Litera K

1514 słów, strona 2 z 7.

karruka

rodzaj wozu. „Tu Winicjusz wśród wspaniałych rydwanów spostrzegł pewnego dnia przepyszną, poprzedzaną przez dwa molosy, karrukę Petroniuszowej Chryzotemis, otoczoną przez całe grono młodzieży i starych senatorów, których urząd zatrzymał w mieście.” Quo vadis

karta

tu: karta a. kartka pocztowa. „Ostatnią kartę napisał w styczniu do rodziny.” Medaliony

kartacz z niem. Kartätsche

pocisk artyleryjski składający się z lekkiej obudowy wypełnionej kulkami ołowianymi, służący do zwalczania siły żywej na niewielkich odległościach; od XIX w. zastąpiony szrapnelami i pociskami odłamkowymi. + 2 inne znaczenia „Oto ramię strzaskane ułamkiem kartacza...” Popioły to słowo w 3 lekturach →

kartaczów

dziś popr. forma D. lm: kartaczy; kartacz — pocisk, używany od XV do XIX w., złożony z dużej liczby małych kul ołowianych. „Więc mówię, że do pioruna, do stu tysięcy bomb i kartaczów — ja się nie zgadzam.” Król Maciuś Pierwszy

kartaczowe kule

kartacze to pociski armatnie zawierające w środku odłamki metali lub ołowiane kule rozpryskujące się przy wybuchu. Używane do poł. XX wieku. „„Lud w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w gorącym popiele kartaczowe kule, które gdy w żarze z trzaskiem pękać poczną, co jest całkiem niebieskiemu grzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch już śmiercią gardzący, a i mdłe dziewcz…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Kartagina

starożytne miasto w Afryce Północnej, na wybrzeżu Morza Śródziemnego, założone w IX w. p.n.e. przez Fenicjan. „Tam Wandale wsiedli na okręty, pojechali do Afryki i doszli piechotą pod Kartaginę, gdzie biskupem był święty Augustyn, ten od świętej Moniki.” Pożegnanie z Marią

kartauna z niem.

działo oblężnicze o długiej lufie; tu D. lm utworzony jak dla rzecz. r.m. „O południu patrzym, aż już szańce srogie stoją, a na nich ciężkie działa, kartauny.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

Kartezjusz 1596–1650

francuski filozof, fizyk i matematyk; prekursor geometrii analitycznej; zwolennik racjonalizmu w filozofii, zwany ojcem europejskiej filozofii nowożytnej. „Prosiłem potem gubernatora, ażeby przyzwał Kartezjusza i Gassendiego, i namówiłem ich, żeby przedłożyli swój system Arystotelesowi.” Podróże Guliwera

kartoszka z ros.

kartofel. „A jak me przezywały od kartoszków, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza...” Chłopi, Część czwarta - Lato

karty pisane

malowane, służące do gry. „Lepiej kufla świadomy albo kart pisanych,” Pieśni

karwas gw.

kawał. „— Sam go nie udźwignie bez tylachny karwas drogi.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

karwas (gw.) a. karwasz daw.

tu: połeć, kawał. „…a ostatku postawili wielką michę ze zwojem kiełbas, ubranych jajkami obłupanymi, a na brytfance całą świńską nogę i galanty karwas głowizny — wszystko zaś poubierane jajkami kraszonymi, czekając jeszcze na Witka, by ponatykać zielonej borowiny i tymi zajęczymi…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

karwaser

dom zajezdny przeznaczony głównie dla karawan. „— To idźmy na Bar albo koło Baru; niech tam tych kamienieckich Lipków i Czeremisów dżuma w karwaserach wydusi!” Ogniem i mieczem

karwasz

element zbroi, osłaniający zewnętrzną część przedramienia i nadgarstek. + 1 inne znaczenie „I setki chorągwi zniżyło się do nóg jego, husarie wydały karwaszami dźwięk groźny, kotły huknęły do wtóru okrzykom.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Karwowski, Andrzej 1759–1837

generał major ziemiański w czasie insurekcji kościuszkowskiej. „Objął nad nami komendę generał Kralewski, a po nim Karwowski.” Popioły

karykiel

powóz spacerowy. „Większość miała tu oczekujące przed teatrem powozy, karykle i lokajów ze światłem, ruszono tedy na Plac Krasińskich gwarno i z pieśniami.” Popioły

Karyntia

region w płn. Słowenii, będący częścią historycznej Karyntii, której większa część leży obecnie w Austrii. „Chyżo mijał góry Styrii, Karyntii, przedłużone odnogi Alp Tyrolskich.” Popioły

kaś gw.

gdzieś. „Splezła mi się wstązka kaś —” Wesele

kaś ty jest gw.

gdzie ty jesteś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Ka ty mieszkasz, kaś ty jest?” Wesele

Kasa

egipskie Hardai, gr. Kynopolis, dziś al-Kais, miasto na południe od oazy Fajum, ok. 160 km na południe od Memfis. Stolica 17. nomu Górnego Egiptu, główny ośrodek kultu Anubisa. + 1 inne znaczenie „W ten sposób w ciągu kilku dni zostały napadnięte i zniszczone miasta: Chinensu, Pimat i Kasa na południe do jeziora Moeris.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

Kasandra mit. gr.

córka Priama; zakochany w niej Apollo dał jej dar jasnowidzenia, lecz gdy odrzuciła jego zaloty, sprawił, że nikt nie wierzył w jej wróżby; po upadku Troi przypadła Agamemnonowi jako branka-nałożnica i razem z nim zginęła. + 2 inne znaczenia „Ten chciał pojąć Kasandrę i żeby oszczędzić” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Kasjusz Cherea

trybun wojskowy, zabójca cesarza Kaliguli. „„Będę twoim Kasjuszem Chereą!" — powtarzał sobie, myśląc o Neronie.” Quo vadis

Kassela

też: Casella.

kastalska woda

woda ze źródła Kastalia u stóp Parnasu, siedziby Muz w mit. gr. „Kastalską wodę z rzeki Łódki,” Kwiaty polskie

kasza tatarczana

kasza gryczana. „wyższości pieczonego prosięcia nadzianego kaszą tatarczaną, rozumie się: bez majeranku, nad takimże prosięciem nadzianym innymi substancjami), kiedy indziej zaś ohydnie nieprzystojne — stanowiły jedyną rozrywkę.” Siłaczka

kąsze starop. forma

kąsa. „Bije ten koń i kąsze; spalcie go raczej,” Odprawa posłów greckich

kaszemirowy

dziś popr.: kaszmirowy; zrobiony z delikatnej, szlachetnej wełny. „Obwijając czerwony szal kaszemirowy;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Kaszewski, Kazimierz 1825–1910

krytyk literacki, filolog i tłumacz, szczególnie cenne były jego przekłady dramatów Aischylosa i Sofoklesa. „Kaszewskiego.” Ludzie bezdomni

kaszlać

dziś popr.: kaszleć. „Toteż na stacjach i podczas przypadkowych postojów, w momentach przewidywanych rewizji, wciskał głowę w futra i formalnie dusił się, żeby tylko nie kaszlać.” Przedwiośnie

kaszmir

miękki, wełniany materiał wysokiej jakości; nazwa pochodzi od regionu w Indiach, Kaszmiru, gdzie żyją kozy dostarczające wełny na przędzę kaszmirową. + 3 inne znaczenia „Koronek, wstążek, tiulów, gaz, kaszmirów, atłasów pełno było w szafach i komodach napełniających sobą kilka pokojów obszernej i pięknie urządzonej willi pani Eweliny.” Dobra pani to słowo w 3 lekturach →

kaszta

szuflada drukarska, zawierająca w odpowiednich przegródkach (tzw. króbkach) posegregowane czcionki odpowiednich liter określonego kroju pisma oraz innych elementów (np. justunek) pozwalających składać stronę tekstu przeznaczonego do druku. „W drukarni, znad zecerskiej kaszty,” Kwiaty polskie

kasztan

nazwa psa wzięta od kasztanowatej maści (dawana zazwyczaj koniom). + 1 inne znaczenie „Kasztan, co chciał, u pana swojego wyprosił.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

kasztanowaty

określenie maści (a więc barwy sierści) konia; maść kasztanowata to taka, w której włosy na ciele, w grzywie oraz ogonie konia są brązowej lub złocistej barwy; możliwe są natomiast tzw. odmastki, czyli np. biała skarpetka na nodze lub gwiazdka na czole. „Wóz ten ciągnęła para koników małych, tłustych, z których jeden był kasztanowaty z konopiastą grzywą, a drugi gniady z białymi nogami i białą łatką na czole.” Nad Niemnem

kasztel daw.

