Litera S

2120 słów, strona 2 z 9.

Secundum magnam misericordiam Tuam łac.

„według Twego wielkiego miłosierdzia"; fragment pieśni religijnej Miserere , opartej na biblijnym Psalmie 50., do której ok. 1630 r. muzykę skomponował Gregorio Allegri (1582–1652). „— „Secundum magnam misericordiam Tuam..."” Chłopi, Część czwarta - Lato

Sed iam nox humida... Incipiam łac.

tymczasem już noc wilgotna zasnuwa niebo i spadające gwiazdy namawiają do snów, ale jeśli tak wielka chęć poznać nasze przygody, zaczynam (cytat z Eneidy Wergiliusza; tłum. W.L.).

sedes z łac. sedeo , sedere : siedzieć

tu w znaczeniu ogólnym, bliskim łacińskiemu źródłu słowa: miejsce, na którym się siedzi. „…a przygnała, bo jakkolwiek podziw słusznym jest dla bohaterów hołdem, jednakże gdzie obok męstwa eksperiencja i bystry rozum sedes sobie obrały, tam ludzie i dla własnej korzyści odprawować zwykli pielgrzymki.…” Pan Wołodyjowski

sednić daw.

ścierać skórę, odparzać. „Tam je pocztowi z miejsca rozkulbaczali, żeby się zaś nie sedniły, a paśli, czym się dało.” Popioły

Sedom

Sodoma. „ono to owym miastem wielkim” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Sedom i Amorę

w innych przekładach: Sodoma i Gomora; miasta kanaeńskie „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

sędomierski

dziś popr.: sandomierski. „…tyści: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa i wojewoda krakowski Jaśko z Tarnowa, i poznański Sędziwój z Ostroroga, i sędomierski Mikołaj z Michałowic, i proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Br…” Krzyżacy

Sedyte i mowczyte z ukr.

siedźcie i milczcie. „Kto by z Kozaków wziął wóz, każę mu szyję urezać, i ja sam kolaski nie wezmę, chyba juki i sakwy, i tak dojdę aż do Wisły, i powiem: „Sedyte i mowczyte, Lachy!".” Ogniem i mieczem

sędzia pokoju

sędzia najniższej instancji; należały do niego sprawy cywilne mniejszej wagi i drobne wykroczenia. „Ale Stach podał jej rękę, adwokat pani Stawskiej, Wirski wziął za rączkę Helunię, a ja asystowałem Mariannie i tak weszliśmy do biura sędziego pokoju.” Lalka

Sędzia ten ogon skręcił z osiem razy

Obraz ten Minosa porównaj z obrazem jego, jaki nakreślił poeta na początku Pieśni V. „Sędzia ten ogon skręcił z osiem razy,” Boska Komedia

sędzic

syn sędziego. „Kupił atłas pan sędzic, kitaj pan podstoli.” Bajki i przypowieści

sędzie

dziś: sędziowie. „Przy samym tronie wodzowie i sędzie,” Balladyna

sędzielizna daw.

szron. „Zbyszko zaś skoczył na podwórzec, na którym trzymano już pokryte sędzielizną i parskające konie dla księstwa, gości i dworzan.” Krzyżacy

Sędziwój z Ostroroga 1375–1441

wojewoda poznański w latach 1406–1441, włączony do sztabu Jagiełły w czasie wojny polsko-krzyżackiej. „…wojownicy i statyści: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa i wojewoda krakowski Jaśko z Tarnowa, i poznański Sędziwój z Ostroroga, i sędomierski Mikołaj z Michałowic, i proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestw…” Krzyżacy

sędziwy

stary. „Odwrócił król oblicze sędziwe, na którym malowała się litość, a w drużynie Krasnoludków słychać było ciche łkanie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Séguier, Pierre 1588–1672

francuski polityk, od 1635 kanclerz Francji. „Przyślij mi tu wielkiego kanclerza Séguiera.” Trzej muszkieterowie

sejm konwokacyjny

zwoływany w okresie bezkrólewia sejm poprzedzający wolną elekcję; ustalano na nim termin i miejsce elekcji, a także kandydatów, spośród których miano wybierać nowego władcę i pacta conventa mające obowiązywać króla. Pierwszy sejm konwokacyjny odbył się w 1573 r. po śmierci Zygmunta Augusta. „Sejm konwokacyjny w kilka dni później został otwarty, na którym, jak przewidywał Ketling, powołano do laski pana Chrapowickiego, naówczas podkomorzego smoleńskiego, a późniejszego wojewodę witebskiego.” Pan Wołodyjowski

sekatura z wł.

dokuczliwość, prześladowanie. „Sekatury — gorzkie znoje,” Zemsta

sękiel daw., gw.

część osi, na której obraca się koło. „— Już i tak wóz się w polu po sękle zarzyna.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

sekować wł. seccare

dręczyć, nękać, prześladować, dokuczać komuś. „Mnie o nic nie chodzi — tylko nie chcę, żeby mnie pan sekował.” Moralność pani Dulskiej

sekreta

dziś popr.: sekrety. „Na myśl o modlitwach i postach, jakie czekały go przy wtajemniczaniu się w sekreta świątyń, Ramzes czuł coraz większą ochotę do zabaw; jego orszak odgadł to, więc następowała uciecha po uciesze.” Faraon

sekretnik

list bezkopertowy, pisany na formularzu, który po zapisaniu strony wewnętrznej, złożeniu, zaklejeniu i zaadresowaniu na stronie zewnętrznej, z wydrukowanym znaczkiem, jest gotowy do wysłania; odbiorca otwierał sekretnik, oddzierając sklejone brzegi wzdłuż perforacji. „Zdarzało się, że panna Julia zamiast przyjść na lekcję przysyłała mały kratkowany sekretnik, że się źle czuje i żeby Elżbieta przyszła do niej.” Granica

sekstant

przyrząd stosowany w żeglarstwie i astronomii, służący do mierzenia wysokości (kąta wzniesienia) ciał niebieskich nad horyzontem, a także kątów poziomych i pionowych pomiędzy obiektami widocznymi na powierzchni ziemi. „Miejsce to ozdobione jest sekstantami, kwadrantami, teleskopami, astrolabiami i innymi astronomicznymi instrumentami, ale największą osobliwością, od której los całej wyspy zależy, jest niezmiernej wielkości kamień magnesowy zrobiony w kształcie czółenka tkack…” Podróże Guliwera

sekstern daw.

zeszyt. „A teraz weź oto ten sekstern i pisz wyraźnie na pierwszej stronicy te słowa:” Popioły

Sekstus Tarkwiniusz

według tradycji syn ostatniego króla rzymskiego pochodzenia etruskiego, Tarkwiniusza Pysznego; goszcząc krewniaka, pohańbił jego żonę Lukrecję, która popełniła samobójstwo. „„A ja cię nazywam Sekstusem, wydaję twoje zbrodnie przed ludźmi, jak już oskarżyłam cię przed Bogiem.” Trzej muszkieterowie

Sekuła i Rakowiec

osady podmiejskie koło Siedlec. „…arykowa nie miała zawsze nic pilniejszego do nadmienienia jak stwierdzenie, że na Sekule był „także" bardzo piękny staw, w Rakowcu były nadto łąki — gdzie!…” Przedwiośnie

sekundant

pośrednik i świadek uczestnika pojedynku; przed walką ustalał jej warunki z sekundantem przeciwnika. + 1 inne znaczenie „— Toteż nie będziesz lekarzem, tylko sekundantem.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

sekundować z łac. secondo , secundare : pomagać, towarzyszyć, z łac., z łac. secundo , secundare

pomagać, towarzyszyć; ochraniać, bronić. „— Gdybym ja o waćpannie zapomniał, tedy nie byłbym godny tej łaski, jaką Bóg na mnie zesłał, pozwalając mi tak godną personę sekundować.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

sekutnica Rozalina

Rozalina ślubowała dziewictwo bogini miłości i dlatego ze wzgardą traktuje zaloty Romea; w oryg. pale hard–hearted wench , czyli: blada o nieczułym sercu dziewczyna. „Ta blada sekutnica Rozalina” Romeo i Julia

Sekwana

rzeka w płn. Francji, przepływająca przez Paryż. „Oto jeden na cmentarzu Sybirskim szuka spocznienia, a drugi leży pod różami i cyprysami Sekwany.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →

sekwestr

zajęcie majątku w celu zapewnienia realizacji dochodzonego roszczenia. + 1 inne znaczenie „Dobra całe zniszczone sekwestrami rządu,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

selekcja

tu: Żydzi transportowani do obozów koncentracyjnych byli po przyjeździe dzieleni (przy pomocy m.in. lekarzy) na różne kategorie, wg ich potencjalnej „przydatności do pracy", część z nich mordowano od razu po przybyciu; selekcje przeprowadzane były również w czasie późniejszego pobytu w obozie. „Co dwa tygodnie była selekcja, taka przebierka.” Medaliony

Selena mit. gr.

bogini Księżyca. „Łeb jego ostry uśmiecha się w pięknym blasku wiecznej Seleny.” Popioły

Selene mit. gr.

bogini księżyca. „Na tę bladą Selenę — nie dziwię ci się, Marku — wiedz jednak, że Dianę miłujesz i że Aulus i Pomponia gotowi cię rozszarpać, jak niegdyś psy rozszarpały Akteona.” Quo vadis

Selkit

egipska bogini-skorpion, broniąca przed jadowitymi żądłami skorpionów i ukąszeniami węży oraz lecząca zatrute rany. Przedstawiana jako kobieta ze skorpionem na głowie lub jako skorpion. Obok Izydy, Neftydy i Neit, jedna z czterech bogiń strażniczek sarkofagu. „Szyja zmarłego jest boginią, ręce są boskimi duszami, palce niebieskimi wężami, synami bogini Selkit.” Faraon

Sellin, Fryderyk 1831–1914

kupiec, cukiernik i przedsiębiorca, animator kultury teatralnej w Łodzi: 1865 r. początkowo na tyłach swojej cukierni przy ul. Konstantynowskiej w Łodzi, w budynku dawnej ujeżdżalni koni otworzył teatr zwany teatrem Sellina, który zyskał wkrótce nazwę Arkadia, w 1898 r. po przebudowie powstał w tym miejscu teatr letni Apollo, następnie w 1901 r. postawiono zaprojektowany specjalnie przez Adolfa Zeligsona nowy gmach, który stał się siedzibą Teatru Wielkiego w Łodzi; na jego uroczystym otwarciu 28 września tegoż roku obecni byli Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki. „Sellina w Łodzi.” Kwiaty polskie

Sellina teatr

Teatr Wielki w Łodzi przy ul. Konstantynowskiej, ufundowany przez Fryderyka Sellina i uroczyście otwarty w 1901 r., posiadający trzykondygnacyjną widownię na 1250 osób, centralne ogrzewanie, oświetlenie elektryczne i wentylację, mimo sąsiedztwa usytuowanych w tym samym gmachu restauracji, sali balowej i pijalni wód mineralnych, z uwagi na niską frekwencję wkrótce upadł. Próby ratowania instytucji pojęte od sezonu 1905/1906 pod dyrekcją Icchaka Zandberga (odnajmowano scenę m.in. na występy teatru japońskiego czy słynnej tancerki Isadory Duncan) pozwoliły utrzymać scenę do końca wojny; w 1912 r. gmach został sprzedany na licytacji, w czasie wojny służył jako niem. lazaret wojskowy, w 1920 r. spłonął. „Grają tam jeszcze u Sellina?” Kwiaty polskie

Sellowie

mieszkańcy Dydony. Niemycie nóg i spanie na gołej ziemi były związane z kultem Zeusa.

Selma

siedziba królów Morwenu. „O, jakże zmieniliście się przyjaciele od onych szczęsnych dni na Selmie spędzanych, kiedy to współzawodniczyliśmy ze sobą o berło pieśni!” Cierpienia młodego Wertera

Semele

córka Kadmusa, która z Jowisza urodziła Bachusa. Junona przez zazdrość prześladowała za to cały ród Kadmusa, a szczególnie jej siostrę Ino, mamkę Bachusa. Atamas, mąż jej, rozwścieklony gniewem pozabijał jej dzieci. Tak była ukarana nienawiść macosza, z jaką Ino dzieci z pierwszej żony Atamasa prześladowała. „Gdy za Semelę gorączką obrazy” Boska Komedia

Semempses gr.

Semerchet (ok. 2890–2870 p.n.e), przedostatni faraon I dynastii. „Za faraona Semempsesaukazywały się około piramidy Kochom zjawiska cudowne i dżuma spadła na Egipt.” Faraon

semen daw., z ukr.

Kozak na czyjejś służbie, zaciężny żołnierz kozacki. + 1 inne znaczenie „Bohun ma w pobliżu półtorasta semenów, z których część tu jest.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

semestr

rok akademicki dzieli się na semestry, obejmujące określone wykłady i ćwiczenia, których zaliczenie jest niezbędne przy zgłoszeniu się do egzaminu. „Brak mu minimalnej ilości semestrów potrzebnych do egzaminu — słowem, plugawe bagno faktów.” Ludzie bezdomni

semina łac.

ziarna. „…ielnicczyzna, a teraz jest Dorosz; ziemia z krwi nie osycha, kłócim się i bijem, a przecie Bóg posiał w serca nasze jakoweś semina miłości, jeno że one jakoby w płonnej glebie leżą i dopiero gdy je łzy a krew podleje, dopiero pod uciskiem i pod kańczugiem poga…” Pan Wołodyjowski

semknąć a. zemknąć starop.

zdjąć. „Ja z króla koronę semknę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Semko ok. 1352–1426

książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, znany jako dobry administrator. „Mistrz boi się wojny z królem polskim i chodzi mu o to, by sobie i Semka, brata mego, i mnie zjednać...” Krzyżacy

Sen

jako postać mitologiczna Hypnos, brat Thanatosa (śmierci). + 1 inne znaczenie „Gdy na Agamemnona ześle Sen zwodniczy;” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

sen leniwy

bożek snu, Hypnos, jest leniwy, bo zjawia się dopiero tuż przed świtem. „Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi.” Treny

sen nieprzespany

metafora śmierci, użyta w trenie VII Jana Kochanowskiego. „Pokryli więc prawie całkiem kwieciem i ziółmi zwłoki zmarłej, nie zasłaniając tylko twarzy, która wśród dzwonków i lilij bielała, cicha, ukojona snem nieprzespanym, pogodna i po prostu anielska.” Krzyżacy

sen obłudny

sen zwodniczy, fałszywy. „Żywem, czy mię sen obłudny frasuje?” Treny

sen przyjmie

sprowadzi sen. „Sen u prostaków przyjmie i złe posłanie.” Pieśni

sen twardy

hebr. תַּרְדֵּמָה ( tardema ), oznacza szczególny rodzaj snu, zwykłe zjawisko spania określane jest czasownikiem יָשַׁן ( jaszan ): 'spać'. Również ten sen, jaki Bóg spuścił na Adama, by wyjąć mu żebro, opisany jest jako tardema , por. Ks. Rodzaju 2:21. „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

sen znikomy

znikający, nieuchwytny. „Omyliłaś mię jako nocny sen znikomy,” Treny

senatorem że został starosta

starostowie nie mieli prawa zasiadania w senacie, aby więc zostać senatorem, starosta musiał otrzymać któryś z wyższych urzędów: kasztelana, wojewody, ministra. „Gdy widzisz, senatorem że został starosta,” Satyry

senatores łac.

senatorowie. „Siła ludzi promowałem, a gdym wchodził, to senatores w pas mi się kłaniali, po kozacku.” Potop

Senatorska

ulica wiodąca z placu Zamkowego na plac Bankowy; w czasie wojny była bardzo zniszczona, obecnie odbudowana. „Przez dom Rezlera (który przypomina mu onegdajszą pijatykę!) i część Senatorskiej pan Ignacy dostaje się na Miodową.” Lalka

senectus łac.

doświadczenie życiowe. „— Mości chorąży, senectus przez was mówi i sapientia.” Ogniem i mieczem

Seneka ok. 4 p.n.e.–65 n.e.

zwany Seneką Młodszym (łac. Minor ), rzymski filozof i dramaturg, autor słynnych tragedii, które wywarły znaczny wpływ na angielski teatr epoki elżbietańskiej. + 1 inne znaczenie „Seneka nie jest dla nich za ciężki ani Plaut za lekki.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Seneka Młodszy 4r. p.n.e.–65r. n.e.

filozof i tragik, wychowawca Nerona, przedstawiciel rzym. szkoły stoickiej. „Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos...” Quo vadis

senliwych neol.

sennych. „moich senliwych ócz,” Hymny

sensat daw.

człowiek przesadnie poważny. „Pan strażnik nie lubił Skrzetuskiego za powagę i przezywał go sensatem, zaś o nieszczęściu jego wiedział doskonale, bo był obecny na owej uczcie w Zbarażu, w czasie której wieść przyszła o wzięciu Baru.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

sensible fr.

tu: przemawiający do uczucia. „Jest to może cokolwiek niewłaściwe dla was, moje sroki, ale tak piękne, tak urocze, tak agréable, tak sensible...” Ludzie bezdomni

sentencja z łac.

zdanie, szczególnie: zwięźle i trafnie sformułowana ogólna myśl o charakterze filozoficznym, moralnym itp. + 1 inne znaczenie „Przyznaję waszmości, iż głębokie to słowa, ale wybacz, jeżeli spytam: zali istotnie je wypowiedziałeś, czyli też opinio publica wszystkie głębsze sentencje tobie w pierwszym rzędzie ze zwyczaju już przypisuje?” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Senti-Nofer , Senti-Nefer

miasto w północno-zachodniej Delcie, w 7. nomie Dolnego Egiptu. Położone prawdopodobnie w okolicach dzisiejszego Idku, ok. 100 km na północny zachód od Terenouthis. „…wości, Musawasa całkiem rozsądnie przypuszczał, że jego syn pierwej zrabuje kilkaset wsi i miasteczek od Terenuthis do Senti-Nofer, zanim spotka jakieś poważniejsze siły egipskie.…” Faraon

sęp gw.

hebr. עָזְנִיָּה ( oznija ): ptak drapieżny, orzeł czarny, myszołów . W innych przekładach także: sęp kasztanowaty, orzeł morski. + 1 inne znaczenie „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra to słowo w 2 lekturach →

separacja

rozłączenie małżonków z utrzymaniem ważności małżeństwa. „— Mąż kładzie areszt na pieniądzach będących niewątpliwą własnością żony, z którą toczy proces o separację...” Lalka

sepecik daw.

mały sepet, skrzynka z szufladkami na kosztowności lub dokumenty. „Za nią niosły służebne sepecik zamknięty” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

sępem stawać

tu: przeciwstawiać się, walczyć. „Jaż Antolki nie namawiam, aby przeciwko stryja i brata sępem stawała...” Nad Niemnem

sepet daw., starop., daw., z tur.

okuta skrzynia, często z małymi szufladkami wewnątrz do przechowywania drobnych kosztowności czy ważnych papierów. + 3 inne znaczenia „Już wóz był pełen prawie, już reszta skrzynek i sepetów przed skałką wyniesiona stała, kiedy wtem zajaśniało światło tak wielkie i cudne jak jutrzenna gwiazda.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 5 lekturach →

september łac.

wrzesień. „September ci to przy tym za pasem: za dwa miesiące poczną się słoty i zimna, niezbyt to wytrzymałe wojska; niech raz dobrze przemarzną, to i odejdą.” Pan Wołodyjowski

septentrion daw.

biegun północny i jego okolice. + 1 inne znaczenie „Prawdziwieś wdowi, o septentryjonie,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

Septentrionowie z łac. septentrio , septentrionis : wielka niedźwiedzica, północ

ludzie z północy; kolejne omowne określenie Rosjan, o wojnie z którymi Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską. „Bo gdyby go Septentrionowie wówczas zaczepili, tedyby musieli i na Szwedów uderzyć, a to by znaczyło wojnę z królem szwedzkim.” Potop wszystkie 6 wystąpień →

sępu

dziś popr. forma D.lp: sępa. „Jeszcze Meryjon skoczył, podobny do sępu,” Iliada

seraj

kobieca część domu muzułmańskiego, harem. „Dość, gdy ci powiem, że mi ją rzezańcy w seraju tamecznego baszy wybili.” Ogniem i mieczem

serajowy z pers.

pałacowy. „Z chwilą gdy tylko rozwinięto wielką chorągiew proroka i rozwieszono buńczuki na serajowej bramie i wieży seras-kieratu, a ulemowie poczęli głosić wojnę świętą, poruszyło się pół Azji i cała północ Afryki.” Pan Wołodyjowski

Serapis mit.gr.-egip.

bóg, którego kult był zwalczany przez chrześcijan. „Wszystko to jest zupełnie pewne, nie widzę zatem powodu, dlaczego bym miał się upierać w zdaniu przeciwnym lub dlaczego nie miałbym Mu wznieść ołtarza, skoro gotów byłbym wznieść go na przykład Serapisowi.” Quo vadis

serce

tu: odwaga. „A ty, coć Bóg dał siłę i serce po temu,” Pieśni

Serce jej nosiło tę świętą zasłonę

Tą zasłoną jest ślub zakonny mimowolnie złamany: a choć gwałtem zdarto z niej sukienkę, sercem czystym i pobożnym ślub swój przerwany w duchu spełniła. „Ciągle nosiło tę świętą zasłonę.” Boska Komedia

serce miękczy Bogom podziemnym

aluzja do postaci Orfeusza, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze"), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy; zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI , Ks. 2, Pieśń II oraz Ks. 2, Pieśń VI . „Bogom podziemnym.” Pieśni

serce roście patrząc

serce rośnie, gdy się patrzy (inne znaczenie daw. imiesłowu). „Serce roście patrząc na te czasy!” Pieśni

Serce stworzone z skłonnością kochania ...

Wirgiliusz na prośbę Danta, ażeby mu jaśniej wyłożył treść, istotę miłości, która obudzona zewnętrznym wrażeniem, jest zarazem celem naszej zasługi i naszego potępienia, rozwija dalej zasadę miłości, której wykład rozpoczął w pieśni uprzedniej. Według wykładu samego tekstu, miłość jest to skłonienie duszy naszej do przedmiotu, jaki obudza w niej żądzę upodobania. Z tej żądzy wynika tęsknota do posiadania upodobanego przez miłość przedmiotu. Miłość ta, ponieważ jej zasada w duszy naszej w ogólności jest dobrą, sama przez się jest ni złą, ni dobrą. Tajemniczym sposobem rodzące się w nas pojęcie, a z niego kiełkująca skłonność nasza nie uniewinniają fałszywej miłości; ponieważ oprócz tych dwóch bodźców mamy daną sobie od Boga siłę, która nam radzi, a którą czujemy w sobie, i władzę iść za jej radą przeciw naszej skłonności. Rozum więc i wolna wola pierwszymi są bodźcami zasługi i potępienia wszelkich ludzkich czynności. „Serce, stworzone z skłonnością kochania,” Boska Komedia

Serce wielkie, idź za lubą twoją

Od tej chwili „serce" hrabiego Henryka jest skazane na „piekło", tj. udręki piekielne; sygnały tego przekleństwa rozsiane są dalej po całym tekście. „— Serce wielkie, idź za lubą twoją.” Nie-Boska komedia

serce wzięła

nabrała serca, odwagi. „I serce wzięła.” Pieśni

serce z miską

raczej: „serce jak na misce", tzn. otwarte (por. „serce jak na dłoni"). „Co to u nich serce z miską;” Wesele

serce żmii pod kwiecistą maską

Julia posługuje się tu ozdobnymi zestawieniami stylistycznymi, używając dwu sprzecznych pojęć (tzw. oksymoron). „O serce żmii pod kwiecistą maską!” Romeo i Julia

sercem wydawała męża

tu: była podobna do męża a. wydawała się podobna do mężczyzny, wyrażała męskość. „Sercem też całym wydawała męża.” Grażyna

serceście zobligowali

zobowiązaliście, podbiliście serce. „serceście zobligowali —” Wesele

Serchio

rzeka blisko miasta Lucca płynąca. „Tu pływacz lekko jak w Serchio nie pierzchnie,” Boska Komedia

Serdeczna Matko

tradycyjna pieśń maryjna. „Ksiądz zaśpiewał Serdeczna Matko, a wszystkie jak jeden człowiek zawtórowali wielkim głosem, aż bór zajęczał i echami oddawał.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

serdeczna rana

tu: niepokój, lęk. „A jesli ani marmór serdecznej rany,” Pieśni

serdytes z ukr.

gniewajcie się. „— Serdytes, Lachy!” Ogniem i mieczem

serdyty ukr.

skłonny do gniewu. „— To serdyty Lach; on nic nie powie!” Ogniem i mieczem

seremno gw.

smutno. „Teraz jeszcze, jak se spomnieć, to człowiekowi seremno.” Popioły

seremność gw.

smutek. „Wołało na niego to straszne miejsce przeraźliwymi słowy, które włosy na ciemieniu podnoszą i lodowatą seremność ciskają w serce.” Popioły

seremskie

ze Sremu na Węgrzech. „Ani w mym lochu wina seremskie stawają,” Pieśni

serenissimus rex Sueciae łac.

najjaśniejszy król Szwecji. „Powiadają też, że pod Warszawą serenissimus rex Sueciae we wszystkim szedł za jego radą i dlatego wielką bitwę wygrał.” Potop

sernik

pomieszczenie do przechowywania serów. „Pokazał mu sernik, składy wosku i miodu, beczki z mąką, składy sucharów, konopi i suszonych grzybów.” Krzyżacy

serpens łac.

wąż. „Tfu, jak się waćpan nie wstydzisz, będąc człowiekiem i katolikiem, być tak długim jak serpens lub jak pogańska włócznia!” Ogniem i mieczem

serpens, serpentis łac.

wąż. „Nieraz żałowałem pana Michała, że taki misterny, a teraz żałuję, że jeszcze nie misterniejszy, bo mógłby się jako serpens prześliznąć.” Potop

serpentyna daw.

stroma górska droga o wielu zakrętach. + 1 inne znaczenie „Dobądź, Kozacze, serpentyny!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

servile imitatorum pecus łac.

niewolnicza trzoda naśladowców. Jest to parafraza z Horacego Epistolarum liber 19: O imitatores, servum pecus! (O naśladowcy, trzodo niewolnicza!). W rękopisie, wyd. I i nast. aż do wyd. T. Piniego miejsce to było skażone błędem (zniekształcono pierwsze słowo użytego zwrotu, odczytując je jako fervide (łac.) — zapalony, gorliwy, zagorzały). „servile imitatorum pecus.” Nie-Boska komedia

serviteur fr.

sługa uniżony; zwrot grzecznościowy. „— Serviteur — powiedział Francuz.” Lord Jim

serwal

szare zwierzę wielkości rysia z rodzaju kotów. „Chłopcu wydawało się na pierwszy rzut oka, że jest to wyjątkowo wielki serwal, jednakże po bliższym przypatrzeniu się poznał, że tak nie jest, albowiem zabity zwierz przechodził rozmiarami nawet lamparta.” W pustyni i w puszczy

serwantka z fr.

oszklona szafka, służąca do przechowywania szkła, porcelany, drobnych ozdób. „W „serwantce" pełnej niegdyś różnych cacek pamiątkowych, szyby „ktoś" powybijał, a ze sprzęcików nie zostawił ani jednego.” Syzyfowe prace

serwelatka

kiełbaska dająca się rozsmarować. „Do smakołyków podanych żądał dodatków w postaci „serwelatek", szyneczek, serków takich i owakich.” Przedwiośnie

serwituty

w daw. Polsce uprawnienia chłopów do korzystania z dworskich łąk, pastwisk i lasów (tj. prawo do korzystania z drzewa opałowego, chrustu, runa leśnego oraz prawo wypasu). Reforma uwłaszczeniowa chłopów (Galicja 1848, Królestwo Polskie 1864) przyznawała właścicielom ziemskim prawo własności do terenów obciążonych serwitutami, ale bez zgody wsi nie mogli nią swobodnie dysponować (np. sprzedać ziemię a. wyciąć las); natomiast prawo chłopów do użytkowania terenów serwitutowych zostało potwierdzone, ale decyzję o sposobie jego egzekwowania pozostawiono właścicielom, co dawało im możliwość wywierania nacisku na wieś. W tej sytuacji szlachta dążyła do układu z wsią w sprawie serwitutów : za uzyskanie zgody chłopów na zniesienie obciążenia serwitutami jakiegoś terenu, wynagradzała ich innymi gruntami. „Wkrótce jednak spotkały go dwie niespodzianki: żona powiła syna Jędrka, a gospodarstwo skutkiem układu o serwituty powiększyło się o trzy morgi gruntu.” Placówka

Ses

zapewne Set , 11. nom Górnego Egiptu, na południe od dzisiejszego Asjut. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon

sesjonować

zbierać się, obradować. „Nikt nawet nie uważał, że wieczorami sesjonują z Klejnem.” Lalka

sestercja z łac.

moneta rzymska, najpierw srebrna, potem kuta w brązie. „Ty (powiadam), cezarze, ani ja, którzy wiemy, co jest prawdziwa piękność, nie dalibyśmy za nią tysiąca sestercji, ale to chłopak zawsze był głupi jak trójnóg, a teraz zgłupiał do reszty."” Quo vadis

Sethroe

Herakleopolis Mikra, miasto w Dolnym Egipcie nad jeziorem Manzala, w 14. nomie Dolnego Egiptu, najdalej wysuniętym na północny wschód. Około 150 km na północny wschód od Memfis, ok. 30 km na południowy wschód od dzisiejszego Port Fuad. „Zaraz wysłałem moich kurierów do Sabne-Chetam, Sethroe, Pi-Uto i innych miast, gdzie stoją fenickie okręty, ażeby wyładowały wszystek towar.” Faraon

setną cząstkę, jakiej nie liczymy

Już za czasów Dantego, na dwa wieki górą przed reformą kalendarza dopełnioną przez papieża Grzegorza XIII, zauważano, że rok krągły niespełna w sobie 365 dni i sześć godzin zawiera i że porównując wymiar czasu z obrotem ciał niebieskich, na każde stulecie dzień jeden przybyszowy przypadać musi. Poeta, ponieważ za jego czasów jeszcze dokładnych obliczeń czasu według tablic astronomicznych nie było, przypuszcza sobie, że kiedyś miesiąc styczeń przypadać będzie na wiosnę. Nim ten czas tak daleki nastąpi, przyjdą, jak mniema, inne czasy: powszechne wstrząśnienie będzie ich skutkiem. Ale ludzkość, która od swojego celu odwróciła się twarzą, jak okręt zmieni swój kierunek i na koniec z krzywej wstąpi na prostą drogę. „Przez setną cząstkę, jakiej nie liczymy,” Boska Komedia

setnę starop.

tu: zetnę. „W ocemgnieniu setnę szyję.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

setnik

przełożony nad setką ludzi. „Skończywszy, kazał im iść za sobą i wrócił do swej numy, w której czekali już na niego kniaziowie i bojarzyni setnicy.” Krzyżacy

setny daw.

tu: znakomity, wspaniały; niezły. „— Bierzcie płachtę, tatuńciu, albo worek, bo tego setna kupa je!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Severus sit clericorum sermo łac.

niech słowa duchowieństwa będą surowe. „Święty Augustyn o tym mówi: Severus sit clericorum sermo.” Trzej muszkieterowie

Sevres

miasteczko pod Paryżem, w którym mieściła się słynna fabryka porcelany. „Chciałybyśmy zobaczyć okolice, być po drodze w Sevres, w Saint-Cloud...” Ludzie bezdomni

Sèvres

miejscowość i gmina w płn. Francji, przepływa przez nią Sekwana. „Na koniec po kwadransie oczekiwania, gdy zmierzchło się zupełnie, ukazał się powóz pędzący cwałem drogą do Sèvres; d'Artagnan przeczuł, że w tym powozie musi być osoba, która mu wyznaczyła schadzkę.” Trzej muszkieterowie

Sewerus, Celer

architekci Nerona, po spaleniu Rzymu w 66 r. n.e. kierowali odbudową miasta. „Zresztą miał w swej insuli własne kąpiele, które słynny wspólnik Sewerusa, Celer, rozszerzył mu, przebudował i urządził z tak nadzwyczajnym smakiem, iż sam Nero przyznawał im wyższość nad cezariańskimi, chociaż cezariańskie były obszerniejsze i urządzone z nie…” Quo vadis

sexus łac.

płeć. „Ale nie można było inaczej, boćby sexus waćpanny zaraz odgadnięto.” Ogniem i mieczem

Seyton

w innych polskich przekładach częstsza pisownia: sejton. „Wchodzi Seyton.” Makbet

sezam

czarodziejskie zaklęcie otwierające wrota do skarbu w baśni arabskiej Ali Baba i czterdziestu rozbójników. Przenośnie: środek magiczny pokonywający wszelkie trudności; klucz odkrywający tajemnice. „On jest sezamem, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, jest obrusem, na którym zawsze można znaleźć obiad, jest lampą Aladyna, za której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie.” Lalka

sfaja ros.

kłoda. „Nauczyciel odszedł już był daleko, mówił o czym innym, zapytywał o co innego, a Marcinek, przestępując z nogi na nogę i ściskając kolana, wysiłkiem gonił jakąś sfaję, która w poprzek drogi jego rozumowania uwaliła się jak góra.” Syzyfowe prace

sfasować daw.

zmęczyć. „Popręgi upiąć nie mocno, bo głupi poprężnicę koniowi sfasuje, a znowu i nie za letko, bo kiep zleci ze szkapy w samym środku ataku, jak lancę przyjdzie za koński łeb wydalić albo pałaszem ciąć z góry a od serca.” Popioły

sfastrygować

zszyć luźnym ściegiem na próbę. „sukienkę choć sfastryguję tymczasem...” Dobra pani

sfatygować

zmęczyć. „— Stryjka spacer po nocy sfatyguje — zauważył Jan.” Nad Niemnem

Sfinks mit. gr.

potwór z twarzą kobiety, ciałem lwa, skrzydłami orła i ogonem węża, który zatrzymywał podróżnych zdążających do Teb, zadając im podchwytliwie sformułowane pytanie, a gdy nie umieli na nie odpowiedzieć, zabijał ich. Edyp odgadł zagadkę potwora i w ten sposób pokonał Sfinksa. Zagadka brzmiała: co to za zwierzę, które rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech? Właściwa odpowiedź to: człowiek, który jako dziecko raczkuje, jako dorosły używa tylko kończyn dolnych, a na starość wspomaga się laską. + 1 inne znaczenie „Od strasznych ofiar dla Sfinksa wyzwolił,” Król Edyp

Sfinks Temida

Sfinks, znajomy potwór z mitologii starożytnej, który swoje zagadki mając za nierozwiązane, gdy Edyp jedną z nich rozwiązał, z rozpaczy rzucił się ze skały w przepaść; Temis — bogini sprawiedliwości. „Może ta wróżba jak Sfinks lub Temida,” Boska Komedia

sfolżała

zelżała, złagodniała. „Po chwili przyszła nań ulga, uspokoił się znacznie i owa niby obręcz żelazna, która gniotła mu krtań, sfolżała.” Potop

sfolżeć daw., gw.

osłabnąć. „Słońce się już galancie kłoniło ku zachodowi, upał jakby ździebko sfolżał, to chociaż jeszcze sporo wypoczywało pod chałupami, ale już coraz więcej ludzi schodziło się na plac przed kościołem, pomiędzy kramy i budy.” Chłopi, Część czwarta - Lato

sfora

psy myśliwskie. „— Nie, Ekscelencjo — odrzekł pokojowiec — lecz główny nadzorca sfor królewskich oznajmił mu rano, iż dzisiejszej nocy odkryto legowisko jelenia.” Trzej muszkieterowie

sforno daw.

składnie, posłusznie. „Co każę, wykonać mi sforno!” Odyseja

sforny przestarz.

tu: walczący w szyku. + 1 inne znaczenie „Wiedział z doświadczenia, jak trudno jest w takim razie rozerwać sfornych Niemców i jak taka „kupia" umie bronić się, cofając i ciąć na kształt osaczonego przez psy odyńca.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Shaftesbury Avenue

jedna z głównych ulic w centralnym Londynie. „Żem wpadł na takiego młodego gościa na Shaftesbury Avenue.” Rok 1984

Shakespeare, William a. William Szekspir 1564–1616

angielski poeta, dramaturg, aktor i reformator teatru. „Winston obudził się ze słowem „Shakespeare" na ustach.” Rok 1984

Shelley, Percy Bysshe 1792–1822

angielski poeta epoki romantycznej, uczestnik walk o wolność Irlandii, życiem i twórczością dał wyraz swemu umiłowaniu wolności. Wśród arystokratycznych czytelników znane i popularne były tylko jego liryki erotyczne. + 1 inne znaczenie „…tunku: trochę tylko poetów polskich, zresztą zmysłowy Musset, tu i ówdzie Wiktor Hugo, wiele rozpaczliwego Byrona, sercowy Shelley, uperfumowany Feuillet, pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awa…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Sheppard, Jack 1702–1724

słynny angielski złodziej z Londynu. „Rasa Sheppardów wyradza się, złodzieje pozwalają się wieszać za parę szylingów.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Sheridan, Richard Brinsley 1751–1816

irlandzki poeta, dramatopisarz, polityk. „W roku 1872 dom pod numerem 7 przy Saville Row, Burlington Gardens, w którym w roku 1814 zmarł Sheridan, był zamieszkany przez Phileasa Fogga, członka londyńskiego klubu „Reforma", osobistość wybitną i wielce oryginalną.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

sherry

białe, mocne hiszpańskie wino. „Liczne mięsa, zupy z ostryg, biszkopty — wszystko stało na stołach na usługi konsumentów, nic za to niepłacących, wymagano tylko zapłaty za trunki, porter lub sherry.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

shimmy

taniec towarzyski, szybszy od fokstrota, odznaczający się charakterystycznym rytmem synkopowanym. „Cezary pochwycił ją w objęcia i przetańczył z nią przed lustrem kilkakrotnie figurę shimmy.” Przedwiośnie

Shoreditch

właśc. St Leonard's, Shoreditch , kościół parafialny w Shoreditch, w londyńskiej dzielnicy Hackney. „Krzyczą dzwony Shoreditch — i ty także krzycz!.” Rok 1984

Shropshire

hrabstwo angielskie graniczące z Walią. „Kapitan, pan Tomasz Wilcocks, człowiek roztropny i poczciwy, rodem z hrabstwa Shropshire, widząc, że ze słabości mógłbym upaść, wprowadził mnie do swego pokoju, dał mi zażyć kordiału, położył na swoim łóżku i radził, żebym użył spoczynku, którego wielce potrze…” Podróże Guliwera

siadajże

siadaj koniecznie. „Siadajże, siadaj, bracie Kapulecie!” Romeo i Julia

siadła do fortepianu

por. list z 16 lipca 1771. „Chcąc ujść przed tym nastrojem, siadła do fortepianu i zaczęła nucić cichym, ledwo dosłyszalnym głosem, towarzysząc sobie harmonijnymi akordami.” Cierpienia młodego Wertera

siara gw.

żółtawy, gęsty płyn, wydzielany przez gruczoły mleczne kobiet lub samic ssaków tuż przed porodem. „— Już siarę odpuszcza, próbowałam dzisiaj.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

siarnik daw.

zapałka. „Ślepie zaiskrzyły mu się we łbie, jakby kto siarniki, o parcianki zręcznie potarte, do dwóch ognia chciwych knotów przytknął niespodzianie.” Klechdy polskie

siartka daw.

sierść konia. „Czasem i z izby wyjdą, do stajni zajrzą, koniom drobniutko grzywy posplatają, zgrzebłem wyczyszczą, że się na nich ta siartka, jak woda świeci...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

siąść na koszu a. dostać kosza

oświadczyć się i nie zostać przyjętym. „Albo inaczej: jak na koszu siędę.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

siąść na pociąg

dziś popr.: wsiąść do pociągu. „Ano siedli na pociąg i jadą.” Król Maciuś Pierwszy

Sibu (daw. błędne odczytanie)

bóg ziemi, patron roślinności. Syn boga powietrza Szu i bogini wilgoci Tefnut. Brat i mąż bogini nieba Nut, ojciec Izydy, Neftydy, Ozyrysa i Seta. Przedstawiany jako leżący mężczyzna o ciele pokrytym zielenią. „Boki jego to dwa pióra Amona, grzbiet jest kością pacierzową Sibu, zaś brzuch jest bogiem Nue."” Faraon

Sic te pater

Niech cię prowadzi potężna bogini Cypru i bracia Heleny, gwiazdy świetne, i ojciec wichrów — początek pieśni Horacego (ks. I, III). „ventorumque regat pater...” Quo vadis

Sic transit gloria mundi łac.

Tak przemija chwała świata. „Sic transit gloria mundi...” Popioły

sica łac.

rodzaj krótkiego noża. „— Gdyby nie sica, którą miałem ze sobą, byłby mnie zabił.” Quo vadis

sicher ist sicher niem.

pewne to pewne. „— Ja wiem i ty wiesz, ale sicher ist sicher.” Pożegnanie z Marią

Sicut in coelo, et in terra! łac.

Jak w niebie, tak i na ziemi! „— Sicut in coelo, et in terra!” Ogniem i mieczem

Sicz Zaporoska

Zaporoże, kraina zamieszkana przez Kozaków zaporoskich; także: ich wędrowna stolica, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. „Widno do Siczy jechał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

sidła musze

pajęczyna; sidła (pułapka) na muchy. „Tam w końcu pająk sidła zastawuje musze.” Kordian

się był zerwał daw., gw.

daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zerwał się (wcześniej, przed innym zdarzeniem a. czynnością wyrażoną w czasie przeszłym). „Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater się był zerwał po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

się coś popsuło u osi

współczesne kalendarze (por. satyrę Żona modna .) zamieszczały przy bałamutnych przepowiedniach pogody obszerne komentarze na temat rzekomego odchylenia się osi ziemskiej, co miało być przyczyną zaburzeń atmosferycznych, m. in. i w Polsce. „Powiadają, że się coś popsuło u osi” Satyry

się jendyczy gw.

indyczy się, zachowuje się jak indyk, tj. gniewnie i dumnie. „jak się szlachcic czerwony jendyczy!...” Kordian

sie nam zwidziało starop.

pokazało się. „Tuć sie nam zwidziało diable potępienie.” Bogurodzica

sie przygodzić starop.

przydać się. „Już się ty możesz mężowi przygodzić.” Pieśni

się rozejdą

«Rozejdą się [ich drogi], gdy tylko opuszczą oni twoje ciało, ten skieruje się ku niegodziwości a ten ku zacności», zob. Raszi do 25:23. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

się udał przed człowiekiem za Boga

dziś: udał przed człowiekiem Boga; udawał, że jest Bogiem. „Ten ołów oszukańcem jest, bo się udał przed człowiekiem za Boga, który sam tylko cierpienie kończy na wieki i serce uspokaja.” Anhelli

sie z nienagła przymknął starop.

powoli się zbliżył. „Bo sie z nienagła przymknął z nią ku wodzie,” Pieśni

się zachować prawie

naprawdę zdobyć ich względy. „Chcesz li się zachować prawie,” Fraszki

sie żal nie hamuje

żal nie zmniejsza się. „Lecz sie tym żal nie hamuje,” Treny

sie zostoi

ostoi się, zostanie. „Ale w hordach część sie wielka ich zostoi,” Treny

Sie, Mikrobus! Kreuzsappermentrebelle Sie! niem.

Panie smarkacz! Rebeliancie sakramencki ty! „Kreuzsappermentrebelle Sie!»” Kwiaty polskie

sieczka gw.

drobno pocięta słoma. „Krowy ano pój, siano zakładaj i sieczkę na noc zasypuj...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Sieczże Szwedów, siecz Jeśliś dobry chłop

pieśń tę, pt. „Przydumek panom Francuzom", śpiewano pod Mątwami [w bitwie pod Mątwami (dziś dzielnica Inowrocławia) w 1666 r. rokoszanie Lubomirskiego pokonali wojska Jana Kazimierza; Red. WL].

siędą

dziś popr. forma 3.os. lm: siądą. „Przylecą, bywało, ptaszkowie, na drzewinie wpodle niej siędą i śpiewają:” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

siędę daw.

dziś forma 1os.lp: siądę. „Ja twarz zakryję i pod wierzbą siędę;” Balladyna to słowo w 5 lekturach →

siedem dni drogi

ponieważ dosłownie napisane jest „ścigał za nim siedmiodniową drogą”, midrasz wnioskuje, że «przez trzy dni, gdy posłaniec szedł z wiadomością do Labana, