Litera K

1514 słów, strona 3 z 7.

klasycyzm: tu w znaczeniu: realizm, trzeźwość życiowa w przeciwstawieniu do romantyzmu, rozumianego jako idealizm życiowy. „— Głupi Szuman ze swoim żydowskim klasycyzmem!...” Lalka
klasyczne rysy: rysy idealnej piękności według starożytnych wzorów greckich. „Była to wysoka szatynka z szarymi oczami, o klasycznych rysach.” Lalka
klatki: tu: zagroda. „Powraca do obory na noc — rwą się z klatek,” Odyseja
Klaudiusz Senecjon: przyjaciel Othona, stracony po tzw. spisku Pizona w 65 r., zginął wraz z Lukanem. „Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli.” Quo vadis
klauen niem.: kraść, buchnąć. „Klauen, prawda?” Pożegnanie z Marią
klauzula: warunek zawarty w umowie. „Klauzuli tegoż samego układu,” Hamlet
klawicymbał: instrument klawiszowy, poprzednik fortepianu. „Nauczyłem się w młodości mojej grać na klawicymbale.” Podróże Guliwera
Kłębami dymu niechaj się otoczę: cytat z poematu dygresyjnego Beniowski Słowackiego (Pieśń IV, w. 473); wers rozpoczynający passus będący wspomnieniem o młodzieńczej miłości poety, Ludwice Śniadeckiej. „Niechaj otoczę się»...” Kwiaty polskie
klechda: podanie ludowe; spokrewniona z baśnią opowieść fantastyczna osadzona w realiach społeczno-obyczajowych jakiegoś regionu. „Na tle tej wieści wyrastały dziwne domysły, prawie klechdy.” Syzyfowe prace
klechdania: klechdy, bajania, przesadzone opowieści. „Niektórzy nie chcieli tak nadzwyczajnym klechdaniom wierzyć, ale i ci jednak, gdy była mowa o tym, kogo by okolica wybrała, gdyby polskim rycerzom przyszło z obcymi iść w zawód, mówili: „Jużci, Zbyszka" — a potem dopiero włochatego Cztana z Rogowa i innych mie…” Krzyżacy
Klechici z Niepokalanowa: franciszkanie z Niepokalanowa jako wydawcy m.in. czasopism „Rycerz Niepokalanej" (1922–1939, 1945–1951 i od 1981 do dziś), „Mały Dziennik" (1935–1939) oraz licznych broszur zaangażowanych politycznie w walkę z ruchami postępowymi i „żydokomuną", kolportowanych przez parafię, wielkonakładowych, niedrogich i obliczonych na masową akcję propagandową. „Klechici z Niepokalanowa,” Kwiaty polskie
Klej: przezwisko to jest dosłownym tłumaczeniem niemieckiego wyrazu Leim . „Stary Klej nadciąga w swojej kanapie na głowie i z bronią u boku...” Syzyfowe prace
Klejn aresztowany: chronologia tego faktu w czasie powieściowym odpowiada w przybliżeniu aresztowaniom, które w lipcu 1879 r. rozbiły warszawską organizację socjalistyczną. „— Wyobraź sobie, że Klejn aresztowany...” Lalka
klejnot: tu: herb szlachecki. „Nobilituję was i nakazuję, abyście nosili nazwisko Bohatyrowiczów, a pieczętowali się klejnotem Pomian, który jest żubrzą głową na żółtym polu osadzoną, jako pierwszy rodziciel wasz pokonał żubra i z odwiecznego jego siedliska uczynił to wdzięczne i obfitością…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Kłejpeda: miasto portowe w zach. części Litwy, położone na wybrzeżu Morza Bałtyckiego, nad Zalewem Kurońskim, u ujścia rzeki Dangi. „Potem, w latach młodzieńczych, częstośmy z portu Kłejpedy,” Konrad Wallenrod
klektać daw.: klekotać, paplać. „— Bo i co tu będziem po próżnicy klektać.” Chłopi, Część czwarta - Lato
klemencja z łac., daw., z łac.: łagodność, miłosierdzie, pobłażanie. + 3 inne znaczenia „Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać, i nie wiem: jest-li na świecie potencja prócz Rzeczypospolitej, która by taki wrzód we własnym łonie tolerując, tyle cierpliwości i klemencji znalazła!” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
Klemens Metternich 1773–1859: dyplomata austriacki, przywódca europejskiej reakcji politycznej po roku 1815, wróg liberalizmu i ruchów narodowowyzwoleńczych. „Metternich był taki sławny jak Bismarck, a Palmerston sławniejszy od Beaconsfielda i — któż dziś o nich pamięta?” Lalka
kleń Squalius cephalus: gatunek ryby słodkowodnej z rodziny karpiowatych. + 1 inne znaczenie „— Ale wasza mość go połknął jak szczuka klenia — zawołał z zapałem pan Nowowiejski.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
Kleopatra: słynna z piękności ostatnia królowa Egiptu (zm. w 30 r. p.n.e.). Krążyły o niej pogłoski, że kazała mordować swoich kochanków. „Człowiek taki, jak kochanek Kleopatry, żyć nie może...”” Lalka
klepiska: u Cylkowa: 'gumna'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
klepiska Cierniowego: hebr. אָטָד ( atad ): ‘cierń, ciernisty krzew’, w innych przekładach jako nazwa własna: klepisko Atad, zob. Rabeinu Bachja do 50:10. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
klepisko: mocno ubita ziemia np. w stodole. „Biją cepy w złotą słomę, złote ziarno się z niej sypie, a co który młocek silniej uderzy, to żyto pryska daleko za klepisko, aż przed wrota stodoły, właśnie jak iskry złote pryskają, kiedy kowal młotem żelazo na kowadle bije.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
klepisku: u Cylkowa: 'gumnie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
klepsydra: naczynie z piaskiem, służące do mierzenia czasu. „Księżyc zbliżał się do palmy i już dotknął pierwszych jej liści; miałki piasek cicho szeleścił w klepsydrach.” Z legend dawnego Egiptu
klerykalny: tu: ukształtowany przez duchowieństwo i odpowiadający jego interesom. „A nasze znowu kobiety są owocem klerykalno–feudalno–poetyckiej teorii miłości, która jest obelgą dla higieny i zdrowego rozsądku...” Lalka
kleszczyny: drewniane, wygięte łukowato części uprzęży końskiej. „Oczy jego z miłością i pieszczotą obejmowały kleszczyny chomąt i łeb gniadej, widoczne dobrze na tle srebrnej wody.” Syzyfowe prace
kleta daw.: nędzne pomieszczenie. „Garnuszek mleka z kromką sitnego chleba „infamis" spożywał, stojąc w swej klecie, i zaraz musiał wracać na gumno.” Popioły
klient daw., z łac.: uboższy szlachcic, zależny od bogatszego, głosujący na sejmikach zgodnie z wolą magnata i walczący pod jego komendą. „Krzeczowski, żołnierz pełen doświadczenia i wielce w poprzednich wojnach wsławiony, był klientem domu Potockich, którym wszystko zawdzięczał: i pułkownikostwo, i szlachectwo, gdyż mu je na sejmie wyrobili, i na koniec obszerne posiadłości położone przy zbiegu…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
klima: klimat. „Kraj bogaty, klima przednie, złota, wina, bakaliów i bydła dostatek.” Ogniem i mieczem
klimkiem rzucać daw.: zmyślać, oszukiwać. + 1 inne znaczenie „Potrafi on klimkiem rzucić.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
klinga: część broni siecznej, od rękojeści w dół, służąca do kłucia lub cięcia. „…ony, lecz tylko w odłamek na sześć czy osiem cali długi, który gospodarz najstaranniej wsunął mu do pochwy, resztę obciętej klingi dla siebie sprzątnął i potem obrócił na szpikulec.…” Trzej muszkieterowie
