Litera K

1514 słów, strona 5 z 7.

kowal w Bolonii, a Fosko w Faency: Pierwszy był Lambertucio, który z kowala stał się wielkim panem; drugi także pochodzący z gminu, człowiek cnotliwy i własną zasługą uszlachcony. „Kowal w Bolonii, a Fosko w Faency,” Boska Komedia
Kowalewska, Zofia 1850–1891: wybitna matematyczka rosyjska; miała szerokie zainteresowania literackie i sama pisała powieści, dramaty i poezje. „(Zofia Kowalewska).” Ludzie bezdomni
kowanie daw.: dziś popr.: kucie. „Przez chwilę widać było, że waha się, czyby nie zjechać w bór, wreszcie, słysząc tylko kowanie dzięciołów, widocznie pomyślał, iż ptactwo nie pracowałoby tak swobodnie, gdyby w lesie był kto ukryty, więc machnął ręką i powiódł oddział dalej.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kowany daw.: kuty, wykuty. „Hełmyśmy po prawdzie w boju połupali, ale Pan Jezus w czym innym nas pocieszył, bo szat kosztownych była cała skrzynia przednio kowana, i te, w które się Zbyszko teraz przybrał, także w niej były.” Krzyżacy
kowboj: w gwarze obozowej: żołnierz amerykański. „Znajome kowboje na warcie stali.” Pożegnanie z Marią
koza daw., pot.: kara aresztu, wiezienia. + 1 inne znaczenie „— A któren jeszcze pysk wywrze, do kozy każę wsadzić — zakrzyczał srogo wójt i poleciał wyjrzeć ze smętarza, że to leżał na wzgórku, do którego szczytem była przywarta kancelaria.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
kozacy: tu: konni żołnierze carscy. „A przybywszy, kozacy patrzali w zadumieniu na owe dzieło; i zaczęli odganiać dzieciątka od ludzi obcych, nie śmiejąc jednak bić żadne, pamiętni na ów ogień.” Anhelli
Kozacy regestrowi: Kozacy zaporoscy, którzy zostali wpisani do tzw. wykazu żołnierzy, a co za tym idzie, wzięci na żołd Rzeczypospolitej. „Nie wyglądali wcale na Kozaków regestrowych, co niepomału zdziwiło pana Skrzetuskiego, zwłaszcza że była ich garść tak spora.” Ogniem i mieczem
kozera daw.: atut, karta atutowa. „— Słusznie czy niesłusznie, nie chcę, aby tak było i aby mi zaglądał, jakie kozery mam w ręku.” Potop
kozieł: dziś: kozioł. „Nagle nieludzkie wycie wyrwało się z piersi wodza, zakołysał się silniej, wskoczył na drewniany kozieł, stojący pod żyrandolem, i wzniósł drąg.” Sachem
kozielce przewracać starop.: wywijać koziołki. „A często kozielce przewraca.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
kozik: składany nożyk. „Jeden kąt zajmowało wielkie łóżko, drugi kąt piec kolosalnych rozmiarów, trzeci znowu łóżko; na środku stała kanapa i okrągły stolik z jesionowego drzewa, pokrajany najwidoczniej kozikami i porysowany jakimś narzędziem tępym a zębatym.” Syzyfowe prace
kozioł: siedzenie dla woźnicy w pojeździe konnym. „Potem jeden ze zbójców siadł na koźle, zaciął konia i popędzili jak wiatr po kamieniach, dołach, górach, między drzewami, zaczepiając o gałęzie i nie zważając na nic.” Baśnie to słowo w 3 lekturach →
koźlę: «[Krew] koźlęcia jest podobna do ludzkiej», zob. Raszi do 37:31. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
kozły hiszpańskie a. konie fryzyjskie: umocnienia polowe, chroniące piechotę przed atakami kawalerii. „Za wiaduktem, chronionym kozłami hiszpańskimi, zasiekami i tablicami na torach, otoczony kordonem żandarmów, falował tłum i podpływał ku wiaduktowi.” Pożegnanie z Marią
kozuń: kozak. „Kozuń leżał nieżywy, ale i powstaniec uświerkł niedaleko od niego.” Syzyfowe prace
kozyrny: najprawdopodobniej zniekształcona forma wyrazu kozerny , tj. odpowiedni, do rzeczy; por. wyrażenie nie bez kozery , znaczące tyle co: nie bez powodu, nie od rzeczy; por. też nieużywany już poza związkami fraz. wyraz kozera : powód, przyczyna (z łac. causari : podawać jako przyczynę, rację, procesować się; bronić jakiejś sprawy); kozyrna dziewczyna : fajna dziewczyna. „Gdy się z nimi kozyrna połączy dziewczyna,” Kordian
kpać: wykpić, oszukać. „i nie pozwolić się kpać.” Wesele
kradać: kraść jako czynność zwyczajowa; por. jeść i jadać . „Co podpalali, łupili, kradali,” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
kradną z pandektów: wykorzystują przestarzałe sformułowania prawnicze sprzed wielu wieków. „Co to kradną z pandektów?” „On z nich nic nie kradnie”.” Satyry
krąg: tu: dysk. „Zabawiali się, kręgi ciskając i groty” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
krąg czwarty: W tym kręgu karani są tacy, co nie umieli rzeczywiście ocenić dóbr ziemskich; ponieważ część jedna tych grzeszników, uważając te dobra jako jedyny cel swoich usiłowań za wysoko, a druga część za nisko je ceniła. Skąpcy i marnotrawcy zaledwo domyślić się mogą, że chciwość i rozrzutność na karę w piekle zasługują: bo te skłonności nie zawsze działają na szkodę naszych obowiązków, a więcej są błędem rozsądku jak umysłu. Lecz jako stoją na przeszkodzie wszystkim naszym wyższym dążeniom, przeto często mimowolnie wciągają nas do występku. Poeta, który tu chce poznać każdą nikczemną namiętność, ażeby się z niej sam oczyścił, najlogiczniej grzech skąpstwa i marnotrawstwa w piekle umieścił. „My schodziliśmy powoli w krąg czwarty ,” Boska Komedia
krąg odmiennej światłości: przen. księżyc. „To li jest on krąg odmiennej światłości,” Pieśni
krąg ten, który najchyżej kołuje: Sfera dziewiąta, czyli Primum Mobile , która odpowiada kręgowi Serafinów. „Więc krąg ten, który najchyżej kołuje,” Boska Komedia
krąg ukośny: Poeta tak nazywa zodiak. Od ekwatora oddziela się zodiak, w którym krążą słońce i planety, w chwili kiedy płaszczyznę ekwatora pod kątem o 23 stopnie i 30 minut przecina. Przez ten bieg ukośny zodiaku zbliżają się planety do każdej strefy ziemi tak, że siłę, jaka im jest udzielona, wszędzie mogą zarówno od siebie udzielać i od żadnej ze stref ziemi nie oddalają się tak daleko, ażeby która z nich ich wpływu mogła być pozbawiona. „Patrz, krąg ukośny jak stamtąd wylata,” Boska Komedia
krąg żelazny: dysk. „Wódz wyniósł krąg żelazny: — «Wyjdźcie, towarzysze!” Iliada
krągiem: dziś popr.: kręgiem. „a między krągiem księżyca” Hymny
krainy: u Cylkowa: 'dziedziny'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I wstał Laban z rana, i ucałował synów swoich i córki swoje, i pobłogosławił ich, i poszedł; i wrócił Laban do miejsca swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
kraj gw.: skraj, brzeg. „Młyn ano, którego bełkotliwy turkot dochodził coraz żywiej, stał na kraju wsi przy drodze, którą szła, a naprzeciw prawie, na drugim końcu kościół wznosił wysokie, białe mury wśród drzew olbrzymich i grał oknami i złotym krzyżem na bani, a w podle niego czerwi…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kraj Aram: wzmiankowany w Biblii kraj Aram w środkowej Syrii lub Paddan-Aram nad górnym Eufratem w północnej Mezopotamii. „— Pewien kapłan egipski, zwiedzając świątynie pogańskiego kraju Aram, przy jednej z nich spotkał człowieka, który wydał mu się bardzo tłustym i zadowolonym, choć nosił nędzne szaty.” Faraon
