litość. „Jedni też, nie prosząc pardonu, bronili się zaciekle gromadkami lub pojedynczo, inni próżno wyciągali ręce ku jeźdźcom huczącym jak wicher po bojowisku.” Ogniem i mieczem

prosić za co starop.

prosić o co. „Więc wsztcy prosili Boga za to,” Legenda o św. Aleksym

prosił jej daw. składnia

dziś popr.: prosił ją. „Wołodyjowski prosił jej, żeby zaśpiewała co do wtóru, ona zaś odrzekła z prostotą i dobrocią:” Pan Wołodyjowski

Prosiłam o to, co Bóg chciał, u Boga

To się stało, o co ona prosiła: nie dlatego, że się o to modliła, ale że w tym była taka boża wola. „Prosiłam o to, co Bóg chciał, u Boga;” Boska Komedia

proskrypcja z łac.

wyrok śmierci bez sądu. „Kto wie, jakie nastąpią proskrypcje, kto wie, czy po klęsce pożaru nie nastąpi klęska wojny domowej, mordów i głodu?” Quo vadis

proso

roślina zbożowa. „Kiedy nędzarz umiera, a śmierć swoje proso” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

prospectus łac.

widok. „— mruknął pan Zagłoba i zbliżywszy się do dachu, począł z lekka rozrywać i unosić poszycie, aby sobie prospectus na świat otworzyć.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

prospekt z łac., daw.

tu: widok. „— Dobrze, to siedź; powiem ci jeno, że to nawet i niepolitycznie pannie na drabinie siedzieć, bo ucieszny może dać światu prospekt!” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →

prosperować

rozwijać się pomyślnie. „Wołowszczyzna pod zarządem życzliwego krewnego zaczęłaby prosperować i większe dawać dochody; krewny zaś otrzymywałby za swą pracę wynagrodzenie, które by znakomicie podniosło dobrobyt jego rodziny: trzy tysiące rocznej pensji, tantiema od zwiększających się d…” Nad Niemnem

prostak

głupiec. „Prostak to, który wojsko z wielkości szacuje:” Pieśni

prosto

po prostu. „Ryczała Józka, ryczała Magda, ryczała Hanka i stryjeczne, płakały bliskie i dalekie, powinowate i zgoła obce — a już może najrzewliwiej zanosiła się Jagusia, którą tak cosik sparło pod piersiami, jaże się prosto zapamiętała w krzyku.” Chłopi, Część czwarta - Lato

prostota

prostactwo. „My prostotą ochrzcili; więc co szacowali,” Satyry

prostracja

wyczerpanie, słabość, upadek ducha. „Cezary trafił w swym pochodzie na puste krzesło i dla zamaskowania swej towarzyskiej prostracji i niewiedzy, jak się zachować, swobodnie usiadł.” Przedwiośnie

Prosty kapłan Ey

Aj (lub Eje), którego pochodzenie nie jest znane, był być może synem pary dostojników Juja i Czuju. Pełnił wysokie funkcje państwowe za panowania Amenhotepa IV Echnatona oraz jego następców: Semenechkare i Tutenchamona. Za panowania małoletniego Tutenchamona wspólnie z dowódcą wojska Horemhebem został regentem i sprawował faktyczną władzę. Po bezpotomnej śmierci Tutenchamona ogłosił się faraonem (1327–1323 p.n.e.). „— Prosty kapłan Ey.” Faraon

prostyła ukr.

przebaczyła. „— Jeśli zginę, tak ty jej powiedz, żeby mnie ona prostyła.” Ogniem i mieczem

prostynia starop.

prosta droga. „Prostynią w niebo ciągnie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Prostyte, pane ukr.

Wybaczcie, panie. „— Prostyte, pane.” Ogniem i mieczem

Proszczaj, bat'ku ukr.

Żegnaj, ojcze. „— Proszczaj, bat'ku! — ryknął z rozpaczą wachmistrz.” Ogniem i mieczem

proszę jednak jejmości się kłaniać

aluzja do żony nowobogackiego, która zapewne przysporzyła mężowi fortuny zdobywając dla niego względy możnych. „Zasłonię; proszę jednak jejmości się kłaniać.” Satyry

proszę panią

zwrot towarzyszący zaproszeniu do wnętrza domu; zwrot czysto grzecznościowy wymusza użycie rzeczownika w D., nie zaś w B. i brzmiałby: „proszę pani". „— W domu, proszę panią — odrzekł, wskazując długą ręką wnijście.” Dawid Copperfield

proszek do zębów

dawniej do mycia zębów używano albo pasty, albo proszku, który mógł być zrobiony z kredy, soli lub sproszkowanych cegieł. „— Minister zdrowia prosi o szczoteczkę i proszek do zębów.” Król Maciuś Pierwszy

proszęż

znaczenie: bardzo proszę, usilnie proszę (daw. konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż , tu o znaczeniu wzmacniającym). „Ach, proszęż mnie tak nie ścigać oczyma.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

Proszowice

w Proszowicach odbywał się sejmik województwa krakowskiego. „Czego azaż mi same nie poświadczą Proszowice, gdzie za psa simplex veritatis oratio jeżeli jej Tacyt, albo Tulliusz, albo Seneka nie okrasi.” Transakcja wojny chocimskiej

prószyć

tu: kruszyć, zamieniać w proch. „Każdy wiatru powiew prószy!” Życie snem

prószyna

kruszyna, okruch. „Aż do najdrobniejszych szczątków i prószyn zmieciono węgle, popioły, okruszyny, niedogorzałe kostki, niedopalone sprzętów obłamki.” Stara baśń

Protagor

Protagoras z Abdery (ok.485–415 p.n.e.), filozof gr., nauczał cnoty polegającej na zwyciężaniu rozmówcy w każdej sprawie, twierdził, że o każdej rzeczy mogą istnieć dwa przeciwstawne sądy. „Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa.” Quo vadis

Protagoras z Abdery ok. 480–ok. 410 p.n.e.

filozof grecki zaliczany do pierwszych sofistów; tytułowy bohater jednego z dialogów Platona, w którym rozmawia z Sokratesem o cnocie. Przypisuje mu się relatywizm poznawczy, brak możliwości ustalenia obiektywnej prawdy, a stąd stwierdzenie, że wszelkie racje są względne, co można wykorzystywać do przekonywania innych w życiu publicznym. „Przecież Protagoras z Abdery i Prodikos z Keos, i bardzo wielu innych umie w prywatnym obcowaniu wpajać swemu otoczeniu to przekonanie, że ani własnego domu, ani państwa nikt sobie urządzić nie potrafi, jeżeli ich nie weźmie na kierowników swego wykształcenia…” Państwo to słowo w 2 lekturach →

protektorat

kraj znajdujący się pod protektoratem, to kraj, nad którym swoją władzę rozciągnęło inne państwo, silniejsze politycznie i militarnie, bardziej wpływowe. „Pan Rawlison postanowił mu to wytłumaczyć: z tej przyczyny, że wszystko, co czynił rząd egipski, to czynił z polecenia Anglii, która rozciągnęła nad Egiptem protektorat i w rzeczywistości rządziła nim, jak sama chciała.” W pustyni i w puszczy

protektorów, jako u Angielczyków

nawiązanie do postaci Olivera Cromwella (1599–1658), polityka, który doprowadził do postawienia przed sądem i stracenia króla Karola I Stuarta (1600–1649), a następnie przyjął tytuł protektora (tj. regenta) Anglii, Szkocji i Irlandii; Cromwell jest też odpowiedzialny za ludobójstwo, popełniane na irlandzkich katolikach. „Nie masz tu nożów i trucizn, nie masz protektorów, jako u Angielczyków...” Potop

protestacyi

zgodnie z melodią wiersza wyraz ten należy czytać jako pięciosylabowy: pro-tes-ta-cy-i. „Po tej protestacyi, która się ozwała” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Proteus

bóg mórz południowych, wieszczek. Pasł on Neptunowi stada cieląt (według innych wersji fok). Miał dar przemieniania się w różne postaci, zwierzęta i przedmioty. „Taki był Proteus, mieniąc się to w smoka,” Fraszki

Proteusz mit. gr.

bóstwo morskie, syn Posejdona, pasterz fok, potrafił przewidywać przyszłość i przybierać różne postaci. + 2 inne znaczenia „Idźcie do Proteusza!” Faust to słowo w 3 lekturach →

Proteusz a. Proteus mit. gr.

bóstwo morskie, syn Posejdona i Tetydy, pasterz fok, potrafił przepowiadać przyszłość i przybierać różne postaci. „I niech nikt nie szerzy kłamstw o Proteuszu i o Tetydzie, i niech w tragediach ani w innych poematach nie wprowadza Hery zmienionej w kapłankę i zbierającej dla:” Państwo

Protezyleus

król Tesalii, zabity przez Hektora.

protokół

1. zapis wszystkiego, co zostało powiedziane podczas narady, zebrania lub posiedzenia; 2. protokół dyplomatyczny to zbiór reguł postępowania obowiązujących podczas oficjalnych spotkań władców lub ambasadorów różnych państw; pojęcie o znaczeniu zbliżonym do znaczenia wyrażenia etykieta ( dworska ); w niniejszym zdaniu możliwe oba znaczenia. „Każdy z królów woził paru ministrów, każdy minister woził sekretarzy, każdy sekretarz woził parę panienek, które pisały na maszynie, o czym królowie mówią, bo to się nazywa — protokół.” Król Maciuś na wyspie bezludnej

protopop

starszy duchowny prawosławny. „…zmę drewnianą i długą, te czterdzieści karczem składały rynek i to było całe miasto, doliczywszy tylko cerkiew i chałupy protopopa, koszowego, pisarza i sędziego; chałupy obszerne, przy nich wielkie sady, szczególnie koszowego, którego mieszkanie tem jeszcze s…” Pamiątki Soplicy