Klinga szklanna: dowód braku oddechu, który nie zamglił, nie zaparował gładkiej powierzchni szabli. „Klinga szklanna jak wprzódy — oddech i życie uleciały razem.” Nie-Boska komedia
Klio mit. gr.: muza historii. „Na boską Klio!” Quo vadis
klipa: tu: zaostrzony patyczek służący do gry w klipę. Gra polega na tym, by długim kijem wrzucić ten patyczek z obrębu narysowanego na ziemi koła, a przeciwnicy starają się to utrudnić, łapiąc go i wrzucając z powrotem do koła. + 2 inne znaczenia „Na wykałaczkę ojciec ma osobną kieszeń, a ja na klipę nie mam nawet kieszeni.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 3 lekturach →
klisza: szklana płytka, na której utrwalał się negatyw zdjęcia; później przez analogię nazywano kliszą również błonę fotograficzną; tu: ujęcie. „Fotograf dwa razy fotografował, żeby wybrać kliszę, która się lepiej uda.” Bankructwo małego Dżeka
klisza kinematograficzna: taśma filmowa. „Tu wytrajlował starą monetę, zbierał wypisane kajety na strzały i pukawki, to muszelki, to wypalone lampki elektryczne, klisze kinematograficzne.” Bankructwo małego Dżeka
Klitajmestra: żona Agamemnona. „Większą niż Klitajmestra, którąm wziął dziewczyną.” Iliada
kłoć: słoma z wymłóconego zboża. „Jeden z nich, nie mówiąc ani słowa, począł zrzucać lancą suche gałęzie oraz snopki kłoci i sondować głąb wozu.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
kłóć: wymłócona słoma. „Aż do obiadu siedział w stodołach, w zapolu, z nogami grubo kłocią i targaną słomą obłożonymi.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
kłódka: tu raczej: rygiel. „Na dwie kłódki.” Odyseja
kłonica gw.: element wozu, drąg drewniany mocujący drabiny (burty wozu). + 1 inne znaczenie „— Kłonicą go prał!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
Klopstock, Friedrich Gottlieb 1724–1803: niemiecki poeta. „A nuż między ułaskawionymi trafi się Klopstock albo i zgoła Gutenberg?” Popioły
Klopstock, Fryderyk Gottlieb 1724–1803: autor Mesjadu i słynnych Ód . „Ujrzałem łzy w jej oczach, dotknęła dłonią mej dłoni i szepnęła: — Pamiętasz pan Klopstocka?” Cierpienia młodego Wertera
kłótnie z Fryderykiem: Fryderyk I, cesarz rzymsko-niemiecki. „Nim się zatliły kłótnie z Fryderykiem.” Boska Komedia
Kloto mit. gr.: jedna z trzech Park (Moir). „Prządkami ich życia ludzkiego czyniła starożytność pod alegorią wyrażając, iż najstarsza z nich Klotho trzyma w ręku kądziel i pasmo wije życia ludzkiego”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). + 1 inne znaczenie „gdy Kloto dzierga krosien ścieg.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
klub „Reforma": londyński klub dżentelmenów zał. w 1836 r., zrzeszający osoby o liberalnych poglądach politycznych. „W roku 1872 dom pod numerem 7 przy Saville Row, Burlington Gardens, w którym w roku 1814 zmarł Sheridan, był zamieszkany przez Phileasa Fogga, członka londyńskiego klubu „Reforma", osobistość wybitną i wielce oryginalną.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
kluba: dawne narzędzie tortur; brać kogo w kluby: dyscyplinować. + 1 inne znaczenie „W tych majętnościach ład i rygor żołnierski wprowadzał, niespokojną ludność w kluby brał, popalone chaty wznosił, „fortalicje", to jest dwory obronne, fundował, w których tymczasową załogą żołnierstwo stawało, słowem: jak dawniej dzielnie kraju bronił, tak ter…” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
kluby daw.: kajdany, dyby; wziąć w kluby : wziąć w ryzy, zdyscyplinować, zmusić do posłuszeństwa. „Wziąć go lepiej w kluby.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
klucz daw.: tu: większy majątek ziemski, złożony z kilku wsi lub folwarków. + 1 inne znaczenie „A jedyną osobą, z którą należało się liczyć, był pan plenipotent Czechliński, człowiek, którego nic tu nie obchodziło, obrabiał bowiem przy wojnie i polityce własne sprawy, dalekie nie tylko od losów Boleborzy, ale i całego klucza.” Granica to słowo w 3 lekturach →
Klucze od tego kwiatu: To jest: od nieba. „Klucze od tego tak pięknego kwiatu.” Boska Komedia
kluczem cisnął: klucz cisnąłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Samem śrubę zakręcił na fest, kluczem pod żłób cisnął i układłem się.” Syzyfowe prace
klucznik daw.: osoba zarządzająca kluczami do majątku ziemskiego, osoba mająca pod swoim zarządem klucze do czegoś. „Klucznikiem siebie tytułował,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kluger Bub: niem. mądry chłopak. „— A kluger Bub — szepnął sam do siebie.” Nasza szkapa
Klukas: nazwa daw. hotelu w Łodzi, usytuowanego w narożnym budynku przy przy ul. Cegielnianej 64 w Łodzi (dziś Jaracza 34). „To tam, gdzie »Klukas«...» Zadumany,” Kwiaty polskie
klusków: dziś popr.: klusek. „Ledwie zjedli kartoflankę i trochę klusków, ukazał się w izbie kum Andrzej i po przywitaniu rzekł:” Antek to słowo w 2 lekturach →
Klytajmestra mit. gr.: żona i zabójczyni Agamemnona. „Kasandry: Klytajmestra dławiła ją sama” Odyseja
kływy: posiadający kły. „Czy mało namartwiły nas te kływe wieprze,” Odyseja
kłyźnia gw.: kłótnia. „Więc tymczasowie jeno zły miał uciechę i profit z tej marnacji narodu, z tych kłyźnień, swarów a bitek, z tego umęczenia serc w biedzie a żałościach...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kłyźnić się gw.: kłócić się. „A drą się między sobą panowie, nie nasza sprawa, niech się ta kłyźnią i zagryzają.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kłyżnić się: kłócić się. „— Spokojnego oczymgnienia nie ma, ino kłyżnij się ze wszystkimi!” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
kłyźnienia gw.: kłótnie, skłócanie. „— Nikto się nie znajdzie, żeby jej zapłacił za te ciągłe swary i kłyźnienia.” Chłopi, Część druga - Zima
kłyźnienie gw.: kłótnia. „— trzy niedziele, jak u waju siedzimy w chałupie, a to i dzień jeden obyć się nie obył bez wrzasków a bijatyki, a tego kłyźnienia!” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 2 wystąpienia →
kmeton daw.: kmieć. „Rozpowiadał kmetonom żałosne, a z przedziwnym artyzmem zełgane historie i bawił się żywo rozdziawionymi gębami słuchaczów.” Popioły
kmieć: w średniowieczu zamożny chłop, który posiadał własne gospodarstwo. + 3 inne znaczenia „Adamie, ty boży kmieciu,” Bogurodzica to słowo w 5 lekturach →
kmiecy: chłopski. „A tak skończył się żywot kmiecy w chacie, a zaczęło się królowanie w zamku.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
kmiotek lekcew.: człowiek nieobyty, niewykształcony, zwykle ze wsi. „Gmach wyglądał istotnie imponująco, rozległe perspektywy korytarzy lśniły od stiuków, wielkich szyb okiennych i biało lakierowanego drzewa, a snujący się po nich i wyczekujący na coś kmiotkowie razili na tym tle i wydawali się tu niepotrzebni.” Granica