zameczek, niewielka twierdza. „— Twoim był, panie, poddanym — rzekł Krzyżak — w twoim księstwie leżą jego ziemie, jego wsie i jego gród, w którym więził sług Zakonu; niechaj więc chociaż ta majętność, niech chociaż te ziemie i ów bezbożny kasztel staną się odtąd własnością Zakonu.” Krzyżacy

kasztelan

średniowieczny urzędnik, odpowiedzialny za ściąganie podatków, obronę i sądownictwo na terenie kasztelanii, to jest jednostki administracyjnej średniego szczebla. + 1 inne znaczenie „Gdy we fraszkach kasztelan drukowany siędzie?” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

kasztelan kijowski

Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ok. 1599–1665), wybitny dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykociński, regimentarz, później także wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; brał udział w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia się w Hymnie Polski. „Dowiedział się jednak, że w Przasnyszu przesadzono może umyślnie tryumf szwedzki; pan kasztelan kijowski nie dostał się wcale do niewoli, ale uzyskał prawo wyjścia z wojskiem, bronią i zapalonymi lontami przy działach z miasta.” Potop

kasztelania

jednostka urzędowo-terytorialna w dawnej Polsce. „Byłoby godne pomieszczenie, bo tam zamki całe z cegły czerwonej, z których by kasztelanie nasz miłościwy król poczynił".” Krzyżacy

katakumby

podziemne cmentarze. Katakumby paryskie są to dawniejsze kamieniołomy, od drugiej połowy XVIII wieku zamienione na zbiorowe cmentarze dla zwłok ekshumowanych z cmentarzy, które zostały zabudowane. Katakumby te tworzą obok kanałów drugie podziemne miasto Paryża. + 2 inne znaczenia „…farsy, gdzie śmierć i handel wiodą wesoły taniec wśród cichej atmosfery nasyconej zapachem ziemi, niby w przegrzanych katakumbach; płynęliśmy wzdłuż bezkształtnego wybrzeża obramionego pianą niebezpiecznych nadbrzeżnych fal, jakby sama przyroda usiłowała odep…” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →

katalepsja z grec.

w medycynie: odrętwienie całego lub części ciała; występuje przy histerii, w letargu, stanach hipnotycznych, przy niektórych chorobach psychicznych. „Myśl w nim ciało przepsuła — należy się bać katalepsji.” Nie-Boska komedia

katar płuc daw. med.

nieżyt, stan zapalny śluzówki płuc. „Z powodu ustawicznego od lat niezdrowia, kataru płuc, powiększenia wątroby, niepokojów serca, pani Cecylia zawsze sobie projektowała, że kiedyś, jak się wreszcie ułożą interesy, „weźmie się do siebie", odbędzie porządną kurację, wyjedzie do jakichś zagraniczny…” Granica

katarakta

zmętnienie soczewki ocznej, które można usunąć drogą operacyjną. + 1 inne znaczenie „Najniższy sługa Pana Hrabiego, muszę jechać zdjąć jednej pani kataraktę.” Nie-Boska komedia to słowo w 2 lekturach →

katarynka

instrument muzyczny, zbudowany na zasadzie pokrytego kolcami wałka melodycznego, miechów i piszczałek wprawianych w ruch korbką. Kataryniarze chodzili po podwórkach, grali popularne melodie, na katarynkach umieszczali często papugi, które ciągnęły losy dla osób pragnących za małą opłatą otrzymać wróżbę i wygrać jakiś drobiazg. Katarynki były bardzo popularne w XIX w. i charakterystyczne dla obrazu miast oraz jarmarków w małych miasteczkach. Dziś rzadko je można spotkać. „Oto — nienawidził kataryniarzy i katarynek.” Katarynka

kategoryczny

tu: zdecydowany. „Nim zdążyli zbliżyć się do sanek, Marcin potrafił zadać matce szereg kategorycznych pytań:” Syzyfowe prace

Kato

Marcus Portius Cato, zwany Młodszym (95–46 p. n. e.), nieprzejednany obrońca ginącego ustroju republikańskiego. Kato zwalczał dyktaturę Juliusza Cezara, a nie chcąc mu ulec odebrał sobie życie. „Był ten czas, kiedy Kato, z poczciwych jedyny,” Satyry

Kato Młodszy 95–46 p.n.e.

rzymski polityk, senator i trybun ludowy, filozof stoicki, stawiany za wzór prawości i cnót obywatelskich; popełnił samobójstwo (przebił się sztyletem), nie mogąc pogodzić się z upadkiem republiki rzymskiej. „…szczęście dosyć długo rozmawiać z Brutusem, który mi powiedział, że jego przodek Juniusz oraz Sokrates, Epaminondas, Kato Młodszy, Tomasz More i on zawsze są w towarzystwie ze sobą; jest to zjednoczenie sześciu mężów, do którego wszystkie wieki świata nie są…” Podróże Guliwera

katodos gr. κάθοδος

zejście, droga w dół. „Sławny katodos?” Popioły

Katon młodszy

po śmierci Pompejusza szczątki wojska rzymskiego prowadził przez piaski libijskie. „Po takim stopa deptała Katona.” Boska Komedia

Katon Starszy 239–149 przed n.e.

rzymski polityk i pisarz, znany między innymi z mądrości i rozwagi. „Walcz jak Achil, radź jak Kato,” Zemsta

katówka

córka kata. „— Co mi tam o katówce prawicie!” Krzyżacy

Katria

góra w księstwie Urbino. „Gdzie jest garb skały Katrija nazwany,” Boska Komedia

Katsushika, Hokusai 1760–1849

jeden z najwybitniejszych i najpłodniejszych japońskich malarzy, twórców barwnych drzeworytów w stylu ukiyo-e (tj. „obrazów przepływającego świata"); znany szerzej w Europie pod swym imieniem Hokusai. „Nie Hokusaje czy Fujity,” Kwiaty polskie

Katylina

Lucius Sergius Catilina (ok. 10–62 p. n. e.) — zrujnowany arystokrata rzymski, organizator spisku przeciw republice, odkrytego i udaremnionego przez Cicerona. Dla Krasickiego był Katylina typem politycznego warchoła. „Miał Rzym swoje Werresy, swoje Katyliny,” Satyry

Katyń

wieś w zachodniej Rosji, w obwodzie smoleńskim. W 1940 roku funkcjonariusze NKWD rozstrzelali tutaj ok. 4400 polskich jeńców wojennych z obozu w Kozielsku. „— To pan do mnie kij przytykasz, jeżeli dobrze zrozumiałem — warknął gburowato chorąży, który czytał niemiecką książkę o Katyniu, i zdjąwszy rogowe okulary z nosa, zamrugał ku mnie zaspanymi oczyma krótkowidza.” Pożegnanie z Marią

Kaukaz

łańcuch górski na pograniczu płd.-wsch. Europy i płd.-zach. Azji; także region geograficzny wokół gór Kaukaz. „Trzeba było być jak ja na Kaukazie!” Pożegnanie z Marią

Kaukonowie

przedgreccy mieszkańcy zachodnich wybrzeży Grecji. + 1 inne znaczenie „Gdzie zbroje przywdziewały do boju Kaukony.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

kawałek chleba nie miałam

dziś popr.: kawałka chleba (...). „Kawałek chleba już też nie miałam.” Medaliony

kawaler

tu: dawna forma grzecznościowa, używana wobec chłopca, zbyt młodego, by zwracać się to niego: pan. „— Czy kawaler chce się bawić w koło?” Król Maciuś Pierwszy

kawaler orderu

tytuł członków zakonów rycerskich oraz odznaczonych orderem. „— Kiepska sprawa — rzekł Atos z uśmiechem — tym razem nie zrobią nas jeszcze kawalerami orderu.” Trzej muszkieterowie

