Litera K

1514 słów, strona 4 z 7.

koncept daw.: błyskotliwy pomysł. + 1 inne znaczenie „Także koncept!...” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
koncept z kalendarza: osiemnastowieczne, szczególnie saskie jeszcze kalendarze, jedyna lektura ciemnej prowincjonalnej szlachty, podawały bałamutne wiadomości, prognostyki pogody, przepowiednie wypadków historycznych i klęsk żywiołowych. Pełne były również niewybrednych żartów i konceptów. „»A pfe, koncept z kalendarza,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
koncertyna: rodzaj harmonii ręcznej z klawiaturą guzikową. „W tym samym momencie z bocznej alejki wyłonił się człowiek w czarnym ubraniu, które skojarzyło się Winstonowi z koncertyną, i przebiegając obok, krzyknął, wskazując na niebo.” Rok 1984
koncerz: długi, ciężki miecz, przeznaczony raczej do kłucia niż do cięcia. + 2 inne znaczenia „Koncerz i z podniesionym na Odysa bieżał,” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
koncesja z łac.: pozwolenie, wydane przez odpowiednie władze, na prowadzenie określonej działalności gospodarczej. „Tym zaś pozostają małe emerytury, niepewne koncesje albo nic prócz tęsknoty za dziećmi, które poszły na swoje, i wspomnienia o mężach, którzy na długo przed tym, zanim umarli, stali się obcymi ludźmi.” Granica
koncha: wyobraża figurę kręgów piekielnych szerszych w obwodzie, a zwężonych u spodu. + 1 inne znaczenie „Na dno tej smutnej konchy szedł w te szlaki,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
koncypient jurysta z łac.: praktykant adwokacki. „pewien koncypient jurysta.” Wesele
kondel daw.: kundel; tu: wyzwisko. + 1 inne znaczenie „Z patrona robi się kondel.” Ballady i romanse to słowo w 5 lekturach →
kondemnacja z łac. condemnatio : skazanie: zaoczny wyrok sądowy. „Czy Anzelm nie pamięta, jak pan Korczyński na nas różne kondemnacje u sądów wyjednywał?” Nad Niemnem
kondemnata z łac., daw.: termin prawny oznaczający nieposłuszeństwo w stawieniu się przed sądem, po odebraniu pozwu, w terminie rozprawy. Otrzymanie kondemnaty czyni ukaranego niezdolnym do wszelkich funkcji publicznych. + 1 inne znaczenie „Czterdziestu kondemnatach, sześciu kompromisach” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
Kondeusz, książę de Luynes ...: wyliczeni tu są przedstawiciele arystokracji francuskiej, dworzanie Ludwika XIV. „…usz, książę de Luynes, książę Montmorency, książę Saint-Simon, książęta Broglie'owie, hrabia de la Rochefoucauld, margrabia Créquy i inni, i inni, a wszyscy oczy swe mieli utkwione we mnie i we wszystkich tych oczach wyraźnie wyczytałam podziw i uwielbienie, k…” Nad Niemnem
Kondeusze: francuski ród arystokratyczny, będący boczną linią dynastii Burbonów, odgrywający znaczącą rolę we Francji w XVI i XVII w. „Spiskował przeciw czci mojej z panią de Chevreuse, panią de Longueville i Kondeuszami!” Trzej muszkieterowie
kondor: hebr. פֶּרֶס ( peres ): ptak drapieżny, rodzaj sępa, sęp brodaty, sęp afrykański . W innych przekładach także: rybołów, sęp czarny. „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
kondotier: najemny żołnierz. „— Kondotiery!” Popioły
konduita: sposób prowadzenia się. „— A tak, dosyć piękny, tylko trochę niewesoły i, jak to sam spostrzegłeś, złej konduity...” Popioły
konduktor: dosł. przewodnik; tu: piorunochron. „Około domu stało dziesięć konduktorów,” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →
kondycja z łac., łac.: tu: stan, pozycja społeczna, pochodzenie. + 3 inne znaczenia „Nic nie pomoże, szlachecka krew musi się odezwać, bez względu na kondycję...” Lalka to słowo w 6 lekturach →
kondycje z łac., łac. conditio: warunki. „Kondycje dziada nieboszczyka albo trzeba wszystkie przyjąć, albo wszystkie odrzucić — rady innej nie widzę.” Potop to słowo w 2 lekturach →
kondycyjka z łac.: właśc. kondycja; tu: zatrudnienie, służba. „— Nie spodziewałem się, żeby księżulkowie mieli tak grzecznych oficerów na kondycyjce.” Potop
koneser: znawca. „Z baronem będziesz panna miała lżej, bo to koneser...” Lalka
konetablowa: żona konetabla: naczelnego dowódcy wojsk królewskich we Francji w XI–XVIII w. „Powiesz mu także, że ogłoszę doniesienia de Bois-Robert i margrabiego de Beautru o spotkaniu się księcia z królową u pani konetablowej owego pamiętnego wieczoru, gdy ta pani wydawała bal maskowy.” Trzej muszkieterowie
konew daw.: duże naczynie. „Gospodarz Niemiec, w płowym kapturze z kołnierzem wycinanym w zęby, lał im z konwi sytne piwo do glinianych stągiewek i nasłuchiwał ciekawie przygód wojennych.” Krzyżacy
konfesata z łac.: przesłuchanie. „Pan Sapieha odjął ich Tatarom, jeść dać kazał i konfesaty bez przypiekania prowadzić.” Potop
konfesja z łac.: wyznanie, zeznanie. „Wieści takowe i konfesje o desperacji od jeńców powziąłem, których moi Tatarzy przypiekali i którzy byle ich jeszcze raz przypiec, prawdę powtórzyć są gotowi.” Potop
konfidencja łac., z łac.: zaufanie, zwierzenie. + 2 inne znaczenia „Więc on uwierzył i do wielkiej ze mną konfidencji przyszedł.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
konfident przestarz., z łac., z łac., przestarz., z łac., daw., daw., z łac.: tu: zaufany przyjaciel, ktoś, na kim można polegać, powiernik (dziś: donosiciel). + 2 inne znaczenia „Przypuszczał konfidentów do swojej zabawy.” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →
konfidować: zwierzać się. „— Już mi to pan Sobieski konfidował i o radę pytał — rzekł Zagłoba.” Pan Wołodyjowski
konfraternia z łac.: bractwo. „Któż by zdołał poznać w tym obdartusie byłego prezesa najweselszej pod księżycem konfraterni tzw.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
konfundować z łac.: zbijać z tropu, zawstydzać. + 1 inne znaczenie „— Wszystko to są zwykłe przygody wojenne, które nie powinny nikogo konfundować.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
konfuzja z łac. confusio : zmieszanie, z łac.: wstydliwa porażka, zawstydzenie. + 3 inne znaczenia „Rozegram ten zakład na rzecz króla; jeżeli zaś mi się nie powiedzie, zyskam tylko na własny mój rachunek trochę konfuzji i kontuzji.” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
Kongo: rzeka w Afryce Równikowej, uchodząca do Oceanu Atlantyckiego. „Granica Eurazji przemieszcza się od dorzecza Konga po północne brzegi Morza Śródziemnego; wyspy leżące na Oceanie Indyjskim i Pacyfiku przypadają to Oceanii, to Azji Wschodniej; przebiegająca przez Mongolię linia podziału między Eurazją a Azją Wschodnią nieust…” Rok 1984