kmotr: kumoter, kum, druh; Franciszka Ksawerego Branickiego łączyła w latach młodości przyjaźń ze Stanisławem Augustem. Później stał się jednak przeciwnikiem króla. „i sam król był tobie kmotr;” Wesele
kmotr, kumotr: dawne określenie grzecznościowe, gdzie indziej także: kum, ojciec chrzestny. „— Kumotrze Gamroth, nie przerywajcie rycerzowi — rzekł drugi kupiec.” Krzyżacy
knaster: gatunek tytoniu fajkowego. „Już się ta z tym nie zrównają ani debrejskie liście, ani knaster niekrajany, ani ta i nasz powszedni w obertuchach.” Popioły
knecht: żołnierz piechoty niemieckiej, pachołek; tu użyte w charakterze obelgi. + 1 inne znaczenie „— Ty knechcie!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
knemidny neol.: z gr. knemis , tj. „nagolenica". „I tak, dwóch, co knemidnym Grekom hetmaniło,” Odyseja
Kneph: egipski bóg Chnum, opiekun wylewów Nilu, stwórca ludzi, których uformował z gliny na kole garncarskim. „Był więc w Sni, mieście bardzo przemysłowym i handlowym, gdzie znajdowała się świątynia Knepha, czyli „duszy świata".” Faraon
kniahini z ukr.: księżna na Rusi. „— zaprzeczyła żywo i jakby gniewliwie kniahini.” Ogniem i mieczem
kniahinia rus.: księżna, tu: królowa. „Więc rzekła doń Arete, ta biała kniahinia,” Odyseja
kniaź: tytuł księcia panującego dawniej na Rusi i Litwie. + 1 inne znaczenie „Niejeden też sobie mówi: „Kazał się kniaź ochrzcić, tom się ochrzcił, kazał Chrystu czołem bić, to biję, ale po co mam starym pogańskim diabłom okruszyny twaroga żałować albo im pieczonej rzepy nie rzucić, albo piany z piwa nie ulać.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
Kniaziewicz, Karol Otto 1762–1842: generał dywizji Wojsk Polskich, jeden z dowódców Legionów Polskich we Włoszech. „— My są strzelcy z pierwszego legionu generała Kniaziewicza.” Popioły
knieja: puszcza; wielki, gęsty las. „Już słychać bojową pobudkę wśród kniei” Księga dżungli
Knossos: miasto na północnym wybrzeżu Krety. „Na wyspie jest gród Knossos, wielki i stołeczny,” Odyseja
knot: sznurek z konopi nasycony materiałem palnym. „Jako ogień suchy knot obraca w perzyny,” Treny
knut z ros.: bicz, zbudowany z kilku splecionych ze sobą rzemieni przymocowanych do drewnianej rękojeści. + 1 inne znaczenie „że za to mało knuty!” Kordian to słowo w 2 lekturach →
knykcie: stawy w palcach u rąk bądź odcinki między tymi stawami. „— Tedy cię każdy między knykciami zgniecie.” Krzyżacy
knykieć: staw palca u ręki bądź odcinek między takimi stawami. „Zbyszko przy wyrazach „jagnię niewinne" przybliżył pięść do ust i ścisnął zębami knykieć, a z oczu poczęły mu kapać jedna za drugą wielkie łzy niepohamowanej boleści.” Krzyżacy
koafiura daw.: fryzura. „Na głowie jej piętrzyła się koafiura od sukni jeszcze niezwyklejsza, wysoka, kołysząca się, pomadą nasiąkła, jaskrawymi wstążkami i błyszczącymi szpilkami upstrzona.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
kobiałka: koszyk, tu: kołczan. + 1 inne znaczenie „…w sterczały to kły dzicze, to rogi jelenie, to kosmate uszy, tak że gdyby nie broń stercząca w górę i nie smoliste łuki i kobiałki ze strzałami na plecach, patrzącym z tyłu mogłoby się wydać, zwłaszcza we mgle, że to całe gromady dzikich leśnych bestii wyruszy…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kobiel daw.: wygięcie w łuk, wybrzuszenie: tu: kosz, pułapka. „Pójdę mu tedy z niewielkim oddziałem na przynętę, a gdy na mnie uderzy, póty go na sobie zatrzymam, dopóki wasze dostojnoście nie nadciągniecie; wówczas nie wypuścim raka z kobieli.” Potop
kobierzec: ozdobna jednostronna tkanina, którą można przykryć podłogę lub powiesić na ścianie. + 2 inne znaczenia „Były kosztowne szaty, płaszcze i kobierce;” Iliada to słowo w 4 lekturach →
kobieta: u Cylkowa: 'niewiasta'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „Lecz do ziemi mojej, i do rodzinnego miejsca mojego pójdziesz, i weźmiesz żonę dla syna mojego, dla Icchaka".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 3 wystąpienia →
kobiéta: czytaj: kobita. Mamy tu do czynienia z dawnym é tzw. pochylonym; wyraz ten tworzy rym z „wyśmienita". „— To kobiéta!...” Zemsta
kobietą, bo z mężczyzny wzięta ona: u Cylkowa 'mężatką, bo z męża'; wprowadzono modernizację dla uniknięcia pomyłki związanej z zawężonym współcześnie znaczeniem słów 'mężatka' i 'mąż'.
kobietę: u Cylkowa 'niewiastę'; w całym tekście konsekwentnie zamiono słowo 'niewiasta', które dziś nie brzmi naturalnie, na słowo 'kobieta'.
kobiéto daw.; wym.: kobito: obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z „bito". „Rzekł do matki: «Oj, kobiéto!” Kordian
kobiety: u Cylkowa: 'niewiasty'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „I rzekł człowiek: „Kobieta, którą umieściłeś przy mnie, ona to dała mi z drzewa, i jadłem".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
Kobryń: miasto na Polesiu nad rzeką Muchawiec, po prawej stronie Bugu; dziś na Białorusi. „— Mówimy tu — wołał do Jarzymskiego przez stół ów wąsal, którego zwano rotmistrzem — o Stasiu Woysiatyczu, co to pragnął wejść do najpierwszego towarzystwa, przybywszy wprost spod Kobrynia...” Popioły
Koburg a. Coburg: niemieckie miasto na prawach powiatu w kraju związkowym Bawaria. „— Podobnież do Koburga transport ma iść — odezwał się Cygan.” Pożegnanie z Marią
kobuz: ptak drapieżny z rodziny sokołowatych; tzw. sokół leśny a. sokolik drzewiec. + 1 inne znaczenie „Zgoła był inny od tych wszystkich żołnierzy, niezmiernie większy, i stał wobec nich, jakoby król ptaków, orzeł, stanął wobec jastrzębi, rarogów, kobuzów...” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
kobylica: kłoda. „Mieli ten Kostur fuzyjczynę lichą, powiązaną, z kurkiem jak kobylica, a swoim porządkiem, jak ta oni strzelili, to już się było po co schylić.” Syzyfowe prace
kobza: tu: dudy, instrument muzyczny złożony ze skórzanego miecha i przytwierdzonych do niego piszczałek. „Dziura tym śpiewem zachęcony dobył ze dna kosmatej piersi narownego nieco głosu i w takt melodii tobołek pod pachą, niby kobzę posłuszną, naciskając, zawtórował basem tak starannie, że mu grdyka, od natężenia nabrzmiawszy, jęła z nuty na nutę podrygiwać spręży…” Klechdy polskie wszystkie 2 wystąpienia →
kochałżem: czy kochałem. „Kochałżem dotąd?” Romeo i Julia
kochałżeś: czy kochałeś. „Kochałżeś ojca?” Hamlet
kochan: kochanek. „To — jej kochan z drewna,” Napój cienisty
kochanie: przedmiot miłości, a zarazem miłość. „ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE” Treny
kochanka daw.: ukochana, wybranka; tu: przyszła narzeczona. „Spać przy kochance, jakby już przy żonie?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Kochankę, którą ukochał przez ciernie: To znaczy: ubóstwo. „Kochankę, którą ukochał przez ciernie.” Boska Komedia
Kochanko boża: W tekście: O Amanza del primo amante [(wł.) kochanko pierwszego z kochanków; red. WL]. „«Kochanko boża!” Boska Komedia
Kochinchina: dawna nazwa położonej najbardziej na południe części Wietnamu, stanowiącej część francuskiej kolonii Indochin. „Pan jednak, co przybywasz z Honolulu czy z Kochinchiny...” Trzej muszkieterowie
kociełek: dziś popr.: kociołek. „Niech ma także i kociełek z węglami.” Krzyżacy
kociołek: naczynie, garnek. „Nad polanką unosiła się cienka smuga dymu z niewielkiego ogniska, przy którym warzyło się coś w kociołku, wydając z siebie woń smaczną.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kociuba: pogrzebacz. „Pogrzebałem kociubą w piecu i dołożyłem torfu.” Pożegnanie z Marią
koczkodan pogard.: brzydka, dziwacznie ubrana osoba. „Trzeba ci wiedzieć, dziecko kochane, że to żona tego obrzydliwego koczkodana, którego spotkałaś przed domem, idąc do mnie.” Trzej muszkieterowie
koczyk: czterokołowy, półkryty wóz używany od XVI–XIX w. + 1 inne znaczenie „Na ganku zaś stał tylko co tym koczykiem przybyły Zygmunt.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
koga starop.: statek; także: typ żaglowca europejskiego używanego od XIII w. do pocz. XVI w. przez miasta hanzeatyckie do celów handlowych, ale dostosowanego do użytku wojennego. „Jest korab, galar, czółno, koga,” Kwiaty polskie
kogo koli starop.: kogokolwiek. „Kogo koli śmierć udusi,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
koguty kałakuckie: odmiana kogutów rasy indyjskiej; nazwa pochodzi od miasta Kalkuty. „Przy kuchni piały ogromnymi głosami koguty kałakuckie, w parku kwilił puszczyk; na niebie urwała się jedna gwiazda i spadła gdzieś za drzewami.” Lalka
kohorta z łac.: grupa, oddział; w staroż. Rzymie oddział wojska, dziesięć kohort składało się na legion. + 2 inne znaczenia „Po niejakim czasie kilku z przywódców kohort przyszło z oznajmieniem, że pretorianie, napierani przez tłumy, zachowują z największym wysileniem linię bojową i nie mając rozkazu uderzenia nie wiedzą, co czynić.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →
koić: uśmierzać, uspokajać. „Jeżelim nim koiła” Iliada
kojec: rodzaj ogrodzenia tworzącego zagrodę dla zwierząt domowych np. kur, kaczek itp. „A jak w kojec wlezie, pyta: „Co za miasto takie i którędy tu do rogatek?".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kokarda ros.: znaczek blaszany na czapce wojskowej. „Ten i ów ma jeszcze gwiazdę, „kokardę" na czapie.” Przedwiośnie
kokietka przestarz.: kobieta zalotna. „Kokietką nie jest...” Nad Niemnem
kokosz daw.: kura, kwoka. „Józka się też zaraz poniesła na wieś, Witek pod stajnią majstrował jeszcze cosik kiele kogutka, dzieci zaś baraszkowały razem z pieskami przed gankiem, pod okiem Bylicy, któren czuwał nad nimi kiej kokosz, a Rocho jakby ździebko zadrzemał.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
kokosz a. kokosza daw.: kura, kogut. „Kajś od stawu rozlegały się klapiące trzaski kijanek, wróble ćwierkały za oknami, zaś ze smętarza raz po raz jakaś rozgdakana kokosz wwodziła do kruchty całe stado piukających kurczątek, aż Jambroż musiał wyganiać.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kokoszka: kura, kwoka. „Chodzi ów, patrzy, znalazł jaje, co je kokoszka pod kobiałką zniosła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kokot gw.: kogut. „Noc się z wolna ściągała na świat, więc już do cna przycichło; gdzie spać się kładli, po sadach bieliły się pościele i chałupy gasły jedna po drugiej, jeno co kokoty piały jakoś niespokojnie, a taka parna i duszna cichość stanęła, jakby się miało na odmianę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kokotka a. kokota: prostytutka. „A potem co mamcia wydziwia na kokotki.” Moralność pani Dulskiej
Kokytos mit. gr.: Kocyt, rzeka w podziemnej krainie umarłych, jej nazwa oznacza „strumień łez". „W nurt Acheronu, Pyriflegeton z Kokytem,” Odyseja
kół: tutaj: kół młyńskich. „Przeszło czterysta kół, nie licząc rzęsiście rozsianych wiatraków, mełło zboże na samym Zadnieprzu.” Ogniem i mieczem
Kol sławien w Sijonie ros.: „Jak wielki jest nasz Pan w Syjonie"; początek prawosławnej pieśni kościelnej. „Kol sławien nasz Gospod' w Sijonie...” Syzyfowe prace
koła... czynią dźwięk: według wyobrażeń filozofa greckiego Pitagorasa, uznawanych aż do przyjęcia nauki Kopernika, wszechświat był zbudowany z dziewięciu kręgów, „kół", a raczej półkul (sfer), umieszczonych jedna nad drugą; półkule te obracały się wydając dźwięczne głosy, tzw. harmonię sfer. „Czynią dźwięk barzo wdzięczny ku słuchaniu.” Fraszki
kołacz: nazwa pszennego ciasta, o kształcie kolistym, dawniej obowiązkowo wypiekanego na ważne uroczystości i święta. + 2 inne znaczenia „Na świeczniku szczerozłotym ustawiać ma lampy przed obliczem Wiekuistego ustawicznie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra to słowo w 2 lekturach →
Kółakowski, Feliks zm. 1831: pisownia nazwiska także: Kułakowski' członek Zgromadzenia Filaretów; pochodził z Mozyrza na Białorusi w obwodzie homelskim (historycznie na Polesiu), studiował filologię na Uniwersytecie Wileńskim, poeta; po procesie 1823–1824 zesłany wgłąb Rosji, studiował języki orientalne na uniwersytecie w Kazaniu; zmarł w Petersburgu 1831 r. „FELIKSOWI KÓŁAKOWSKIEMU spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom” Dziady, część III
kolana: tu: zakola. „Długie wodne przestrzenie pomiędzy kolanami rzeki, identycznie do siebie podobne, monotonne zakręty niewyróżniające się niczym, przesuwały się obok parowca, zarośnięte gąszczem stuletnich drzew patrzących cierpliwie w ślad za tym umorusanym sadzą fragmentem in…” Jądro ciemności
kolasa tu forma N. lp: kolesie: lekki, odkryty pojazd konny, podobny do bryczki. + 2 inne znaczenia „A żoneczka w złocistej smyknęła kolesie.” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
kolaska: rodzaj powozu. + 1 inne znaczenie „Teraz więc szli naokół jej kolaski, z samopałami na ramionach i szablami przy bokach, dumni z tego, że pani strzegą, i gotowi bronić jej zaciekle na wypadek, gdyby jaki czambuł zabiegł im drogę.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
kolaśnie: jak w kolasie; kolasa — odkryty pojazd konny podobny do bryczki. „Tak odjeżdża w złą ciemność — śpiewnie i kolaśnie...” Napój cienisty
kolatorska ławka: najlepsze miejsca w kościele przed ołtarzem, w których miał prawo zasiadać kolator, czyli fundator lub bogaty dobroczyńca kościoła. „Pan Andrzej, wsparty na ramieniu Soroki, podszedł pod sam wielki ołtarz i klęknął w kolatorskiej ławce; nikt też go nie poznał, tak zmienił się wielce; twarz miał bardzo chudą, wynędzniałą, a przy tym nosił długą brodę, która mu czasu wojny i choroby wyrosła.” Potop