Kawalerowie Mieczowi

niemiecki zakon rycerski założony w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202, w 1237 połączył się z Krzyżakami, zachowując pewną odrębność administracyjną. „…iec miasta i okolicy oswajał się nieco z obczyzną; tu cudzoziemiec zjawiał się tylko pod postacią Krzyżaka lub Mieczowego Kawalera, niosących w głuche leśne osady ogień, niewolę i chrzest z krwi, więc wszystko tu było grubsze, surowsze i bardziej do dawnych cz…” Krzyżacy

kawalkata z wł. cavalcata , z fr. cavalcade

kawalkada, grupa jeźdźców. „Obok licznych magnackich kawalkat ciągnęły i szczuplejsze dygnitarzy powiatowych i ziemskich.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kawalkator

zawodowy trener i ujeżdżacz koni, szczególnie ceniony w Rzeczypospolitej szlacheckiej. „Był prócz nich i pan Kulwiec-Hippocentaurus, wzrostem Kokosińskiemu równy, siłą jeszcze go przewyższający — i Zend, kawalkator, który zwierza i wszelkie ptactwo udawać umiał, człowiek niepewnego pochodzenia, choć się szlachcicem kurlandzkim powiadał; będąc bez…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

kawka

nieduży, czarno-szary ptak z rodziny krukowatych. „A nie ma jednéj kawki w powietrzu, która by nie spała przez jedną noc życia w spokojnym gnieździe.” Anhelli

kawon

arbuz. „…u, przyniósł po chwili posiłek: więc gorzałkę, wędzone mięso, chleb, nieco bakalii i kilka przygarści suszonych ziarnek od kawonów, wielce — obok ziarnek słonecznikowych — ulubionego przez wszystkich Tatarów przysmaku.…” Pan Wołodyjowski

kaz gw.

gdzież. „kaz się tylo luda zmieści?” Wesele wszystkie 3 wystąpienia →

kaz ta gw.

gdzież to. „kaz ta, zaś ta, cyli zginoł,” Wesele

Każ więc sobie zawczasu dzwonić

w domyśle: na pogrzeb. „Każ więc sobie zawczasu dzwonić z przezorności.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

każą palić

wiele pism filozofów Oświecenia godzących w podstawy systemu feudalnego i przygotowujących grunt rewolucji burżuazyjnej palono na stosie, a autorów i drukarzy prześladowano. „Dawać pismom stąd wybór, iż je każą palić,” Satyry

kazać

tu: rozkazywać, przemawiać. „przeze mnie każe!” Noc listopadowa

kazamaty

ciężkie więzienie, zlokalizowane w podziemiu. + 1 inne znaczenie „Możliwe, że osoba przy sąsiednim stoliku to szpieg myślopolicji i że w ciągu trzech dni Winston wyląduje w kazamatach Ministerstwa Miłości.” Rok 1984 to słowo w 2 lekturach →

kazanie na górze

według ewangelii św. Mateusza (V. 39) w kazaniu tym Chrystus miał powiedzieć: „Żebyście się nie przeciwili złemu, ale kto by cię uderzył w prawy policzek twój, nadstaw mu drugi". „Zbawiciel świata w kazaniu na górze nauczył świat, że nawet złemu oczywistemu nie należy przeciwić się siłą.” Przedwiośnie

każcież daw.

konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż ; znaczenie: każcie zatem, każcie koniecznie. „Tak bezpośrednio przybywacie, każcież,” Hamlet

każde miejsce w niebiosach jest rajem

Wszędzie jest niebo, gdzie mieszkają duchy niepotrzebujące oczyszczenia przez pokutę, i raj jest wszędzie, gdzie jest niebo. W dowód tego spotykamy duchy z tej najleniwszej sfery aż w Empireum na wysokości róży niebieskiej. „Że każde miejsce w niebiosach jest rajem,” Boska Komedia

każdej chwili

dziś: w każdej chwili. „Ocknął się Ali-Baba ze swego zachwytu i oczarowania i pomyślał, że, póki czas, trzeba jaskinię opuścić, bo zbójcy każdej chwili mogą powrócić i zastać go wśród swoich skarbów.” Klechdy sezamowe

Każdej roboty pomóc starop.

pomóc w każdej robocie, przy każdej robocie. „Każdej roboty pomóc, do każdej posługi” Treny

każdemu panującemu

gdy mowa w Werterze o panujących, książętach itp., trzeba uprzytomnić sobie stosunki polityczne ówczesnych Niemiec, rozdrobnionych na mnóstwo państewek, nad którymi panowali udzielni książęta, hrabiowie itp. Każdy z nich miał swój dwór, swoich zaufanych urzędników itd. „Jeśli młodzieniec tej rady usłucha, to wyrośnie niezawodnie na użytecznego człowieka i można by zalecić każdemu panującemu, by obdarzył go stanowiskiem w kolegium.” Cierpienia młodego Wertera

każden

dziś popr.: każdy. „Oboje królestwo Litwę ochrzcili i każden tam Chrystusa Pana wyznawa, chociaż nie każden umie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

każdom gw.

każdą. „Ja tu każdy kąt wiem na pamięć, wszędy po ciemku bym trafił, każdom grudę ziemi własną ręką obrócił, a wy mi gadacie: „Sprzedaj i idź w świat!".” Placówka

każdy [innego] znaczenia sen

«[Każdy z nas śnił] sen, pasujący do wyjaśnienia, które zostało nam dane, [a wyjaśnienie było] spójne ze snem», zob. Raszi do 41:11. „Faraon rozgniewał się był na sługi swoje, oddał mnie pod straż do domu naczelnika przybocznej straży, — mnie i przełożonego piekarzy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Każdy się mu poświęcić swe włosy wyściga

obcinanie włosów to jeden z obrzędów pogrzebowych obowiązujących w starożytnej Grecji. „Każdy się mu poświęcić swe włosy wyściga.” Iliada

Każdy swojej

w domyśle: towarzyszce, kobiecie. „Każdy swojej włóż w ucho leda co,” Pieśni

każdy, kto ma sprawiedliwą

każdy, kto ma słuszność. „Grek u mnie każdy, kto ma sprawiedliwą.” Odprawa posłów greckich

każe

słowo każe dodane przez Cylkowa. „I postąpi z tym cielcem jak postąpił z cielcem za grzesznym; tak samo postąpi z nim — i tym rozgrzeszy ich kapłan, i odpuszczonym im będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

każe, rozserdywsia ukr.

mówi, że się rozgniewał. „Deputacja wypadła na majdan, krzycząc do tłumów, że nie będą z Lachem igrały, bo to jeniec Tuhaj-beja, a Tuhaj-bej każe, rozserdywsia!” Ogniem i mieczem

każęć

każę ci. „W imieniu księcia każęć być posłusznym.” Romeo i Julia

kazerna niem. die Kaserne

koszary. „A ty w stajni, w kazernie musztrować szeregi...” Kordian

kazić daw.

zaburzać, zanieczyszczać. + 1 inne znaczenie „nie przebrałże miary ten ksiądz, zasiewając złe ziarno i każąc czystość dusz tych maleńkich?” Anhelli to słowo w 2 lekturach →

kazić w zdrowiu starop.

psuć zdrowie; tu: odbierać zdrowie, odbierać życie. „Wszytki liszki w zdrowiu każę;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Kazimierz Wielki 1310–1370

ostatni król Polski z dynastii Piastów (od 1333), znacząco poprawił sytuację gospodarczą kraju i standardy cywilizacyjne. „Jakkolwiek po zniszczeniu, pożodze i rzezi, którą w 1331 roku wyprawili w Sieradzu Krzyżacy, Kazimierz Wielki odbudował zrównane z ziemią miasto — nie było ono jednak zbyt świetne i nie mogło iść w porównanie z innymi grodami Królestwa.” Krzyżacy