kraj Buchten: Bachtan, prawdopodobnie w północnej Syrii. Nazwa znana tylko z opowieści o księżniczce Bentresz. Według niektórych hipotez być może chodzi o znacznie odleglejszą Baktrię, w Afganistanie. „…iu, wrócił do Teb, obsypany kosztownymi darami, bożek Chonsu, który przez trzy lata i dziewięć miesięcy podróżował w kraju Buchten, uzdrowił tam córkę królewską imieniem Bent-res i wypędził złego ducha nie tylko z rodziny króla, ale nawet z fortecy Buchtenu.…” Faraon
kraj Chetii , dziś popr.: Hatti: kraj Hetytów, obejmujący tereny Anatolii (Azja Mniejsza). Po upadku mocarstwa Hetytów ok. 1190 p.n.e. nazwa terenów późnohetyckich państewek południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii. „— „Skąd on?..." — Z kraju Chetii, z miasta Harranu; ma tam porządny dom o trzech piętrach i dużo pola.” Faraon
kraj Lotofagów: w Odysei Homera jedno z miejsc, do których przybył Odyseusz, kraj zamieszkały przez zjadaczy lotosu, który przynosił zapomnienie. „Odrzucał ją w duszy, a czuł, że rozchodzi się od niej, jakby od łąki pełnej kwiatów, jakaś woń upajająca, którą gdy ktoś raz odetchnął, musi, jako w kraju Lotofagów, zapomnieć o wszystkim innym i tylko do niej tęsknić.” Quo vadis
kraj mój: mowa o Belgii, której król, Leopold II (1835–1909), władał również Wolnym Państwem Kongo, prowadząc tam rabunkową gospodarkę i ludobójczą politykę. „To jest mój udział w korzyściach, jakie kraj mój powinien osiągnąć z posiadania tej wspaniałej kolonii.” Jądro ciemności
Kraj, co Ron oblewa: Część Prowansji należąca do króla neapolitańskiego. „Kraj, co Ron oblewa,” Boska Komedia
krajczostwo: godność krajczego wielkiego. „Niechże sam o niej myśli, niech pokuty odprawia, niech na popiele siada, niech mu jezuici skórę dyscyplinami garbują; skoro kontentuje się krajczostwem, niechże przez całe cnotliwe życie aż do cnotliwej śmierci kapłony cnotliwie kraje!” Potop
krajczy daw.: urzędnik dworski krojący potrawy na stół królewski, potem tytuł honorowy wysokiego urzędnika wojewódzkiego. „Wyśli, pedają, ze swoją fuzyjczyną i stanęli na stanowisku, jak ogary pana krajczego Olchowskiego.” Popioły
krajczy , podstoli: w dawnej Polsce nazwy urzędów na dworze, wywodzące się od funkcji pełnionych przy stole królewskim.
krajka: skrawek tkaniny bądź jej pas przyszyty na brzegu sukni, także: chustka. + 1 inne znaczenie „— Jest krajka z szaty Najświętszej Panny — odrzekł dziedzic z Długolasu — jest trzonowy ząb Marii Magdaleny i głowienki z krza ognistego, w którym się sam Bóg Ojciec Mojżeszowi pokazał, jest ręka świętego Liberiusza, a co kości innych świętych, tych bym na pal…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
krajskomenda z niem.: komenda okręgowa. „I krajskomendy miasta «Lodz».” Kwiaty polskie
krajzamt z niem. Kreisamt: urząd okręgowy. „Z kieleckiego krajzamtu...” Popioły
Krakinów lit. Krekenava: miasteczko w środkowej części Litwy, położone ok. 30 km na płd. zach. od Poniewieża. + 1 inne znaczenie „Gniazdo ich rodzinne istniejące do dziś zwało się także Billewicze, ale prócz nich posiadali wiele innych majętności i w okolicy Rosień, i dalej ku Krakinowu, wedle Laudy, Szoi, Niewiaży — aż hen, jeszcze za Poniewieżem.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
Kraków: polskie miasto powiatowe, stolica województwa małopolskiego. „Tak doktor Grabczyński, z Krakowa, objąwszy blok Nr 22, miejsce mordu i postrach kierowanych tam na „wykończenie" chorych, przeobraził go w szpital prawdziwy.” Medaliony
krakowski Kazimierz: dzielnica Krakowa, daw. zamieszkiwana prawie wyłącznie przez ludność żydowską. „My lekarze mamy wszelką władzę niszczenia suteren, uzdrowotnienia fabryk, mieszkań plugawych, przetrząśnięcia wszelkich krakowskich Kazimierzów, lubelskich dzielnic żydowskich.” Ludzie bezdomni
Krakowskie Przedmieście: jedna z głównych ulic warszawskich. Prawdopodobnie Prus w wyobraźni swej umieszczał sklep Mincel i Wokulski", tj. stary sklep Wokulskiego, na Krakowskim Przedmieściu nr 9. Dom ten zwany kamienicą Beyera został zupełnie zniszczony w czasie powstania warszawskiego, a ruiny rozebrano w grudniu 1946. Stojący obecnie w tym miejscu budynek, wzniesiony w 1949 r. wg projektu B. Pniewskiego, nie nawiązuje do dawnego stylu. „…em nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J.…” Lalka
krakuska: męska czapka bez daszka, najczęściej czerwona, zwykle ozdobiona pawim piórkiem; element ludowego stroju krakowskiego. + 1 inne znaczenie „Dziedzic rzucił krakuskę na stół.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
Kralewski, Felicjan August 1756–1805: generał major z czasów insurekcji kościuszkowskiej, oficer Legionów Polskich we Włoszech. „Objął nad nami komendę generał Kralewski, a po nim Karwowski.” Popioły
kralka: dama kierowa. „Dworzany — niżnikowie, faworytki — kralki,” Satyry
kramarski: związany z kramem, tj. ze sklepem; kupiecki. „Wy z tymi waszymi kramarskimi pojęciami przeszkadzacie mi tylko.” Jądro ciemności
kramną barwę: róż nabyty w kramie, barwiczkę. „A ona kramną barwę nosiła na twarzy.” Fraszki
krank niem.: chory.
Kras: płaskowyż w płd.-zach. Słowenii, zbudowany ze skał wapiennych, z silnie rozwiniętymi formami krasowymi: powstałymi wskutek rozpuszczania skał przez wodę głębokimi żłobami, lejami, kotlinami i jaskiniami. „Dostał się nareszcie w pustynię Krasu, między wapienne wyniosłości i zawaliska, gdzie woda w głąb ziemi ucieka, tworząc w jej łonie pieczary, podziemia, jeziora i rzeki.” Popioły
krasa daw., gw.: krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. + 1 inne znaczenie „I zupełnemu ciału krasa spadnie,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
krasawica daw.: piękność. „Po niej jam Antiopę ujrzał krasawicę,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
kraść: okraść. „Kradnąc, sam jest użyty do usług ważniejszych;” Satyry
krasić: dodawać do potrawy okrasę, czyli tłuszcz. „Jak nie ma tłuste być, kiedy w każdej chałupie od rana do nocy warzą a kraszą, a solą, a zasiekują jakby na Wielkanoc, a siędzie tam chłop do miski z rana, to nie wstanie od niej aże do południa, by się do drugiej przysiąść.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kraska: jaskrawo upierzony ptak. „I zrywała się lecieć jak kraska spłoszona,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kraśno: z dużą ilością okrasy, tj. tłuszczu.