kołbań ukr., daw., ukr.: głębokie miejsce. + 1 inne znaczenie „Kipiała ona kołbań i białymi piany” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
kolce: tu: haczyki na krawędziach grotu. „Kolcami w pas utkwiwszy, mało sięga ciała.” Iliada
kolchici: właśc. choachyci (od gr. choachytes ), grupa kapłanów odpowiedzialnych za sprawowanie kultu grobowego, regularne składanie ofiar zmarłemu. „Wszystkie jej budowle były poświęcone zmarłym, a zamieszkane tylko przez kolchitów i paraszytów, którzy balsamowali zwłoki.” Faraon
Kolchida: historyczna nazwa krainy na wybrzeżu Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej Gruzji. „…u pustyni, kamsinu, co opalał śniade skronie Ramzesa Drugiego, Miamen, Sezostrysa, który zdeptał barbarzyńskie ludy aż po Kolchidę i Phasis, a na długich okrętach swoich wziął w posiadanie morze aż po erytrejskie wybrzeża.…” Popioły to słowo w 2 lekturach →
kołczan: pokrowiec na strzały do łuku. „Jakie było moje zdziwienie, gdym ujrzał osóbkę malutką, ludzką, nie więcej jak sześć cali wysoką, z łukiem i strzałą w ręku i z kołczanem na ramieniu!” Podróże Guliwera
kolczaste wyspe: Echinady (Wyspy Jeżowe) na Morzu Jońskim. „Mknął ku kolczastym wyspom, a w duchu truchleje,” Odyseja
kolczuga: zbroja składająca się z „kolcy", czyli połączonych z sobą kółek metalowych, wkładana na kaftan ze skóry. + 1 inne znaczenie „Biludowi z Ostroga wbili ogniwa od kolczugi głęboko pod karkiem, a od sadła mu wyszły.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Kołdyczew: nazwisko jeziora. [Wszystkie nazwy miejscowości: Hnilica, Kołdyczew, Żarnowa Góra pochodzą z okolic rodzinnego Zaosia Mickiewicza; przyp. red.]. „Kołdyczewanurty sinie.” Ballady i romanse
kole gw., daw., gw.: wokół, koło. „Juści, co ta była niegłodna użalań się nad sobą, ale zawdy tak ją zabolało to opuszczenie, że uciekła do sadu i zaszywszy się w gęstwę, siedziała tam całe godziny, nasłuchując jeno Mateuszowej roboty kole trumny.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
kolebać się gw.: tu w znaczeniu: wahać się. „Kolebała się w sobie przez chwilę, ale chęć obejrzenia wszystkiego przemogła i wzięła się na lewo, dłuższą nieco drogą.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kolebka jej stała już w katakumbie: tu: wychowała się w trudnym dla polski okresie popowstaniowym. „Kolebka jej stała już w katakumbie napełnionej zmrokiem i milczeniem, pośród których szemrały tylko nisko, nisko przy ziemi krzątające się interesy powszednie i jednostkowe lub rozlegały się wzdychania i jęki podobne tym, które wydają wiatry w ciasnych przestr…” Nad Niemnem
kolegiata: wyróżniony, ważny kościół, przy którym zbiera się rada duchownych, tzw. kapituła kolegiacka. „Sam Kmicic nie spodziewał się ujrzeć nic podobnego i nie mógł wyjść z podziwu na widok ulic szerokich, włoską modą pod linię równo budowanych, na widok wspaniałej kolegiaty i burs akademickich, zamku, murów, potężnych dział i wszelkiego rodzaju „opatrzenia".” Potop
kolej warszawsko–bydgoska: linia kolejowa Skierniewice–Łowicz–Kutno–Włocławek zbudowana w r. 1862. „W kwadrans po wyjeździe z Warszawy koleją warszawsko–bydgoską Wokulski doznał dwu szczególnych, choć zupełnie różnych uczuć: owionęło go świeże powietrze, a on sam wpadł w jakiś dziwny letarg.” Lalka
Kolej Wiedeńska: linia kolejowa Warszawa—Skierniewice—Koluszki—Piotrków—Częstochowa—Dąbrowa Górnicza na Kraków i Wiedeń, najdawniejsza w Królestwie Kongresowym, zbudowana w latach 1838–1848. „Zimowaliśmy u brata, co jest dróżnikiem na Wiedeńskiej Kolei.” Lalka
koleją: tu: kolejno, po kolei. „Przyszły posły, witają ich wodze koleją” Iliada to słowo w 2 lekturach →
koler: bezgorączkowa choroba mózgu u koni. „— No, niech pan Wokulski osądzi, czy mogę nadal utrzymywać stosunki z człowiekiem, który opowiadał, że ja sprzedałem w Lubelskie konia, co miał koler!...” Lalka
kolera daw.: gniew. „Nigdym się z nim, dziękować Bogu, nie składał ze zwady i w kolerze, alem też zimnym okiem snadniej widział.” Popioły
koleśno daw.: w kolasach, tj. w karetach. + 1 inne znaczenie „Niektórzy jechali konno, niektórzy koleśno, z żonami i córkami, które chciały widzieć zapowiadane z dawna gonitwy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
koleśny: tu: na kolach. „Wóz koleśny wytoczon stoi przed wystawą;” Odyseja
kolet z fr. collet : kołnierz, daw.: strój wojskowy, mundur, często ze skóry łosia lub wołu. + 3 inne znaczenia „na krzyż pasy przez pierśne kolety.” Noc listopadowa to słowo w 5 lekturach →
Kolgar i Annira: dzieci Karmora. „Kolgar żyje waleczny i Anira z dziewic wszystkich najkraśniejsza, kwitną gałęzie domu twego Karmorze, ale Armin jest ostatnim z rodu swojego.” Cierpienia młodego Wertera
Koli! Koli! ukr. koły: bij, zabij! „Koli! — zawyły wściekłe głosy w gromadzie.” Ogniem i mieczem
koliber: najmniejszy ptak świata, niezwykle barwny dzięki temu, że jego pióra rozszczepiają światło, tworząc tęczowe odbicia; żywi się nektarem z kwiatów. „Białawy motyl ze zwiniętymi skrzydłami przemienił się w świetnego kolibra.” Dobra pani
koligaci: krewniacy. „Zmówiliż się na wilka wilcy koligaci?” Satyry
koligacić: od koligacja : pokrewieństwo. „— Ta żabia czereda mniema — szeptał sam do siebie — że się ze mną bratać i koligacić może!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
koligat z łac., z łac. colligatus : związany: krewny, spowinowacony. + 1 inne znaczenie „Opuścili go krewni, przyjaciele, koligaci.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
koligatka: osoba spokrewniona z zamożnymi i wpływowymi rodzinami szlacheckimi. „koligatka przy tym i niebiedna...” Nad Niemnem
kolki sparły: o chorobie żołądka, tu eufemistycznie o ciąży. „Broń czego Boże, jeszcze będą ludzie gadali, że ją od sapieżyńskiej opieki kolki sparły, i ja, stary, będę oczyma świecił...” Potop
Kolleski Regestrator do Sowietnika: Kolleski regestrator jest to jeden z najniższych czynów. Sowietników, czyli radców, różne są rodzaje i gatunki, jako to: radcy honorowi, kollescy, tajni, rzeczywiści. — Pewny dowcipny Rosjanin mawiał, iż Rzeczywisty Tajny Radca jest trojakim kłamstwem; bo nie radzi, nie wie o żadnej tajemnicy i często jest najniedorzeczniejszym stworzeniem. Mówiono raz o jakimś czynowniku i nazywano go dobrym człowiekiem. «Nazwij raczej dobrym chłopcem», odezwał się ów żartowniś. «Jak czynownik może być człowiekiem, póki jest tylko regestratorem? W Rosji, ażeby być człowiekiem, trzeba być przynajmniej radcą stanu». „do Sowietnika” Dziady, część III
koło: polskie miasto powiatowe w województwie wielkopolskim; podczas II wojny naziści utworzyli tu getto dla licznej w Kole ludności żydowskiej. + 2 inne znaczenia „— Ratuj siebie i Zakon, póki się koło nie zawrze.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