Protunkowy Podatek z łac. pro tunc : na teraz

podatek tymczasowy, doraźny, wprowadzany w celu natychmiastowego zasilenia skarbu i liczący się na poczet zamierzonych podatków stałych. „Świadkiem ten Sejm najcnotliwszy, który, gdy szlachta Protunkowy Podatek na chłopów zrzuciła, zakazał sprawiedliwości skrzywdzonym.” Przestrogi dla Polski

proverbium łac.

przysłowie. „Szczęściem, że proverbium powiada: „Kto się czubi, ten się lubi".” Pan Wołodyjowski

prowadźcie interesy

u Cylkowa: 'zawiążcie stosunki'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności, w oryginale jest סְחָרוּהָ ( scharuha ): ‘handlujcie w niej/na niej, krążcie po niej w celach handlowych’. + 1 inne znaczenie „A spowinowaćcie się z nami: córki wasze oddacie nam, a córki nasze weźmiecie sobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

prowadziliby w niej interesy

u Cylkowa: 'zawiązaliby stosunki w niej'; uzasadnienie korekty: taka sama sytuacja jak w 34:10. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

prowancki

dziś popr. forma: prowansalski. „Póki prowanckie wiano w moim domu,” Boska Komedia

prowansalski

związany z Prowansją, tj. regionem w płd.-wsch. Francji. „Jeden z ich naczelników, znający język prowansalski, uprosił marsylską gminę, aby oddała im ten nagi, jałowy przylądek, na którego brzeg, niczym starożytni żeglarze wyciągnęli swoje łodzie.” Hrabia Monte Christo

Prowe

bóstwo połabskie, patronujące sprawowaniu sądów, poświęcone mu były dęby w świętym gaju; jego imię wywodzi się niekiedy od słowa prawo . „U Ranów na ostrowiu stał chram Światowida, u Redarów drugi, u Serbów nad Łabą Trygłowa trzeci, w Stargrodzie w gaju czczono Prowego.” Stara baśń

proweniencja

pochodzenie. „Słuchaj tutaj mówców pierwszorzędnych, wszystko jedno jakiej proweniencji, lecz wysuwających i rozwijających rzecz rewolucji w sposób nieubłaganie logiczny, jasny, niezwalczony.” Przedwiośnie

prowent z łac.

dochód. „Zrabowano nas ze szczętem i zginiemy, jeśli nam Rzplita jakowych prowentów nie obmyśli, zginiemy marnie!” Ogniem i mieczem

prowentowy

dotyczący rejestracji lub kontroli dochodu ( prowentu ) zwłaszcza z majątku ziemskiego. „posiedź no waćpan, mości chemiku, nad prowentowym kałkułem, pododawaj cyferki, napisz ładnym charakterem wykazy dla pana inżyniera, wyręcz starego ojca.” Doktor Piotr

prowentowy kałkuł rus.

kalkulacje, obliczenia dochodu. „posiedź no waćpan, mości chemiku, nad prowentowym kałkułem, pododawaj cyferki, napisz ładnym charakterem wykazy dla pana inżyniera, wyręcz starego ojca.” Doktor Piotr

prowiantować

karmić. „Głupi, kto smutki prowiantuje, zamiast je o głodzie trzymać, żeby bestie zdechły jako najprędzej!” Pan Wołodyjowski

prowincją

dziś popr. forma B. lp: prowincję. + 1 inne znaczenie „…, zgoła jakikolwiek człowiek, jakikolwiek urzędnik, który waży się przymuszać bronią tego człowieka, tę wieś, to miasto, prowincją, naród, aby pod jego rządem zostawali, kiedy to miasto, prowincja, naród nie podoba sobie pod takim rządem, chce się przyłączyć d…” Przestrogi dla Polski to słowo w 2 lekturach →

prowincjał

zwierzchnik zakonu na terenie danej prowincji. „Wygląda chłopak jak bernardyński prowincjał, zmężniał, opalił się, utył.” Lalka

