Litera K

1514 słów, strona 6 z 7.

krzyż świętej Anny ros. Орден Святой Анны

odznaczenie w Rosji carskiej, ufundowane w 1735 przez Karola Fryderyka, księcia Holstein-Gottorpu, męża Anny Romanowej (córki Piotra Wielkiego i Katarzyny I), dla uczczenia jego małżonki oraz panującej wówczas w Rosji carycy Anny; w l. 1735–1797 order domowy oraz order zasługi holsztyńskiej dynastii Schleswig-Holstein-Gottorp, panującej w księstwie Gottorp w Szwecji oraz w 1762 i ponownie od 1796 w Imperium Rosyjskim; w 1797 wcielony przez cara Pawła I do systemu orderów carskich (na najniższym miejscu w ich hierarchii); order miał kształt ciemnoczerwonego krzyża równoramiennego (początkowo greckiego, od 1816 r. kawalerskiego). „kto z was skoczy, dam krzyż świętej Anny,” Kordian

krzyże zdarte z cerkwi

Zaporożcy w czasie swych napadów nie oszczędzali nikogo i niczego. Do czasów Chmielnickiego nie było wcale cerkwi w Siczy. Pierwszą właśnie Chmielnicki wystawił; nie pytano tam również nikogo o wyznanie i to, co opowiadają o religijnym nastroju Niżowców, jest bajką. „…rybę, wiśnie i bakalie tureckie, naczynia kościelne, mosiężne półksiężyce złupione z minaretów i pozłacane krzyże zdarte z cerkwi, proch i broń sieczną, kije do spis i siodła.…” Ogniem i mieczem

krzyżmo z łac. chrisma

mieszanka oliwy i wonnego balsamu, używana do symbolicznego namaszczania podczas sakramentów: chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich, ślubów wieczystych, konsekracji biskupów, a także przy konsekracji kościołów i ołtarzy. „Zwij mię kochankiem, a krzyżmo chrztu tego” Romeo i Julia

krzyżów

dziś popr. forma D.lm: krzyży. „Posłyszał, jak tam wiatr szlocha na ramionach zmurszałych krzyżów, co się chylą między zarośla, jak chichot wichrowy szczeka spomiędzy badylów dzikiego głogu.” Popioły

krzyżowa

krzyżowa sztuka: pojedynek na białą broń. „Więc krzyżową skończyć wolę,” Zemsta

krzyżowanie

dekoracja architektoniczna w postaci krzyżujących się belek na fasadzie budynku. „W ulicach bliższych rynku pełno było jednak dworzyszcz z czerwonej cegły albo zgoła kamiennych, wysokich, ozdobionych przystawkami i czarnym krzyżowaniem po ścianach.” Krzyżacy

ks. Broglie Jacques Victor Albert 1821–1901

reakcyjny polityk i publicysta francuski, zwolennik monarchii. „Broglie za nim, w narodzie większość za nim...” Lalka

Ksant a. Skamander mit. gr.

rzeka, która wypływa z góry Idy (gdzie wychowywał się Zeus) i otacza Troję. Tak też nazywał się bóg tej rzeki. + 1 inne znaczenie „Gdzie Ksant, z Zeusa” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Ksant i Balios

nieśmiertelne konie Achillesa. Były ślubnym podarkiem od Posejdona dla jego ojca, Peleusa. „Ksant i Balios” Iliada

Ksantos

rzeka w pobliżu Troi. „A skoro tam przybyli, gdzie Ksantu kryształy” Iliada

Ksantypa

żona Sokratesa, według tradycji kobieta swarliwa i niezgodna. + 1 inne znaczenie „Powiadają, że Gemma była dlań prawdziwą Ksantypą, a mąż znudzony niewieścimi fochami na koniec ją porzucił.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

Ksenofanes z Kolofonu ok.575–480r. p.n.e.

filozof gr., krytykował religię grecką za przypisywanie bogom cech ludzkich. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

Ksenofont ok. 430–355 p.n.e.

wódz i historyk gr. z Aten, uczeń Sokratesa, autor m.in. Anabazy (tj. Wyprawy Cyrusa ) i Apologii (tj. Obrony Sokratesa ). „Tornister odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, Słowiesnost' i lezesztyki niemieckie.” Syzyfowe prace

Ksenofont z Aten ok. 430–ok. 355 p.n.e., ok. 430 p.n.e. – ok. 355 p.n.e.

pisarz, historyk i żołnierz grecki, kronikarz wypraw wojennych. „Po dziesięciodniowym pochodzie, którego pan Maszkiewicz był Ksenofontem, i trzydniowej przeprawie przez Desnę przyszły wreszcie wojska do Czernihowa.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Kserkses

król perski; kazał przez Hellespont most przerzucić, ażeby z wojskiem po tym moście przejść, [by] tłumem zbrojnym zalać Grecję: lecz oszukany w swoich nadziejach, upokorzony niepowodzeniem zamiaru w lichej łódce rybackiej nazad powrócił. „Gdzie most Kserksesa w swe tonie zawala,” Boska Komedia

Ksiądz Poczobut

eksjezuita, sławny astronom, wydał dzieło o zodiaku w Denderach, i obserwacjami swymi pomógł Lalandowi do obrachowania biegów księżyca. Ob. [zob.; red. WL] Żywot przez Jana Śniadeckiego. „Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ksiądz prefekt

nauczyciel w szkole zakonnej, często będący równocześnie zarządzającym drukarnią. Drukarnie prowincjonalne za czasów saskich i jeszcze w początkach panowania Stanisława Augusta należały przeważnie do zakonów. „Żaki prawią perory, ksiądz prefekt za nimi” Satyry

ksiądz Tokarek

chodzi prawdopodobnie o księdza Wacława Tokarka, który podjął posługę duszpasterską wobec uwolnionych więźniów po wyzwoleniu z obozu koncentracyjnego w Dachau. „Zresztą ksiądz Tokarek nie pozwoliłby napisać.” Pożegnanie z Marią

książąt Esawa

«To są imiona książąt [czyli przywódców klanów] Esawa, którzy zostali przywódcami po tym jak skończyło się królestwo Edomu», zob. Radak do 36:40. „A oto królowie, którzy panowali na ziemi Edom, zanim panował król nad synami Israela.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

książę d'Elbeuf 1596–1657

francuski szlachcic, lojalny sługa króla Ludwika XIII. „…w stroju balowym znajdował się w towarzystwie hrabiego de Soissons, wielkiego jałmużnika, księcia de Longueville, księcia d'Elbeuf, hrabiego d'Harcourt, hrabiego de La Roche-Guyon, pana de Liancourt, pana de Baradas, hrabiego de Cramail i kawalera de Souveray.…” Trzej muszkieterowie

książę de Neuchâtel

chodzi o Louisa-Alexandre'a Berthiera. „Tutaj w marszu, między Guttstadtem a Oelsee, odebrano od ministra wojny, majora Wielkiej Armii, księcia de Neuchâtel, jakąś niezwyczajną wiadomość.” Popioły