koło... paleczne: koło młyńskie zaopatrzone w palce, zęby drewniane. „Jego pierwotne drewniane maszyny — koła podsięwodne i paleczne, walce, skrzynie, żarna, rzeszota, sita i pytle — były wymyślnymi wynalazkami cieślów, kamieniarzy i sitarzy — były „sposobami" zarzuconymi dawno-pradawno przez geniusz rolniczej wioski na siły dzi…” Przedwiośnie
kołocy gw.: kołaczy, ciasta. „Pokiel starcy piecywa i kołocy,” Wesele
kołodziej: człowiek, który zajmuje się wyrobem wozów i potrzebnych do nich części. „Ledwo świt, dobył Skrobek pieniędzy z garnka ukrytego w słomie pod strzechą i poszedł pług kupować i bronę, do kołodzieja Wojcieszka, na drugi koniec wioski.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kolokacja z łac. collocatio : umieszczenie, ustawienie: tu: współwłasność. „— W kolokacji z Kopystyńskim.” Potop
kołomyjki z Halicza: kołomyjki, piosenki ruskie w rodzaju mazurów polskich [ kołomyjka : rodzaj melodii i tańca ludowego, a także pieśni, związanej przede wszystkim z terenami Ukrainy, ale również Podolem, rejonami karpackimi, a także dalszymi krajami Europy południowo-wschodniej, takimi jak Mołdawia czy Rumunia; tempo melodii jest żywe, metrum parzyste (zwykle 2/4), nieco wolniejsze zwrotki przeplatane są szybkimi refrenami; co charakterystyczne, tempo w miarę tańczenia przyspiesza; od tempa i metrum począwszy kołomyjka nie ma nic wspólnego z mazurkiem; red. WL.]. „Kołomyjek z Halicza, mazurów z Warszawy;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kolonia: tu: osada, grupa domów położonych z dala od miasta lub wsi. „…i tak galante, że niejeden i chałupy takiej nie miał: płoty całe i wszystko w takim porządku, kieby u jakiego Olendra na koloniach a lepiej nie było.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kolonialny sklep: sklep z produktami dawniej sprowadzanymi z kolonii przez kraje w nich panujące (np. przez Wielką Brytanię z Indii itp.), takimi produktami były np.: pieprz, imbir, bakalie, herbata, kawa, tytoń. „A właściciele sklepów kolonialnych...” Opowieść wigilijna
kolor wyświęci się: zostanie kolorem atutowym. „Biją wszystkich, skoro się ich kolor wyświęci.” Satyry
kolorowa bajecznie: żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego „barwnością" ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa , której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną. „Ach, kolorowa bajecznie!” Wesele
kolorysta: ten, kto koloryzuje; kłamca. „— zakrzyknął pan Andrzej — sam tego chcę, jak o łaskę o to proszę, żeby mnie tu nikt, choćby nie wiem jak dostojny, kolorystą nie czynił!” Potop
kołowacizna: ciężka choroba niektórych zwierząt, przeważnie owiec, wywołana przez obecność larw tasiemca w ich mózgowiu. „— A czemuś mi jej nie oddał, zamiast do miasta, jak owcę głupią na kołowaciznę, gnać?” Klechdy polskie
kołowrotek: urządzenie do przędzenia nici z napędem nożnym. + 1 inne znaczenie „Drugie, fruczące kręcąc kołowrotki,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
kołpaczek: wysoka, stożkowa czapka futrzana, od XV do XIX w. noszona w Polsce. + 1 inne znaczenie „Tymczasem weszła panna Aleksandra ubrana już w kuni kołpaczek, pod którym jasna jej twarz wydawała się jeszcze jaśniejszą.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
kołpak: wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. + 1 inne znaczenie „Wynoszono też pod niebo jego prawdziwie rycerski postępek, że dostawszy od wodza nieprzyjaciół kołpak ochronny, nie chciał takowego w czasie bitwy wdziać, przekładając śmierć sławną nad życie z łaski pogańskiego władcy.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
kołpak rysi: rycerskie nakrycie głowy ze skóry lub głowy rysia. „W kołpakach rysich, w niedźwiedziej odzieży,” Konrad Wallenrod
kołtun: choroba powstała na skutek niechlujstwa, wywołująca skręcenie i zlepianie się włosów; kołtun przypisywano urokom. + 1 inne znaczenie „…ie lud dziki, przybrany w skóry na gołym ciele, zbrojny w kiścienie i łuki, a patrzący tak złowrogo spod poskręcanych przez kołtun czupryn, że trzeba było korzystać co duchu z pierwszego zdumienia, w jaki ich wprawiał widok rycerzy, i odjeżdżać jak najśpieszni…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kolubryna: kolubryna, duże działo do burzenia fortyfikacji, kalibru do 180 mm. „— myślał Miller — takie mury nie oprą się takim kolubrynom, a gdy to gniazdo strachów, zabobonu, czarów z dymem się rozwieje, wnet rzeczy wezmą inny obrót i cały kraj się uspokoi."” Potop
Kolumb właśc. Cristoforo Colombo; 1451–1506: żeglarz i nawigator nieustalonej narodowości, kapitan czterech wypraw pod flagami Katalonii i Hiszpanii, podczas których dotarł do wybrzeży nieznanej wówczas w Europie Ameryki i odkrył m.in. wyspy Bahama, Kubę, Haiti, Gwadelupę oraz Jamajkę. Trzecia wyprawa zakończyła się aresztowaniem i odesłaniem okutego w kajdany Kolumba do Hiszpanii (powodem podjęcia takich kroków były oskarżenia o zbyt autorytarne i nepotyczne rządy na Haiti). Kolumb zmarł w Valladolid i początkowo został tam pochowany, po trzech latach szczątki odkrywcy zostały przeniesione do Sewilii, a w 1537 na Dominikanę, ponieważ wolą jego było spocząć w Ameryce. Trwają spory, czy, jak wieść głosi, w późniejszych latach ciało Kolumba powróciło do Hiszpanii, czy też pozostało w trzecim ze swych grobów. „Coś ty, Kolumbie, zrobił Europie,” Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie
Kolumban a. Kolumba 521–597: także: Kolumban Starszy, Kolumba z Iony; misjonarz, patron Irlandii. „Na Kolumbana świętego wprzód wyspie” Makbet
koły: dziś popr. forma N.lm: kołami. „Wał umacnia, ostrymi nasrożony koły.” Iliada
koły serdcie bołyt z ukr.: kiedy serce boli. „— Co mnie z tego, koły serdcie bołyt...” Ogniem i mieczem
Koły Zaporożci paniw pobyły ukr.: Skoro Zaporożcy panów pobili. „— Koły Zaporożci paniw pobyły, tak zaczynać!” Ogniem i mieczem
Kołyb ja kotoroho w łob: gdybym tak którego w łeb. „— Kołyb ja kotoroho w łob, toby nie patrzył, boby mu ślepie wypłynęły.” Ogniem i mieczem
Kołyb jeho trastia mordowała! z ukr.: Żeby go cholera wzięła! „— Kołyb jeho trastia mordowała! — zawołał starzec.” Ogniem i mieczem
kołyby buw Lach, to by buw oreł z ukr.: gdyby był Polak, to by był orzeł. „— Nie — rzekła po chwili, wstrząsając głową — kołyby buw Lach, to by buw oreł.” Ogniem i mieczem
kołysa: zamiast „kołysze”, forma stale używana przez Mickiewicza w Sonetach . W liście do Lelewela z dn. 19.08.1827 poeta, odpowiadając na różne zarzuty czynione z okazji Sonetów przez wszelakiego rodzaju krytyków oświadcza, że ten „grzech gramatyczny popełniony z namysłem i nieprędko chyba skruchę uczuję. Odwykłem od dźwięków mowy ojczystej, kołysa i kląska milsze dla mnie aniżeli sze i szcze. Może się potem poprawię, ale dotąd muszę się swojego ucha radzić i jemu zaufać”. „Słyszę, kędy się motyl kołysa na trawie,” Sonety krymskie