Kazimierzowe

aluzja do panowania Kazimierza Wielkiego (1310–1370) i poprawy standardów cywilizacyjnych w Polsce za jego czasów. „— Kazimierzowe to królewskie gospodarstwo — rzekła księżna — ale też żyć tu i nie umierać.” Krzyżacy

kaźń starop., daw.

nakaz, rozkaz, wyrok skazujący, kara; przez dzięki kaźnią rozdzielę : wbrew woli rozdzielę nakazem. + 2 inne znaczenia „Wreszcie spóźnione wywołali kaźnie.” Antygona to słowo w 3 lekturach →

kaznodzieja

tu: wymowny obrońca.

każolować daw., z fr.

pieścić, schlebiać, ujmować pochlebstwem. „Z czystych ochron i przedszkoli, gdzie był myty, kąpany i żywiony, przechodził bez protestu do dusznych kuchen, skąd go natychmiast wraz z matką wyrzucano, do szpitala, gdzie go każolowano, albo do sutereny Wylamów, w brud, ciemności, przekleństwa i nędzę.” Granica

kazualność

tu: oparcie się na przypadku; precedens. „Gdzież się podziały jego kruczki i wykręty, jego ewentualności, jego kazualności i matactwa?” Hamlet

kazuista

człowiek stosujący kazuistykę: drobiazgowe rozważanie szczegółowych problemów, najczęściej moralnych lub prawnych, poprzez podciąganie ich pod zasady ogólne, pot.: pokrętne argumentowanie w celu uzasadnienia założonej z góry tezy. „…ramis spoglądał na zegarek, wstawał z wdzięcznym uśmiechem i żegnał towarzystwo, aby pójść, jak mówił, na naradę z pewnym kazuistą, z którym miał się spotkać.…” Trzej muszkieterowie

kazujecie gw.

każecie; przykazujecie. „to mnie kazujecie leżeć,” Wesele

kcęć starop.

konstrukcja z wzmacniającą partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: chcę ci. „Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;” Lament świętokrzyski

kcęć wam skorżyć krwawą głowę starop.

chcę się wam poskarżyć, [jaką mam] znękaną głowę (jak bardzo jestem stroskana). „Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;” Lament świętokrzyski

kces gw.

chcesz. „jak kces gęby, na —” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →

kcieć gw.

chcieć. „Nie bedzies kcieć jutro wstać;” Wesele

kcioł gw.

chciał. „ledwo przysed, juz by kcioł.” Wesele

Kebryjon

powoził rydwanem Hektora. „Konie Kebryjonowi” Iliada

kędy daw., gw., dawn., daw.

gdzie, dokąd, którędy „A kędy tknęła ziemię słoneczna szata, tam podnosiły się drżące trawy, nabrzmiewały lepkie pęki, chlustały zielone pędy i szeleściły listeczki nieśmiałe.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 13 lekturach →

Kędy „si" dźwięczy

Wyrażenie powyższe odnosi się do tego, że w języku włoskim si znaczy „tak". „Kędy si dźwięczy tak miękkimi głoski;” Boska Komedia

kędyś daw.

gdzieś. + 1 inne znaczenie „Przywoźne kędyś aż od ziemi końca,” Grażyna to słowo w 4 lekturach →

kędzierz

kręcone włosy. „Próżno chcę ugłaskać pozłocisty kędzierz!” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

kędzierze starop.

kędziory, do których porównano fale morskie. „Teraz kędzierze nastrzępi, w godzinie” Pieśni

kędziory

dziś popr. forma N.lm: kędziorami. „Miękka wełna krętymi kędziory się wije.” Iliada

Kefallenowie

lud sąsiadujący z Itaką. „Walecznych Kefallenów otoczony ludem;” Iliada

kefija z arab.

chusta arabska. „Blaski dzienne grały na białych płótnach, na bombiastych zawojach, na różnobarwnych kefijach, na ostrzach hełmów, chorągwi i dzirytów, zatapiając wszystko — i obóz, i namioty, i ludzi, i stada — w morzu jasnego światła.” Pan Wołodyjowski

kein Angst

żadnego strachu. „Ale to nieprawda, wybiórki nie będzie, keine Angst.” Pożegnanie z Marią

keine Angst! niem.

bez obaw! „— Keine Angst! — odkrzyknął mi już z dworu.” Pożegnanie z Marią

keine Leute niem.

żadnych ludzi. „— Keine Leute — roześmiał się szeroko żołnierz.” Pożegnanie z Marią

Kenejczyka

«Tu wymienione jest dziesięć ludów, a [Bóg] dał im ziemię jedynie siedmiu ludów. Te trzy [pozostałe, których ziemia nie była dana Israelowi]: Edom, Moab i Amon to [tutaj] Kenejczyk, Kenizejczyk i Kadmonejczyk, ci zostaną ujarzmieni w przyszłości (zob. Izajasz 11:14)», zob. Raszi do 15:19. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Kenig Józef 1821–1900

redaktor zachowawczej »Gazety Warszawskiej« w latach 1859–1889. „I gdyby nie Kenig albo poczciwy Sulicki, to człowiek przestałby wierzyć w sprawiedliwość boską.” Lalka

Kentaur mit. gr.

centaur, stworzenie z ludzkim tułowiem na końskim korpusie. „Winem spity Eurytion, Kentaur w świecie głośny,” Odyseja

kepi

sztywna czapka wojskowa o kształcie walca, z czworokątnym daszkiem. „Czerwone kepi, ozdoba muzułmańskich oddziałów SS, zsunęła mu się na ucho.” Pożegnanie z Marią

Kercelak

duże targowisko w Warszawie na Woli, działające w latach 1867–1944. „Jeżeli przejść prosto ulicę, na której mieszka Dżek, i potem skręcić na prawo do rogu drugiej ulicy, a potem na lewo iść — iść i iść — to się dojdzie do placu, który się jakoś nazywa, ale my dla wygody nazwiemy go Kercelakiem.” Bankructwo małego Dżeka

kernowie

lekkozbrojna najemna piechota irlandzka. „Przyzwał do siebie z zachodnich wysp kernów” Makbet wszystkie 2 wystąpienia →

Kery mit. gr.

boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. + 1 inne znaczenie „Kery, sine dajmony,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

keryks gr.

urzędnik publiczny, pośrednik między stronami sporu bądź między ludźmi a bogami, uznawany za nietykalnego; polskim odpowiednikiem byłby herold lub woźny. „Keryksi, czeladź: jedni mieszali na poły” Odyseja wszystkie 15 wystąpień →

kęs daw.

hebr. פַּת ( pat ): ‘kawałek, kęs, porcja’ [chleba]. Radak komentuje, że Abraham obiecał kawałek chleba, a przygotował obfitą ucztę. «Stąd [nauka], że sprawiedliwi mówią miało, ale robią dużo», zob. Radak do 18:5. + 2 inne znaczenia „i kęs przystaje, czatująca.” Noc listopadowa to słowo w 3 lekturach →

kęs czasu daw.

długo. „Ale żem też dziecka kęs czasu nie oglądał, pozwólże mi dziewkę obaczyć i pobłogosławić.” Krzyżacy

kęsim z tur., z tur. kesim : ucięcie

ścięcie głowy, śmierć. + 1 inne znaczenie „— Chan wam obiecał, że wszyscy będziecie kęsim.” Ogniem i mieczem

Ketura

midrasz utożsamia ją z Hagarą, zob. Raszi do 25:1, ale Ibn Ezra dowodzi, że była to inna kobieta, zob. Ibn Ezra do 25:1.

khmasin

wiatr również południowo-zachodni, wiejący tylko na wiosnę. „Idzie z zachodu i południa, ale on nie bywa tak wściekły jak khmasin.” W pustyni i w puszczy

kibić daw., przestarz.

talia. „— Do ramienia mi dostaje, gdy kibić prostując, głowę na karku wygodnie osadzi — wytłumaczył Dziura.” Klechdy polskie to słowo w 4 lekturach →

kibitka z ros.