krasnodiwa z daw., ukr.: piękna dziewczyna. „Chyliły się tedy ku niej, jakby chciały mówić: „Nie płacz, krasnodiwo, my także na opiece Bożej!".” Ogniem i mieczem
Krasnojarsk: miasto na Syberii, nad rzeką Jenisej. „Dalej — aż do Krasnojarska?” Przedwiośnie
krasnolicu: o krasnym (tj. pięknym) licu (tj. obliczu, twarzy). „To ci poradzi, piękny krasnolicu.” Balladyna
krasnoludki: krasny ludek, krasny (daw.): jaskrawoczerwony. „A że to zima ciężka bywa w boru, zrządziły sobie opończe i kaptury, najwięcej czerwone, po czym je łatwo jest poznać i z czego poszło ich nowe nazwanie „Krasnoludki".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
krasny starop., daw.: jaskrawoczerwony a. piękny. + 1 inne znaczenie „Nad swym, nad miłym Synem krasnym,” Lament świętokrzyski to słowo w 4 lekturach →
kraśny daw.: kolorowy; piękny, ozdobny. + 1 inne znaczenie „I rzekę kraśnym przeskakując wiankiem,” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
kraśny a. krasny: jasnoczerwony; także: piękny. „Za Marysią szedł Podziomek, migając czerwonym kapturkiem niby kraśny grzybek borowy, a idąc, zadzierał brodę, bo mu się zdawało, że to on Marysię wiedzie...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Krasnystaw: miasto nad rzeką Wieprz, położone 53 km na południowy wschód od Lublina. „Zaraz jednak na następnej uliczce furman spotkał swego brata, który miał bardzo pilny interes do Krasnegostawu.” Lalka
krasomówstwo: umiejętność pięknego przemawiania. „Zdał mi się być dobrym mówcą i domyślałem się, że podług prawideł krasomówstwa wiele w mowie swojej mieszał wyrazów pełnych gróźb i obietnic, litości i grzeczności.” Podróże Guliwera
krasota: uroda. „Gwoli jego krasoty, by zasiadał z bogi.” Odyseja
krasotka z ros.: ślicznotka.
krasy daw., gw.: kolorowy; piękny. „wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych wstążek, pawich piór, kierezyj, barwnych kaftanów i kabatów, nasza dzisiejsza wiejska Polska.” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
kraszanka reg.: pisanka o jednolitym kolorze, bez dodatkowych wzorów i ozdób. „Rozbiłby się z tej wysokości jak wielkanocna kraszanka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kraszuarka z fr.: spluwaczka. „Łóżko było nieprzykryte, prześcieradło i kołdra leżały na ziemi, w drewnianej kraszuarce więcej było plwocin niż piasku.” Syzyfowe prace
krater: dzban do rozcieńczania wina wodą, jak było w zwyczaju staroż. Greków. + 1 inne znaczenie „W kraterach wino z wodą; owi tarli stoły” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
krawczyk przestarz.: czeladnik w zakładzie krawieckim. „Mieszkańcem tym był krawczyk-popsujko, któremu już od niepamiętnych czasów uprzykrzyło się na tej ziemi wszystko prócz jego własnej wiary żydowskiej.” Klechdy polskie
Kray, Pál 1735–1804: węgierski arystokrata i żołnierz; w 1799 dowodził wojskami austriackimi we Włoszech w ramach II koalicji antyfrancuskiej, odnosząc sukcesy m.in. pod Legnano i przy zajęciu Mantui. „Baron Kray złamał już był lewe skrzydło armii Schérera i napastował go całą siłą.” Popioły
kreatura daw., z łac.: osoba zawdzięczająca swoją pozycję komuś wpływowemu, wykreowana przez kogoś. „Przeświadczony był, że jest ona kreaturą kardynała, a pomimo to czuł do niej nieprzezwyciężony pociąg.” Trzej muszkieterowie
kredencerz daw.: służący opiekujący się kredensem, tj. zastawą stołową, odpowiedzialny za podawanie do stołu. „Wszyscy powstrzymali do pół już wzniesione puchary, zaś Lubomirski, rozradowany, spotniały, skinął na swego własnego marszałka-kredencerza.” Potop
kredens daw.: tu: naczynia, zastawa stołowa. „Kiedy to zaczęli zwozić spod Korsunia makaty, rzędy, srebra, kredensy, klejnoty...” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
kredensowy chłopak daw.: służący, odpowiedzialny za porządek w zastawie stołowej. „Dopomagał jej w tym gospodarskim zajęciu jeden tylko kredensowy chłopak, przyodziany porządnie i żwawy, ale niedorosły i ślepo tylko rozkazy jej spełniający.” Nad Niemnem
kredo a. credo z łac. credo : wierzę: wyznanie wiary, tekst odmawiany w liturgii katolickiej w niedziele i święta; Piłat w kredzie : mowa o fragmencie wyznania wiary, gdzie mówi się o Jezusie Chrystusie, że został „umęczon pod Ponckim Piłatem", tj. był sądzony i skazany na tortury i śmierć przez rzymskiego prefekta Poncjusza Piłata. Poza Bogiem Ojcem, Duchem Św., Jezusem i jego matką Maryją, Poncjusz Piłat jest jedyną osobą z innego porządku wymienioną z imienia w tekście Credo . „Siedziałem między wami jakby Piłat w kredzie.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
kredyt: zaufanie, wiara. „Chociaż w mocy, w kredycie bywali ustawnie,” Satyry
Kreishauptmann niem.: odpowiednik polskiego starosty. + 1 inne znaczenie „Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →
kreminał gw.: kryminał. + 1 inne znaczenie „Nie głupi zgnić w kreminale...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kreowany: tu: mianowany, awansowany. „niedawno kreowany z mieszczan” Dziady, część III
Krępak: także: Krempak a. Krapak; nazwa używana dawniej na określenie szczytu Łomnicy (2634 m n.p.m.), ale także Karpat lub Tatr. „Wysoki pod szczyt Krępaku,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
kres: tu: termin. „Ty sama powiedz a kres naznacz, póki mamy” Pieśni
krescencja z łac.: plon, urodzaj. „Dopieroż, jakem całą krescencję do Prus sprzedał i inwentarze, i wszelki statek, tak pomyślałem sobie: czas w drogę!” Potop
kret: hebr. חֹלֶד ( choled ): łasica, kret . Według Rasziego: łasica.
krętanina daw.: krzątanina, gorączkowy ruch, zamieszanie. + 1 inne znaczenie „Bez to i karczma była przepełniona, i pod drzewami stali kupami, gwarząc z cicha i deliberując nad ową nowiną, wraz też dając pilne baczenie na kancelarię i na pisarzowe mieszkanie po drugiej stronie domu, kaj rwetes i krętanina były coraz większe.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
kreton: cienka tkanina bawełniana, usztywniana po lewej stronie, często drukowana w barwne wzory. + 1 inne znaczenie „Zawsze ubrana czyściutko w wypełzłe satinetki i kretony, w których służba i sama pani Cecylia rozpoznawała dawne, ofiarowane jej swe suknie.” Granica to słowo w 3 lekturach →
krew , rzezańce: pierwsze przypomnienie tzw. „rzezi tarnowskiej" („rabacji") z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822–1846). „Nawet była krew, rzezańce” Wesele
Krew nie woda: zwrot przysłowiowy, dziś odnoszący się do czyjegoś temperamentnego działania; tu w daw. znaczeniu: pokrewieństwo w istotny sposób oddziałuje na jednostkę. „»Krew nie woda«, lecz u mnie pospolitej rzeczy” Odprawa posłów greckich
Krew niewypita przez spragnione żyły: Tu poeta w ciągu następnych kilkudziesięciu wierszy, z poglądu czystej syntezy wykłada szeroko swoją teorię fizjologiczną o kształceniu się człowieka w żywocie macierzyńskim, najpierw jako materii, począwszy od embrionu, potem koleją przechodzi od formacji tkanki mózgowej, do kształcenia się w niej jego władz umysłowych i duchowych. Nie ma potrzeby zwracać tu uwagi czytelnika, jak poeta suchy wykład ścisłej nauki umiał ubarwić językiem poetycznym, zachowując przy poetycznym wysłowieniu całą ścisłość i treściwość wykładu naukowego. Jeszcze przed Dantem filozofowie starożytni, Arystoteles, Platon, zajmowali się badaniem tajemnic fizjologicznych. Cycero w księdze swojej De Causis o tworzeniu się władz umysłowych i duszy naszej tak mówi: Omnis anima nobilis habet tres operationes: operatio animalis, intellectualis et divina . „Krew niewypita przez spragnione żyły,” Boska Komedia
krew Padwanów popłynie aż pod mur Wicency: Padwanie wiele razy pobici byli pod murami Wicency, w latach: 1311, 1314 i 1318. „I z nim popłynie aż pod mur Wicency.” Boska Komedia
krew sie zesumuje gw.: [por.] sumować się a. szumować się : burzyć się. „A krew sie tak zesumuje.” Wesele
krewa daw. pot.: nieszczęście, klęska, niepowodzenie. „— Trzeba was schować, chłopcy, bo będzie krewa — powiedział kapral.” Król Maciuś Pierwszy
krewkość: żywość, porywczość, gwałtowność. „Jakie z młodością i krewkością w parze” Hamlet
krewnej: u Cylkowa: pokrewnej , korekta dla większej precyzyjności, podobna zamiana we wszystkich dalszych przypadkach. „Przestrzegajcie tedy ustaw Moich i praw Moich, które spełniając człowiek żyje przez nie: Jam Wiekuisty!” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Krewo: średniowieczne miasto na Litwie, obecnie wieś w powiecie grodzieńskim na Białorusi. „— Słyszałeś ty o księciu Witoldzie, jako drzewiej, uwięzion przez dzisiejszego naszego króla w Krewie, wyszedł z więzienia w niewieścim przebraniu.” Krzyżacy
Krezus VI w. p.n.e.: ostatni król Lidii (w Azji Mniejszej), ze względu na swe olbrzymie bogactwa uważał się za najszczęśliwszego z ludzi. + 1 inne znaczenie „Wolę ja być Krezusem aniżeli Jobem.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
Kroata: Chorwat. „Kiedy oglądać szedł Kroata dziki” Boska Komedia
krobeczka: koszyk z wilkiny. „Wychodziła gromada, niosąca krobeczki,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
krobia daw.: kosz. „Widziano ze wzruszeniem ubogich wieśniaków ofiarujących ćwiartki zboża, jagnięta, kury, wianuszki suszonych grzybów lub krobie orzechów.” Krzyżacy
króbka: koszyk z kory. „Obiegał ją wilczymi, głodnymi ślepiami, gdy wypinając się naprzód wzdętymi piersiami, podawała króbkę, z której Jasio wybierał jagody, sam jadł i jej wtykał do ust...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
krócica: krótka broń palna, nabijana ładunkami od przodu, z zamkiem skałkowym lub kapiszonowym. Krócica mogła mieć dwie, trzy lub cztery lufy. Stosowana głównie do samoobrony, krócica zwana była niekiedy pistoletem podróżnym, jednak od pistoletu różniła się budową zamka. + 3 inne znaczenia „Niektórzy z pielgrzymów idących za noszami trzymali broń Kurtza — dwie krócice, ciężką strzelbę i lekki samoczynny karabin — gromy tego opłakanego Jupitera.” Jądro ciemności to słowo w 5 lekturach →
krocie: tysiące (liczba bardzo duża, ściślej nie określona). + 1 inne znaczenie „Zbawiłbym Zbawcę — lub wyrąbał krocie” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
krogulec: hebr. אַיָּה ( aja ): jastrząb, sokół, kania . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
krój: dodatkowy element roboczy pługa montowany przed korpusem płużnym, służący do pionowego odcinania skiby od calizny, ułatwiający pracę szczególnie na ziemiach zadarnionych, twardych. + 1 inne znaczenie „Tak go już cosik ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył pod jakiś korzeń, aż krój się oberwał.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Krok: Krak, Krakus, legendarny założyciel Krakowa. „Kroka patrz, jako siedząc tak wysoko,” Pieśni
krok kontredansowy: kontredans: taniec zbiorowy z różnymi figurami. „— spytał piękny młodzieniec biegnąc do kantorka krokiem kontredansowym.” Lalka
kroki: dziś popr. forma N.lm: krokami. „Mężny Hektor wielkimi kroki w pole sadzi” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
krokiem: o krok, ani o krok. „Nie pójdę krokiem dalej.” Balladyna
krokiem , rysią , cwałem: określenia opisują chód/bieg konia od najwolniejszego do najszybszego. „Chorągwie, zniżywszy kopie, poczęły z początku iść krokiem.” Krzyżacy
krokiew: pochyła belka podtrzymująca dach. + 1 inne znaczenie „Maćkowi i Mazurom zdawało się, że słyszą cieślów pobijających krokwie na nowym domu, i przypomniały im się strony rodzinne.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
krokosz: roślina o pomarańczowoczerwonych kwiatach, uprawiana jako roślina oleista i barwierska. „A pyski u każdej jakoby krokoszem malowane.” Potop
król Assar: władcą Asyrii był wówczas Tiglat-Pileser I (1114–1076 p.n.e.), wsławiony szeregiem wypraw wojennych przeciwko plemionom aramejskim i państwom syrohetyckim zagrażającym jego państwu od zachodu. Podbił Syrię, zmusił fenicki Sydon i Byblos do płacenia daniny oraz złupił główne miasta Babilonii, której jednak nie udało mu się podporządkować. „— W takim razie zawiadomcie kolegium w Babilonie o postanowieniu, a oni sprawią, że król Assar przyśle do was poselstwo.” Faraon
król dahomejski: król afrykańskich plemion z Dahomeju. „Uczuł żal do natury, że go nie stworzyła królem dahomejskim, który ma prawo zabijać swoich poddanych, i pomyślał, z jaką rozkoszą położyłby w tej chwili kataryniarza trupem!” Katarynka
król dzwonkowy: figura w kartach do gry. „Miło by mi wyglądać jako król dzwonkowy,” Balladyna
król Geraru, i wziął Sarę: «Zadziwiające jest, że Sara, mimo upływu lat, była tak piękna, że była zabierana przez królów. Bo gdy była brana do Faraona, w wieku 65 lat, możliwe, że nadal wyglądała urodziwie, ale gdy się zestarzała się i zaniknęła u niej kobieca przypadłość, jest to tym bardziej cud. Być może, gdy anioł zapowiedział jej, [że urodzi syna], powróciła jej młodość, jak uczą o tym mędrcy w Talmudzie ( Bawa Mecia 87a)», iż cofnęły się jej oznaki podeszłego wieku i powróciła do dawnej urody, zob. Ramban do 20:2.