koma: przecinek; chodzi dalej o okresy zdania, jego logiczne części. „I stać jak koma między okresami” Hamlet
komanderówka: w gwarze obozowej: rodzaj komanda, grupa więźniów pracująca poza terenem obozu. „…iłem pogodnie, patrząc ubawiony, jak Stefan, były kolega, fleger z Birkenau, potem laufer i pipel esesmański na małej komanderówce, od którego raz, że nie dość szybko ustąpiłem mu z drogi, dostałem uważnie po mordzie, wreszcie blokowy na najbogatszym, szonungo…” Pożegnanie z Marią
komando: w gwarze obozowej: w obozie koncentracyjnym grupa więźniów, wykonujących pracę przymusową. „Wyżyliby na komandzie?” Pożegnanie z Marią wszystkie 3 wystąpienia →
komandoria a. komturia: jednostka administracyjna w zakonach rycerskich. „Tymczasem to przesiadywał w Malborgu, to odwiedzał znajome komandorie, szukając w podróżach rozrywki i przygód.” Krzyżacy
komendancki: należący do komendanta; tak nazywano Józefa Piłsudskiego w międzywojniu. „— Komendancka!” Kwiaty polskie
komeraże: plotki, intrygi. „Bardzo subtelne są te wielkoświatowe komeraże, ale spróbuj je Pan zużytkować.” Lalka
komers a. komersz z łac. commercium: uroczyste spotkanie członków korporacji akademickiej, połączone z bankietem i tańcami. „Komersów w deklach sztab wałkoni,” Kwiaty polskie
komes: tu raczej w znaczeniu „możny rycerz" niż jako urząd. + 1 inne znaczenie „Ma być król węgierski, będzie, jako powiadają, i cesarz rzymski, i różnych książąt a komesów, i rycerzy jako maku, że to każdy się spodziewa, iż z próżnymi rękoma nie odejdzie.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
kometa grożący: dziś r.ż.: kometa grożąca. „Niby kometa grożący wojnami,” Konrad Wallenrod
komiega: statek rzeczny do spławiania zboża. „Sypie na kralkę pełną pszenicy komięgę.” Satyry
komięga przestarz.: statek wiosłowy używany do transportu towarów. + 1 inne znaczenie „Odepchnęli się wiosłami i łódź wolno, jak komięga ze zbożem, poszła tam, dokąd ją skierowali, z lekka tylko przez gościniec wodny unoszona w jakimś kierunku od poprzedniego różnym.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
komiega a. komięga: flisacki statek bez masztu, obsługiwany za pomocą wioseł, używany od XVI do XIX w., dostosowany do żeglugi po płytkich wodach. „Bat, nawa, szkuta, łódź, komiega,” Kwiaty polskie
komiliton z łac., przestarz., z łac.: towarzysz, wspólnie walczący. + 1 inne znaczenie „— A teraz będzie ich komilitonem!” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
komin daw.: piec z paleniskiem do gotowania. „Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwarki skwierczą!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
Komintern: Międzynarodówka Komunistyczna, w skrócie Komintern (ros. Коммунистический интернационал , Kommunisticzjeskij internacionał ), międzynarodowa organizacja zrzeszająca partie komunistyczne. „…tendencję do skracania wyrazów przejawiały w szczególności państwa i organizacje totalitarne — przykłady: nazi, Gestapo, Komintern czy Agitprop.…” Rok 1984
komisarz: administrator, urzędnik do specjalnych zleceń. „Plenipotent, co w sądzie, komisarz, co bierze” Satyry
Komisja: chodzi o działającą w latach 1945–90 Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, w skład której wchodziła także Zofia Nałkowska. Zadaniem Komisji było prowadzenie dochodzeń w sprawie zbrodni popełnionych przez władze III Rzeszy w latach 1939–45 w Polsce, na obywatelach polskich w innych krajach okupowanych przez hitlerowców i na terenie Niemiec; ponadto zbieranie materiałów, dowodzących tych zbrodni, oraz ich analiza i publikowanie wyników. „Przed Komisją zeznaje człowiek młody, chudy i blady, o wyraźnych oczach niebieskich, przyprowadzony na badanie z więzienia.” Medaliony
Komisja Badania Zbrodni Niemieckich: działającą w latach 1945–90 Komisja, w skład której wchodziła także Zofia Nałkowska. Zadaniem Komisji było prowadzenie dochodzeń w sprawie zbrodni popełnionych przez władze III Rzeszy w latach 1939–45 w Polsce, na obywatelach polskich w innych krajach okupowanych przez hitlerowców i na terenie Niemiec; ponadto zbieranie materiałów, dowodzących tych zbrodni, oraz ich analiza i publikowanie wyników. „Przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich przesunął się szereg byłych więźniów obozu, ocalałych od śmierci wbrew wszelkiej nadziei.” Medaliony
Komisja Skarbu: Komisja Finansów i Skarbu odpowiadała dzisiejszemu Ministerstwu Finansów; ustanowiona przez konstytucję 1815 r., zniesiona w r. 1867. „Często przychodzili do nas dawni koledzy ojca: pan Domański, także woźny, ale z Komisji Skarbu, i pan Raczek, który na Dunaju miał stragan z zieleniną.” Lalka
Komisja Spraw Wewnętrznych: naczelny organ administracyjny w Królestwie Kongresowym, odpowiadający ministerstwu, ustanowiony konstytucją 1815 r., zniesiony w r. 1868. „Ojciec mój był za młodu żołnierzem, a na starość woźnym w Komisji Spraw Wewnętrznych.” Lalka
komitet: jedna z dobroczynnych organizacji, wspierających bezrobotnych i ubogich w okresie wielkiego kryzysu. „Dawniej Gołąbska dostawała z komitetu dwa obiady, ale teraz wydają tylko jeden.” Granica
Komitet Żydowski: być może chodzi o Żydowski Komitet Narodowy (żydowską tajną organizację polityczną, założoną w 1942 r.), choć z kontekstu wynika raczej, że autorka ma na myśli gminę żydowską lub inną instytucję silnie uzależnioną od okupanta. „— Pracowałem wtedy przy rozłożeniu starej stodoły z polecenia Komitetu Żydowskiego w Ugaju, więc nie byłem w spisie, kiedy wywozili Żydów z Koła.” Medaliony
komitywa z łac.: bliskie, poufałe stosunki. + 1 inne znaczenie „Para królewskich małżonków w czułej komitywie wchodzi na scenę.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
komm niem.: chodź. „— Komm do kantoru.” Pożegnanie z Marią
Kommandoführer niem.: szef komanda więźniarskiego. „W skąpym cieniu murowanego inkubatora kucnął Kommandoführer, mały, wysuszony esesmanek w rozchełstanej koszuli.” Pożegnanie z Marią
komocja daw.: ruch. „— Już w szkole, uważasz, zaczęła się była komocja w umysłach.” Popioły
komora daw.: pokój; szczególnie pomieszczenie przeznaczone do przechowywania rzeczy (garderoba, spiżarnia) a. osobista komnata, w której się przebierano itp. + 2 inne znaczenia „Księżna, i chwili nie bawiąc w komorze,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
komornica: chłopka nie mająca własnej chałupy ani ziemi, płacąca pracą za mieszkanie. „Mój Jezu, inaczej mają drugie, choćby i te komornice, a lepiej.” Chłopi, Część druga - Zima