Prowincje Zjednoczone

republika założona przez siedem protestanckich prowincji płn. Niderlandów, które zdetronizowały w 1581 króla Hiszpanii Filipa II, istniała do 1795; terytorialnie pokrywające się z obecną Holandią. „Udałem, jakobym miał przyjaciół i krewnych w Prowincjach Zjednoczonych i był rodem z Guelderlandu.” Podróże Guliwera

prowincyj

dziś popr.: prowincji. „…chcąc, nie mogąc, czyli nie umiejąc bronić kraju, nie była w tej ohydnej potrzebie okupowania sobie pokoju ustępowaniem prowincyj, miast, jak od wieku czyni: gdyż tak przybliża swoją zgubę.…” Przestrogi dla Polski

prowizja z łac.

tu: zaopatrzenie, jedzenie przydzielane żołnierzom. + 3 inne znaczenia „Dlatego codziennie, raz albo i dwa razy na dzień, po prowizję i różne sprawunki wychodziła do miasta.” A... B... C... to słowo w 5 lekturach →

prowizorium z łac.

stan tymczasowy, przejściowy. „To wszystko wydawało mu się jakimś prowizorium, poprzedzającym życie właściwe.” Granica

prowodyr daw.; z ukr.

przewodnik; przywódca (zwłaszcza szajki). „Prowodyr, młody Murzyn o szerokich piersiach, odziany z surową prostotą w granatowy, fałdzisty strój z frędzlami, stał koło mnie; nozdrza miał srogo rozdęte, a włosy pozwijane misternie w tłuste loczki.” Jądro ciemności

prozapas

zapas. „Obóz fortyfikują i dla prozapasu” Transakcja wojny chocimskiej

próżen daw.

próżny, pozbawiony. „Ich przykład, ich kompania podziała; przez nich ten naród nieszczęsny się odrodzi, prywaty próżen, swawoli niepomny, i stanie jako lew okrutną moc w członkach czujący, i świat zadziwi!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Prozerpina

władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci. + 1 inne znaczenie „Z której porwano piękną Prozerpinę,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

próżna nauki

nie posiadająca nauk, niewykształcona. „Młodzież próżna nauki, a rozpusty chciwa,” Satyry

próżnemi

daw. forma N. i Msc. lm przymiotników r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: próżnymi. „Teraz z próżnemi furami na Kahorlik wracając do Siczy, tu wozy i woły poprzedawali; to moje szczęście!” Pamiątki Soplicy wszystkie 2 wystąpienia →

próżniaczka

tu: próżnowanie, lenistwo. „— Na próżniaczkę kużden łakomy.” Chłopi, Część czwarta - Lato

prózno starop.

na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie). „Prózno, bo i na samę okrutnik zmierza,” Treny wszystkie 3 wystąpienia →

próżno

na darmo. „Lecz kiedy próżno latasz, tam tymczasem starci” Iliada

prózno masz

nie powinieneś. „Rozumie mój, prózno sie masz frasować:” Pieśni

prózno upatrzacie

na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć. „Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie.” Treny

próżnować

nic nie robić. „— Czy to tak być powinno, aby ktoś próżnował, chociaż ziemia i wszystko, co istnieje, jest całkiem nowe?” Takie sobie bajeczki

próżnoż

czy próżno; czy na próżno, nadaremnie. „Próżnoż cię ścigam prośbą i uwagą,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

prozny starop.

pusty, próżny, bez znaczenia. „Słowy proznymi bawić, ale maluczko co” Odprawa posłów greckich

prózny starop.

zbyteczny. „Niech przy próznym pogrzebie żadne narzekanie,” Pieśni

próżny daw.

tu: bezpodstawny. + 3 inne znaczenia „Uśmiechnęli się z próżnej” Iliada to słowo w 3 lekturach →

prozodia

nauka o budowie wiersza. „Naucz Bazina prozodii, to go pocieszy.” Trzej muszkieterowie

prozopopeja

zabieg retoryczny polegający na wprowadzeniu w obręb wypowiedzi pozornych cytatów słów tych, którzy nie mogą rzeczywiście wypowiedzieć się: zmarłych, nieobecnych, a nawet (poprzez personifikację) przedmiotów, zwierząt, zjawisk i pojęć. „Czuć było od razu, że w zwykłej swej mowie musiał on hojnie używać prozopopei, metonimii lub innych tego rodzaju postaci mowy — czego zresztą nigdy sprawdzić nie mogłem, gdyż w obecności mojej używał zawsze jakiegoś szczególnego i całkiem dla mnie niezrozumiał…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

pruderia

przesadna i fałszywa skromność. „Pani jest nienaturalna, pełna pruderii.” Przedwiośnie

prunelkowy bucik

tj. pokryty czarną, szorstką tkaniną wełnianą. „Wtem swania Giecołdowa, ze szczytu swej wysokiej i cienkiej figury z dumą dzierżawczyni na wszystkich patrząca, rzuciła na ziemię niedopalony papieros i zdeptała go wielką stopą w prunelowy bucik ubraną.” Nad Niemnem

prurigo łac.