tu: karetka więzienna; kryty, zamykany, czterokołowy wóz konny. „Zmarszczył brwi, — i tysiące kibitek wnet leci;” Reduta Ordona

kicha

staroż. Grecy uważali kichnięcie za dobra wróżbę. + 1 inne znaczenie „To co ja bede kichę ciachał?” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

kichnął jak z moździerza

potężnie, głośno. „Wtem załechtała słoma w nos Podziomka, tak iż nie mogąc sobie żadnej rady dać, kichnął jak z moździerza.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kiczki

rodzaj gry (podbijanie jednej pałeczki drugą). „Gry w piłkę, w pasek, w jakieś kamyki, „kiczki", w wyświechtane gruzińskie kostki.” Przedwiośnie

kieb a. kieby gw.

niby.

kieby gw., daw., gw.

jakby, niby. + 1 inne znaczenie „Leżał na twarzy, jak był padł w skonania czasie, a rozkrzyżowany kieby w tym ostatnim dusznym i gorącym pacierzu.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

kiedy

dziś: kiedyś. + 2 inne znaczenia „Przestań też kiedy za macierzą chodzić,” Pieśni to słowo w 4 lekturach →

Kiedy człowiek sumnienia całego

kiedy człowiek ma czyste sumienie. „Kiedy człowiek sumnienia całego” Pieśni

kiedy niekiedy

czasem. „Kiedy niekiedy któryś z kosiarzy zatrzymywał się, wydobywał osełkę z drewnianego kubła przyczepionego z tyłu do paska i obtarłszy kosę trawą, ostrzył ją zgrabnie.” Syzyfowe prace

Kiedy po wolej świat mamy

kiedy świat jest przychylny naszej woli, naszym życzeniom. „Kiedy po wolej świat mamy, a głowa” Treny

Kiedy ranne wstają zorze

pierwsze słowa Pieśni porannej , popularnej pieśni religijnej Franciszka Karpińskiego. „Pani Żancia chodziła za nim, śpiewając „Kiedy ranne wstają zorze", i śledziła, czy nie zostawił gdzie kurzu.” Granica

Kiedy z Egiptu szedł lud Izraela

Początek to jest 114 psalmu Dawidowego. „Kiedy z Egiptu szedł lud Izraela:” Boska Komedia

Kiedy z Latony zwyciężył blaskami

W porównaniu dnia z nocą wiosennym i jesiennym, kiedy słońce stoi w znaku zodiakowym Barana lub Wagi, księżyc wtedy stoi na przeciwległym punkcie widnokręgu, i oba razem tworzą jakby kształt szali, jaką zenit równoważy. Ta chwila równowagi słońca i księżyca trwa niedługo, przez chwilę, gdy jedno światło zachodzi, a drugie wschodzi. Poeta przez to porównanie mówi, że Beatrycze tak krótko spoglądała na punkt światła, to jest na Boga. „Widnokrąg wspólnym pasem opromienią,” Boska Komedia

Kiedyście pierwszą równość tu uczcili

Tą pierwszą równością jest sam Bóg, jako początek harmonii wszech rzeczy. Kto tę pierwszą równość uznał, w tym miłość i mądrość są w równowadze. „Kiedyście pierwszą równość tu uczcili,” Boska Komedia

kiedyśmy polecieli

dziś: kiedy polecieliśmy. „— Już mieliśmy nauczkę wtedy, kiedyśmy niepotrzebnie tak daleko za nieprzyjacielem polecieli.” Król Maciuś Pierwszy

kiedyśmy się spotkali

dziś raczej: kiedy się spotkaliśmy. „Pragnę, abyś stał się żywy, jak dawniej, kiedyśmy się spotkali w ogrodzie.” Klechdy sezamowe

kiej gw., daw.

kiedy; tu: przecież. + 3 inne znaczenia „…ździebko z powodu niedzieli, jaże dopiero Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik tknęło.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 7 lekturach →

kiej niekiej gw.

niekiedy. „Nasłuchiwała z bijącym sercem, ale cały dom spał głęboko, nawet dzieci nie matyjasiły, noc była głucha, chociaż widnawa, gwiazdy zaglądały w okna i niekiedy poszumiały drzewa, gdyż jakoś od samego północka podniósł się wiater przedmuchując kiej niekiej.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →

kiejby gw.

gdyby. „Zaś kiejby nie chwaciło, to se resztę odsiedzi w kreminale — gadała Jagustynka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

kiejbyśmy

gdybyśmy. „Kiejbyśmy byli sami!...” Wesele

Kiejdany lit. Kėdainiai

miasto w środkowo-zach. części Litwy, położone nad rzeką Niewiażą, ok. 40 km na płn. od Kowna. „Pewnie i w Kiejdanach takiego nie ma!” Potop wszystkie 21 wystąpień →

kiejś gw.

kiedyś. „— Muszą być gdziesik, szukają klucza od wozów, którego byli kiejś pożyczyli Maciejowi — objaśniała, nie podnosząc oczu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

kiejście leżeli gw.

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: kiedy leżeliście; tu: 2 os. lm w funkcji formy grzecznościowej. „Nie baczycie, jakem to przy was dulczyła, kiejście leżeli w połogu.” Chłopi, Część czwarta - Lato

Kiejstut ok. 1310–1382, ok. 1308/1310–1382

książę trocki, syn Giedymina; rządził Litwą wspólnie z bratem Olgierdem od 1345; wielki książę litewski 1381–1382. W 1381 r. popadł w konflikt ze swoim bratankiem, Władysławem Jagiełłą, który uwięził stryja w Krewie, a następnie najprawdopodobniej kazał zgładzić. Z małżeństwa z Birutą, która wcześniej była kapłanką Praurimy w Połądze, Kiejstut miał synów Witolda i Zygmunta oraz córki Danutę Annę i Ryngałłę. + 1 inne znaczenie „Tak to modliła się urodzona w pogaństwie córka Kiejstuta, która choć w życiu codziennym równie jak i wszyscy ludzie tych czasów po przyjacielsku i poufale wspominała imię Boże, jednakże w domu Pana z dziecinną bojaźnią i pokorą wznosiła oczy ku tajemniczej i n…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Kiejstutówna

córka Kiejstuta (ok. 1310–1382): księcia trockiego, wielkiego księcia litewskiego w ostatnich latach życia, skonfliktowanego z Władysławem Jagiełłą i uwięzionego przez niego w Krewie, gdzie zmarł. „— Księżna Anna Danuta — mówił jeden z mieszczan — toć to Kiejstutówna, żona Janusza Mazowieckiego.” Krzyżacy

kiela gw.

kiedy. + 1 inne znaczenie „Leżał już tak całe trzy niedziele, od kiela go z lasu przywieźli.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

kiełb

rodzaj słodkowodnej ryby; tu daw. forma kiełby , dziś B.lm: kiełbie. + 2 inne znaczenia „Szczuka ja, a oni kiełbie — myślał.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

kielce

zgrubienie do: kły; wielkie kły, wielkie zęby. „Zaraz się tedy porwał w wielkim gniewie, a jako był nie tylko okrutny, ale i przewrotny ów niecnota, zazgrzytał w kielce i wrzaśnie:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kiele gw.

koło. „Potem zaś krzątając się pilnie kiele narządzania obiadu, opowiadała z wolna wszystko, co się stało we wsi przez zimę, a czego Agata zgoła nie wiedziała.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

kielec daw.

kieł dzika lub konia. „Już mi ta jeden orał kożuch na plecach to prawym, to lewym kielcem, i deptał po mnie raciami: z tego wiem, co taki ma w sobie za siłę!” Popioły

kielich

„Ojcze mój, jeśli można, niechaj odejdzie ode mnie ten kielich" (Mt 26:39). „Ale, jeśli kielich zesłany Bogu z nieba był zbyt gorzki dla jego ludzkich ust, to po cóż ja mam udawać i twierdzić, że mój kielich ma smak słodki?” Cierpienia młodego Wertera

kiełznać

wkładać do pyska końskiego kiełzno, element uprzęży służący do kierowania koniem. „Jazda dociągała popręgów u siodeł i kiełznała konie, piechota rozbierała muszkiety stojące w kozłach przed domami, do wozów zakładano konie.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

kiep daw., przestarz.