Kongres: nazwa parlamentu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. „Chodziło zapewne o wybór jakiegoś wysokiego urzędnika wojskowego lub cywilnego, gubernatora stanu lub członka Kongresu.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Kongres Wiedeński 1814–1815: międzynarodowa konferencja dyplomatyczna, zwołana w celu odtworzenia europejskiego porządku politycznego po upadku cesarza Francuzów, Napoleona I Bonaparte. „Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie, mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem Wiedeńskim i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom.” Dziady, część III
konicz: koniczyna. „Na koniczu, ostryżu, orkiszu, pszenicy,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
koniczysko a. koniczynisko: pole po skoszonej koniczynie. „— Konie byś lepiej wygnał na koniczysko...” Chłopi, Część czwarta - Lato
konie berberyjskie: konie Berberów, tj. rdzennej ludności zamieszkującej płn. Afrykę (tereny dzisiejszego Maroka i Algierii) i Saharę. „Król jegomość stawił w zakład sześć berberyjskich koni; on zaś, ile wiem, sześć francuskich szpad i puginałów, z należącymi do nich przyborami, jako to: pendentami, pasami i tak dalej.” Hamlet
konie dyszlowe: zaprzężone do dyszla. „Jednocześnie konie lejcowe skręciły na środek drogi, dyszlowe poszły za nimi i brek silnie pochylił się na lewo.” Lalka
konie lejcowe: chodzące w lejcach, przed końmi dyszlowymi albo obok nich. „Jednocześnie konie lejcowe skręciły na środek drogi, dyszlowe poszły za nimi i brek silnie pochylił się na lewo.” Lalka
konie Lysippa: cztery starożytne, pozłacane posągi koni z brązu, dawniej umieszczone na fasadzie Bazyliki św. Marka w Wenecji. „Ale ci mówię: konie Lysippa należą z prawa do wielkiego wodza, Buonaparty.” Popioły
konie petyhorskie: średniozbrojna jazda w wojsku litewskim. „Niepokój Zagłoby wzrastał i mimo przedstawień Skrzetuskiego, że żadną miarą nie mógł jeszcze Wołodyjowski spod Wołkowyska wrócić, wyprawił pań Zagłoba sto koni petyhorskich Kmicica po wiadomości.” Potop
koniec się dotoczy: koniec się dorzeźbi, dorobi. „I koniec się jakkolwiek przycięty dotoczy,” Grażyna
Koniecpolscy herbu Pobóg: ród magnacki posiadający znaczący majątek na Ukrainie. „Byli tam więc i dzierżawcy Koniecpolskich, i urzędnicy czehryńscy, i właściciele ziem pobliskich siedzący na przywilejach, szlachta osiadła i od nikogo niezależna, dalej urzędnicy ekonomii, trochę starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, bądź to…” Ogniem i mieczem
Koniecpolski ojciec: Koniecpolski, Stanisław (1591–1646), hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. „Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko książę Jeremi, a drugi pan Koniecpolski ojciec mogli z nim wejść w paragon.” Potop
Koniecpolski, Aleksander herbu Pobóg 1620–1659: książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. „Był to pan Czapliński, podstarości czehryński, sługa zaufany młodego pana chorążego Koniecpolskiego.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Koniecpolski, Stanisław 1591–1646: hetman wielki koronny w latach 1632–1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodzów. „Krew nie obeschła po ranach, które nam szabla Żółkiewskiego i Koniecpolskiego zadała!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
koniecznie: zaprawdę. „Niedługo kóniecznie” Pieśni
koniki wrone: koń maści karej (jednolicie czarne zabarwienie sierści, grzywy i ogona) i odcieniu wronim (odcień popielaty bez połysku). „Rżą, rżą koniki wrone,” Ballady i romanse
koników grono: mowa o konikach polnych. „Jak na drzewie koników grono słodko gwarzy,” Iliada
koniowi do ogona przywiązali: włóczenie końmi, średniowieczna forma egzekucji. „Wtedy to wycięto i zakonników, a z nimi wuja mego Petzoldta, a zasię Mikołaja koniowi do ogona przywiązali...” Krzyżacy
koniunktura łac.: coniunctura: splot okoliczności, szczególnie tych istotnych, mających wpływ na jakość życia, ekonomię itp. „Widząc owce dobrą koniunkturę” Bajki i przypowieści
koniuszy: urzędnik zarządzający królewskimi stadninami i stajniami. „— Co myślicie o opowiadaniu koniuszego pana de Chalais?” Trzej muszkieterowie
konkiety: podboje. „— Znamy przecież pańskie konkiety: nazywają się Matyldami, którym pan imponujesz porcją pieczeni i kuflem piwa.” Lalka
konkludować: wyciągać wnioski. „I konkludujcie państwo.” Hamlet
konkordia z łac.: zgoda. „Cieszyliśmy się wszyscy z tej konkordii, jakoż było i błogosławieństwo Boże.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Konopka, Jan 1777–1814: generał brygady Armii Księstwa Warszawskiego, dowódca pułku w Legii Nadwiślańskiej. „W początkach zimy przyszedł rozkaz wyruszenia ze Śląska i maszerowania do Osnabrücku, gdzie była kwatera pułkownika tego regimentu — Jana Konopki.” Popioły
konotatka z łac.: wpis; tu: blizna po ranie zadanej przez pana Wołodyjowskiego. „Ale jest tu i twoja konotatka, poznajże mnie...” Potop
Konotop: miasto w płn.-wsch. Ukrainie; znane z bitwy pod Konotopem (1659). „aż pod Konotopem i Romnami.” Ogniem i mieczem
konował: lekceważąco o lekarzu. + 1 inne znaczenie „Com się nie napłacił doktorom, konowałom, owczarzom.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
Konrad Czarnecki: artysta malarz i dyplomata, jako attache poselstwa polskiego w Sztokholmie w latach 1919–1924 był gorliwym rzecznikiem kandydatury Żeromskiego do Nagrody Nobla (którą, jak wiadomo, otrzymał ostatecznie Wł. St. Reymont). „Panu Konradowi Czarnockiemu/ w przyjaznym upominku ofiarowuje ten utwór” Przedwiośnie
Konrad Palazzo z Gerardem, Gwido: O tych trzech mężach komentatorowie Boskiej komedii nadmieniają tyle tylko, że byli to ludzie zacni i szlachetni. Jeden z tych, Gerard da Camino, protektorem był poetów prowansalskich. „Gwido, którego Frank zowie Lombardem.” Boska Komedia
Konrad von Jungingen 1355–1407: wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1393–1407, zręczny polityk, umiejętnie rozgrywający konflikty między książętami litewskimi. „Sam mistrz Kondrat na nią poszedł z mnogim ludem.” Krzyżacy
Konradyn: ostatni z rodziny Hohenstaufów. „Ściął Konradyna i Tomasza duszę” Boska Komedia
konsens z łac.: zgoda. „To wasza mość chyba nie wiesz, że ja już wczoraj pani Boskiej deklarowałem i od ojca konsens mam?” Pan Wołodyjowski
konserwatorium muzyczne: nazwa znakomitej paryskiej szkoły operowej. Koncerty publiczne w konserwatorium mają europejską sławę. Olu! „…, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, hale i konserwatorium muzyczne, bydłobójnie i teatry, giełdę, Kolumnę Lipcową i wnętrza świątyń.…” Lalka
konserwować z łac.: tu: zachować przy życiu, ocalić. „Którego że Bóg w miłosierdziu swoim konserwował, tak też mniemam, że i nad tobą będzie lepsza od mojej, Najświętszej Panny, Królowej naszej, protekcja."” Potop
koński ząb: ludowa nazwa kukurydzy pastewnej. „…dojrzałej gryki kładły rdzawo-różowe plamy, a majową zielonością odbijał na korczyńskich polach bujający wysoki gaj końskiego zębu.…” Nad Niemnem
konskrypcja: pobór do wojska. „— Primo, konskrypcja dusz.” Popioły
konsola: ozdobny stolik przyścienny umieszczany zwykle pod lustrem jako podstawa pod inne przedmioty. + 1 inne znaczenie „…ie okrytym jedwabną haftowaną kapą z chwastami, na biurku, stołach, stolikach i etażerkach, na dwóch małych orzechowych konsolkach podpierających w dole oba wielkie lustra, między słoniami różnych rozmiarów (od wielkości dobrego kota do średniego chrabąszcza),…” Granica to słowo w 2 lekturach →
konsolacja z łac.: ulga, pociecha. + 1 inne znaczenie „Imainujecie sobie: do tego doszło, że jak która podwika w okolicy nie mogła się konsolacji doczekać, to szat od Halszki pożyczała — i pomagało, jak mi Bóg miły!...” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →
konsolować daw.: pocieszać. „Nie wyspać się i nie dojeść, a żywić się i konsolować nadzieją.” Popioły
Konstancja: córka króla Sycylii Rogera, z pobudek politycznych cesarza niemieckiego Fryderyka I porwana ze swego klasztoru w Palermo i zaślubiona z jego synem Henrykiem VI. + 2 inne znaczenia „Objaśń mą córkę na wiarę pielgrzyma,” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
Konstantynopol: dziś: Stambuł; w XIX w. stolica Imperium Osmańskiego. „Niezliczone tryumfy weneckiego ludu nad Genuą, Konstantynopolem, Vicenzą, Weroną, Belluno, Padwą, Bergamo, Istrią, Dalmacją, Moreą, Kandią, Cyprem i wyspą Lemnos, nad całym carogrodzkim morzem...” Popioły
Konstantynów dziś ukr.: Starokonstantyniw: miasto w śr.-zach. części Ukrainy, na Wołyniu, założone przez księcia Konstantego Ostrogskiego; wiódł przez nie Czarny Szlak. „Otóż dowiaduję się, że niedaleko od Konstantynowa stoją dwaj pułkownicy: Osiński z gwardią królewską i Korycki.” Ogniem i mieczem
konstelacja: gwiazdozbiór. „Konstelacje stały już stromo na głowie, wszystkie gwiazdy przekręciły się na drugą stronę, ale księżyc, zagrzebany w pierzyny obłoczków, które rozświetlał swą niewidzialną obecnością, zdawał się mieć przed sobą jeszcze nieskończoną drogę i, zatopiony w swych z…” Sklepy cynamonowe
konstelacje: układ gwiazd. „Albo musiała mi coś zadać, albo konstelacje są takowe, że po prostu od zmysłów odchodzę...” Potop
konstytucja pruska: właściwie konstytucja cesarstwa niemieckiego z 1871 (zapewniała panowanie klasowe obszarnikom, silną władzę cesarzowi i przewagę Prus w Rzeszy); opracowana według wskazówek Bismarcka. „W jakimś Altdorfie lub Neustadzie kacerzem i zdrajcą jest ten, kto nie wierzy w pastorów, Bismarcka, w dziesięcioro przykazań i konstytucję pruską.” Lalka
konsul: „w czasie Rzeczypospolitej Rzymskiej najwyższa władza do roku tylko trwająca; dwóch zaś corocznie konsulów obierano”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Asystą konsulów było 12 liktorów, o których por. Pan niewart sługi, przyp. do ww. 103–104. „Gdy szydzili z konsulów mimo ich topory,” Satyry
konsyderacja z łac.: rozważanie, rozmyślanie, refleksja. „Ot, gryzły mnie te konsyderacje i w dzień w polu, i w nocy w namiocie, bom sobie myślał: „Nu!” Pan Wołodyjowski
konsyderacje z łac.: rozważania. „…ów, poseł przyjedzie, to zaraz gadu, gadu, o zdrowie jejmości i dziatek się spytają i gorzałki się z nim napiją — i w konsyderacje polityczne poczną się wdawać, a ci oto stoją jak słupy i tylko ślepia na nas wybałuszają.…” Potop
konsyliarz z łac. consiliarius : doradca, daw., z łac.: w ten sposób tytułowano dawniej lekarza. + 2 inne znaczenia „Rozumie się, używaliśmy na nim, co wlazło, a on najgorzej gniewał się, jeżeli nazwał go kto „panem konsyliarzem".” Lalka to słowo w 4 lekturach →
konsystencja z łac.: tu: zakładanie obozu, obozowanie. „Nikt nie będzie cierpiał krzywd ani grabieży; wojska jego królewskiej mości nie mają prawa do konsystencji w dobrach szlacheckich ani do innej egzakcji niż taka, z jakiej komputowe polskie chorągwie korzystały...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
konsystorz: urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. „Może z konsystorza przecie” Wesele
konsystujący z łac.: stacjonujący, przebywający. „Prochu dostawali za grube pieniądze bracia Daleszowscy, podówczas już drugoletni czwartoklasiści, od jakiegoś feldfebla z rezerwy konsystującej w mieście; kapiszony i śrut kupowano z funduszów składkowych.” Syzyfowe prace
kontempt z łac.: obraza, pogarda, lekceważenie. „Kontempt to nawet jest dla imienia waszej książęcej mości, iż ów łotr pisać się do waszej książęcej mości odważył, bo ataman koszowy nosi w sobie preeminencję od Rzeczypospolitej potwierdzoną i uznaną, czym nawet kurzeniowi zasłaniać się mogą.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
kontenans daw., z fr.: pewność siebie. „Władziowa nie traciła kontenansu:” Granica
kontent daw., przestarz., z łac., z łac., daw., z łac.: zadowolony. „Tukaj, kontent z wynalazku,” Ballady i romanse to słowo w 12 lekturach →
kontentacja z łac.: zadowolenie; tu: nagroda, zadośćuczynienie. + 2 inne znaczenia „Gdy tedy nie wiecie, co czynić, na mnie to zdajcie, a Bóg da, swoją i wasze głowy ocalę i kontentację dla wojska zaporoskiego i wszystkich Kozaków otrzymam.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
kontentność: zob. kuntentność. „W ostatku i la Kłębowej wyjęła fryzkę szeroką, wzburzoną i kolorową nicią obdzierganą, że gospodyni aż wręcz plasnęła z wielkiej kontentności...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kontentować się z łac., daw.: zadowalać się, poprzestawać na czymś. „Zajmie Prusy Królewskie, część Wielkopolski co najwięcej — i tym się będzie kontentował.” Potop to słowo w 2 lekturach →
kontenty: zadowolony. „— Jaki ja kontenty, jaki ja kontenty, że pani tak sobie pomyślała — zabrzmiał obok Justyny głos Jana — a to już mnie do głowy przychodziło, że pani Bóg wie za kogo nas poczyta, może za rozbójników jakich...” Nad Niemnem
konterfekt daw., starop.: portret, wizerunek. + 1 inne znaczenie „Na ten konterfekt dwóch rodzonych braci.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
kontrabanda: przemyt. „Wiem, że ten rodzaj kontrabandy z trudnością przechodzi kraty klasztorne, lecz dałam ci już dowód zręczności w tej mierze, drogi kuzynku, i teraz podejmę się z ochotą zlecenia.” Trzej muszkieterowie
kontrakty: zjazdy szlachty na doroczne jarmarki dla celów handlowych i towarzyskich. Szczególnym powodzeniem cieszyły się kontrakty lwowskie, dubieńskie i kijowskie. „Wysłani na kontrakty już plenipotenci,” Satyry
kontramarka: numerek np. w szatni, zamówienia w restauracji itp. „Blaszane na stół kontramarki,” Kwiaty polskie
kontramarkarnia: szatnia. „Gdy Wokulski wszedł do przysionka, siwy szwajcar w czerwonej wstędze ukłonił mu się głęboko i otworzył drzwi do kontramarkarni, gdzie dżentelmen w czarnym fraku zdjął z niego palto.” Lalka