komornik daw.: chłop nieposiadający gospodarstwa ani domu, opłacający własną pracą swój pobyt w domu innego, bogatszego chłopa a. właściciela ziemskiego. + 2 inne znaczenia „A ludzie wchodzili i wychodzili bez przerwy — szli gospodarze i komornicy, szły kobiety i dzieuchy, szli starzy i młodzi — całe Lipce tłoczyły się w izbie i w sieniach, zaś do okien cisnęło się tyla dzieci i tak swywoliły, jaże Witek, nie poredząc ich rozegnać…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
Komorno: miasto i twierdza nad Dunajem, na pograniczu Słowaczyzny i Węgier. „Ja jednak pamiętając, że we Francji już siedzi Napoleon, dodałem mu otuchy i — przekradliśmy się do Komorna.” Lalka
kompan: towarzysz. „On jadł mięso, kompanom ustępował kości.” Bajki i przypowieści
kompania daw.: stowarzyszenie zakładane w celu prowadzenia handlu za granicą. + 3 inne znaczenia „— Sprzedałem mój materiał wybuchowy anglo–amerykańskiej kompanii i zdaje się, zrobiłem niezły interes.” Lalka to słowo w 5 lekturach →
kompania spod Blachy: towarzystwo skupione wokół księcia Józefa Poniatowskiego i jego warszawskiej rezydencji, Pałacu Pod Blachą. „Ktoś nawet wspominał, że należysz do kompanii spod Blachy.” Popioły
kompanii nie trzymać: nie bratać się, nie spędzać z kimś czasu. „…, i namarszczywszy czoło, szedł z wielką powagą, iżby ona hołota wiedziała, że mężem uczonym będąc, z wróblami kompanii nie trzyma.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kompas: tu: zegar (kompasem nazywano wówczas zegar słoneczny). + 1 inne znaczenie „A już nie będziem szukać inszego kompasa:” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
kompasja daw., z łac., z łac. compassio, compassionis, łac.: współczucie. + 1 inne znaczenie „— Wdzięczny jestem księciu za wyrażoną kompasją...” Popioły to słowo w 2 lekturach →
komplanacja z łac.: ugoda między stronami sporu. „A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji?” Hamlet
kompromis: porozumienie w sporze uzyskane dzięki obustronnym ustępstwom. „Czterdziestu kondemnatach, sześciu kompromisach” Bajki i przypowieści
komprymowany: zgęszczony. „— Nawet jeden z moich przyjaciół akademików nazwał to „komprymowaną platyną"...” Lalka
komput: liczba stałego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy. + 1 inne znaczenie „…ego, za nimi jechała księżna z fraucymerem i cały dwór, wozy z rzeczami, za nimi wołoska chorągiew pana Bychowca i wreszcie komput wojska, górne pułki ciężkiej jazdy, chorągwie pancerne i usarskie, pochód zaś zamykała dragonia i semenowie.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
komputowe wojsko: stałe wojsko zaciężne w XVII w. + 1 inne znaczenie „Komputowym wojskom, zwłaszcza jeździe Rzeczypospolitej, kupy owe nie były zdolne w polu dostać, ale zapędzone w matnię, biły się po desperacku, wiedząc dobrze, że wziętych w niewolę czeka powróz.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
komtur: zwierzchnik zakonu rycerskiego, komandor; także: zarządca terytorium zwanego komturią, obejmującego zamek będący siedzibą zakonu i jego okolice. + 1 inne znaczenie „Zewsząd komtury do stolicy śpieszą.” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
komturia: jednostka administracyjna w zakonie krzyżackim. „Zresztą sam Maćko wiedział najlepiej, gdzie go znaleźć, nietrudno bowiem było domyślić się, że krąży koło Szczytna albo, jeżeli tam Danusi nie znalazł, czyni poszukiwania po dalszych wschodnich zamkach i komturiach.” Krzyżacy
komu podruży: z kim się zaprzyjaźni. „Komu podruży,” Fraszki
Komu wiele dano, od tego wiele żądać będą: cytat z Ewangelii św. Łukasza (Łk 12:48). „Ale dziś — tylko zrozumiałam lepiej słowa Zbawcy: „Komu wiele dano, od tego wiele żądać będą.".” Lalka
Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły: aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. „Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły,” Pieśni
komukolwiek: tutaj w sensie: komuś. „Możemy przypuszczać, że komukolwiek ze swoich przyjaciół lub krewnych powierzył tajemnicę Sezamu wraz z zaklętym czterowierszem.” Klechdy sezamowe
Komuna Paryska: rewolucyjny protest paryskiego ludu w 1871 roku. „Nazwa Międzynarodówka Komunistyczna przywodzi na myśl powszechne braterstwo, czerwone flagi, barykady, Karola Marksa i Komunę Paryską, ale już Komintern oznacza wyłącznie zwartą organizację i konkretną doktrynę.” Rok 1984
komunik daw.: jeździec, kawalerzysta a. jazda, kawaleria. + 1 inne znaczenie „— Sześćdziesiąt tysięcy wybranego komunika dam!” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
komysar ukr.: komisarz. „— Kto tu kniaziowy komysar?” Ogniem i mieczem
komysz daw., przestarz.: legowisko zwierzęce w zaroślach. + 2 inne znaczenia „Czech zaś wzruszył się ogromnie, albowiem zrozumiał, że i wracać jej było źle do Zgorzelic w pobliże drapieżnych komyszy: Cztana i Wilka, i równie źle zostawać w Spychowie, dokąd prędzej lub później zjechać mógł Zbyszko z Danusią.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
komysze daw.: kryjówki, tu: siedziby. + 2 inne znaczenia „To są osacznicy książęcy, ale są też i inni, którzy dla targu z puszczańskich komyszy tu przychodzą.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
komża: szata liturgiczna krótsza od alby. „Obok postępował z krzyżem i w białej komży ksiądz Kaleb.” Krzyżacy
koń husarski: specjalnie wyhodowana rasa wysokiego, odpornego i szybkiego konia służącego husarii w walce. „— Jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie, para żmudzinów i para kałmuków, i wszystkiego po parze jak oczu w głowie.” Potop
Kon, Piotr 1865–1937: adwokat, obrońca w procesach robotników oskarżonych o działalność polityczną na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego (m.in. uczestników buntu tkaczy łódzkich w 1892 r., następnie uczestników wydarzeń Rewolucji 1905 r.); działacz Organizacji Radykalnej Inteligencji „Wolność" w Łodzi.
konającem: daw. forma N.i Ms.lp rzecz. r.ż. i r.n.; dziś równa r.m.: konającym. „Kaganiec światłem konającem płonął.” Grażyna
konak z tur.: gmach rządowy. „Sam on odbył ablucje w jasnym źródle niedaleko miasta płynącym i do chocimskiego konaku odjechał, na polach zaś poczęto rozpinać dla pułków namioty, które wkrótce okryły jakoby śniegiem nieprzejrzaną przestrzeń okolicy.” Pan Wołodyjowski
Konaszewicz-Sahajdaczny, Petro herbu Pobóg 1570–1622: hetman kozaków rejestrowych, jeden z najsłynniejszych wodzów kozackich XVII w., wsławił się w bitwie pod Chocimiem (1621); obrońca Rzeczypospolitej przed wojskami moskiewskimi i tureckimi. „Konaszewicz Sahajdaczny nie na czajkach, ale pod Chocimiem jej nabył.” Ogniem i mieczem
końce: tu: cele. „Więc choć nie lubię, by dzieł przyszłych końce,” Grażyna

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.