głupi człowiek. + 1 inne znaczenie „Kiep ten, kto da” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

kiepełe a. kiepeła gw.

rozum, spryt. „— Mateusz ma kiepełe: mądrą radę daje.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

kiepkować

żartować. „Kiepkują ze mnie ludzie, że kochliwa jestem, ale o to mnie bynajmniej!” Nad Niemnem

kierat

dawniej urządzenie poruszane przez konie lub woły, chodzące w koło; powtarzający się, monotonny obowiązek. „Występowali w nim biskupi w szatach z batystowymi rękawami, sędziowie w gronostajach, pręgierz, dyby, kieraty, kańczugi, a także bankiety Lorda mayora i całowanie stóp papieża.” Rok 1984

kierdel

stado owiec. „Pytał się i odpowiadał sobie, że pewno kierdele zeszły w dół, a bace idą przy koniach, perciami.” Popioły

kiereja z tur. kereke, daw.

opończa, szuba, luźny płaszcz męski noszony w Polsce przez szlachtę w XVI-XVIII w. + 1 inne znaczenie „Jeździł niegdyś czwórką wałachów i wspaniałymi saniami, z furmanem w złotawej liberii, otulał się niegdyś kiereją, srogimi niedźwiedziami podbitą...” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →

kierejka daw.

strój wierzchni tureckiego kroju, płaszcz podbity futrem. „Ale potem i dla swoich był ciężki, swawolił okrutnie, kondemnatami instar pana Łaszczą mógł sobie kierejkę podszyć, a już w Kiejdanach całkiem się pogrążył.” Potop

kierezja

sukmana. „Zabłysły kółka pasów, barwne kierezje, wyszywane gorsety, białe rękawy koszul.” Popioły

kierezja a. karazja

sukmana granatowa z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftami i błyszczącymi blaszkami, opadającym nisko na plecy; kierezja i rogatywka czerwona, „krakuska", należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa. „wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych wstążek, pawich piór, kierezyj, barwnych kaftanów i kabatów, nasza dzisiejsza wiejska Polska.” Wesele

kiermasz

uroczysty obchód rocznicy poświęcenia kościoła połączony z odpustem i najczęściej z jarmarkiem. „Może go i ksiądz pleban użyć do kiermasza.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

kierownik daw.

dyrektor szkoły. „A potem już wszyscy umieli — i sam kierownik zapowiedział, że dosyć, bo będzie sadzał do kozy.” Bankructwo małego Dżeka

kierz daw., reg.

krzew, krzak. „A potem Jagnę wiedli drużbowie — szła bujno, uśmiechnięta przez łzy, co jej jeszcze u rzęs wisiały, weselna niby ten kierz kwietny i kiej słońce ciągnąca wszystkich oczy; włosy miała zaplecione nad czołem, w nich koronę wysoką, ze złotych szychów, z pawich ocz…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 10 lekturach →

kierzanka gw.

drewniane naczynie do ubijania śmietany na masło. „Z nieśmiałością przesunęła się przez sień, rozglądając się po podwórzu — tylko dziewka siedziała przed kuchnią z kierzanką między kolanami, masło wybijając, i oganiała się gałęzią przed muchami.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

kiesa

woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. „Jeśli chcesz kiesy po wierzch pełnej srebra;” Balladyna

kieska

woreczek z pieniędzmi. „Zadzwonił kieską, pomału:” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

kieszenię daw. forma

dziś B.lp: kieszeń. „biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię” Balladyna

kijam przywiózł

konstrukcja w ruchomą końcówką czasownika, inaczej: kija przywiozłem. „— Kijam przywiózł!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

kijanka

tu: drewniany przyrząd (płaski kij) służący niegdyś na wsi do prania w rzece. Kijanką uderzało się bieliznę, w bieżącej wodzie rzeki wypłukując brud. + 1 inne znaczenie „Staw pomrukiwał głucho, a czasami chlustał wodą o brzegi, na których gdzieniegdzie wśród czarnych, pochylonych olch i wierzb rosochatych czerwieniły się kobiety pierące szmaty — kijanki trzaskały zajadle po obu brzegach.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →

kijaszek z jeżem

dawnym zwyczajem wędrowni żebracy nabijali na koniec kostura, którym się podpierali, skórkę jeża, która służyła im do obrony przed napastliwymi psami. „Zebrała drżącymi rękami torby i kijaszek z jeżem na końcu, przeżegnała się i poszła szeroką, wyboistą drogą ku lasom; raz wraz tylko odwracała się ku wsi, ku polom, na których kopano kartofle, i na te dymy pastusich ognisk, co się snuły nisko nad ścierniskami…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

kije, które w koła gospodarstw włażąc ...

nawiązując do wyrażenia: „wtykać kij w szprychy", czyli przeszkadzać, uniemożliwiać jakieś działanie, autorka metaforycznie pisze o represjach stosowanych po upadku powstania styczniowego przez administrację carską w stosunku do polskich właścicieli ziemskich. „Nastała była mianowicie pora niezmiernych urodzajów na te kije, które w koła gospodarstw wszelkich włażąc, czyniły je podobnymi do wozów przebywających pewnego gatunku jesienne drogi, kiedy to koła po osie, a konie po golenie w gęstym błocie grzęzną.” Nad Niemnem

kijmi

dziś popr.: kijami. „Lecz gdyby, zamiast walczyć, zaczął czekać na opiekę waszego boga, już dawno nad brzegami Nilu Egipcjanin chodziłby tylko z kubłem i cegłą, a nędzni Hetyci z papirusami i kijmi!” Faraon

Kikimora mit. sł.

w wierzeniach słowiańskich szkodliwy duch domowy, przybierający najczęściej postać małej kobiety. „Pterofiksem, Kikimorą,” Bal w operze

Kikonowie

sprzymierzeńcy Trojan. „I rzekł, wodza Kikonów” Iliada

kilim

ozdobny, kolorowy dywanik, najczęściej wieszany na ścianę. + 1 inne znaczenie „Będą je okrywały proste kilimy...” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

kilimek

mały kilim: dwustronny dywan do dekoracji ścian i podłóg. „…matki i swań kończyła napełniać go skarbami, które z sobą uwieźć miała: kraciastymi i pasiastymi spódnicami, fartuchami, kilimkami własnej roboty, motkami uprzędzionych przez siebie nici lnianych i wełnianych, ścianami utkanych też w domu grubszych i cieńszych…” Nad Niemnem

kilką

dziś popr. N. lm r.m.: kilkoma. „Wojski, Tadeusz, Hrabia, z kilką obławników.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kilka mil od niedawno wybudowanej kolei

mogła to być tzw. Kolej Nadwiślańska, łącząca Warszawę z Lubelszczyzną (otwarta w r. 1877). „Późnym zaś wieczorem wyjechał do prezesowej, której majątek leżał o kilka mil od niedawno wybudowanej kolei.” Lalka

kilka tort

dziś: kilka tortów. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia

kilkodniowy

dziś popr.: kilkudniowy. „Stary Zachar odjechał na powrót do Kijowa po kilkodniowym odpoczynku, a tymczasem przyszła wieść, że komisarze wrócili bez wielkich nadziei pokoju, a nawet w zupełnym prawie zwątpieniu.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

kilkoro chartów

dziś popr. forma B. lm: kilka chartów. „Trzymał kilkoro chartów: co to za męczarnie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kilku laty starszy

dziś popr. forma: o kilka lat starszy. „Z kobietą kilku laty starszą!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kilkudziesiąt

dziś popr. forma D. lm: kilkudziesięciu. „Blask latarek i wniście kilkudziesiąt ludzi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

kilkumorgowa

od: morga, miara powierzchni ziemi, wynosząca 0,56 ha. „Na kilkumorgowej przestrzeni wznosił się tu pagórek najobrzydliwszych śmieci, cuchnących, nieomal ruszających się pod słońcem, a o kilkadziesiąt kroków dalej leżały zbiorniki wody, którą piła Warszawa.” Lalka

kilkunaścioro

dziś: kilkanaścioro, tu (o zwierzętach): kilkanaście. „Choć mówiło doświadczenie, że i tej nocy kilkunaścioro ich musi zginąć, ażeby nie pomarły drapieżniki.” Faraon

Killa

miasto obok Chryzy. „Co masz Tened i Killę pod możną opieką:” Iliada

kim jid.

chodź, pójdź.

kim byłeś ...