przewlekły liszaj pospolity; potocznie świerzb. „Czyżby zapomniał pan, że ten wielki człowiek, ten heros, ten półbóg jest dotknięty chorobą, która go wprost pożera, zwaną prurigo?” Hrabia Monte Christo

Prusak

tu przen.: jeden z ludów bałtyckich, Prusowie ; zamieszkiwali oni w średniowieczu obszary między Pomorzem, Mazowszem i Litwą, wzdłuż wschodniego wybrzeża Bałtyku, między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. „Już Prusak szyję uchylił w okowy” Konrad Wallenrod

Prusy

region historyczny między dolnym Niemnem a dolną Wisłą. „Żandarm w niebieskim płaszczu, pilnujący sąsiedniego budynku byłej szkoły miejskiej, napakowanej jak więzienie ochotnikami, przeznaczonymi na roboty do Prus, bijąc tępo podkutymi butami o kamienie chodnika, nadszedł od strony latarni.” Pożegnanie z Marią

Pruszków

obecnie miasto powiatowe województwie mazowieckim, część aglomeracji warszawskiej; w sierpniu 1944 roku na terenie Pruszkowa okupanci niemieccy zorganizowali obóz przejściowy dla ludności cywilnej Warszawy i okolic. + 1 inne znaczenie „Za Pruszkowem prawie ucieszyły go krople deszczu, przez otwarte okno padające do wnętrza wagonu; później nieco ożywiła go gwałtowna burza za Grodziskiem; miał nawet pragnienie, ażeby go piorun zabił.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Prut, Dniestr i Seret

rzeki na Podolu, w płd.-zach. części Ukrainy. „Jedni ciągnęli od przepaścistych Bieszczadów, inni znad Prutu, Dniestru i Seretu; którzy siedzieli na krętych dorzeczach dniestrowych, którzy siedzieli nad roztoczystym Bohem, których nad Siniuchą nie starła z łona ziemi inkursja chłopska, którzy na tatarskich…” Potop

pry daw.

prawi, mówi, powiada. + 1 inne znaczenie „…icie (jako o nim piszą) mawiał, że nie chciał, aby jego pisania i nieukowie, i nader uczeni ludzie czytali, a to dla tego: że, pry, nieukowie nie będą nic rozumieć, a uczeni zaś więcej, niż ja sam.…” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 4 wystąpienia →

Pryjam

podeszły wiekiem król Troi, ojciec Hektora. „Dobyć miasta Pryjama, w swoje wrócić progi!” Iliada

Pryjamczyk

potomek Priama (w daw. pisowni Pryjama), tj. Aleksander (Parys). „Twarzy pasterza Pryjamczyka” Odprawa posłów greckich

Pryjamic

syn Priama (w daw. pisowni Pryjama), czyli tu: Aleksander (Parys). „Twego małżeństwa, Pryjamicze.” Odprawa posłów greckich

Pryjamid

przydomek Likaona (syn Priama). + 1 inne znaczenie „Leżą trupy rycerzy: Pryjamid” Iliada

Pryjamida

syn Priama, czyli tu: Aleksander (Parys). „Nieszczęsny Pryjamida!” Odprawa posłów greckich

Pryjamów daw.

należący do Priama. „W końcu, gdyśmy Pryjamów wzięli gród wysoki,” Odyseja

prykaszczyk ros.

subiekt, ekspedient. „Mraczewski bowiem przywiózł ze sobą trzy bardzo podejrzane indywidua, nazywając ich „prykaszczykami", i — całą pakę jakichś broszur.” Lalka

prym daw., z łac.

pierwsze miejsce, pierwszeństwo. + 1 inne znaczenie „Filozof dysputował o prym z oratorem.” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

prymas starop.

pierwszy. „…prawiedliwość, pomierność, pobożność, poczciwość, wspaniłość, każdemu nieodmienną wiarę a prawdę, a odwiernym miej sławę, a prymas niech będzie nad wszytkimi rozum, a bojaźń boża kanclerzem, tedy nigdy od słusznej drogi spaść nie będziesz mógł.…” Żywot człowieka poczciwego

prymka

laska tytoniu do żucia; dawniej bardzo popularna. „Penelon przesunął prymkę, którą żuł, ze strony prawej na lewą, zasłonił usta ręką, odwrócił się, splunął na sam środek przedpokoju czarną śliną, wysunął jedną nogę i kołysząc się w biodrach, rzekł:” Hrabia Monte Christo

pryncypał daw.

przełożony, osoba najważniejsza w danej instytucji. + 3 inne znaczenia „Być może szedł nawet do kapitana Gaumarda, aby go powiadomić o swoim szczęściu i złożyć mu propozycję w imieniu nowego pryncypała?” Hrabia Monte Christo to słowo w 6 lekturach →

pryncypia z łac.

zasady. „…zówki moralnego prowadzenia się zarówno na okólniku jak i na szerszym przestworze świata ugruntowały pierwsze podwaliny pryncypiów społecznych w duszy małego pastuszka i byłyby zapewne starczyły mu na długo, aż do następnych równie kształcących, jak starczą ws…” Syzyfowe prace

pryncypilarny z łac.

pryncypalny; główny, naczelny. „Lecz pryncypilarny centurion uśmiechnął się do niego przyjaźnie i postąpiwszy kilka kroków rzekł:” Quo vadis

Prypeć

rzeka na Ukrainie i Białorusi, prawy dopływ Dniepru. „Kraj od Prypeci do krańców pustyń był w ogniu.” Ogniem i mieczem

Pryscjani

komentatorowie wnoszą, że Dante pod tym szczególnym nazwaniem, w ogólności przygania wszystkim pedagogom młodych chłopców, którzy w tamtych czasach znajomi byli po większej części jako bezwstydni sodomici; bo nie jest wiadomo, ażeby sławny gramatyk z Cezarei, jednoimienny Pryscjan, miał się brukać tym grzechem. „Prawnik z Akorso i mistrz Pryscyjani,” Boska Komedia

prysiud ukr.

przykucnięcie z podskokiem w rosyjskich i ukraińskich tańcach ludowych. „Później i młodzi Bułyhowie poszli w prysiudy.” Ogniem i mieczem

prysiudy z ukr.

przysiady, figura taneczna w tańcach ruskich. + 1 inne znaczenie „Że torban skacze sam — w różne prysiudy,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

prywacja daw.

pozbawienie, ograniczenie, obywanie się bez czegoś. „Zniósł nędzę i rozmaite prywacje, cechujące tego rodzaju zbiorowe więzienia.” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →

Prywacje

wyrzeczenia. „Prywacje, na które Cezary Baryka został narażony — wyrzeczenie się półdobrowolne i szczerze ofiarne wszystkiego: rozkosznych zabaw, sportów, mieszkania, jedzenia, ubrania, pieniędzy — podziałało jednak na niego w pewnej mierze otrzeźwiająco.” Przedwiośnie

prywat daw.

osoba prywatna, niesprawująca urzędu. „Sromocenia, którymi wszystek stan którykolwiek sromocon bywa, cięższe bywają, niż które się dzieją prywatom; które jeśli będą napisane, wtedy mają być za sromotne książki poczytane, jako onych, którzy niedawne pióro nie w inkauście, ale w jadowitej truciźnie m…” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 3 wystąpienia →

prywatka starop.

widok [tj. interes] osobisty. „Abowiem snadnie się tego każdy dopatrzy, niech jedno przypadnie leda prywatka, a nie tylko już swoja własna, ale niechaj ruszą mnicha, księdza, pana, starosty, wojewody albo urzędnika jakiego, albo też szwagra, zięcia, albo powinowatego jakiego, wnet usłyszysz…” Żywot człowieka poczciwego

prywaty starop.

widoki osobiste. „A tak tu już nie lza, jedno i wolność swą, i sumnienie swe, i cnotę swą twardo jako jakie więźnie każdy poczciwy okować musi i już tu nie patrzyć ani na prywaty, ani nazbyt wielkich wczasów swoich.” Żywot człowieka poczciwego

pryzma

ścięty ostrosłup o prostokątnej podstawie. „…powietrzu rozświetlonym ostatnimi promieniami słońca wyspa wyglądała jakby stos kul w arsenale — tak, na kształt olbrzymiej pryzmy piętrzyły się skały, a pomiędzy nimi gdzieniegdzie czerwieniły się wrzosy i zieleniły drzewa.…” Hrabia Monte Christo

prza daw.

sprzeczność; zarzut, oskarżenie. + 1 inne znaczenie „…wienia ci oczywistej prawdy, zamiast wyłuszczenia przed tobą wiernie tego stanu rzeczy, w którym stoi Europa, nie wstydzą się przy i przy dzisiejszym oświeceniu, podchlebiając twoim przesądom, dogadzając miłości własnej, — nie wstydzą się mówić i pisać: że dop…” Przestrogi dla Polski to słowo w 2 lekturach →

prząść

ręcznie przerabiać włókna na nici. + 1 inne znaczenie „— «Więc ty sobie Patroklu, w dumnej prządłeś” Iliada to słowo w 3 lekturach →

przaśników

midrasz uczy, że działo się to w czasie święta Pesach, gdy Żydzi nie spożywają zakwaszonego chleba, a jedynie chleb przaśny czyli macę, zob. Raszi do 19:3.

przaśny

niekwaśny, taki, który nie uległ fermentacji. „Starzec Eurycjusz, wykupiwszy syna, wynajął jeden z takich małych kramików, jakie mrowiły się przy Circus Maximus, aby sprzedawać w nim oliwki, bób, przaśne ciasto i osłodzoną miodem wodę widzom przybywającym na wyścigi.” Quo vadis

prze starop.

przez; prze Bóg żywy : na Boga żywego, przez Boga żywego. + 2 inne znaczenia „A nie tylko sami piją, ale i drugie już mdlejące do picia wyzywają pełnymi z nimi walczą, a prze czyje zdrowie pijąc, sami siebie niezdrowymi i szalonymi czynią.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 4 lekturach →

prze Bog starop.

w imię Boga; w imię boże. „I wiele mu prze Bog dawano.” Legenda o św. Aleksym

prze Bóg

w imię Boga. „Daj pokój, prze Bóg! Sama baczysz snadnie,” Fraszki

prze Bóg żywy

przez Boga żywego, na Boga żywego. „Lekarstwo to, prze Bóg żywy,” Treny

prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? starop.

na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? „Czy mię sen bawi?” Pieśni

prze Boga

przez Boga, na Boga. „Dokonajcie, prze Boga, jej biednej starości.” Treny

prze cię starop.

za ciebie; dałbych swoj żywot prze cię : swoje życie oddałbym za ciebie. „Wiernie dałbych swoj żywot prze cię.” Legenda o św. Aleksym

prze kogoś starop.

dla kogoś. „…zginąć, albo być ukradziono, także szkapa zdechnąć może, ale ona chuć dobrodziejstwa onego zawżdy zostać przy onym musi prze kogoś, co uczynił.…” Żywot człowieka poczciwego

prze lutości starop.

bez litości. „Dawisz wszytki prze lutości,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

prze pana starop.

dla pana. „Przyjedzie też zasię pan zięć do pana szwagra, alić konie w karczmie i z pachołki, przywitają go wżdy: „O witajże, panie zięciu, siądźże panie zięciu, nalejże też prze pana zięcia".” Żywot człowieka poczciwego

Przebendowski, Konstanty 1776–1831

oficer Legionów Polskich, uczestnik wyprawy na San Domingo. „Cóż dopiero, gdy posłyszeli z ust kapitana Przebendowskiego, który był osobistym adiutantem generała Roszambò, że przed nimi stoi połowa pierwszej legii...” Popioły

przebieg

przesmyk. „Zapomni swych do Polski przebiegów i szlaków,” Transakcja wojny chocimskiej

przebierać gw.

przeprawiać się. „Dopiero kiej sygnaturka jęła pojękiwająco przedzwaniać, zaczerwieniły się gdzieniegdzie przyodziewy kobiet, przebierających się suchszymi miejscami do kościoła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

przebierać się reg., gw., daw.

przedostawać się, znajdować drogę; przekradać się. + 2 inne znaczenia „…onych chałupach i swarzyli z ckności niemało, bo ciężko było nosa pokazać za węgieł, tyla że co niecierpliwsze kobiety przebierały się raz wraz chyłkiem pod płotami, niby to z kądzielą szły do kum, a głównie, bych pomleć ozorami a nawyrzekać; chłopy zaś młócił…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →

przebierny daw.

wybredny. „…ejsce — juści nie pierwsze, ale zawżdy nie ostatnie, bo przy Kłębowej — jeno że pojadała mało wiele, kiej to dzieciątko przebierne, pogadując z cicha o świecie, to o tych odpustowych miejscach, które była schodziła, aż się niemało temu nadziwowali.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

przebodzion daw.

przebity. „„Ja tu zabiegam, ja się tu mozolę — mówił sobie — a tam chłopisko mój leży może gdzie w polu włócznią przebodzion i wilcy mu zębami pozgonne dzwonią".” Krzyżacy

przebóść gw.

przebić, przekłuć. „Popatrzyli sobie w oczy z bliska i z taką mocą, że bych mogli, na śmierć by się przebódli tymi rozgorzałymi ślepiami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

przebrać się daw.

tu: dostać się, przejść. + 2 inne znaczenia „Tymczasem Koszałek-Opałek chyłkiem się ku borowi przebrawszy, szedł leśną gęstwiną prawie że w zupełnym pomroku.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

przebredzać

tu: wybrzydzać. „— Co do jadła, sam powie, na co ma ochotę; lubi on dobrze podjeść, ale byle dużo było szafranu, to i nie przebredza.” Krzyżacy

przebyt starop., daw.