kontredans fr. contredance: lub: kadryl. Nazwa pochodzi stąd, że w przeciwieństwie do tańców wirowych, tańczą go pary naprzeciw siebie. Kadryl był pierwotnie tańcem angielskim. Tańczono go w 4, 6 lub więcej par, z 5 lub 6 figurami. Muzyka w takcie 2/4 i 6/8 z 8–taktowymi repetycjami. + 1 inne znaczenie „Ile razy mi coś dolega, zaraz bębnię sobie na mym rozstrojonym fortepianiku kontredansa i wszystko staje się na nowo znośnym.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
kontrolerowie: dziś końcówka -owie w M lm przysługuje nazwom osób szacownych (profesorowie, senatorowie), w pozostałych zaś wypadkach stosuje się końcówkę -rzy (dyrektorzy, kontrolerzy). „Judym wiedział, że będą tam kontrolerowie, toteż z umysłu wybadał starego Hipolita, kto właściwie to zaproszenie przysyła.” Ludzie bezdomni
kontrowersja z łac.: spór, sprzeczka, nieporozumienie. „Kontrowersją, co...” Zemsta
kontrprojekt: projekt, będący odpowiedzią na jakąś wcześniejszą propozycję. „Król musi się szanować, i w tej sprawie właśnie urzędowo przyjechałem z misją ratyfikacji mego kontrprojektu.” Król Maciuś Pierwszy
kontrskarpa: zewnętrzna osłona okopu. „Minąwszy kontrskarpę, znaleźli się prawie o sześćdziesiąt kroków od bastionu.” Trzej muszkieterowie
kontrybucja z łac. contributio : składka: pieniądze, które zwyciężeni muszą zapłacić zwycięzcy; podatek wojenny. + 1 inne znaczenie „— Dlaczego nie żądał kontrybucji.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
Kontryfałowa hitlerzyca: Maria Jehanne Wielopolska (1885–1940), autorka zbioru nowel Kontryfałowe lichtarze u św. Agnieszki (1922), publicystka warszawskiego „Kuriera Porannego" (w l. 1929–1939), zwolenniczka silnej władzy, Piłsudskiego, ale i Hitlera, autorka paszkwilów (m.in. Silni, zwarci, gotowi, ale i... czujni. Rzecz o wczorajszych dywersantach , 1939; broszura będąca atakiem na poetów: Broniewskiego, Słonimskiego i Tuwima). „Kontryfałowa hitlerzyca,” Kwiaty polskie
kontusz: męski płaszcz z rozciętymi rękawami, noszony daw. przez szlachtę; tu: symbol sarmatyzmu i szlacheckiego konserwatyzmu. + 1 inne znaczenie „Więc pierwsza na czele miała Grafa Skir, który utrzymywał stronę tych, co się przebiorą w kontusze i nazywać się będą szlachtą, jakby z Lachem na nowo przybyli do kraju pustego.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
kontyna: świątynia. „Może w kolisku dębowych pniów, do gruntu zmurszałych, które zwartą strażą otaczają prochy z przyciesi świętej kontyny, gdzie przed wiekami Pogoda łaskawie przyjmowała obiaty...” Popioły
konwalij: dziś popr.: konwalii. „W powietrzu unosiła się woń róż, konwalij i fiołków, a książę poczuł, że mu tętna biją w skroniach.” Faraon
konwenansowe szpangi: kajdany, więzy konwenansu, utartej i przyjętej formy bycia w sensie towarzyskim lub obyczajowo-moralnym. „więżą mnie konwenansowe szpangi:” Wesele
Konwencja: Konwent Narodowy, rewolucyjne przedstawicielstwo ludu francuskiego po obaleniu monarchii w latach 1792–1795. „— Chyba nie zechce pan twierdzić, że galerie Lurwru stworzyła Konwencja albo przedsiębiercy artykułów paryskich?” Lalka
konwencyjny: tu: zgodny z obyczajami; ogólnie przyjęty. „Jest to jedna z baniek tego wietrznego świata, wydęta tchnieniem mody i przybrana w konwencyjną szatę; rodzaj szumowiny różnorodnych pierwiastków, łudzącej oczy zarówno najciemniejszej, jak najświatlejszej opinii; ale dmuchnij tylko, natychmiast pryśnie bąbel.” Hamlet
konwent: klasztor, zakon; szkoła klasztorna. + 1 inne znaczenie „Prowadził kondukt sam biskup Jakub z Kurdwanowa, byli wszyscy księża i wszyscy mnisi w Płocku konwenty mający, bito we wszystkie dzwony, mówiono mowy, których nikt prócz duchownych nie rozumiał, bo je mówiono po łacinie, po czym wrócili duchowni i świeccy na u…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
konwertyta: nawrócony; osoba, która zmieniła wyznanie religijne. „Bratki, z ciem nocnych konwertyci,” Kwiaty polskie
konwikcja daw., z łac.: przekonanie. „Prawda jest, żeśmy mieli w domu siedzieć, ale gdy czwarty dzień idzie, a Jędrusia nie ma, przyszliśmy do takowej konwikcji, że się tam mógł znaczny jakiś tumult uczynić, w którym i nasze szable się przygodzą.” Potop
konwikt łac. convictus: szkoła z internatem, zwykle przyklasztorna; szkoły takie były popularne w Polsce w XVII–XVIII w. + 1 inne znaczenie „Dzieci wasze kopami pomieszczał w konwikcie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
konwisarz z niem.: rzemieślnik wytwarzający przedmioty z cyny i spiżu. „Za kupiectwem dążyły cechy z chorągwiami, a więc rzeźnicy, piekarze, szewcy, złotnicy, konwisarze, szychterze, płatnerze, kordybanci, miodowarzy, i ilu tylko innych jeszcze było; z każdego ludzie wybrani szli za swoją chorągwią, którą niósł okazalszy od wszyst…” Potop
konwokacja: sejm konwokacyjny, zjazd szlachty, na którym ustalano termin i zasady wyboru króla. „Konwokacje i elekcje, interregnum, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby cały naród w jeden miecz w jednych ręku się zmienił.” Ogniem i mieczem
kopa gw., daw.: sześćdziesiąt; pięć tuzinów. + 1 inne znaczenie „— A będzie kopa bez mała, przez pięciu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →
kopają starop.: kopią, wydobywają. „Gdzieś daleko gryfowie i mrówki kopają;” Pieśni
kopalnie granitu tudzież sjenitu: w pobliżu dzisiejszego Asuanu znajdowały się kamieniołomy twardej skały głębinowej, którą od greckiej nazwy tej miejscowości, Syene, nazwano sjenitem. „Wstąpił wreszcie do miasta Sunnu, położonego przy pierwszej katarakcie Nilowej, i zwiedził olbrzymie kopalnie granitu tudzież sjenitu, w których łupano skały za pomocą klinów napojonych wodą i wyciosywano obeliski na dziewięć piętr wysokie.” Faraon
kopanie gw.: tu: wykopki. „A dyć powiadała, co wraca dopiero na kopania.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kopce: kopcami często oznaczano granicę posiadłości. „— Do naszych, do bogdańskich, niedaleko od waszych kopców, wedle Radzikowego błota.” Krzyżacy
kopce graniczne: kopce, jakie usypywano dawniej na granicach dóbr ziemskich w celu ich oznaczenia. „Grusze polne chyliły się ku wędrownicy małej, pytając, czy nie chce ich cienia; kopce graniczne zatrzymywały ją na krótki wypoczynek pod krzakiem kwitnących jeżyn; krzyż czarny, między trzema brzozami na rozstaju stojący, wyciągał do niej ramiona, a wszystko,…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kopeć: gęsty, ciemny dym; sadza. „…wiatło jego, dymne jeszcze i deszczowo mętne, nie rozwidniało przedmiotów, jeno odgraniczało je wzajem od siebie, złotawym kopciem osiadając na zaoranym polu, które jeżyło i rozluźniało oku swe grzbieciaste zagony, połyskujące na załomach ziemistym i pochmurny…” Klechdy polskie
Kopernik: tu: wyzwisko warszawskie.
kopersztych z niem. Kupferstich: miedzioryt. „Na kopersztychu podobną twarz gdzieś widziałem.” Nie-Boska komedia
kopia: właśc. włócznia. „Że do biegu i kopii był nieporównany".” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
kopić: zbierać w kopy. „Koniczynę trza lecieć kopić, bo na nic przemięknie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
kopica daw.: niewielka kopa siana lub zboża. „…ch ciężkie, opasłe wozy ze sianem, wracali ze śpiewami kosiarze, a na pożółkłych, zdeptanych wycinkach rozsiadały się gęsto kopice i stogi, kiej te kumy podufałe przysiadając do cichej pogwary, a między nimi brodziły boćki, czajki kołowały z żałosnym kwileniem…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
kopieniak daw.: płaszcz, okrycie. „Zasiadł więc pod znakiem i buńczukiem, na podniesieniu, w altembasowym, czerwonym, sobolim kopieniaku, mając przy sobie posłów sąsiednich, i wziąwszy się pod boki, nogi oparłszy na aksamitnej poduszce ze złotą frędzlą, czekał na komisarzy.” Ogniem i mieczem
kopij: dziś popr. forma D. lm: kopii. + 1 inne znaczenie „W bitw zgiełku, świstu grotów i kopij warczących” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
kopiją daw. B.lp: dziś: kopię. „Trąbkę na plecach, kopiją u toku,” Grażyna
kopijnicy: ciężka jazda uzbrojona w kopie i miecze. „Cały ten kraj, jako okiem sięgnąć, należał do niego, a na wyprawy prócz pieszego ludu wodził po stu kopijników, wszyscy bowiem włodycy, na zachód aż po Opole, a na wschód po Sandomierz, wasalami jego byli.” Krzyżacy
kopnąć się: szybko podążyć. „Usłyszawszy to, kopnęły się z miejsca największym pędem ku wrogom chorągwie polskie.” Krzyżacy
kopny: grząski lub sypki, trudny do przebycia. „I jechali dalej w milczeniu — a przed nimi na dwa lub trzy strzelania z kuszy szły ich poczty, aby torować drogę, która stała się kopna, albowiem w nocy spadł śnieg obfity.” Krzyżacy
koprowina gw., daw.: drobna moneta miedziana. + 1 inne znaczenie „Franka z przychówkiem, Marysia zbyt szczodra dla parobków, Jewka, choć ma całe sto złotych samą koprowiną, wałkoń, pod pierzyną cięgiem wyleguje.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
kopyty: dziś popr. forma N. lm.: kopytami (zniekształcone dla rymu). „Te lecą i szybkimi suwając kopyty,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Kora a. Persefona mit. gr.: córka bogini Demeter, podstępem poślubiona przez Hadesa. „DEMETER Z CÓRKĄ KORĄ ŻEGNA SIĘ” Noc listopadowa
korab daw.: rodzaj okrętu. + 2 inne znaczenia „Jazon ledwe mógł uwieść swój korab cały.” Fraszki to słowo w 5 lekturach →
korabl ros.: korab, okręt. „A Odysej się dziwił korablom w przystani:” Odyseja
korbacz z węg.: rodzaj bata na krótkim trzonku; za jego pomocą wymierzana była chłosta. „Będziemy wiązali go na noc, a za to, co chciał teraz uczynić, otrzyma dziesięć uderzeń korbaczem.” W pustyni i w puszczy
korbowód: część maszyny napędzająca wał korbowy. „Ale nie mogłem mu poświęcać dużo czasu, bo pomagałem maszyniście przy rozbieraniu cieknących cylindrów, przy wyprostowywaniu zgiętego korbowodu i innych tym podobnych sprawach.” Jądro ciemności
korcić: tu: nurtować, ciekawić, zastanawiać. „To mnie jeno korciło, że była przywiązana.” Chłopi, Część czwarta - Lato
korcy: dziś popr. forma: korców; korzec : daw. miara objętości ciał sypkich, wynosząca 128 litrów (korzec warszawski). „Za ojca nieboszczyka, za starego Ślimaka, zbierano w tym miejscu po dziesięć korcy pszenicy z morgi.” Placówka
korczyk: daw. jednostka objętości ciał sypkich, dzielona na 16 garnców i równa ok. 60 kg. + 1 inne znaczenie „O zbożu powiecie przy spisie, że dawno przedane Janklowi; on przytwierdzi ochotnie, da mu się za to jaki korczyk.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
Korczyn: fikcyjna nazwa majątku, którego pierwowzorem była wieś Miniewicze, leżaca na terenie dzisiejszej Baiałorusi. „Jeszcześ wtedy nie była w Korczynie, jeszcze mała byłaś, bo było to właśnie wtedy, kiedy ojczulek twój z tą Francuzicą romansował!...” Nad Niemnem
kord daw.: krótki miecz. „…ręgami wyciśniętymi przez pancerz, na nim pas, cały z miedzianych klamr; za pasem nóż w rogowej pochwie, przy boku zaś krótki kord podróżny.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kordegarda: wartownia straży pałacowej. „W kordegardzie wojska mrowie,” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
kordelas: długi nóż myśliwski, służący do oprawiania upolowanej zwierzyny; niegdyś również element uzbrojenia. + 1 inne znaczenie „Wyjąłem kordelas i śmiało zaatakowałem je w powietrzu.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
kordiał daw.: bł. przekładu, gdyż kordiał to długo leżakujący napój alkoholowy. + 2 inne znaczenia „Ten tylko kordiał śmierć twoją odwleka.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
kordialnie: serdecznie. „Ze Szprotem od tamtej afery, co to o niej mówiłem, jesteśmy na stopie obojętności, ale z radcą witam się kordialnie.” Lalka
kordobański: pochodzący z Kordoby: miasta w płd. Hiszpanii, w Andaluzji. „Ławeczka była wygodnie wysłana, ściany pokryte piękną skórą kordobańską, z okien zwisały wielkie firanki z czerwonej materii, podtrzymywane złotymi przepaskami.” Trzej muszkieterowie
kordybant: rzemieślnik wytwarzający wyroby z barwionej i wytłaczanej skóry koźlej. „…kupiectwem dążyły cechy z chorągwiami, a więc rzeźnicy, piekarze, szewcy, złotnicy, konwisarze, szychterze, płatnerze, kordybanci, miodowarzy, i ilu tylko innych jeszcze było; z każdego ludzie wybrani szli za swoją chorągwią, którą niósł okazalszy od wszystki…” Potop
korek: tu: obcas. „Szlachetna dziewico, dalipan, od czasu jak cię ostatni raz widziałem, zbliżyłaś się ku niebu na całą wysokość korka.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
kormoran: hebr. שָׁלָךְ ( szalach ): kormoran . „Nasi mędrcy wyjaśnili, że to [ptak] wyciągający ryby z morza", Raszi do 11:17 [1]. U Cylkowa brak tego słowa w przekładzie! „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
kornalina: tu: krwawnik, czerwony kamień szlachetny a. półszlachetny używany do wyrobu biżuterii; karneol (w starożytności porównywalny pod względem wartości z diamentem, perłą czy szmaragdem). „albo kornaliny?” Kordian
kornet hist.: dawny stopień wojskowy w kawalerii, odpowiadający randze chorążego piechoty. + 1 inne znaczenie „Niosą pudło kornetów, jakiś kosz na fanty;” Satyry to słowo w 3 lekturach →
Korneto: miasteczko w byłym państwie papieskim; Cecina — rzeka wpadająca do morza między Liworno a Piombino. Tam są gęste lasy i zarośla, w których znajdują się dziki, sarny i jelenie. „Między Korneto a rzeką Cecyną.” Boska Komedia
kornie: pokornie, uniżenie. „Kornie was o wzgląd błagamy.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
Kornutus, właść. Lucius Annaeus Cornutus: żyjący w I w.n.e. filozof rzym., stoik. „Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos...” Quo vadis