Król macedoński: Aleksander Wielki (356–323 r. p.n.e.), król macedoński, w kolejnych wyprawach zajął Persję, Egipt, Babilon i wiele innych ziem. Symbol wodza nieustraszonego i chciwego wciąż nowych zdobyczy. „Król macedoński, lecz mu sie tak zdało,” Pieśni
Król mego łona: serce. „Król mego łona oddycha swobodnie” Romeo i Julia
król podziemia mit. gr.: Hades, władca świata podziemnego (świata zmarłych), bogactw ukrytych w ziemi. Budzący strach, ale sprawiedliwy bóg, brat Zeusa i Posejdona. „Król podziemia” Iliada
król Salomon: zmarły ok 925 r. p.n.e. król Izraela, znany ze swojej mądrości i sprawiedliwości. „I sam król Salomon nie dojdzie do ładu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
król Wizimierz: w Kronice wszytkiego świata Marcina Bielskiego (Kraków 1551) znajduje się wzmianka o Wizimierzu, synu Lecha, legendarnym królu polskim, zwycięzcy floty duńskiej. Postać Wizimierza spotykamy u Krasickiego również w Historii . „Król Wizimierz — nie umiał pisać ani czytać.” Satyry
król wzrostem mały: Władysław Łokietek. „Ale mąż śmiały.” Pieśni
Król, który umrze raniony kłem dzika: Filip Piękny, król francuski, zmuszony był złym stanem swojego podskarbstwa bić fałszywą monetę. Tu poeta rodzaj śmierci królewskiej, który polując na dzika, gdy dzik skaleczył konia, na którym król siedział, przytłoczony upadkiem konia na polowaniu umarł, przypisuje karze za ten występek. „Król, który umrze raniony kłem dzika.” Boska Komedia
króla Piasta: Wyspiański pisał w latach 1900–1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast . Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę „Piast". „do potęgi króla Piasta!” Wesele
królaś widział: konstrukcja w ruchomą końcówką czasownika: króla widziałeś. „— Królaś widział?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
krole: dziś: królowie. „W mojej myśli dzwonkowe szastają się krole.” Balladyna
Króle winne, czerwienne: staropolskie nazwy kolorów w kartach, obok których w XVIII w. wprowadzono nazwy francuskie: pik, kier, trefl, karo. „Króle winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe,” Satyry
królestwo: tu: król i królowa. + 1 inne znaczenie „Lecz z największą ciekawością oczekiwał Zbyszko wejścia króla i królowej i tłoczył się, ile mógł, ku stallom, za którymi w pobliżu ołtarza widać było dwie poduszki z czerwonego aksamitu, królestwo bowiem słuchali mszy zawsze na klęczkach.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Królestwo Etrurii: państwo istniejące w latach 1801–1807 na obszarze dawnego Wielkiego Księstwa Toskanii. „Legion drugi otrzymał rozkaz iść znad Renu w dziedzinę Toskanii, która Królestwa Etrurii wzięła tytuł.” Popioły
królestwo Nizam: królestwo Hajdarabadu w płd. Indiach, istniejące w latach 1724–1954, rządzone przez islamskich władców zwanych nizamami. „W pobliżu wnosiło się miasto Eluru ze swymi prześlicznymi świątyniami; niedaleko znakomity Aurungabad, niegdyś stolica Aurangzeba, obecnie tylko główne miasto prowincji odłączonej od królestwa Nizam.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
królewiątko: tak określano szczególnie bogatych i wpływowych magnatów, dla podkreślenia, że są niewiele mniej potężni od króla. „Było to prawdziwe królewiątko w swoim Zamościu: człek w sile wieku, wielce przystojny, chociaż nieco cherlawy, gdyż w leciech pierwszej młodości nie dość upały natury hamował.” Potop
królewicze starop. forma: królewiczu. „A ja z chęcią rad, zacny królewicze,” Odprawa posłów greckich
Królewiec: obecnie Kaliningrad, miasto w Rosji, stolica obwodu królewieckiego; w 1933 r. w dzielnicy Królewca, Quednau, powstał jeden z pierwszych hitlerowskich obozów koncentracyjnych. „Przywozili ze Stutthoffu, z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza.” Medaliony
Królewno lutnie złotej: zwrot do Erato, muzy poezji lirycznej; lutnie (daw. D. lp rodz. ż.): lutni. „Królewno lutnie złotej i rymów pociesznych,” Pieśni
królewszczyzny: „Królewszczyzny, dobra niegdyś stołu królewskiego, obrócone na nadgrodę zasług i stąd pospolicie nazwane panis bene merentium (chleb dobrze zasłużonych). Dwojakiej były natury: jedne z jurysdykcją (tzw. starostwa), drugie żadnego nie mają obowiązku i te się tenutami albo dzierżawami nazywały. Przedtem według upodobania król jednej osobie kilka królewszczyzn bez jurysdykcji nadawał [...]. Starostowie pograniczni, choć bez jurysdykcji, zamków i granic strzec powinni. Lustracja królewszczyzn co lat 5 być powinna i kwarta z nich sprawiedliwa, to jest czwarta część dochodów do skarbu publicznego idzie”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Na sejmie rozbiorowym w r. 1775 rozdawnictwo starostw i królewszczyzn wyjęte zostało spod praw przysługujących królowi. „Kochały patryjoty dawcę królewszczyzny.” Satyry
królowa: Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611–1667), księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. + 1 inne znaczenie „Panowie ci, w porozumieniu z wielką królową, niezachwianą w nieszczęściu, porozumiewali się i ze sobą, i z krajem, i z przedniejszymi w nim ludźmi, o których wiedziano, że radzi by do wierności prawemu panu powrócić.” Potop to słowo w 2 lekturach →
królowa Dydo: Dydona (a. Elissa), według Eneidy Wergiliusza legendarna założycielka Kartaginy i jej pierwsza królowa; poetycki przydomek łac. Dido, Didona (wędrowniczka) nadał jej Wergiliusz. „Wszak wiecie waćpanowie, jak królowa Dydo” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
królowa Mab: wróżka a. czarownica z folkloru angielskiego, wywodzona z mitologii celtyckiej (por. także: królowa Medb, władczyni królestwa Conaught w Irlandii); psotna i kapryśna, niekiedy złośliwa, męczy ludzi we śnie, z czasem zastąpiona przez Tytanię (w Śnie nocy letniej Shakespeare'a); jej imię z walijskiego znaczy „dziecko"; w literaturze po raz pierwszy pojawia się w dramacie Shakespeare'a Romeo i Julia , jest tytułową bohaterką poematu romantycznego poety Percy'ego Bysshe Shelleya. „Snadź się królowa Mab widziała z tobą;” Romeo i Julia
królowa Nikotris: popr.: Nitokris, legendarna pierwsza kobieta na tronie starożytnego Egiptu, ostatni władca VI dynastii. Barwną historię o Nitokris przekazał Herodot (Dzieje, II, 100), zaś Maneton uważał, że zbudowała trzecią z największych piramid w Gizie. Współcześnie jej istnienie poddaje się w wątpliwość. „Tylko przypomnij sobie królowę Nikotris za szóstej dynastii albo Makarę, która stworzyła flotę na Morzu Czerwonym!...” Faraon
królową polską: mowa o królowej Jadwidze. „Wielu, których rozum przeprowadził małżeństwo wielkiego księcia Litwy z cudną, młodziuchną królową polską, już pomarło, ale niektórzy żyli jeszcze, i na tych spoglądano ze czcią nadzwyczajną.” Krzyżacy
królowę: dziś popr. forma B. lp: królową. „Pan po wiele razy uściskał i ucałował królowę, wreszcie usadowił ją na tapczanie, a sam usiadł na kamieniu.” Faraon to słowo w 3 lekturach →
królowej piekieł światłość cudna: Królową piekieł mit starożytny przedstawia pod troistą postacią: to jako Prozerpinę, to Dianę, to jako Księżyc. „Lecz nim królowej piekieł światłość cudna” Boska Komedia
królowi polskiemu: chodzi o Stefana Batorego. „Puścił królowi polskiemu;” Pieśni
królowie: to odnosi się do Szaula i Iszboszeta, którzy byli z plemienia Binjamina, zob. Raszi do 35:11. + 1 inne znaczenie „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
królowy daw. forma: dziś popr. forma D.lp.: królowej. „We wszystkich ciężkie jęki wzbudził płacz królowy.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
krom daw., starop.: oprócz. + 2 inne znaczenia „Który nic nie masz, krom rześkości ducha,” Hamlet to słowo w 7 lekturach →
krom klątwy: bez przekleństwa. „Krom klątwy, kto będzie żyw, snadnie sie dopije.” Pieśni
krom winności starop.: bez winy. „Czy mię pokusa łudzi krom winności,” Pieśni
krom wszego starop.: bez żadnego. „Złota to strzała i krom wszego jadu była,” Pieśni
kromia daw.: oprócz. „Nie; nic — kromia sławy!” Grażyna
kromie daw., gw.: oprócz, poza. „No, mówię, niczego, kromie grzechu i obrazy boskiej.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
kromie a. krom daw.: prócz. „Nic kromie udręki wiecznej i czekania na gorsze...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kromwelowscy Anglicy: żołnierze Olivera Cromwella (1599–1658), angielskiego polityka i wybitnego dowódcy, który doprowadził do skazania na śmierć króla Karola I Stuarta (1600–1649) i został lordem protektorem Anglii. „Lud rosły, dorodny, któren gdy go w barwiste kolety przybrano i na modłę cudzoziemską wyćwiczono, bił się tak dobrze jak najlepsi kromwelowscy Anglicy.” Potop
Kronid mit. gr.: przydomek Zeusa (syn Kronosa). + 2 inne znaczenia „Od Feba, co go Kronid z pięknej miał Latony.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Kronida: przydomek Zeusa (syn Kronosa). „Bo Kronida, z którego wyszedł przeznaczenia,” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
kronika: gatunek historiograficzny uprawiany szeroko aż po wiek XVI, do którego myśl historyczna oświecenia odnosiła się krytycznie. „Wchodzi bibliotekarz, pyta się kroniki:” Bajki i przypowieści
Kronion: przydomek Zeusa (syn Kronosa). „Obyś tylko w Itace nie dał mu, Kronionie,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
Kronos mit. gr.: poprzedni władca bogów, ojciec Zeusa, Posejdona, Hadesa, Demeter, Hery i Hestii; zjadał własne dzieci w obawie przed przepowiednią, która mówiła, że zostanie pozbawiony władzy przez swojego potomka; przepowiednia sprawdziła się, ponieważ Reja, jego żona, ukryła Zeusa, dzięki czemu mógł go pokonać, gdy dorósł. + 1 inne znaczenie „Trzech nas miała z Kronosa” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
kropierz: długa kapa osłaniająca konia. „Hojny pan z Taczewa dał mu kropierz na konia, szeroki, bogaty, obszyty na piersiach frędzlą złotą.” Krzyżacy
kropleją: dziś popr. forma: skraplają się. „Kropleją łzami, te, gdy nad brzeg wzbiorą,” Boska Komedia
krośna: dziś zam. r.ż. forma r.n.: krosno, najczęściej w formie lm: krosna; ręczny warsztat tkacki do wytwarzania tkanin. „W dzień powszedni dziewice trudnią się igłą lub krośną,” Konrad Wallenrod
krosna a. krosno: przyrząd do wytwarzania tkanin z przędzy poprzez przeplatanie przez siebie dwóch prostopadłych względem siebie układów nitek: osnowy i wątku. „Za krosnami usiada albo się bawi przędziwem;” Konrad Wallenrod
krosno: urządzenie do tworzenia tkanin. „Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno” Balladyna
krosty gwar.: ospa. „Jakież katusze znosiły kobiety tego klanu pariasów, gdy w ich potomstwo uderzały krosty albo to straszniejsze, co ściśnie w gardle i zadusi nieletnie dzieciątko, niczym bezlitosna kuna, ćkórz, wytracający całe kurniki ptasich piskląt.” Przedwiośnie
Krótka, Nawrot: ulice w Łodzi przecznice ul. Piotrkowskiej. „Pomiędzy Krótką i Nawrotem.” Kwiaty polskie
krótki przeciąg czasu: dziś popr. krótki czas. „Domek był mały, więc w krótkim przeciągu czasu zwiedził wszystkie izby, a nawet i piwnice.” Quo vadis
Krótko odpowiem: w następnych wierszach pięknie i plastycznie przedstawia poeta karę tych, co się dopuścili gwałtu przeciw swojemu życiu, to jest samobójców. Ponieważ samobójca nie oczekując na przyrodzone rozwiązanie powszechnego przeznaczenia, sam siebie strąca w otchłań piekielną, więc i w tym kręgu spada bez oznaczonego miejsca dla siebie, tam, gdzie go wiatr zaniesie. Dusza, którą on środkiem przeciwnym naturze wyzwolił z jej ciała, podobnież przeciw swojej naturze w drzewie uwięziona być musi. Wrodzony ludziom przestrach śmierci, który w chwili poczęcia zamiaru samobójstwa musiał samobójcy wyobrazić się w postaci trupa i po zgonie, w wieczności widzi samobójca blisko siebie w postaci ciała, które kiedyś po sądzie ostatecznym zawieszone będzie na drzewie, co więzi taką duszę. „«Krótko odpowiem.” Boska Komedia
krotochwila daw., starop.: żart, tu: rozrywka. + 1 inne znaczenie „Było w tym coś obłąkanego, widok ten przypominał ponurą krotochwilę i nie rozproszył tego wrażenia jakiś człowiek z pokładu zapewniający mnie poważnie, że tam jest obóz krajowców — nazywał ich nieprzyjaciółmi!” Jądro ciemności to słowo w 4 lekturach →
krotochwile i włosy przypłaci: zabawę przypłaci włosami wydartymi mu w bójce. „Drugi tej krotochwile i włosy przypłaci.” Fraszki
krotochwilny daw.: żartowniś, dowcipny. + 1 inne znaczenie „— Będziesz posługiwał przy śniadaniu mnie i Danusi jako mój dworzanin — rzekła księżna — a nuż zdarzy ci się przypodobać królowi jakowymś krotochwilnym słowem albo postępkiem, którym serce jego sobie zjednasz.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
krotofila starop.: żart, zabawa. „krotofila?...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
krotofila a. krotochwila daw., starop.: dowcip. + 1 inne znaczenie „Uosobioną, głośną krotofilą.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
krotofilnie daw.: żartobliwie. „Tymczasem Zagłoba zbliżył się do Wołodyjowskiego i począł mrugać krotofilnie swoim zdrowym okiem.” Ogniem i mieczem
krotofilnik daw.: żartowniś. „Jeden z nich, znany krotofilnik, przystąpił nawet do niego, chcąc mu przymówić, ale spojrzawszy w oczy pana z Maszkowic, stracił jakoś ochotę i odszedł w milczeniu.” Krzyżacy
krotofilny daw.: skłonny do żartów. „Kraj to spokojny i nikt na was nie napadnie, chyba jakowy dzieciak krotofilny...” Krzyżacy
krotofilny a. krotochwilny starop.: żartobliwy, dowcipny. „Znać żołnierz był z przyrodzenia krotofilny i za kawalerskich lat musiał moc figlów napłatać.” Pan Wołodyjowski
krówki boże: biedronki. „Turkusy, niby krówki boże, zręcznie i zwinnie wpełzały na drzewa koralowe i sfruwały potem z gałązki na gałązkę.” Klechdy sezamowe
krucz: czerń, czarna barwa. „owitą w włosów krucz,” Hymny
kruczek: tu: pogrzebacz. + 1 inne znaczenie „Wczoraj po pożegnaniu się z państwem do swojej izby poszedł i drzwi na kruczek zaszczepił.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
kruczgankach: krużganek to galeria okalająca wewnętrzny dziedziniec, często na każdym z pięter budynku. „A czkając po kruczgankach na miejscach cudownych,” Satyry
kruczyć gw.: burczeć. „A zjem, niezgorzej już mi kruczy w brzuchu po obiedzie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kruk: hebr. עֹרֵב ( orew ): kruk . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Kruny: Krunoi, miasto w Elidzie, jego nazwa znaczy „Źródła". „Że wnet Kruny ominą i Chalkisu wody.” Odyseja
krupy: ziarna kaszy. „Ptastwo piękne, karmione perłowymi krupy.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kruszec: hebr. נְחֻשָׁה ( nechusza ): brąz, miedź . „złamię wyniosłość mocy waszej” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
kruty ne werty z ukr.: dosł. kręć nie wierć; jak się nie obrócić. „— Tu źle i tam źle; kruty ne werty!” Potop
kruż daw., poet.: rodzaj dzbana z szerokim wylewem. + 1 inne znaczenie „I z woli bożej kruż napełnia cały,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
kruż bluszczowy: naczynie z drewna bluszczu. „W kruż bluszczowy lał wino i wodę pospołu” Odyseja
kruża poet.: rodzaj dzbana z szyjką i uchwytem. + 1 inne znaczenie „Nalej winem gliniane mi kruże,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
krużganek łac. claustrum , niem. Kreuzgang, z niem.: długi ganek (zadaszony i podparty kolumnami korytarz usytuowany na zewnątrz budynku) obiegający budynek, zwykle wokół wewnętrznego dziedzińca. + 2 inne znaczenia „Nie kazał jednak drzwi otworzyć, jeno sam wybiegł na krużganek pałacu i stamtąd dumnie i wyniośle spojrzał na Ali-Babę, który wraz z żoną stał na ulicy i radośnie uśmiechnięty witał brata pokłonem.” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →
krwawa rosa starop.: tu: krwawe łzy. „Z oczu płynie krwawa rosa;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
krwawe gody starop.: krwawe święto; czas cierpienia. „Boć mi przyszły krwawe gody:” Lament świętokrzyski
krwawnica łac. Lythrum salicaria: roślina z rodziny krwawnicowatych, szeroko rozprzestrzeniona na świecie na terenach podmokłych. „Ale Winston zauważył, że w szczelinach skał w dole rosną kępki krwawnicy.” Rok 1984
krwawnik: rodzaj rośliny o pierzastych liściach i białych lub różowych kwiatach. + 2 inne znaczenia „Jego rumiana twarz, otoczona pękami siwych włosów nad czołem, na brodzie i na policzkach, była w tej chwili podobna do krwawnika oprawionego w srebro.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
krwie starop. forma D. i Msc. lp, starop. D. lp rodz. ż.: dziś popr.: krwi. „A mocarni są z rodu wszyscy książęta mazowieccy, jako jest wiadomo, że nawet i dzieweczki z tej krwie łacnie podkowy łamią.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
kry starop.: krew. „Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.” Bogurodzica
kryg: ukłon. „Gdy wstąpiła na ganek jedna z najpoważniejszych matron okolicznych, stary cześnik podał jej ramię i z krygami, muskaniem wąsa oraz odrzucaniem wylotów wiódł ją uroczyście przez tłum zgromadzony już nie tylko w bawialni, w alkierzach, w ciasnych i niskich izdeb…” Popioły
krygi daw.: munsztuk koński; tu przen.: karby, surowe zasady postępowania; w krygi (...) ująć : okiełznać, opanować. + 1 inne znaczenie „Orzelski, który po wysączeniu z kieliszka ostatniej kropli likieru i kilku krygach wykonanych przed rumieniącą się Teresą Plińską, drobnymi swymi kroczkami kręcił się dokoła swych leżących na fortepianie skrzypiec, ujął je teraz powoli, z lubością, jak najmils…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
kryjomie: dziś popr. forma: po kryjomu. „Kryjomie pańskie frymarczyłem łaski;” Boska Komedia
kryjomo daw., gw.: dziś: po kryjomu. „Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo, z niczym odeszli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kryjomy starop.: ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu , czyli: skrycie). „Tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome,” Treny
Kryłowa, Iwan Andriejewicz 1769–1844: pisarz i satyryk ros.; autor ponad dwustu bajek satyrycznych, w swej twórczości krytykował stosunki polityczne w Rosji, był rzecznikiem sprawiedliwości społecznej; ukarany czasowym wygnaniem, pod koniec życia pracował jako bibliotekarz w bibliotece publicznej. „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace
kryminał: zbrodnia. „„Prawda, wielki kryminał, ale i plag wiele”.” Satyry
krymka: płytka, ściśle przylegająca do głowy czapeczka bez daszka, zwykle z jedwabiu lub aksamitu, często ozdobiona haftem; pierwotnie część stroju Tatarów krymskich (stąd nazwa), następnie rozpowszechniona w Polsce od XVI wieku; tu: każde nakrycie głowy bez ronda. + 3 inne znaczenia „A wtem drzwi się otworzyły i jakby na dowód, że Pan Bóg Zbyszkowi poczet obmyśli, weszło dwóch ludzi, czarniawych, krępych, przybranych w żółte, podobne do żydowskich kaftany, w czerwone krymki i w niezmiernie szerokie hajdawery.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
krynica daw., poet.: źródło. „Oblanej krynicami, płodnej matki zwierza.” Iliada to słowo w 5 lekturach →
krypa: duża, otwarta łódź, używana do przewozu piasku, żwiru etc. „Wóz, naładowany po wierzch jak krypa walizami, tłomokami, betami, meblami i brzęczącymi naczyniami z aluminium, chwiejąc się, wjechał po deskach na podwórze.” Pożegnanie z Marią
krypka daw.: mała drewniana łódź rzeczna. „Krypka wolno poszła naprzód.” Popioły
kryptoportyk: ukryte przejście. „…w cyrkach, spędzali noce w walących się ustawicznie w zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze s…” Quo vadis
Krysia leśniczanka: operetka Georga Jarno (1868–1920) z librettem Bernharda Buchbindera (1849–1922), której prapremiera miała miejsce w Wiedniu w 1907 r.; w Warszawie grano ją już w 1908 r., a we wznowieniu na scenie Teatru Nowości grał Józef Redo. „Kuplecik z Krysi leśniczanki,” Kwiaty polskie
kryślić: dziś popr. forma: kreślić. „Tak szybko ogień jasnych prąg nie kryśli,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
Krystyn z Ostrowa 1352–1430: marszałek dworu królowej Jadwigi, w bitwie pod Grunwaldem wystawił własną chorągiew. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy
Krystyna Szwedzka 1626–1689: córka Gustawa Adolfa, ostatnia z rodu Wazów, królowa Szwecji w latach 1632–1654, po przejściu na katolicyzm abdykowała na rzecz Karola Gustawa, potem starała się o elekcję kolejno na tron Neapolu i Polski; była mecenasem nauk i sztuk, uczyła się filozofii od Kartezjusza, pisała listy miłosne do jednej ze swoich dam dworu. „— O Krystynie nie masz wzmianki, bo tylko sami mężowie są wyliczeni.” Potop
kryza: kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. „…rebrem haftowaną, rękawy rozwarte i diamentami podpięte na pięknych ramionach, na tych ramionach cudownych; pod szyją miałaś kryzę, maleńki birecik na głowie tegoż koloru, co suknia, a na nim wspaniałe pióro czaple.…” Trzej muszkieterowie
krzak kusso: bariera authelmitica , wspaniała roślina, której ziarna są znakomitym lekarstwem na solitera. Rośnie przeważnie w południowej Abisynii. „— zapytała ukazując na krzak kusso, okryty niezmierną ilością różowego kwiecia.” W pustyni i w puszczy
krzaki dzikiego jaśminu: jasminum trifollatum . „W niektórych miejscach las podszyty był krzakami dzikiego jaśminu, upiętymi w girlandy z cienkich pnączów kwitnących różowo.” W pustyni i w puszczy
Krzciciel: Chrzciciel; chodzi o św. Jana Chrzciciela. „Twego dziela Krzciciela, bożycze,” Bogurodzica
krzcił: dziś popr.: chrzcił. „I u nas, w Zgorzelicach, też bywał, bo jako wiecie, on mi krzcił Jagienkę, którą zawsze bardzo nawidzi i córuchną ją zowie.” Krzyżacy
krzeczek: hebr. כֹּחַ ( koach ): mały gad, rodzaj jaszczurki, kameleon . W innych przekładach: wielka jaszczurka, żółw.
krzeczot daw.: ptak drapieżny podobny do sokoła. + 1 inne znaczenie „Nic im król nie rzekł, chociaż mu dary przywieźli: ścigłe krzeczoty i drogie naczynia.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Krzeczowski a. Krzyczewski, Stanisław zm. 1649: polski szlachcic i rotmistrz husarski rusińskiego pochodzenia, który w 1647 ułatwił Bohdanowi Chmielnickiemu ucieczkę na Zaporoże, a kiedy podczas powstania kozackiego w 1648 dostał się do niewoli tatarskiej, został wykupiony przez Chmielnickiego i przyłączył się do powstańców; przyjął prawosławie i został pułkownikiem kijowskim, zginął w niewoli, śmiertelnie ranny po przegranej bitwie pod Łojowem. „A kto wie także, za kim regestrowi Krzeczowskiego pociągną?” Ogniem i mieczem
Krzemieńczug ukr. Kremenczuk: miasto i twierdza w śr. Ukrainie. „Brzegi za Krzemieńczugiem stały się niższe i otwarte.” Ogniem i mieczem
krzepciej gw., st. najwyższy od przysłówka: krzepko: silniej, mocniej (od przym.: krzepki). „Nie dała się niczemu, co dnia głębiej wrastając w ziemię i krzepciej dzierżąc w garściach rządy, iż ledwie po dwóch niedzielach, a już wszystko szło jej wolą, rozumem a mocą.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
krzepciejszy gw.: silniejszy, mocniejszy (od przym.: krzepki). „aleś ty chyba krzepciejszy niźli Wawrzek z Woli?...” Chłopi, Część druga - Zima
krzepić się: nabierać sił, wzmacniać się. „Krzep się, krzep się, serce moje!” Hamlet
krzesać hołubce: tańcząc, podskakiwać i zarazem uderzać obcasem o obcas. „Krzesał hołubce jak żaden.” Popioły
krzeseł: urzędu senatorskiego. „Przeszedł pan przodków swoich, godzien krzeseł, tronów,” Satyry
krzesiwo: narzędzie do krzesania ognia, pozwalające go rozpalić. „Roeoender wyjął hubkę i krzesiwo, wykrzesał ogień i zapalił ognisko.” Klechdy sezamowe
krzew otulony w słomę: tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o „krzewach w słomianej uwięzi". Słownik języka polskiego , tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł , chachoł etc.: „a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły (...); b) najwyższy snop w mendlu (...) (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul (...); c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu" i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem ) nieznane. „Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; — za oknem ciemno mrok — za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę, w zimową ochronę okryty.” Wesele
krzewie: daw. rzecz. zbiorowy r.n.; dziś: krzewy. „Tymczasem w fosę, między gęste krzewie,” Grażyna
krzewy: dziś popr. forma N.lm: krzewami. „Lwy niosą przez las krzewy gęstymi zarosły:” Iliada to słowo w 2 lekturach →
krzyczącą: tu: rażącą. „I nie byłożby to krzyczącą rzeczą” Hamlet
Krzyczałem z żalu sroższy od żałości: Cały ten ustęp głodowej śmierci Ugolina i jego dzieci dziwnie jest piękny i dramatyczny. Poeta tu jak w ustępie Franczeski umiał w porę zakląć okropność i na tym właśnie cała tajemnica dramatycznej sztuki zawisła. Wielu krytyków rozbiorowi tego ustępu Ugolina pod względem estetycznym i poetycznym swoje pióra poświęciło. „Bo głód był jeszcze sroższy od żałości».” Boska Komedia
krzykać gw.: krzyczeć, pokrzykiwać. „…wygrzanych piachach skroś łąk przejętych zapachem sianokosów; to jakby z ptakami leciał kajś wysoko, górnie nad światem i krzykał z mocą niepojętą do słońca; to znowu jakby się stawał szumem pól, kolebaniem się borów, siłą i pędem wszelakiego rostu i wszystką…” Chłopi, Część czwarta - Lato
krzyki: dziś popr. forma N.lm: krzykami. „Niesfornymi powietrze rozlega się krzyki:” Iliada
krzyki się wzbiły Niech żyje Pankracy: Ukazanie postaci przywódcy rewolucji we wstępie do Części III jako mówcy na zaimprowizowanej ad hoc trybunie przemawiającego do tłumu, a więc jak gdyby od razu we właściwej mu akcji, jest zabiegiem interesującym i może być odczytane jako wskazówka dla inscenizatora. Dokładny opis wyglądu i gestykulacji Pankracego ukazuje go jako wprawnego przywódcę ludu — demagoga. Postać Pankracego przyciągała uwagę wszystkich badaczy Nie-Boskiej komedii , którzy szukali dla wodza rewolucji pierwowzoru. We Wstępie do Nie-Boskiej komedii w wyd. Bibl. Nar. pisze Kleiner, że Pankracy, „odarty z uroku poetyckiego, jest kontrastem bezwzględnym Henryka. Tamten jest wyobraźnią bez serca, on rozumem bez serca (...) Tamten musi być malarsko piękny — on jest posągowo brzydki". Dalej pisze Kleiner, iż Pankracy ma „coś z psychiki Napoleona. I jest, jak Napoleon wobec monarchów, człowiekiem bez przodków, bez wykwintności rasowej, ale czującym, że w nim skupiła się wola zbiorowa" (s. XXXV). Podobnego zestawienia dokonał w połowie XIX w. krytyk „młodoniemiecki", cytowany już A. Jung: „Stary, dumny, upudrowany arystokratyzm, który swoją skłonność do użycia, poetyczne zamiłowania i esprit datuje od czasów Ludwika XIV, zostaje przeniesiony z Paryża do Warszawy i do swoich zamków; demokratyzm, który przenika do szkoły wojskowej w Brienne, zapala prometejską żagiew swej sławy od tulońskich lontów, zostaje przeniesiony na rękach wiwatującego ludu i osadzony na tronie; krótko mówiąc: Mąż i Pankracy, szlachta i Napoleon muszą ulec (...)" (s. 30). Nadanie przywódcy rewolucji imienia „znaczącego" ( Pankracy , z gr.: Wszechwładca) jest jeszcze jednym sposobem charakteryzowania bohatera. „To ich wściekłość, ich kochanie, to władzca ich dusz i zapału — on obiecuje im chleb i zarobek — krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach — „Niech żyje Pankracy!” Nie-Boska komedia
krzykniono: dziś popr. forma: krzyknięto. „«Łapaj!» krzykniono znowu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Krzymiński: w l. 1829–1939 skład win P. A. Krzymińskiego połączony z częścią degustacyjną i niewielką restauracją (tzw. daw. „handelek") przy ul. Trębackiej 15 w Warszawie, obok Hotelu Angielskiego (skrzyżowanie z Wierzbową); do jego bywalców zaliczali się m.in. Kornel Makuszyński czy Ferdynand Ossendowski. Lokal reklamował się jako posiadający „Dokumenty i płynne dowody z roku założenia firmy 1828". W czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 r. budynek został zbombardowany, a po wojnie nieodbudowany. „I subiekt Piotr od Krzymińskiego,” Kwiaty polskie
krzynę daw.: trochę. „— A może wolałbyś spać, bom chciała krzynę ugwarzyć.” Krzyżacy
krzypota daw.: kaszel, u Sienkiewicza konsekwentnie: choroba. „…ibo konną, aż do ostatniego tchu, do której stanie, gdzie mu wskażecie, gdy tylko za łaską i zmiłowaniem bożym dzisiejsza krzypota go popuści.…” Krzyżacy
krzyw daw.: tu: niechętny, zagniewany. „Zych na niego krzyw, opat pewnikiem pomstuje, a że skóra cierpnie, mnie też gniewno, a wszelako pomiarkowawszy, co on miał robić?” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Krzywda moja na ciebie: midrasz uczy, że Saraj skarżyła się: «ciebie winię za krzywdę, której doznaję! Gdy modliłeś się do Boga [o potomka] ( Ks. Rodzaju 15:2) […], modliłeś się tylko dla samego siebie, a powinieneś był modlić się za nas oboje!», zob. Raszi do 16:5.
krzywdęm ci wyrządził daw.: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: krzywdę ci wyrządziłem. „Przebacz mi, waćpan, krzywdęm ci wyrządził;” Hamlet
krzywdować się daw.: czuć się pokrzywdzonym. „I słusznie się krzywdujecie, a jednako z tamtych czterech trzech już nie żywie, a ten stary, który ostał, ledwie także, jako słyszałam, wydarł się śmierci.” Krzyżacy
Krzywonos, Maksym ukr. Krywonis , zm. 1648: pułkownik kozackiego wojska zaporoskiego, jeden z głównych przywódców powstania Chmielnickiego; brał udział m.in. w bitwach pod Żółtymi Wodami, Korsuniem, Konstantynowem i Piławcami, zdobył m.in. Bar, Krzemieniec i Połonne. „W Czerkasach zatrzymał się z głównymi siłami, wysławszy naprzód Tatarów pod Tuhaj-bejem i dzikiego Krzywonosa, którzy dognali hetmanów pod Korsuniem i uderzyli na nich bez wahania.” Ogniem i mieczem
krzywuła: wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. + 1 inne znaczenie „Tymczasem daleko, daleko w głębi puszczy ozwały się rogi kurpieskie, którym z polany odpowiedział krótko wrzaskliwy głos krzywuły — po czym nastała cisza zupełna.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
krzywy daw., starop.: zły; winien (w wyrażeniach typu ja temu nie krzyw : to nie moja wina) + 2 inne znaczenia „Poczet macie: trudnoż tam krzywemu wynić.” Odprawa posłów greckich to słowo w 4 lekturach →
krzyż: tu: dolna część kręgosłupa. „Pismo powiada, że Adam ziemię kopał: kopiąc, musiał ci się schylać, a jakże by się mógł schylić nie mając krzyża?” Hamlet

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.