przebywanie. „Po żywocie rajski przebyt.” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →

przebywania

u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; w oryginale jest tu słowo מְגֻרֶיךָ ( megurecha ): ‘miejsce twojego zamieszkania’, co pochodzi od rdzenia גוּר ( gur ): ‘mieszkać, przebywać, zatrzymać się na jakiś czas’, nie ma tu mowy o ‘pielgrzymowaniu’, które obecnie ma nieco inne znaczenie. „I utwierdzę przymierze Moje między Mną a tobą, i między potomstwem twoim po tobie, w pokoleniach ich — w przymierze wieczne, abym był ci Bogiem i potomstwu twojemu po tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

przechadzka

spacer. „Pewnego razu Chryzeida wyszła za miasto na przechadzkę, ja zaś zostałem w pałacu.” Klechdy sezamowe

przechera daw.

osoba sprytna, przekorna i złośliwa. + 1 inne znaczenie „Mało Zbyszkowi widać było twarzy spod hełmu, ledwie oczy, nos i trochę policzków, ale za to nos i policzki tak były czerwone, że skory do drwin a przechera Mazur rzekł:” Krzyżacy

przechód

dziś: przejście; dostęp. „Miejsce przechodu, brzeg ze ścianą ściętą” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

przechodzić daw.

przekraczać. + 2 inne znaczenia „W promieniach zachodzącego słońca widać go było doskonale — i istotnie postać jego zdawała się przechodzić ogromem zwykłe ludzkie rozmiary.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

przechodzić kogo czym starop.

przewyższać kogo w czym (np. w jakiejś umiejętności czy zdolności). „Bo lew, niedźwiedź, przechodzą insze źwirzęta mocą a srogością, pardus czerstwością, tygrys rychłością, links wzrokiem, wieprz dziki słuchem, a tak aż do inszych źwirząt.” Żywot człowieka poczciwego

przechodzić miarę

być nadmiernym, przesadzonym. „Jak ta lub nie istnieją, lub miarę przechodzą.” Hamlet

przechodzowany

przechodzony; mocno zniszczony wskutek długiego używania. „…kę i za duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, czasu bytności w grodzie gubernialnym, u pewnego składnika trochę przechodzowanej tandety.…” Syzyfowe prace

przechować starop.

tu: strawić (tj. przechować w żołądku). + 1 inne znaczenie „Bodajże nie przechował; a bodaj poleżał!” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

przechybnąć daw.

przechylić. „Narobiwszy, naczynie z wodą przechybnęła.” Odyseja

przeciąg daw.

pewien odcinek czasu. „Chciałem się położyć, żeby miał bliżej moje ucho, ale wolał, abym go trzymał na ręce przez przeciąg naszej rozmowy.” Podróże Guliwera

przeciągać mimo przestarz.

przejeżdżać obok. „Tymczasem jeźdźcy zbliżyli się i poczęli przeciągać mimo.” Potop

przeciągnąć komu starop.

przeszkodzić komu. „A żadny mu nie przeciągnie;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

przecie daw.

dziś: przecież. „Weźmie przecie nie dla siebie, tylko dla całej klasy.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 4 lekturach →

przeciech gw.

przecież. „— Przeciech urzęda cosik wiedzą?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

przecięciowy daw.

przeciętny. „Młody miczman dał mi wszelkie żądane objaśnienia, gadał nawet trzy razy więcej, niż przecięciowy człowiek zwykł to czynić, a nieskończenie razy więcej niż sternik, który kręcił, zasępiony, swoje koło, poruszając przy tym ciągle szczękami, jak gdyby należał do…” Listy z podróży do Ameryki

przeciek gw.

przecież. „Dzień był przeciek śliczny, rozsłoneczniony, pachnący zwiesną i luby, że nie wypowiedzieć, a dziwny smutek owiewał chałupy i dziwna cichość zaległa wszystkie drogi.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 5 wystąpień →

przecierać piłami starop.

[tu:] przerzynać. „Co się działo onym świętym prorokom, nie inaczej jako aniołom, jako je ludzie prześladowali, jako się po puszczach kryli, jako je piłami przecierali i jako zawżdy a zawżdy dziwnego niebezpieczeństwa a nienawiści używali?” Żywot człowieka poczciwego

przecież obok ofiary stał Muff Potter

Istniał przesąd, że rana zacznie krwawić, gdy morderca zbliży się do swojej ofiary. „— To jasne jak słońce, przecież obok ofiary stał Muff Potter!” Przygody Tomka Sawyera

przeciw daw.

wobec. + 1 inne znaczenie „A teraz niechby to każdy u siebie rozmyślił, jakoby to była teraźniejszym uczciwa rzecz, potomkom się dać zwyciężyć szczodrobliwością przeciw rzeczypospolitej?” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →

przeciw Bogu daw.

względem Boga. „Bo a cóż to inszego jest, jedno od pokoju ludzi do wojny odzywać, urzędowi miecz jego wydzierać, praw pospolitych i sądów zacność niszczyć, pobożnej przeciw Bogu powinności niepobożnie a hardzie ubliżenie czynić?” O poprawie Rzeczypospolitej

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.