Książę Dominik

Ks. Dominik Radziwiłł, wielki miłośnik polowania, emigrował do Księstwa Warszawskiego i wystawił własnym kosztem pułk jazdy, którym dowodził. Umarł we Francji. Na nim zgasła linia męska książąt na Ołyce i Nieświeżu, największych panów w Polszcze i zapewne w Europie. „Książę Dominik, kiedym z nim razem polował” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

książę Jeremi

Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651), książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). „Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko książę Jeremi, a drugi pan Koniecpolski ojciec mogli z nim wejść w paragon.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

książę Józef

tu: pomnik ks. Józefa Poniatowskiego w stylu klasycystycznym, autorstwa Bertela Thorvaldsena, usytuowany na pl. Józefa Piłsudskiego przed arkadową częścią Pałacu Saskiego w Warszawie (wówczas siedziba Sztabu Głównego), gdzie dziś usytuowany jest Grób Nieznanego Żołnierza; od 1965 r. pomnik znajduje się przed pałacem Radziwiłłowskim (tzw. Namiestnikowskim) przy Krakowskim Przedmieściu 46/48. „W szronie książę Józef.” Kwiaty polskie

książę Kazimierz Michał

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Książę Kazimierz Michał, który z nami przeciw nim ciągnie, widział też we śnie dwie złote trąby, które Radziwiłłowie w tarczy noszą, pogryzione przez niedźwiedzia i zaraz na drugi dzień powiadał: „Albo mnie, albo którego z innych Radziwiłłów nieszczęście spotk…” Potop

książę kotów

Tybalt to imię kota w romansie średniowiecznym o lisie ( Reynard–Lis , przedstawiającym wady i cechy ludzkie na przykładach zwierząt), dlatego Merkucjo nazywa Tybalta Kapuleta kotem. „Coś więcej niż książę kotów; możesz mi wierzyć!” Romeo i Julia

książę krajczy

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią „Lecz dalszy wylew braterskich uczuć powstrzymał książę krajczy.” Potop

książę Michał

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana III Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Wiem, że książę Michał pisał do brata, że nam raczej o włosiennicy, nie o płaszczu królewskim myśleć.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

książę niemiecki Denassów

Właściwie książę de Nassau-Siegen. Sławny podówczas wojownik i awanturnik. Był admirałem moskiewskim i pobił Turków na Lemanie, potem sam na głowę pobity od Szwedów. Bawił czas jakiś w Polszcze, gdzie otrzymał indygenat [indygenat (daw.): przyznanie obywatelstwa obcokrajowcowi; red. WL.]. Pojedynek księcia de Nassau z tygrysem brzmiał wówczas po wszystkich gazetach europejskich. „W świcie księcia był książę niemiecki Denassów,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

książę Orleanu 1608–1660

trzeci syn Henryka IV i Marii Medycejskiej, młodszy brat króla Ludwika XIII; nominalny dowódca armii podczas oblężenia La Rochelle w 1628. + 1 inne znaczenie „1822 Aleksander zbiera dokumenty, pozostawione w spuściźnie przez ojca, zaopatruje się w polecające listy i wyjeżdża do Paryża, tam też znajduje posadę w kancelarii księcia Orleanu.” Trzej muszkieterowie wszystkie 2 wystąpienia →

książę Pepi 1763–1813

książę, generał, dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, Wódz Naczelny Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego, marszałek Francji; zginął w czasie wojen napoleońskich pod Lipskiem. „Stosy butelek, kosze z owocami, dzbany, piramidy cukrów, poprzewracane olbrzymie bukiety jesiennych kwiatów piętrzyły się na tym stole, dokoła którego siedzieli i stali towarzysze zabaw księcia Pepi.” Popioły

Książę Regent

książę Zdzisław Lubomirski (1865–1941), członek Rady Regencyjnej (wraz z arcybiskupem Aleksandrem Kakowskim i hr. Jerzym Ostrowskim), która, ustanowiona jako najwyższa władza w Królestwie Polskim przez cesarzy Niemiec i Austrii 15 października 1917 r., przekazała 11 listopada 1918 r. swoje kompetencje w ręce Józefowi Piłsudskiemu (przybyłemu do Warszawy dzień wcześniej) i po trzech dniach, 14 listopada rozwiązała się. „A Książę Regent — zachwycony...” Kwiaty polskie

książęta

hebr. אַלּוּף ( aluf ): ‘przywódca naczelnik klanu, dowódca’. „A oto synowie Oholibamy, córki Any, córki Cybeona, żony Esawa: urodziła ona Esawowi Jeusza, i Jalama i Koracha.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

książęta na Płocku

Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. „Tymczasem się do Spychowa wybieram, a może zdarzy się i książąt na Płocku i na Czersku odwiedzić.” Krzyżacy

książęty

dziś popr.: książętami. „Ale kiedy jego dostojność Herhor rządzi armią, mianuje dowódców, układa się z obcymi książęty, a memu ojcu każe spędzać dni na modlitwach...” Faraon

księcia piękna szkoła

W starożytności były szkoły filozoficzne od mistrzów swoich nazwane. Dlatego tu Dante zebranie poetów pod naczelnictwem Homera nazywa jego piękną szkołą. „I tak się zeszła księcia piękna szkoła,” Boska Komedia

Księga czwarta

Nb. [ nota bene (łac.): warto zauważyć; red. WL.] Niektóre miejsca w pieśni czwartej są pióra Stefana Witwickiego . „Księga czwarta” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

księga morału

Etyka Arystotelesa. „Przypomnij księgę znajomą morału ,” Boska Komedia

księga sybillińska

wg legendy zawierała przepowiednie wieszczki Sybilli. „Tam księga sybilińska przyszłych losów świata —” Dziady, część III

Księgi Sybilijskie

spisane przepowiednie wieszczki Sybilli. „Z porady Ksiąg Sybilijskich senat urządził uroczystości i publiczne modły do Wulkana, do Cerery i do Prozerpiny.” Quo vadis

ksieni starop.

przełożona klasztoru, przeorysza. + 1 inne znaczenie „— Przecież panna Billewiczówna dorównywa tamtej urodą, ale taka w niej powaga i nieprzystępność, jakby w jakowej ksieni, że człek, admirując i wielbiąc, nie śmie nawet i oczu podnieść, a cóż dopiero jakowąś nadzieję powziąć.” Potop to słowo w 2 lekturach →

księża obora pot.

cmentarz; patrzeć na księżą oborę: być bliskim śmierci, spodziewać się śmierci. „— Kostucha, kiej się jej spodoba, ułapi cię za grdykę, praśnie w pysk, zadrzesz giry na księżą oborę i oprzej się!” Chłopi, Część czwarta - Lato

księżami

dziś popr.: księżmi. „I mówili z księżami pacierze.” Śmierć Pułkownika

księżna Januszowa z córką

matka Anny Marii Radziwiłłówny, Katarzyna Potocka, zmarła w 1642 r., a w 1645 r. Radziwiłł ożenił się z córką hospodara mołdawskiego, Marią Lupu (natomiast siostra Marii, Roksana, została później synową Bohdana Chmielnickiego). Anna Maria nie była zatem córką, lecz pasierbicą księżnej. „Księżna Januszowa, wpadłszy w pasję, pojechała z córką do Kurlandii, on zaś oświadczył się o pannę Billewiczównę tego samego wieczora.” Potop

księżna Jeremiowa Wiśniowiecka

postać hist., Gryzelda Konstancja, zd. Zamoyska, w 1639 r. poślubiła Jeremiego Wiśniowieckiego. „Panna Borzobohata była wychowanicą księżnej Jeremiowej Wiśniowieckiej, bez której pozwolenia żadną miarą na wesele zgodzić się nie chciała, musiał więc pan Michał pannę w Wodoktach z powodu niespokojnych czasów zostawić, a sam do Zamościa po pozwolenie i błogo…” Pan Wołodyjowski

księżna Witoldowa

Anna Światosławowna, księżniczka smoleńska (zm. 1418) „…i, że na Zamku niewiasty nie mogą tylko mieszkać, ale mogą przychodzić do refektarza na uczty i że zeszłego roku księżna Witoldowa, która mieszkała w urządzonej po królewsku starej Puszkarni na Przedzamczu, przychodziła jednak tu codziennie grywać w złote arca…” Krzyżacy

księżniczka Januszówna

Anna Maria Radziwiłłówna (1640–1667), od 1665 r. żona Bogusława Radziwiłła. „Zaczęły się gniewy a kwasy, bo jak waćpaństwu wiadomo, miał Bogusław, wedle układu, poślubić księżniczkę Januszównę, byle do lat doszła.” Potop

Księżyc już zaszedł pod nasze podnóże

Kiedy poeci rozpoczynali swoją pielgrzymkę po piekle, księżyc był w pełni, a więc słońce, kiedy teraz księżyc jest pod ich stopami, stoi ponad ich głową; przeto w tej chwili na wschodniej półsferze jest samo południe. „Księżyc już zaszedł pod nasze podnóże,” Boska Komedia

księżyc, widziałem pod cieniem ...

Księżyc widziany z góry przez poetę od strony odwrotnej Ziemi, był bez plam, o których wspomina w pieśni II Raju , a co w błąd wprowadziło poetę, że księżyc jest zarazem stałym i ciekłym ciałem. „Żem go być mniemał zsiadło-ciekłym ciałem.” Boska Komedia

księżycowej najleniwszej gwiazdy

Najleniwszy planeta według systemu Ptolemeusa jest księżyc, który najmniejszą przestrzeń obiega w tymże samym czasie, w jakim gwiazdy stałe daleko większą przestrzeń przebiegają „Na niebie bodaj najleniwszej gwiazdy.” Boska Komedia

ksiuty gw.

plotki; tu: randka. „«Taką na ksiuty zabrać sobie” Kwiaty polskie

kształcić

tu: nadawać piękną formę. „Czy ten, co wymyśloną kształci i określa?»” Bajki i przypowieści

kształt

tu: sposób. + 1 inne znaczenie „«Wiem ja — chleb odpowiedział — jakim służysz kształtem:” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

Kształt Aresa Posejdona

w tłum. Dmochowskiego: „Marsa postać, a siłę i piersi Neptuna". „Kształt Aresa, a siłę piersi Posejdona.” Iliada

kształt kaukaski

w dawnej terminologii rasę białą nazywano kaukaską. „Broda miała kształt czysto sarmacki czy kaukaski.” Ludzie bezdomni

kształtny

przyjemny. „Zewsząd łowcy przebiegli, kształtną biorąc postać,” Satyry

Ktimena

siostra Odyseusza. „Z długoszatną Ktimeną jak własne jej dziecię,” Odyseja

Kto bądź mię spotka, powinien mię zabić ...

Tu następują przykłady działania zawiści jako wędzidło , ażeby nim ten występek zawściągać. Każdy, kto mię spotka, powinien mię zabić : słowa wyrzeczone przez Kaina po zabiciu z zawiści brata swego Abla (Mojżesz, księga 1 rozdz. 4). „«Kto bądź mię spotka, powinien mię zabić!»” Boska Komedia

kto bądź, ten bądź

wszystko jedno, kto. „Kto bądź, ten bądź, na kogo los naprzód padnie,” Pieśni

kto by je wytłumaczył Faraonowi

«[Wróżbici] wyjaśniali sny, ale nie w odniesieniu do faraona, więc nie przyjmował on tego co mówili i nie znajdował ukojenia w ich objaśnieniach, mówili np.: urodzi ci się siedem córek i pochowasz siedem córek», zob. Raszi do 41:8. «Faraon śnił zarówno sen jak i jego objaśnienie, ale pamiętał sen, zapomniał zaś jego wyjaśnienie», zob. Rabeinu Bachja do 41:8. Rabeinu Bachja, Bachja ben Aszer ibn Chalawa (1255-1340), hiszpański rabin i komentator Biblii. „A oto siedem kłosów pustych i opalonych wiatrem wschodnim, wyrastało za nimi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

kto byli jej rodzice

dziś popr.: kim byli jej rodzice. „Nie wie dobrze, kto byli jej rodzice, nie widziała ich nigdy.” Medaliony

kto jestem

dziś: kim jestem. „— Nie powinieneś wiedzieć, kto jestem!” Klechdy sezamowe

kto kupi niewolą włos biały

kto okupi (zapłaci za) siwiznę niewolą. „Nie szydź, panie, kto kupi niewolą włos biały,” Kordian

kto ma z jakie dziesięć tysięcy

dziś: kto ma jakieś dziesięć tysięcy. „Rozmawiałem właśnie sam ze sobą, jak ciężko dziś jest wydostać pieniędzy; mówiłem, że bardzo jest szczęśliwy, kto ma w domu z jakie dziesięć tysięcy talarów.” Skąpiec

kto on był, poznałem

Cień tu pokazujący się jest to Kassela, sławny śpiewak, muzyk, nauczyciel muzyki Danta i serdeczny jego przyjaciel. Do wielu piosenek Danta pisał on muzykę. „Rzekł do mnie — wtenczas, kto on był, poznałem,” Boska Komedia

Kto sie długo na dobrą myśl bierze

jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. „Kto sie długo na dobrą myśl bierze;” Pieśni

Kto się w opiekę

polska pieśń religijna napisana przez Jana Kochanowskiego (1530–1584), poetycki przekład biblijnego psalmu 91; autor melodii nieznany. „A kiej księża skończyli śpiewać, Dominikowa, trzymająca się Jagny, zgarbiona i na wpół ślepa, zawiedła po swojemu Kto się w opiekę....” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Kto się w opiekę poda Panu swemu

Psalm XCI w przekładzie Kochanowskiego, przerobiony przez Franciszka Karpińskiego. „Ciebie on z sideł zdradzieckich wyzuje..." Co tam, wielmożny panie, dostatki, co największe skarby!...” Lalka

Kto ta Fortuna, o której tu mowa

W trzeciej części tego poematu, to jest w Raju, poeta przedstawia gwiazdy w rozmaitych kręgach niebieskich biorące z góry siłę, jaką niższym sferom, a z kolei ziemi udzielają, i jak to działanie planet wyższych na niższe kierowane jest przez aniołów ( beati motori ); Raj , pieśń II. Tym aniołem, tym duchem przeznaczonym od Boga do kierowania podziałem dóbr ziemskich, jest Fortuna. Podług języka scholastycznego należy ona do inteligencji, podług mowy powszedniej do aniołów, którzy są sługami Bożymi. „Kto ta Fortuna, o której tu mowa?” Boska Komedia

Kto wie? motyle

w oryginalnej wersji językowej: Who knows? He is gone, inscrutable at heart, and the poor girl is leading a sort of soundless, inert life in Stein's house. Stein has aged greatly of late. He feels it himself, and says often that he is "preparing to leave all this; preparing to leave..." while he waves his hand sadly at his butterflies. ; tłum. red. W.L. „Sam to czuje i często mówi, że czyni „przygotowania, by zostawić to wszystko, przygotowania, by odejść..." i smętnie macha ręką do swych motyli.” Lord Jim

Kto z was jest bez grzechu

słowa Chrystusa do faryzeuszów oskarżających jawnogrzesznicę (J 7:7). „Ale gdy Chrystus szepnął: „Kto z was jest bez grzechu, niech rzuci na nią kamieniem”, padła na posadzkę i ucałowała jego nogi jak niegdyś Maria Magdalena.” Lalka

która by ją jadła

słowa która by ją jadła dodane przez Cylkowa. „ani z ptactwa, ani z bydląt” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

którąm ja porastał

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. „Nosi tę samą korę, którąm ja porastał,” Balladyna

które nie są czyste

u Cylkowa 'ze zwierząt nieczystych'; nieuzasadniona odmienność wobec oryginału. + 1 inne znaczenie „wszelkiego bydła czystego” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

które znalazł zwróconymi

co do których przekonał się, że są zwrócone. „Poznawszy, znalazł zwróconymi przeciw” Hamlet

któreć

które ci (się). „Wdarł się na państwo, któreć nie należy.” Grażyna

Którego pieśń nazywa grzybów pułkownikiem ...

Znajoma w Litwie pieśń gminna o grzybach wychodzących na wojnę pod wodzą borowika. W tej pieśni opisane są własności grzybów jadalnych. „Którego pieśń nazywa grzybów pułkownikiem.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

którego sług sługa

servus servorum : przez pokorę chrześcijańską pierwszy papież Grzegorz Wielki tak tytułować się zaczął, odtąd wszyscy papieże tego tytułu używają. „Ów Andrzej z Mozzi, którego sług sługa” Boska Komedia

którego uczynił

u Cylkowa 'który był uczynił'. „Sforno (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

któregoś obrazem

skrót od: którego jesteś obrazem. „Lęka się smutku, któregoś obrazem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

którem pościnał

które pościnałem. „Zresztą mogłyby tymczasem koszatki albo myszy polne ściągnąć coś nie coś z tych kłosów, którem z takim trudem pościnał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

któren gw., daw.

dziś popr.: który. „Wsiadła też z miejsca na Witka, któren łaził zaspany cochając się jeno o węgły i drapiąc.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

któren wzeszedł w gaju Maratonu

Miltiades Młodszy (ok. 554–488 p.n.e.) ateński wódz i polityk, zwycięzca spod Maratonu. „któren wzeszedł w gaju Maratonu,” Noc listopadowa

Który daremnie skarżył na swe rany

Kto jest ten bezimienny samobójca? Nie wiadomo. Zapewne musiał Jakuba do zmarnowania reszty jego mienia doprowadzić, dlatego Jakub karę piekielną chciał z nim podzielić jako z dzielącym winę jego samobójstwa. „Który daremnie skarżył na swe rany.” Boska Komedia

który nabyli w ziemi Kanaan

«Ale wszystko to, co [Jakub] nabył w Paddan-Aram, oddał Esawowi w zamian za miejsce [Esawa w grobowcu] w grocie Machpela», zob. Raszi do 46:6. „I ruszył Jakub z Beer-Szeby; i powieźli synowie Israela Jakuba, ojca swego, i dziatwę swą, i żony swoje, na wozach, które był posłał Faraon dla przewiezienia go.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

który odmówił ci

«Mówisz mi, żebym postąpił jak mój ojciec, ale ja nie jestem w takiej sytuacji jak on: mój ojciec nie miał w ogóle dzieci, a ja mam [już dzieci]. To tobie Bóg odmówił potomstwa, nie mnie», zob. Raszi do 30:2.

który się był położył

forma daw. czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym: Anhelli położył się wcześniej, zanim Szaman posadził dziecko na jego piersiach. „Przywoławszy więc Szaman jedno dzieciątko z gromady, posadził je na piersiach Anhellemu, który się był położył jak do snu, i rzekł do owego dzieciątka:” Anhelli

Który się wznosił za swoim nasieniem

W tekście oryginału: Che si levo appresso sua semenza , za swoim nasieniem, jakim jest syn każdy względem swojej rodzicy. „Który się wznosił za swoim nasieniem.” Boska Komedia

który z ludu

hebr. אַחַד הָעָם ( achad haam ): ‘jeden z ludu’. Abimelech mówił tu o sobie, w znaczeniu ‘jedyny wśród ludu’, zob. Raszi do 26:10. „I zawezwał Abimelech Icchaka, i rzekł: „ Ależ to żona twoja; i jakżeś powiadał: »Siostra to moja«?" I rzekł doń Icchak: „Ponieważ myślałem: czy nie umrę z jej przyczyny".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Których więc grzbiet... nawrócił

tj. chłosta. „Których więc grzbiet niekiedy, mnie rozum nawrócił,” Satyry

których zysk maże i szpeci

których posiadanie przynosi ujmę i dyshonor. „O fraszki, których zysk maże i szpeci,” Bajki i przypowieści

którychem ja pobudziła

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: których ja pobudziłam. „którychem ja pobudziła.” Noc listopadowa

którym wykopał

który wykopałem. „W ten sam dół, którym wykopał pod tobą.” Hamlet

którym wykopał sobie

hebr. כָּרִיתִי ( kariti ) od rdzenia כָּרָה ( kara ): ‘kopać, wykopać, ukopać’ ale także ‘handlować, targować się’. Midrasz uczy, że «Jakub wziął całe srebro i złoto, które przyniósł z domu Labana, usypał je na stos i powiedział do Esawa: weź to, w zamian za twoje miejsce w grocie Machpela», zob. Raszi do 50:5. „A gdy przeminęły dni płaczu po nim, rzekł Josef do domu Faraona, mówiąc: „Jeżelim też znalazł łaskę w oczach waszych, powiedzcież Faraonowi tak:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

którzy i tak już

Brak „już" w poprzednich wyd. BN. „Nad drzewami skupiają się chmury — lepiej byś wrócił do swoich ludzi, którzy i tak już od dawna czekają na ciebie w jarze Świętego Ignacego.” Nie-Boska komedia

ktoś

hebr. אִישׁ ( isz ) dosł. ‘człowiek’. «Był to anioł Esawa», zob. Raszi do 32:25. W kilku miejscach w Biblii «aniołowie zwani są ‘isz’ ‘człowiek’, ponieważ ukazują się pod postacią ludzi […]. Bóg wysłał tego anioła do Jakuba, aby wzmocnić jego serce, by nie obawiał się, że nie pokona Esawa: skoro anioł [Esawa] nie przemógł [Jakuba] zatem też i sam Esaw nie przezwycięży [brata]», zob. Radak do 32:25. «Anioł walczył z nim, aby powstrzymać [Jakuba] przed ucieczką i unaocznić mu wypełnienie obietnicy Boga, iż Esaw go nie skrzywdzi», zob. Raszbam do 32:25. + 1 inne znaczenie „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

ktosik gw.

ktoś, domyślnie: może „zły", bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). „Raz po raz wchodził ktosik, unosił płachty, zazierał mu w oczy, przyklękał i pacierz mówił; zaś drudzy, łamiąc rozpacznie ręce, przystawali w żałobnej cichości, do cna w sobie struchleli z onej bożej przemocy nad człowiekowym żywotem.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

któż jej zdolny

któż do niej zdolny. „I któż jej zdolny?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

któż mię z żebraki rozezna

któż mnie odróżni od żebraków. „Któż mię z żebraki rozezna?...” Balladyna

któż o mnie stoi daw.

kto o mnie dba. „Tęskno mi ówdzie, gdzie któż o mnie stoi?” Moja piosnka

Któż rzuci pierwszy kamień

zwrot z Ewangelii (J 8:7 przypowieść o jawnogrzesznicy). „Któż rzuci pierwszy kamień na małżonka, który, uniesiony słusznym gniewem, poświęca mu swą niewierną żonę i jej nikczemnego kochanka?” Cierpienia młodego Wertera

Któż taki potwór mógł widzieć

dziś z D.: „któż takiego potwora mógł widzieć". „Któż taki potwór mógł widzieć w naturze?” Boska Komedia

Któż to wie, kto wśród nas jest łotr

refleksje starego Baryki, podobnie jak analogiczne poglądy Korzeckiego z Ludzi bezdomnych , są echem teorii Abramowskiego o „rewolucji moralnej". „— Któż to wie, kto wśród nas jest łotr, a kto sprawiedliwy.” Przedwiośnie

ktoże daw.

dłuższa forma konstrukcji z partykułą wzmacniającą od: któż. „Ktoże to płynie z dali?” Noc listopadowa

ku brzegom mórz

«Zebulun trudnił się handlem [morskim] i dostarczał utrzymania dla ludzi z plemienia Isachara, ci zaś zajmowali się studiowaniem Tory», zob. Raszi do 49:13. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ku Mokotowu

w stronę Mokotowa. „— Mam dworek wygodny ku Mokotowu, który po wojnie już wybudowałem.” Pan Wołodyjowski

ku niemu

u Cylkowa: 'nań'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia: Bóg spowodował, że ludzie czuli przychylność do Josefa, co wynika z czasownika ויט ( wajet ): ‘skręcił, skierował, rozciągnął’, tu jako: „zwrócił”, ‘zwrócił nań’ mogłoby być omylnie zrozumiane jako ‘przychylność Boga dla Josefa’. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ku orłu

dziś konstrukcja z formą w C.: ku orłowi. „Spojrzała Marysia w górę, ku orłu owemu i rzecze:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ku pasterce

jeżeli Widmo jest tąż samą postacią, co Pustelnik z cz. IV, to Pasterka jest ukochaną jego, wymienioną tam nawet po imieniu: Maria. Miejsce to, w związku ze wskazówką podaną później w sc. IX Części III, pozwoliłoby oznaczyć czas akcji cz. II, a zapewne i IV może na Zaduszki r. 1821. „Zwraca stopy ku pasterce” Dziady, część II

Ku piersiom, gdzie się dwie natury łączą

Centaury miały głowę i pierś człowieczą, a tułów koński. „Ku piersiom, gdzie się dwie natury łączą,” Boska Komedia

ku śmiechu skłonione

skłonne do śmiechu. „Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione.” Treny

ku tobie [kieruje] swoje pożądanie

u Cylkowa 'ma on skłonność do ciebie'; w oryginale jest tylko תשוקתו ( teszukato ) dosł. 'do ciebie pożądanie jego'.

ku zbawieniu

tu: żeby uratować. „Sułtan opowiedział wszystko, co uczynił ku zbawieniu króla i jego poddanych, a potem rzekł:” Klechdy sezamowe

kuban daw.

łapówka. „Żeby jakim kubanem ujął cię zapewne.” Odyseja

kuć gw.

dziobać. „Kłębowa wyniesła na deseczce posiekanego jajka wraz z pokrzywami i kaszą i przykucnęła przy nich pilnie bacząc, bo stare kuły w drobiazg, tratowały i kradły jedzenie, jak ino mogły, rejwach czyniąc krzykliwy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Kucharz doskonały

Książka teraz bardzo rzadka, przed stukilkudziesiąt laty wydana przez Stanisława Czernieckiego. „Księga ta miała tytuł: Kucharz doskonały.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kuczer z niem.

woźnica. „Gdy bowiem powóz, w którym siedziała, trząsł niemiłosiernie na wybojach mostowej, strofowała kuczera siedzącego na koźle, obrzędowo i poniekąd urzędowo wypchanego sowicie we wszystkich kierunkach: — „Co to tutaj u was takie płoche bruki!" Powtarzała tę wymówkę…” Przedwiośnie

Kuczmański Szlak

środkowa odnoga Czarnego Szlaku. „…rowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rzekłbyś: powódź ludzka.…” Ogniem i mieczem

kuczy

przykrzy. „Lubię, gdy mi jakowe niebezpieczeństwo grozi, bo mi się życie mniej kuczy.” Potop

kuczyć się przestarz.

tęsknić. „Oj, kuczy się z dala od kochania, kuczy!” Pan Wołodyjowski

Kudak nazwa z tur.

polska twierdza zbudowana w latach 1635–1637 w celu utrzymania w posłuszeństwie Kozaków zaporoskich; znajdowała się w miejscu obecnej dzielnicy miasta Dniepr w Ukrainie. „— Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawił po drodze, a jadę do Kudaku, do pana Grodzickiego, któren tam jest przełożonym nad prezydium i do którego jegomość hetman wielki wysłał mnie z listami.” Ogniem i mieczem

kudy jemu ros.

gdzie mu (do kogoś). „Wiem przecie, bo jakem siedział we śpitalu z jednym sołdatem, on zawdy gadał: „Kudy jemu!..."” Placówka

kufa

duża drewniana beczka używana w winiarstwie i piwowarstwie. + 1 inne znaczenie „— Żeby ta smaków nagotowali, a zapachniała kufa okowitki, to by się kijem nie opędził od najpierwszych, ale na darmo nie lubią brzuchów trząchać i suchymi ozorami mleć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

kufel kwarciany

kufel o pojemności 1/4 części garnca (w przybliżeniu 1/4 l); garniec : daw. miara objętości cieczy. „A wpadnie w kufel kwarciany, to wrzeszczy: „Rety!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kufla świadomy

znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. „Lepiej kufla świadomy albo kart pisanych,” Pieśni

kuglarz

osoba oszukująca ludzi w sprytny i podstępny sposób. + 1 inne znaczenie „Są jak kuglarze, czym innym, niż szaty” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Kuk

mowa prawdopodobnie o firmie Cook Paint and Varnish Company, amerykańskiej wytwórni farb z Kansas City, działającej w latach 1913–1991. „Morris nawet powiedział, że gdyby miał dobre wszystkie farby i pędzelki firmy Kuk, toby sam mógł malować dla wszystkich i byłoby tak samo ładnie, tylko kooperatywa oszczędziłaby jakie dziesięć centów.” Bankructwo małego Dżeka

kukawka gwar., gw.

kukułka. „— Jak ku-kaw-ka!” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →

kukiełka daw.

tu: bułka ze słodkiego ciasta. + 1 inne znaczenie „Szła już bowiem ostatnia pora, bych się zabierać do porządków świątecznych, a głównie do wypieku chlebów i zaczyniania na placki a owe wymyślne kukiełki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

kukuruza

dziś popr.: kukurydza. „Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →

kułak

mocno zaciśnięta dłoń; pięść. + 1 inne znaczenie „Kułakiem o stół uderzył,” Ballady i romanse to słowo w 6 lekturach →

kulas daw., gw., gw.

noga, kończyna. „— Po dybkach ciężą kulasy, to niełacno pośpieszać — dorzucił urągliwie, zeźlony daremnym poszukiwaniem pieniędzy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

kulbaka z wł.

rodzaj siodła o wysokich łękach (elementach z przodu i tyłu siodła), co ułatwiało jeźdźcowi walkę szablą, chroniąc go przed utratą równowagi i upadkiem. + 2 inne znaczenia „I Maćko, i Zbyszko, siedząc na niezmiernie wysokich kulbakach, spoglądali z góry na cały dwór.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

kulik a. kulig

zabawa popularna w dawnej Polsce wśród szlachty, urządzana w karnawale. Polegała na gromadnym objeżdżaniu dworów saniami z towarzyszeniem muzyki i tańców. W poszczególnych dworach zatrzymywano się krótko i po kilkugodzinnych tańcach i pijatyce ruszano dalej, zabierając gospodarzy. „Po kulikach balansować.” Zemsta

kulka gwar.

zakrzywiony kijek. „Przebiegał nawłockie lasy obserwując źle żywionych podrostków, obdartusów i sankiulotów, wyschłe, schorzałe babiny, jak kulkami obłamywały gałęzie suche, a potem wiązki ich dźwigały na plecach upadając pod ciężarem, wlokły się poprzez równinę śniegową, ażeby w…” Przedwiośnie

kulon

ptak wędrowny, żyje na stepach i suchych ugorach w pobliżu rzek, kiedyś licznie występujący w Polsce, dziś bardzo rzadki. „Nad głowami płynących ulatywały miliony ptactwa wodnego, pelikanów, dzikich gęsi, żurawi, kaczek i czajek, kulonów i rybitew; w oczeretach przybrzeżnych słychać było taki gwar, takie kotłowanie się wody i szum skrzydeł, że rzekłbyś, iż odbywają się tam sejmy l…” Ogniem i mieczem

kult Bachusa i Astarte

Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). „kult Bachusa i Astarte.” Wesele

kum

sąsiad, znajomy. „Gwar się już podnosił i gęby czerwieniały, że to flacha często krążyła i szkło galanto brząkało — to już niejeden omackiem szukał kieliszka i drugą ręką kuma obejmował za szyję, bełkocząc skołczałym ozorem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

kuma daw., daw. pot.

daw. matka chrzestna w stosunku do rodziców dziecka i do ojca chrzestnego (i odwrotnie: matka dziecka w stosunku do rodziców chrzestnych); pot.: sąsiadka, dobra znajoma. + 2 inne znaczenia „Leżały nieco w dole nad ogromnym stawem, modrzącym się kiej lustro spod białawej a leciuchnej przysłony; obsiadły wodę kręgiem niskich, szerokich chałup, co jak kumy w sobie wielce podufałe, przysiadły w sadach jeszcze nagich.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

kumać się gw.

poznać się, przyjaźnić. „Kumałam ci się niezgorzej z biedą i wiem, jak ta suka gryzie, pamiętam...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Kumejki

miejscowość w centralnej Ukrainie; miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich dowodzonych przez Mikołaja Potockiego z armią kozacką dowodzoną przez Pawła Pawluka (1637). „Starzy pułkownicy, weterani spod Putywla, Starca, Kumejków, i młodzi zwycięzcy z ostatniej wojny poglądali na niego z niewysłowioną troską w oczach, bo wiedzieli, jaką ciężką walkę stacza z samym sobą ten żelazny człowiek, jak strasznie musi cierpieć jego duma…” Ogniem i mieczem

kumoszka daw., pot.

kuma; przyjaciółka, koleżanka. „Ty kumoszko sroki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kumpie daw.

wędlina wieprzowa. „Półgęski tłuste, kumpie, skrzydliki ozoru,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kumys

napój alkoholowy ze sfermentowanego mleka, najczęściej mleka klaczy. „Tu widocznie kumys począł na niego działać, bo się ożywił i zwróciwszy się do Zbyszka, począł mówić donośnym głosem, w którym nie było już ani śladu poprzedniego osłabienia:” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

kuna

żelazne obręcze, służące do zawieszania czegoś na ścianie, także do przykuwania do ścian np. kościoła lub ratusza skazańców wystawionych na widok publiczny. + 1 inne znaczenie „Z galerii ozwały się krzyki radości, tryumfu i wnet poczęły lecieć na rycerza dębowe ciężkie zydle, ławy i żelazne kuny od pochodni.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

kundlów

dziś popr. forma B. lm.: kundle. „Próżno kundlów” Iliada

kundman z niem.

stały odbiorca. „— Z dawnych kundmanów nie ubył kto?” Lalka

kundmanka

stała klientka. „Od czasu jak Wokulski osiedlił się u mnie, przybyła naszemu sklepowi nowa kundmanka: Kasia Hopfer.” Lalka

kundys

kundel. „— Kundys to, nie ogar — rzekł, zbliżając się gruby szlachcic, który miał bielmo na jednym oku, a na czole dziurę wielkości talara, przez którą świeciła naga kość.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kunktator łac. cunctator

osoba celowo z czymś zwlekająca, przesadnie ostrożna. + 1 inne znaczenie „A zaraz po sposobie prowadzenia chorągwi można było poznać, iż wojewoda, choć ciężki i kunktator, bo wiekiem przygnieciony, przecie żołnierz jest doświadczony i mężny.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kunktatorstwo z łac.

zwlekanie, opieszałość. + 1 inne znaczenie „Ale nie może być inaczej, a gdy z musem nikt walczyć nie zdoła, przeto bez dłuższego kunktatorstwa przedstawiam jejmość pani i ichmościom, jako opiekunom, moją pokorną prośbę, byście mi księżniczkę Helenę za żonę oddać raczyli.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kunktować z łac.

zwlekać. „A co masz waszmość Pani z Bohunem kunktować i mnie przyrzekłszy dziewkę, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzucać, to lepiej sub tutelam księcia, mego pana, się schronić, któren praesidium do Rozłogów wysłać nie omieszka, a tak i majętność ocalicie.” Ogniem i mieczem

kunszt

tu: rzemiosło, umiejętność. + 2 inne znaczenia „Jak wiele mogą w kunszcie przemierzłym szkodować;” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

kunszt krasomówski

sztuka pięknego i umiejętnego przemawiania. „O kunszcie krasomówski w skutkach niepojęty!” Satyry

kuntentna

kontenta, zadowolona. „— Jaguś, kuntentna jesteś, co?” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

kuntentność gw.

zadowolenie, błogość. „— bronił się trąc oczy kułakiem i srożąc brwie, ale bo to poredził się przemóc, bo to mógł zdusić w sobie kuntentność, która go przepalała?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

kuntentność a. kontentność gw.

zadowolenie, ukontentowanie. „— szepnęła, z kuntentnością przyglądając się gonitwie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

kuntentny gw.

zadowolony. „Kuntentna była wielce...” Chłopi, Część druga - Zima

kuntentować się gw.

zadowolić się. „…miasteczka za różnościami, głównie zaś po mięso albo choćby po ten kawał kiełbasy lub sperki, jeno biedota musiała się kuntentować śledziem, wziętym na borg od Żyda, i ziemniakami ze solą.…” Chłopi, Część druga - Zima

kupcowa daw.

tu: sprzedawczyni; właścicielka sklepu. „Kupcowa zaraz zamieni albo doda, bo dla niej to nic nie znaczy.” Bankructwo małego Dżeka

kupia starop.

towar; tu: rzecz, sprawa. „Nie rozumiesz o tej kupi:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

kupią się

przestarzałe: skupiają się. „Nie wiem, co mogę mieć w sobie pociągającego dla tych ludzi, wielu z nich mnie lubi, kupią się wkoło mnie, a kiedy zdarza się, że drogi nasze niewielką tylko przestrzeń razem biegną, przykro mi się robi.” Cierpienia młodego Wertera

kupić by cię

warto by cię kupić. „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze,” Treny

kupić się daw.

zbierać się, gromadzić się (por. skupiać się). + 3 inne znaczenia „Jakoż tak było w istocie; ów dworzec książęcy był jakby ogniskiem, naokół którego, nawet w czasie nieobecności księcia, kupiły się dwa żywioły: miejski i leśny.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

Kupido mit. rzym.

Kupidyn a. Amor, bożek miłości, odpowiednik gr. Erosa. „Nie bałamuci go więcej niż innych, ale jeżeli ty, pani siostro, nie widzisz jego strzelistych spojrzeń i gorących afektów, to ci jeno to powiem, że Kupido tak nie zaślepia jak macierzyńska miłość.” Potop

Kupido a. Kupidyn mit. rzym.

bożek miłości. „Kupida; ona ma naturę Diany;” Romeo i Julia

Kupin

wieś w centralnej Ukrainie. „— Waćpan, mości namiestniku Podbipięto, idź prosto na dół ku Tatarzyskom; ty, Michale, podejdź pod Kupin, a pan Zagłoba dotrze do Zbrucza koło Satanowa.” Ogniem i mieczem

kupla daw.

rzecz kupiona. „Gdzie szklanne kuple?” Grażyna

kupon

tu: kwit do podjęcia procentu lub dywidendy. „— Choćby dlatego — odparł hrabia gorąco — ażeby nie mówiono, że nic nie robimy, tylko obcinamy kupony...” Lalka

kupy swawolne

oddziały nieprzyjacielskie, które odłączyły się od swojej armii. „Drogę mieli przykrą, bo padały deszcze, ale spokojną, i tylko pan Longinus, idący w sto koni naprzód, rozgromił kilka kup swawolnych, które się na tyłach wojsk regimentarskich zebrały.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kur daw., reg.

kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem. + 1 inne znaczenie „Chciał coś podobno mówić, gdy kur zapiał.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →

Kura

główna rzeka na Zakaukaziu, wpada do Morza Kaspijskiego, na południe od Baku. „Czyniła wyprawy w step urodzajny, biegnący ku wybrzeżom rzeki Kury, do zagród tatarskich i gruzińskich albo do folwarczków niemieckich.” Przedwiośnie

kurant starop.

melodia wygrywana przez zegar o stałych porach (np. co godzinę, co pół godziny lub co kwadrans). + 2 inne znaczenia „Puściłbym się po sali z grafinią kuranta,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

kurantowy

posiadający kurant, czyli mechanizm umieszczony w zegarze wygrywający jakąś melodię. „Nawet stary stojący zegar kurantowy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kurasek gw.

tu: kogucik. „Katarynka wygrywała rozgłośnie na całą wieś; dziady wyciągały po swojemu, dzieci gwizdały na glinianych kuraskach, naszczekiwały psy i konie gryzły się i kwiczały, że to muchy były dzisia barzej naprzykrzone — zaś każden człowiek gadał z osobna, przekrzykiwał…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

kuraż z fr. courage

odwaga. „Znikł kuraż i rezon, i mina junacka:” Hamlet

kurdesz

jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami". Według Boy'a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. + 1 inne znaczenie „Kurdesz grzmi nad kurdeszami!” Bal w operze

kurek

w strzelbie skałkowej, używanej jeszcze w pierwszej połowie XIX w., część zamka zaopatrzona w krzemień; za pociągnięciem cyngla krzesała iskry, które udzielały ognia prochowi rozsypanemu na panewce, a przezeń — nabojowi. „Rozległo się szczękanie stalowych stempli i trzask odciąganych kurków...” Lalka

kurfirst

elektor, książę niemiecki, mający prawo głosu przy wybierania cesarza. „Jeśli się kurfirst przez Szwedów nie może przebrać, to jakże się mój posłaniec przebierze?” Potop

kurhan

grób w formie kopca; tu ma być usypany dla kogoś, kto nie wrócił do ojczyzny. + 1 inne znaczenie „kurhan mu usypiesz, stypę jak należy” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

kurhanu

kurhanami nazywają na Ukrainie wyniosłości, kopce usypane ręką ludzką, według jednych dla celów wojennych, aby z ich wysokości śledzić ruchy skradającego się wroga, wedle innych dla celów orientacyjnych jako znaki drogowe, wedle zaś wiary ludu są to mogiły bohaterów. „Już mrok zapada, nigdzie drogi ni kurhanu;” Sonety krymskie

„Kurier Poranny"

dziennik informacyjno-publicystyczny, wydawany w latach 1877–1939 w Warszawie. „Mówiąc przegląda «Porannego»,” Kwiaty polskie

„Kurier Świąteczny"

czasopismo literackie i humorystyczne, wychodziło w latach 1864–1919. „W maju pani raz nawet — nuciła jakąś piosenkę, on śmiał się czytając „Kuriera Świątecznego".” Kamizelka

„Kurier"

„Kurier Warszawski", popularna gazeta konserwatywnych sfer mieszczańskich i arystokratycznych w Warszawie (wychodziła od r. 1821). „W dodatku bardzo często ginął „Kurier" na poczcie, robiły się luki w wiadomościach, a wtedy męczyły mnie najgorsze przeczucia.” Lalka

kurierek daw.

gazeta. „A przecież Robin zarabia, bo zanim idzie do szkoły, kurierki roznosi.” Bankructwo małego Dżeka

Kurio

wygnany z senatu rzymskiego jako stronnik i przyjaciel Cezara, z nim się połączył i pierwszy go zachęcił do przejścia Rubikonu, co było powodem wojen domowych. Ma tu odcięty język, którym dał tak złą radę. „Ten Kurion niegdyś tak zuchwały w mowie.” Boska Komedia

Kurki

Plejady (gwiazdozbiór). „— Wóz, jako mówiłem, już świeci, ale Kurki jeszcze nie wzeszły.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

kurki wodne i cyranki

wodne ptactwo. „Próbowały je przekrzyczeć żaby, których tu wielka moc była, pomagały żabom kurki wodne i cyranki gnieżdżące się wśród trzcin i tataraków ponad modrą strugą, ale przecież nie mogły.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kurna chata

chata bez komina. „Był już mrok prawie, gdy na skraju leśnym stanęli przed kurną chatą, zadętą ze wszech stron przez górskie śniegi.” Popioły

kurniawa reg.

zadymka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania języka staropolskiego). + 1 inne znaczenie „— Hej, kurniawa też to, kurniawa!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Kurów

miejscowość znajdująca się w pobliżu Puław. „Pod Kurowem staliśmy parę godzin na szosie, gdyż zginął czyjś kufer, po który furman jeździł konno do karczmy.” Lalka

kurpieski

dziś popr.: kurpiowski. „Z tej strony Ciechanowa nie brakło już także lasów, które niedaleko za Przasnyszem przechodziły w olbrzymią puszczę kurpieską, łączącą się na wschód z nieprzebytymi borami Podlasia i dalszej Litwy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

kursal z niem.: Kursaal, z niem.

budynek w kurorcie, w którym mieściły się restauracje, kawiarnie, kasyno itp. + 1 inne znaczenie „Tragarz objaśniał go, gdzie jest zakład, gdzie kursal, gdzie zamek, gdzie pałac „hrabiny", gdzie czyja willa.” Ludzie bezdomni wszystkie 2 wystąpienia →

kurta

pies z uciętym ogonem, zwł. kundel. „Mówił mopsu tłustemu kurta na powrozie.” Bajki i przypowieści

kurtę kroić

dać komuś nauczkę. „— Każdy za młodu ma swoje marzenia i teorie, którym później praktyka kurty kroi.” Nad Niemnem

Kurtz

wg niektórych interpretatorów nazwisko znaczące; Kurtz (niem.: krótki) miałoby być imieniem diabła z ludowych podań, podobnie jak polskie „Kusy". „— Tam w głębi kraju spotka się pan z pewnością z Kurtzem.” Jądro ciemności

Kuruta, Dimitri Dimitriewicz 1770–1838

zastępca Wlk. Ks. Konstantego na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego, Grek z pochodzenia.

kurytarz

dziś popr.: korytarz. „Inni nie potrafią kierować się pomiędzy licznymi komnatami i kurytarzami, ja robię to z łatwością.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

kurzeń a. kureń

oddział Kozaków. „Jeden, stary, już prawie zgrzybiały, był to Fyłyp Zachar, sam kantarzej, drugi, Anton Tatarczuk, ataman czehryńskiego kurzenia, człowiek około lat czterdziestu, wysoki, silny, z dzikim wyrazem twarzy i skośnymi, tatarskimi oczyma.” Ogniem i mieczem

kurzyć daw., gw.

tu: palić, dymić. „Antek rozciągnął się na trawie i kurzył papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.” Chłopi, Część czwarta - Lato

kussina

lekarstwo na tasiemce wyrabiane ze sproszkowanych kwiatów krzewu kusso. „znowu zażyła kussiny...” Lalka

kusy daw.

z obciętym ogonem. + 1 inne znaczenie „Wyglądała inaczej, ubrana była po miejsku w kusy kostium granatowy i modny kapelusik.” Granica to słowo w 3 lekturach →

Kusz

hebr. כּוּשׁ ( kusz ) oznacza starożytną krainę na południe od drugiej katarakty Nilu, rozciągającą się w kierunku granic Etiopii, w tradycji żydowskiej Kusz identyfikowane jest jako Etiopia, por. Ks. Estery 1:1, słowo to oznacza także ogólnie osobę czarnoskórą, por. Ks. Liczb 12:1, gdzie słowem tym określona została żona Mojżesza. „Saadia ben Josef Gaon (882/892–942), rabin, filozof, komentator Biblii, badacz języka hebrajskiego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

kusza

tu: łuk. „Padł sternik — Feb go z swojej tak ustrzelił kuszy,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

kuszcz z ukr.

krzew, krzak. „i jako trzaskają kuszcze:” Wesele

kuszcze daw.

krzaki, chaszcze, zarośla. „— Z kuszczów tak gęstych, że na krok nie było nic widać.” Krzyżacy

kuszetka z fr. couchette

tu w zn. kanapka, kozetka. „Po półgodzinnym łechtaniu podniebienia wybornymi sosami i słodyczami uczuwało się potrzebę wyciągnięcia ciała na elastycznej kuszetce, ponętnie ustawionej śród palm i dracen.” Nad Niemnem

kusztyczek gw.

mały kieliszek wódki. „…rugimi w różnych miejscach; przechodził bowiem cięgiem od kupy do kupy — to do karczmy zaglądał i wszędy wygarniając po kusztyczku, pijany już był całkiem, sielnie się potaczał, ale chycił przy szynkwasie któregoś za orzydle i jął go płaczliwie molestować:…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

kusztyk

rodzaj kielicha; tu zdrob.: kusztyczek. „Tatar posadził go zaraz na zydlu obitym owczą skórą i postawiwszy przed nim pełny kusztyczek gorącego napoju, spytał:” Pan Wołodyjowski

kusztyk a. kulawka

kieliszek bez nóżki, z którego trzeba wypić od razu całą zawartość. + 1 inne znaczenie „Pili wszyscy prócz Bohuna, a najlepszy przykład dawała stara kniahini, wznosząc kusztyki to za zdrowie gości, to za zdrowie miłościwego księcia pana, to wreszcie hospodara Lupuła.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kutas daw.

sznurkowa ozdoba w kształcie pędzla. + 1 inne znaczenie „Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

kutasik daw., gw.

frędzel, pompon; element dekoracyjny stroju wykonany ze związanego w pędzel pęczka nici. „Jakoż i wyjęła dziecko z płachty, nadziała mu czapeczkę z kutasikami, okręciła zapaską i poszła żywo, a taka była strwożona wieścią, że nawet nie opuściła wełniaka, zapomniała do cna, aż jej odsłonięte do kolan nogi bieliły się po roli.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

kuternoga

kulawy. „Obłędny szewczyk — kuternoga” Szewczyk

kutwa

skąpiec, dusigrosz. „On sądził, że mógł wzruszyć Scrooge'a, jak gdyby tego starego kutwę mogło co na świecie wzruszyć.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →

kużden gw.

każdy. „— Na próżniaczkę kużden łakomy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Kuźmin

wieś w rejonie Kamionka, nad Dniestrem, na historycznym Podolu; w czasach I Rzeczypospolitej należała do województwa bracławskiego. „Szli więc na Kuźmin, w bok od Felsztyna ku Wołoczyskom, skąd na Chlebanówkę wiódł stary gościniec do Zbaraża.” Ogniem i mieczem

kuźnia

w staroż. Grecji zwyczajowe miejsce noclegu dla biednych podróżnych. „Że na noc do gospody albo ciepłej kuźni” Odyseja

kuźnia Wulkana

kuźnię boskiego kowala w mit. rzym., Wulkana (odpowiednik Hefajstosa w mit. gr.) umiejscawiano w kraterze Etny, wulkanu na Sycylii. „W kuźni Wulkana.” Hamlet

kwacz

pędzel z pakuł lub szmat na kiju, używany do smarowania smołą, rozprowadzania farby itp. „Rozpalił naprzód kwacz, potem zaczął go z wolna zanurzać.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

kwadrans daw.

czwarta część godziny, tj. 15 minut; kiedy zegar wybijał cztery kwadranse, oznaczało to pełną godzinę. „Starożytna wieża kościoła, z której gotyckiego okna ciekawie spoglądał wciąż na Scrooge'a stary rozbity dzwon, zniknęła i ów dzwon wybijał godziny oraz kwadranse wśród mgły z tak silnymi wibracjami, jak gdyby mu zęby szczękały z zimna.” Opowieść wigilijna wszystkie 2 wystąpienia →

kwadrans na dziesiątą

tj. piętnaście minut po dziewiątej. „Kiedy kwadransem na dziesiątą” Kwiaty polskie

kwadrant

element w kształcie ćwiartki koła spotykany m.in. w przyrządach pomiarowych. „Naprzód zmierzył wysokość moją kwadrantem, potem wziął miarę mojej obszerności linią i cyrklem tudzież proporcje wszystkich moich członków i na papierze pokalkulowawszy, przyniósł mi po sześciu dniach suknie bardzo źle zrobione.” Podróże Guliwera

kwadrować

odpowiadać, pasować. „— Ale gdzież tam, można, tylko nie myślałem, żeby i wam to dziś kwadrowało.” Ludzie bezdomni

kwadryga łac.

dwukołowy rydwan zaprzężony w cztery konie, używany do wyścigów i uroczystych pochodów. + 1 inne znaczenie „Faetonowa grzmi kwadryga!” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

kwap

ptasi puch. + 1 inne znaczenie „Poduszki, leżące modą wschodnią na sofach, miały pokrowce z altembasu lub bławatów, ale rzadko były wypchane kwapiem, częściej sianem lub grochowinami.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kwapić się daw.

spieszyć się; spiesznie coś wykonywać; por. skwapliwy . + 1 inne znaczenie „Twardowski ku drzwiom się kwapił” Ballady i romanse to słowo w 4 lekturach →

kwapiony daw.

pospieszny. „Ja tak kwapionej wyprawie nie wierzę.” Grażyna

kwarantanna

w gwarze obozowej: okres pobytu w obozie bezpośrednio po przybyciu, w czasie którego eliminowano więźniów chorych na choroby zakaźne i niezdolnych do pracy; kwarantannę organizowano w izolowanych blokach. + 1 inne znaczenie „— Beker, mówią, że jest na kwarantannie twój syn.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →

kwardy gw.

twardy. „Szli kwardzi a zrezygnowani, szarzy i mocni kiej te głazy widne na miedzach, gotowi już na wszystko a nieulękli, ugorom i zarazem tym bujnym, okwieconym polom podobni, i tym drzewom równi w sile i kruchości — drzewom, w które piorun mógł trzasnąć leda chwila i…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

kwarta

stałe wojsko zaciężne, utrzymywane przez króla od końca XVI w. + 3 inne znaczenia „…ąc ku rzece z blaszanym wiadrem w ręku; zapewnił mnie, że „wszyscy się zachowują wspaniale, wspaniale", nabrał mniej więcej kwartę wody i popędził z powrotem.…” Jądro ciemności to słowo w 6 lekturach →

kwas azotowy

nieorganiczny związek chemiczny, jeden z najsilniejszych kwasów tlenowych. „To coś smakowało jak kwas azotowy, w dodatku po każdym hauście człowiek miał wrażenie, że obrywa pałką w tył głowy.” Rok 1984

kwaskowe „szklanki"

pot. nazwa odmiany wiśni. „I kwaskowe «szklanki»” Kwiaty polskie

kwaśny pot.

wyrażający niezadowolenie. + 1 inne znaczenie „— Niedaleka to będzie droga, ale kwaśna, bo nic od króla nie potrafili Niemce uzyskać, a z Witoldem nie będą mieli też uciechy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

kwatera

działka w ogrodzie. „A ogród?« »Są kwatery z bukszpanu, ligustru«.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

kwef

zasłona, woal. „D'Artagnan spostrzegł na ławce najbliżej filaru, o który obydwaj byli oparci, jakąś piękność przejrzałą, przyżółkłą i zasuszoną, lecz wyprostowaną i sztywną za czarnym kwefem.” Trzej muszkieterowie

kwerendy

poszukiwania, badania. „Ten nowy kabalista zaczyna kwerendy,” Satyry

kweres daw.

zamieszanie, zamęt. „Strzeż się; potem próżny kweres.” Ballady i romanse

kwestarz daw.

członek zakonu żebrzącego, zbierający datki (kwestujący) na utrzymanie klasztoru. „Przy nim stał kwestarz, Sędzia tuż przy bernardynie.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kwestor

w starożytnym Rzymie urzędnik zarządzający skarbem państwa. „A co skarb (jak zazwyczaj) okradły kwestory,” Satyry

Kwiaciarnia Złocień

istniejąca od 1900 r. w kamienicy przy ul. Mazowieckiej 8 w Warszawie, prowadzona była początkowo przez pannę J. Unszlicht i słynęła z pięknych ekspozycji na wystawie; następną właścicielką była pani Hassfeld, która spopularyzowała mini choineczki ze świeczkami. „Kwiaciarni «Złocień», przy «Ziemiańskiej».” Kwiaty polskie

kwiat ten

To jest mistyczna niebieska róża, pod której symbolem wyobrażony tu jest przez poetę raj, czyli miejsce pobytu błogosławionych, a liście jej wyobrażają, każdy z osobna, osobne dusze tychże błogosławionych. „Kwiat ten kielichem świecąc gęstolistym,” Boska Komedia

kwiatowi

dziś popr. forma C. lp: kwiatu. „Azaż każdemu kwiatowi nie dajesz dokwitać tam, gdzie mu jest ziemia i życie właściwe?” Anhelli

kwiaty

dziś popr. forma N.lm: kwiatami. „Więc w jednym miejscu chwiał ciemnymi sukniami i żółtymi kwiaty, liśćmi jakby wyciskanymi ze skóry — bukszpan, dziwny obraz świerka i mirtu...” Popioły

kwiecisty

tu: zdobiony ornamentem roślinnym. „Aretos z komnat wyniósł kwiecistą miednicę” Odyseja

kwilić

cicho płakać i zawodzić. + 1 inne znaczenie „Gdy między nimi rzecze Tetys rozkwilona:” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

kwinta, oktawa

w teorii muzyki: nazwy interwałów, tj. różnic w wysokości dźwięku pomiędzy dwoma następującymi po sobie lub współbrzmiącymi dźwiękami. „— Te liny dają kwintę i oktawę — rzekł pan Fogg.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Kwintylian ok. 35–ok. 95

rzymski retor, wybitny pedagog w dziedzinie teorii wymowy; autor m.in. dzieła w 12 księgach Kształcenie mówcy , odnalezionego i rozpropagowanego w epoce odrodzenia. „Jakimś Kwintylianem, della Mirandolą...” Popioły

Kwiryci

pierwotni mieszkańcy Italii mający być potomkami Romulusa; tu: zaszczytne określenie rdzennych Rzymian. „…ad falą świata i zarazem tak nią zalane, że Petroniusz, który odgadł myśl towarzysza, nazwał je „gniazdem Kwirytów — bez Kwirytów".…” Quo vadis

Kwirynał

jedno z siedmiu wzgórz rzymskich; od r. 1870 nazwa siedziby królów włoskich. „Z salonów Kwirynału do sklepu...” Lalka

kwitnęła

dziś popr. forma 3 os. lp r.ż. cz.przesz.: kwitła. „Ale czasu swego kwitnęła jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta laudańska do największej doszła wziętości, gdyż przed niewielą laty, czyniąc pod Łojowem przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielką się sławą pod wodzą Janusza Radziwiłła okryła.” Potop

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.