Kornwalia: kraina geograficzno-historyczna i najbardziej wysunięte na płd. zachód hrabstwo Anglii. „Ledwie dziesięć dni zabawiłem w domu, gdy odwiedził mnie kapitan William Robinson z Kornwalii, dowódca statku „Dobra Nadzieja", o ładunku trzystu beczek.” Podróże Guliwera
korny: okazujący pokorę i szacunek. „Wszystko, co człowiek zraniony w miłości własnej jest zdolny wypowiedzieć: srogie wyrzuty, wymówki i przekleństwa, wszystko to spadło na kornie pochyloną głowę pani prokuratorowej.” Trzej muszkieterowie
korol z ros.: król. „„Korol" rozsierdził się, i tak ci głowę utną.” Krzyżacy
korol do mene prisław z ukr.: król do mnie przysłał. „Lepiej było dawniej zacząć ze mną traktaty, kiedy ja był mniejszy i siły własnej nie znał, ale że was korol do mene prisław, tak was wdzięcznym sercem w mojej ziemi przyjmuję...” Ogniem i mieczem
koromysło: nosidło do noszenia wiader na barkach. „Wołał tak na młodziutką dziewczynkę, która w krótkiej spódnicy, w różowym kaftanie i bosa ukazała się zza góry, niosąc na ramieniu koromysło z dwoma pełnymi wiadrami.” Nad Niemnem
korona: daw. moneta brytyjska o wartości 5 szylingów. + 1 inne znaczenie „Tu sufit przypominał piękną koronę palmy o wspaniałych, szklanych liściach, a na środku, na grubej łodydze ze złota, wisiały dwa łóżeczka w kształcie lilii: jedno białe, gdzie spoczywała księżniczka, drugie purpurowe, gdzie może Kaj sypiał.” Baśnie to słowo w 2 lekturach →
koroniarz: mieszkaniec Korony, tj. Polski, w przeciwstawieniu do mieszkańców wielkoksiążęcej Litwy. „A wyście to, koroniarze, nie podrwili pod Ujściem, a pod Wolborzem, a pod Sulejowem, a w dziesięciu innych miejscach?” Potop
koronijasz: mieszkaniec terytorium Korony (w odróżnieniu od mieszkańca Litwy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów). + 1 inne znaczenie „Zawsze zwykł za patrona brać koronijasza;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →
koronka: tu: różaniec; także modlitwa z jego użyciem. „Zajrzała do parkocących garnków i wróciła na dawne miejsce, modląc się półgłosem na koronce, że to na książce nie umiała.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
koronki: tu: rodzaj modlitwy polegający na powtarzaniu w określonej kolejności i określoną liczbę razy różnych modlitw. „Dziesięcioro i koronki,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
koronuję cię na twego króla: To jest: odtąd ja ogłaszam ciebie panem twojego sumienia i twoich czynności jako odpowiedzialnych tylko przed trybunałem twojego sumienia. „Więc koronuję cię na twego króla.” Boska Komedia
korowaj z daw. ukr.: ciasto weselne wypiekane tradycyjnie na Ukrainie. + 1 inne znaczenie „Zachciało się babie trzeci korowaj piec!” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
korowody z ukr.: targi, trudności. „Korowody robić zechce.” Zemsta
korpiel: brukiew; roślina pastewna, w której jadalny jest słodki, bulwiasty korzeń. „— I wasza niezgorsza, a już co korpiele, to macie największe...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
korpus Menfi: czyli korpus memficki. Grecka nazwa miasta „Memfis" pochodzi od egipskiego Menfe. „Otrzymawszy tak pożądany tytuł erpatra, młody książę poprosił ojca o łaskawe mianowanie go dowódcą korpusu Menfi.” Faraon
Korsak, Tadeusz 1741–1794: dowodził pospolitym ruszeniem w okolicach Wilna podczas powstania kościuszkowskiego; zginął podczas Rzezi Pragi 4 listopada 1794 r. broniąc Warszawy przed wojskami Suworowa. „Obok Korsak, towarzysz jego nieodstępny:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
korsarz: pirat. „Ale wkrótce musiałem żałować tego przeklętego rekrutowania, większa bowiem część nowych majtków to byli korsarze.” Podróże Guliwera
Korsuń dziś ukr.: Korsuń-Szewczenkiwskij: miasto w środkowej części Ukrainy, nad rzeką Roś, dawna rezydencja magnacka. „Cały rynek był zapchany wielkimi, siwymi wołami pędzonymi ku Korsuniowi dla wojska, a przy wołach szedł mnogi lud pastuszy, tak zwani czabanowie, którzy całe życie w stepach i pustyniach spędzali — ludzie zupełnie dzicy, niewyznający żadnej religii — religioni…” Ogniem i mieczem
kort: ciężka tkanina wełniana. „I rozwinął przed Elżbietą na nagiej drewnianej ladzie sztukę kortu, której zebrany w fałdy bryt uniósł w lewej dłoni wysoko ku górze.” Granica
kortowe odzienie: kort: tkanina wełniana, rodzaj sukna. „Ale żebyś ty jeszcze nauczył się oszczędności, to ja tobie na te kortowe odzienie posyłam tylko cztery ruble.” Lalka
korweta: niewielki okręt żaglowy. „Niechaj dźwigają wielkie korwety bojowe.” Popioły
korybant: kapłan Kybele, frygijskiej bogini płodności; w czasie jej świąt korybanci uczestniczyli w tańcach i pochodach przy hałaśliwej muzyce. „…ł to obraz, nie taniec, obraz jasny, odsłaniający tajnie miłości, czarowny i bezwstydny, a gdy po jego ukończeniu weszli korybanci i rozpoczęli z syryjskimi dziewczętami, przy odgłosie cytr, fletni, cymbałów i bębenków, taniec bachiczny, pełen dzikich wrzasków…” Quo vadis
Koryk: korykijska grota leżała u południowego stoku Parnasu. „Koryku nimfy zawodzą wesela.” Antygona
korytarzów: dziś popr. forma D. lm: korytarzy. „Więc oto wiedz, że przed pięcią dniami upadła skała i zawaliła jeden z korytarzów, gdzie pracował człowiek pewny stary z pięcią synami, a strażnicy nie chcą jéj rozwalić prochem, mówiąc: to długa praca, niech umrze.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
korytko: podłużne naczynie, najczęściej drewniane, przeznaczone do pojenia lub karmienia zwierząt. „I zaraz zaczął wyprzęgać szkapę i z niskiej studzienki wodę żurawiem ciągnąć, a w korytko lać, jakby tych, których przywiózł, wcale nie było.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
koryty: dziś popr. forma N.lm: korytami. „I między Symoentu a Ksantu koryty” Iliada
korzanych powiek: powiek z kory (takie powieki ma teraz Grabiec, będąc wierzbą). „Niechaj sękowym okiem spod korzanych powiek” Balladyna
korzec daw., gw., z ros. koriec: dawna jednostka objętości. + 1 inne znaczenie „— Z pół korczyka do jedzenia zaraz niech weźmie, a potrza jej więcej, to dopiero po sadzeniu, boć nie wiada, wiela ostanie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
korzeń doznany: korzeń, którego działanie zna. „Krew ciepłą myje wodą i korzeń doznany” Iliada
korzeń mandragory: śródziemnomorska roślina, której korzeń przypomina kształtem człowieka. Z tego względu uważano ją za bardzo potężny środek magiczny, atrybut bóstw podziemnych. Wierzono, że wyrwana z ziemi wydaje z siebie zabójczy krzyk. „…dbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folian…” Sklepy cynamonowe
korzeni: hebr. נְכֹאת ( nechot ): ‘przyprawy [korzenne]’. Ogólna nazwa na mieszankę różnych przypraw lub rodzaj aromatycznej żywicy, por. Ks. Rodzaju 37:25. Tu midrasz odczytuje to jako ‘wosk’, zob. Raszi do 43:11. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
korzenie: hebr. נְכֹאת ( nechot ): ‘przyprawy [korzenne]’. Ogólna nazwa na mieszankę różnych przypraw lub rodzaj aromatycznej żywicy, zob. Raszi do 37:25. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