Publiusz Stacjusz, duch tu mówiący, był współczesnym z Tytusem, zdobywcą Jerozolimy, który umarł w 81 roku po Chrystusie. Stacjusz, jeszcze będąc młodzieńcem, przybył do Rzymu, swoim talentem poetycznym zwrócił na siebie uwagę dworu i łaskę Domicjana pozyskał. Głównym jego dziełem jest Tebaida , w której zdobycie Teb opiewał; z drugiego dzieła pod tytułem Achilleida pozostał tylko ułamek; śmierć poety przerwała tę pracę, albowiem umarł w 31 roku swojego życia. Dante mylnie nazywa go Tolozanem; zapewne za jego czasów jeszcze nie było wiadomym, że Stacjusz urodził się w Neapolu. „— «Gdy dobry Tytus był z nieba wybrany,” Boska Komedia

kimeryjskie krainy

krainy nieprzeniknionych ciemności, tu: miejsce przebywania dusz zmarłych. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

Kimmeryjscy... mieszkańcy

Kimmeryjczycy, tracko-irański lud mieszkający na północ od Morza Czarnego. „Kimmeryjscy siedzą w nim mieszkańcy.” Odyseja

kinąć z ukr.

rzucić. „Wiedz ty, że idzie Chmielnicki na Lachów, a ja idę z nim i twego hołubka odnajdę, choćby pod ziemią, a jak wrócę, to ci wrażą jego głowę na gościniec pod nogi kinę.” Ogniem i mieczem

kinal fr., wł.

nazwa waleta kierowego w chapance. + 1 inne znaczenie „Bił kinal, z pancerolą króle i wyźniki.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

kinderbal z niem.

zabawa dla dzieci. „Byli też biskupi, wizerunki Boga na ziemi, wysocy urzędnicy, których obecność zabezpieczała świat od nieporządków społecznych i trzęsienia ziemi, a nareszcie dzieci, małe cherubiny, zesłane z nieba po to, ażeby starsi mogli urządzać kinderbale.” Lalka

kindżał

daw. broń biała; długi, obosieczny nóż z krótką rękojeścią, używany przez plemiona kaukaskie oraz Turków. + 1 inne znaczenie „Przez czas jakiś słowa nie mógł przemówić; żyły na karku mu spęczniały, ręka chwyciła za kindżał.” Potop to słowo w 2 lekturach →

kinematograf daw.

tu: kino. Na początku XX w. filmy pokazywano bez dźwięku, najważniejsze wypowiedzi czy komentarze pojawiały się na ekranie w formie napisów. Filmy były czarno-białe, a seans uzupełniała muzyka, grana na żywo na pianinie. Pierwszy film z dźwiękiem wyświetlono w 1927 r. + 2 inne znaczenia „— Proszę pani, kto w kinematografie nie zdąży przeczytać napisu, to potem siedzi jak tabaka w rogu.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →

„Kino. Tygodnik Ilustrowany"

tygodnik filmowy ukazujący się w od 3 marca 1930 do 10 września 1939 r. w Warszawie, cieszący się wielką popularnością w międzywojniu (nakład 50 tys. egz.). „I znów w warszawskim «Kinie» czyta” Kwiaty polskie

Kinyras

król Cypru i kapłan Afrodyty w Pafos. „Dar Kinyra, przyjaźni spólnej zakład miły;” Iliada

kinżał , kindżał

używany w Gruzji i na Kaukazie nóż prosty, obosieczny, bez jelca (tj. części osłaniającej dłoń i oddzielającej głownię od rękojeści), często o ozdobnej pochwie i uchwycie; kindżałem bywa mylnie nazywany zakrzywiony nóż o podobnej budowie rękojeści, który poprawnie należałoby określać mianem: bebut. „Tamże leżał w ukryciu pewien wiekowy rewolwer bez naboi i przechowywany był ozdobny gruziński kinżał, którego ciosy jeszcze „na razie" dla nikogo nie były przeznaczone.” Przedwiośnie

kiosk

altanka w kształcie chińskiej świątyni; holenderskie wanny — prawdopodobnie baseny wokół fontann wykładane ozdobnymi kafelkami holenderskimi. „Tu kiosk, a tu meczecik, holenderskie wanny,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

kipczacki

związany z Kipczakami : tureckim ludem stepowym; tu: przypominający obozowisko koczowników. „Chude szkapska wałęsały się tu i ówdzie, łudząc do reszty, że się jest w obozowisku kipczackim.” Popioły

kiper

piwniczy; osoba zajmująca się winami na daw. dworach królewskich i magnackich; dziś: degustator win. + 2 inne znaczenia „Słyszycie tego kipra tam w piwnicy?” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

kipiątek

wrzątek; por. czas. kipieć. „Wtem coś zawarczało i zadzwoniło na kształt gotującego się kipiątku.” Nad Niemnem

kipiszczyna neol., z ros. kipiaszczij : wrzący

pogard. nerwus, ktoś pieniący się ze złości. „rzymski kipiszczyna,” Kwiaty polskie

Kipling, Rudyard 1865–1936

angielski prozaik i poeta. „Przygotowywaliśmy ostateczne wydanie wierszy Kiplinga.” Rok 1984

Kipryda mit. gr.

przydomek Afrodyty (rzym. Wenus), bogini miłości, pochodzący od wyspy Cypr, gdzie wg mit. gr. zamieszkała, po tym jak wyłoniła się z morskiej piany i gdzie znajdowała się najważniejsza siedziba jej kultu. Ze względu na swe narodziny, była również patronką żeglugi i żeglarzy. + 3 inne znaczenia „W upominkach Kiprydy próżnej szukasz chluby,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Kiprys

przydomek Afrodyty, bogini miłości, pochodzący od nazwy Cypru, przy brzegu którego narodziła się z piany morskiej. + 1 inne znaczenie „Gdy Kiprys, odwracając zgubę ostateczną,” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

kir

czarny materiał, symbolizujący żałobę. + 1 inne znaczenie „Zawrzeć się w jeden fałd kiru, o tyle” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

kirasjer

żołnierz ciężkiej jazdy noszący kask i kirys (część zbroi płytowej chroniącej tułów żołnierza), uzbrojony w pistolet i pałasz. „Jak pióro nad szyszakiem u kirasyjera:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

kirasjerskie

należące do kirasjerów, czyli rodzaju ciężkiej jazdy w wojsku. „Błyszczą kaski kirasjerskie,” Bal w operze

kirasjerzy

żołnierze ciężkiej jazdy noszący kirys, czyli zbroję, która osłania tylko tułów. „— Szliśmy z kirasjerami — mówił rządca.” Lalka

kirejka

a. kiereja, kierejka, wierzchnie ubranie męskie podbite futrem, z szerokimi rękawami; pierwotnie ubiór przejęty został od Turków, kiereje brane były jako łupy wojenne. „Nie czekając, dobywa rapier spod kirejki:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Kirjat-Arba

hebr. קִרְיַת אַרְבַּע ( Kirjat Arba ): ‘Miasto Czterech’, starsza nazwa Hebronu. Wedle jednego wyjaśnienia było to miasto zamieszkałe przez olbrzymów. Inne wyjaśnienie nazwy jest takie, że pochowane są tam cztery pary: Adam i Ewa, Abraham i Sara, Icchak i Riwka oraz Jakub i Lea, zob. Raszi do 23:2.

Kiryjelejzon! z gr.

Kyrie eleison : Panie, zmiłuj się! „Kiryjelejzon!...” Krzyżacy

kirys z fr.

część zbroi płytowej, chroniąca korpus; napierśnik i naplecznik. + 3 inne znaczenia „W szorstkim ze skóry niedźwiedziej kirysie” Grażyna to słowo w 3 lekturach →

kirysy

zbroja na piersi. „A tymczasem śnieg różanych listków zasypywał złote kirysy, hełmy i parskające konie...” Lalka

kiścień

rodzaj broni obuchowej składającej się z drzewca, łańcucha i umieszczonej na jego końcu kuli; często (jak w tym przypadku) błędne określenie broni podobnej do maczugi z nabijaną czymś twardym główką. + 1 inne znaczenie „Hlawa przypatrywał się z ciekawością oszczepom o grotach wąskich i długich, wykutych z hartownego żelaza, kiścieniom uczynionym z młodych dąbczaków, w które ponabijano krzemieni lub gwoździ, okszom o trzonkach krótkich, podobnych do polskich toporów, którymi p…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Kisiel, Adam herbu Kisiel 1600–1653

wojewoda bracławski i kijowski, ostatni prawosławny senator Rzeczypospolitej, przedstawiciel obozu ugodowego podczas powstań kozackich. „…stepach i pustyniach spędzali — ludzie zupełnie dzicy, niewyznający żadnej religii — religionis nullius, jak mówił wojewoda Kisiel.…” Ogniem i mieczem

kismet arab.

przeznaczenie. „A my to jeszcze wierzymy w kismet jak Turcy.” Ludzie bezdomni

Kiszkowie

kresowy ród magnacki. „Przyjechał też do Białej i dziedzic jej, książę krajczy, Michał Kazimierz Radziwiłł, pan potężny, z linii nieświeskiej, o której mówiono, że po samych Kiszkach odziedziczyła siedmdziesiąt miast i czterysta wsi.” Potop

kiszmet arab.

niech tak będzie. „…czółkach, ujrzawszy go nagle przed sobą, nie bronił się nawet, ale przymknąwszy oczy konał pod ciosem rapiera, ze słowem „kiszmet" na ustach.…” Pan Wołodyjowski

kita

ozdobny pęk piór lub włosia umieszczany na hełmie. + 3 inne znaczenia „Nasrożona piórami groźna kita” Iliada wszystkie 6 wystąpień →

kitaj daw.

cienka, gładka, połyskliwa tkanina bawełniana pochodząca z Chin. + 1 inne znaczenie „Atłas w sklepie z kitaju żartował do woli;” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

kitajka starop.

gładka tkanina. „Istotnie ukazała się i husaria, a nad nią chmura skrzydeł i sterczący w górę las włóczni zdobnych w złotawe kitajki i w długie zielono-czarne proporce.” Ogniem i mieczem

Kiteron

góry w pobliżu Teb. „Jakiż Kiteron i jakie przystanie” Król Edyp

klacz

dziś popr. forma D.lm: klaczy. „I pędzi na znajome sobie klacz pastwiska:” Iliada

Kładące areszt na waszeci

nawiązanie do słów Mefistofelesa z ballady Mickiewicza Pani Twardowska wypowiedzianych, kiedy diabłu udało się przychwycić Twardowskiego w sytuacji spełniającej warunki podpisanego przed laty cyrografu i pozwalającej przez to ostatecznie zawładnąć jego duszą (dokładny cytat: „Kładę areszt na waszeci"). „Kładące areszt na waszeci,” Kwiaty polskie

kładnąc

dziś popr.: kładąc. „— A kamuszki w onej blaszance — dodał, kładnąc obok trzosów żołnierską manierkę na wódkę.” Potop

kładnie daw. forma

dziś: kładzie. „Czy się na powietrzu kładnie?” Balladyna

kładnie się

dziś popr.: kładzie się. „Oni w złość; a tu szlachta kładnie się na ziemi” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Kładzie... sztylet

w tamtych czasach kobiety nosiły przy sobie albo sztylet, albo nóż. „kładzie na stole sztylet” Romeo i Julia

klaff

właśc. klaft , gr. nemes , nie czapka, lecz wykonana z jednego kawałka materiału, wiązana w charakterystyczny sposób chusta osłaniająca czoło i całą głowę, z odsłonięciem uszu, zawiązana z tyłu na wysokości karku, z końcami opadającymi z przodu na ramiona. Klaft w złoto-błękitne pasy, z przymocowanym do wzmacniającego pasa na czole emblematem kobry, stanowił królewskie nakrycie głowy. Jednym z najbardziej znanych przykładów przedstawienia klaftu jest Wielki Sfinks w Gizie. „Parę razy zaś trafiło się, że upadała dynastia, a klaff, czapkę faraonów otoczoną wężem, przywdziewał kapłan.” Faraon

klakierzy

osoby wynajęte za specjalną opłatą do oklaskiwania aktorów, aby zapewnić im powodzenie w czasie występów. „— pomyślał — czyżby Wokulski dyrygował klakierami?”” Lalka

kłamny

kłamliwy. „Kłamne lub kupne zdobić przywileje,” Boska Komedia

klan

właściwie patriarchalny związek rodowy u Celtów; potocznie: zamknięta grupa. „Jakież katusze znosiły kobiety tego klanu pariasów, gdy w ich potomstwo uderzały krosty albo to straszniejsze, co ściśnie w gardle i zadusi nieletnie dzieciątko, niczym bezlitosna kuna, ćkórz, wytracający całe kurniki ptasich piskląt.” Przedwiośnie

kłańcanie

szczękanie wilczych zębów; od kłańce : zęby wilka. „W tym biegu nad biegi słyszał ciągłe poza sobą cmokające kłańcanie, jak gdyby zgłodniałych psów.” Popioły

klangor gw.

donośny, charakterystyczny dźwięk wydawany przez żurawie. + 1 inne znaczenie „A za nią ciągnęły żurawiane klucze z klangorem radosnym, a sznury dzikich gęsi przepływały przez blade niebo, że boćki ważyły się nad łęgami, a jaskółki świegotały przy chatach i wszystek ród skrzydlaty nadciągał ze śpiewaniem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

kłaniam

forma pozdrowienia mająca odcień lekceważenia. „»To nasz ksiądz pleban!« »Kłaniam«.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

kłaniam uniżenie

formuła pożegnania (właśc. kłaniam się uniżenie); tu: żartobliwie, a nawet ironicznie grzeczna. „Więc kłaniam uniżenie.” Balladyna

klarnet

dęty instrument muzyczny. Używany do dzisiaj w muzyce klasycznej, jazzowej a także w kapelach ludowych. „Nie puszczano bab śpiewających pieśni pobożne ani dziada, który grał na klarnecie, ani kataryniarzy.” Katarynka

Klaryssa

spolszczenie imienia Clarissa . „Może Klaryssa albo Fanny?” Bankructwo małego Dżeka

klasa czwarta

mowa o czwartej klasie gimnazjalnej ówczesnego systemu szkolnego; po czwartej klasie powszechnej szkoły podstawowej uczennice i uczniowie mogli zdać odpowiedni egzamin wstępny i kontynuować naukę w 8-klasowym gimnazjum męskim lub żeńskim, w którym nauka obejmowała trzy lata gimnazjum niższego i pięć lat gimnazjum wyższego, kończącego się egzaminem maturalnym. „Że po przejściu z celującymi stopniami do klasy czwartej przyjechał na wakacje do rodziców, że w tym właśnie charakterze stoi w pewne południe przy sztachetach odgradzających podwórze od podjazdu z gazonem, w tym charakterze, to znaczy jako syn Waleriana Ziemb…” Granica

kłaść buty

tu: zakładać buty. „Sam chodził w połatanej i brudnej koszuli, a nawet wybrawszy się do miasta nie kładł butów.” Syzyfowe prace

kłaść na sztych starop.

kłaść na szalę wagi; porównywać. „Przypomnieć abo na ten sztych kłaść: dzierżę o cnej” Odprawa posłów greckich

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.