korzyść: tu: zdobycz. „Gdy rybak na brzeg ciągnął korzyść okazałą,” Bajki i przypowieści
korzyszczę starop. forma: forma 1 os.lp; dziś: korzystam; nie korzystać w czym : nie czerpać z czego korzyści.. „W pocztach ci ja nie korzyszczę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
korzyszczęć starop.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć; forma 1 os.lp, dziś: korzystam. „Nie korzyszczęć ja w odzieniu” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
kosa daw., daw.; tu forma D. lm: kós, daw., gw., poet.: tu: warkocz. „To już z moją siwą kosą” Balladyna to słowo w 7 lekturach →
kośba daw.: koszenie trawy lub zboża; tu: rzeź. + 3 inne znaczenia „Ciężkie, łacińskie słowa padały kiej grudy przemarzłej ziemi, jaże bezwolnie pochylali głowy, jakby pod nieubłaganą kośbą śmierci, ale szli niepowstrzymanie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
kością i ciałem moim ty: Laban powiedział mu: «nie mam powodu, żeby przyjmować cię do domu, skoro nic nie posiadasz, ale ze względu na pokrewieństwo przygarnę cię na jakiś miesiąc. Tak też uczynił, jednak nie było to za darmo, bo [Jakub] zajmował się wypasem jego owiec», zob. Raszi do 29:14. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
kościane znaki: sztony, liczmany z kości. „Spytaj Jana, opowie, kościanymi znaki” Satyry
kościanym oknem: w mit. gr. i rz. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. „Który kościanym oknem wylatuje,” Treny
kościej daw., z ros.: czarownik z folkloru ros., tu: kościotrup. + 1 inne znaczenie „Olbrzymi mąż zmienił się w olbrzymiego kościeja.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kościół: tu ogólnie: świątynia. „Feb Ajnejasza w swoim krytego kościele,” Iliada
kościół Aleksandra: kościół na placu Trzech Krzyży, zniszczony zupełnie w czasie powstania warszawskiego, odbudowany został w takim kształcie, jaki miał w czasie akcji Lalki a nie w takim, jaki miał tuż przed zburzeniem (tj. po przebudowie w latach 1886–1894). Rzecki idzie „aż za kościół Aleksandra", prawdopodobnie na ul. Kruczą. „Posyłam tedy do odprasowania mój kapelusz, płacę dwa złote, na wszelki wypadek biorę do kieszeni krócicę i maszeruję gdzieś aż za kościół Aleksandra.” Lalka
kościół Dyjanny: pawilon ogrodowy w kształcie świątyni greckiej. „Tu domek pustelnika, tam kościół Dyjanny.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
Kościół pod wezwaniem świętego Klemensa: kościół anglikański, usytuowany w pobliżu Pałacu Sprawiedliwości w Westminsterze. „Kościół pod wezwaniem świętego Klemensa.” Rok 1984
kościół Saint-Leu: rzymskokatolicka świątynia znajdująca się w Amiens. „Pewnego dnia d'Artagnan spostrzegł go, jak szedł w kierunku kościoła Saint-Leu, i udał się za nim bez namysłu.” Trzej muszkieterowie
kościół świętojański: katedra św. Jana na Starym Mieście w Warszawie. „To jest sama sprawa i skutek melodii, do której należą wyrazy Gorzkich żalów rozlegające się pod sklepieniem wielkiej głębiny kościoła Świętojańskiego:” Ludzie bezdomni
kościół świętokrzyski: kościół Świętego Krzyża w Warszawie przy ul. Krakowskie Przedmieście, należący do największych kościołów w stolicy. „…iście nie istniejące, liście wielkie a niepełne; to znowu jakby strzały tytaniczne, którymi można by przebić kościół świętokrzyski.…” Ludzie bezdomni
Kościuszko, Tadeusz 1746–1817: Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej podczas insurekcji 1794 roku, zwanej kościuszkowską, wszczętej przeciw Rosji i Prusom. „Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kośćtnica: forma stworzona przez Krasińskiego; właściwie: kostnica. „Głos Mamy słabieje, ginie już prawie za murem kośćtnicy, ot tam — tam — jeszcze powtarza —” Nie-Boska komedia
Koseir: gr. Leukos Limen, dziś Al-Kusajr, miasto portowe nad Morzem Czerwonym, 160 km na wschód od Kina (powieściowe Kaneh). W czasach hellenistyczno-rzymskich ważny punkt morskiej trasy handlowej do Indii. 50 km dalej znajdował się port Sauu (dziś Mersa Gawasis), skąd w czasach Średniego i Nowego Państwa wyprawiano się do kraju Punt. „Stamtąd szły dwa trakty do portów Morza Czerwonego: Koseir i Berenice, tudzież gościniec do gór porfirowych, skąd przywożono posągi i wielkie bryły budulca.” Faraon
Kosem: Per-Sopdu, (dziś: Saft al-Henna), miasto we wschodniej części Delty, ok. 105 km na wschód od dzisiejszego Az-Zakazik, stolica 20. nomu Dolnego Egiptu. „— W Kosem — mówił sędzia — zbuntował się pułk mularzy i kamieniarzy, którym na czas nie dano rzeczy potrzebnych.” Faraon
Kosiński, Antoni Amilkar 1769–1823: generał polski, współtwórca Legionów Polskich we Włoszech. „Batalion polski (pierwszy) pod szefem Dembowskim zasłaniał cofanie się prawego skrzydła ku Vigaccio, a generał-adiutant Kosiński osłaniał lewe skrzydło na drodze ku Nogarze.” Popioły
kosmaczom: hebr. שְׂעִירִם ( seirim ) dosł. kozły , ale także złe duchy, demony . „I pokropi kapłan krwią ołtarz Wiekuistego u wejścia do Przybytku zboru, a puści z dymem tłuszcz na woń przyjemną Wiekuistemu.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
kosmogonia: przedfilozoficzne próby wytłumaczenia zagadnień świata i rzeczywistości dotyczące: koncepcji prarzeczywistości i powstania świata. „W średnich wiekach, kiedy nauka kosmogonii była jeszcze w kolebce, Jerozolima, ten punkt moralny, punkt środkowy odrodzonej ludzkości przez ofiarę świętego krzyża uważana była za punkt środkowy geograficzny stałego lądu zamieszkałego przez ludzi.” Boska Komedia
kosmopolici: tu w znaczeniu: obywatele świata, ludzie nie uznający ojczyzny. „My mamy naukę, oni Talmud, my rozum, oni spryt; my jesteśmy trochę kosmopolici, oni partykularyści, którzy nie widzą dalej poza swoją synagogę i gminę.” Lalka
kosodrzewina: gatunek sosny karłowatej, rosnącej na terenach górskich. „Dwa bory świerków wiodły do wrót zamku; dwie skały, dwa kamienne olbrzymy straż przed wrotami trzymały; dwa gaje kosodrzewiny rozścielały kobierce mchu na schodach do komnat królowej wiodących, dwa potoki dzień i noc lały po przysionku srebro z malachitowych d…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kosołapy daw.: o krótkich rękach. „Wypadli zaraz wszyscy ku niemu z okrzykami i radością, ale umilkli na widok owej postaci, która była mała, kosołapa, zarosła, czarna i przybrana w skóry wilcze.” Krzyżacy
kosooki: zezowaty, skośnooki. „— rzekł kosooki, ukazując jednego z czabanów.” Ogniem i mieczem
kosoworotka z ros.: tradycyjna rosyjska, koszula męska zapinana z boku, ze stójką; zapięcie i stójka często zdobione haftem. „W «kosoworotce» malinowej,” Kwiaty polskie
Kossuth Ludwik 1802–1894: polityk węgierski, wódz rewolucji węgierskiej 1848–1849 r. „Szapary ciągle gadał, że Kossuth jeszcze coś wymyśli, Stein był pewny, że odezwie się za nami Turcja, Liptak wzdychał do noclegu i gorącej strawy, a ja mówiłem, że kto jak kto, ale Napoleon nas nie opuści.” Lalka
kostera daw.: ryzykant, hazardzista, szuler, awanturnik. + 2 inne znaczenia „„Wolej by lepszego jakiego znalazła — mówił sobie w duszy — bo to piwożłopy i kostery, a dziewka uczciwa jest".” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
kosterstwo daw.: hazard; częste granie w kości lub w karty, rujnujące grającego lub nieuczciwe. „Usunął oficerów oddających się pijaństwu i kosterstwu tudzież takich, którzy udręczali żołnierzy.” Faraon
Kostka-Napierski, Aleksander Leon ok. 1620-1651: oficer polski, w okresie wojny trzydziestoletniej kapitan w służbie szwedzkiej, przywódca powstania chłopów podhalańskich, wywołanego najprawdopodobniej w porozumieniu z Bohdanem Chmielnickim. Oblegany w Czorsztynie, został wydany przez własnych żołnierzy i skazany na śmierć na palu. „Jako opryszka Kostkę Napierskiego oblegano niegdyś w Czorsztynie, tak jego, Radziwiłła, oblegano teraz w zamku tykocińskim.” Potop
kostrzewa: roślina z rodziny wiechlinowatych, potocznie bywa określana jako wysoka trawa, biologia rozróżnia ok. 650 gatunków zasiedlających całą strefę umiarkowaną Ziemi i tworzących wspólnie rząd kostrzewy (łac. Festuca ). Bolesław Leśmian pisząc o zwiewnych nurtach kostrzewy , wskazuje, że powierzchnia porośniętej kostrzewą łąki porusza się na wietrze w sposób przywodzący na myśl powierzchnię wody. „W zwiewnych nurtach kostrzewy, na leśnej polanie,” Topielec
Kostrzewski, Franciszek: malarz, rysownik, autor ilustracji obyczajowych z zacięciem humorystycznym; współpracownik warszawskich czasopism, takich jak „Tygodnik Ilustrowany" czy „Kłosy"; autor pierwszych polskich komiksów ( Historya Jedynaczka drukowana w latach 1859 i 1860). „(Gdzieżeś, Kostrzewski?) Grają, palą,” Kwiaty polskie
kostur: kij, laska używany przez wędrowców do podpierania się. „Na kosturze wsparte dłonie.” Ballady i romanse
kostyra: ryzykant, hazardzista, karciarz. „Sama pójdę po tego kostyrę do dworu...” Chłopi, Część druga - Zima
kosy daw.: skośny a. zezowaty. + 1 inne znaczenie „Kos rozwianych, nie wie, czemu” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
kosz hist.: tatarski lub kozacki obóz; oddział wojska. „Przedmieście Hassan-Basza oddzielone było od majdanu tylko wałem opasującym kosz właściwy i bramą z wysoką basztą, na której widać było paszcze zatoczonych dział.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
koszary: tu: zagrody dla zwierząt. „U obcych, a tak znowu napełnię koszary.” Odyseja
koszary ks. Eugeniusza: nazwa od ks. Eugeniusza Beauharnais (1781–1824), pasierba Napoleona I.
koszatka: gatunek nadrzewnego gryzonia o nocnym trybie życia. „Zresztą mogłyby tymczasem koszatki albo myszy polne ściągnąć coś nie coś z tych kłosów, którem z takim trudem pościnał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
koszerny: w religii żydowskiej: nadający się do spożycia zgodnie z żydowskimi przepisami religijnymi. + 1 inne znaczenie „— A ja mam doskonałe ryby, mięso, placki i wino koszerne — szybko wtrąciła Tafet.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
koszowy: ataman koszowy rządził na Zaporożu w czasie pokoju, miał też obowiązek przygotować Sicz do wojny. „Tego się głośno nie mówi, ale to hetmańska głowa: człek wielkiej ręki i wielkiego rozumu; jego całe kozactwo słucha więcej niż koszowych i atamanów, człek niepozbawiony dobrych stron, ale hardy, niespokojny i gdy nienawiść weźmie w nim górę, może być straszny.” Ogniem i mieczem
koszta położyć daw.: ponieść koszty. „Czy wygramy, czy przegramy, ale on tymczasem naje się kłopotów i koszta położy.” Nad Niemnem
kosztowności: hebr. כָּל טוּב ( kol tuw ): ‘wszelkie dobro’. «[Abraham] spisał dokument darowizny wszystkiego co posiadał, na rzecz swojego syna Icchaka, aby chcieli mu wysłać swoją córkę», zob. Raszi do 24:10. + 1 inne znaczenie „I położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i zaprzysiągł mu to.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
kosztur daw.: narzędzie do sadzenia drzewek, por. kostur. + 1 inne znaczenie „Maćko chciał sam iść, ale skończyło się na tym, że Hlawa, któren był pachołek zuchwały i rad wobec ludzi, a zwłaszcza wobec dziewcząt, puszył odwagę, wziął za pas topór, w rękę kosztur i poszedł.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
koszula á la Słowacki»: koszula z szeroko wykładanym na boki kołnierzem. „«A la Słowacki».” Kwiaty polskie
koszula Nessusa mit. gr.: suknia, którą Dejanira dostała od umierającego centaura Nessosa, gdy założył ją Herkules, zaczęła się palić, powodując śmierć. „Po drodze zrzucił z siebie tunikę, która zatlona od iskier, poczęła go palić jak koszula Nessusa, i leciał nagi, mając tylko na głowie i na ustach capitium Ligii.” Quo vadis
koszuli: dziś popr. forma D.: koszul. „Miałam kilka koszuli, to sprzedawałam i kupiłam sobie chleb na jutro, na pojutrze.” Medaliony
kot: w gwarze myśliwskiej: zając. + 1 inne znaczenie „Co kulą z pistoletu w biegu trafiał kota?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 4 wystąpienia →
kota: zająca. „Cóż to, czyś kota upatrzył?” Romeo i Julia
kotarz: szałas, namiot; por. dziś: kotara. „Pod kotarzami tylko w polach siedzą,” Pieśni
kotek śwarny: zwinny zajączek. „Jeden to nawet był kotek śwarny, ale teraz już go jakoś nie widuję.” Syzyfowe prace
koteria: grupa osób popierających się wzajemnie w celu osiągnięcia korzyści. + 1 inne znaczenie „Gdy panuje pieniądz, interes, koterie i kliki, ciężki jest wówczas los ludzi idei.” Granica to słowo w 2 lekturach →
kotew: kotwica. „Aby odwiązać kotew zaczepioną” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
kotki gw.: ludowa nazwa koniczyny polnej. + 1 inne znaczenie „Józka powiedała, o czym ksiądz mówił z ambony i kto był w kościele; gwarno stało się w izbie i na ganku, że to kilka rówieśnic z nią przyszło i społecznie łykali te kotki poświęcane, chroniące pono od bólów gardzieli.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
kotna: będąca w ciąży; o kotce, zajęczycy lub owcy. „Albo cierpieć, iż kotną samicę zajęczą” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kotowi: dziś popr. forma C.:kotu. „Ta mariawitka chciała je dać kotowi.” Medaliony
kotuch gwar.: zagroda na ptaki domowe, kojec. „Naprawdę przelękły się tylko siedzące w kotuchach kury, które przecież stanowisk swych nie opuszczając, z postawami pełnymi powagi, wniebogłosy gdakały.” Nad Niemnem
kotyra gw.: gruda ziemi. „Huknęli z całej mocy i tak rozgłośnie, jaże ptaki uciekały z drzew pobliskich; czasem kuropatka wystraszona furknęła spod nóg albo i zajączek wyrywał się gdziesik spod kotyry i gnał na oślep.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kować daw.: podkuwać. + 1 inne znaczenie „Na to Maćko podniósł się na chwiejnych nogach, wyciągnął przed się ręce — i choć natury ówczesnych ludzi twarde były, jakby je kowano z żelaza — ryknął nagle rozdzierającym głosem:” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.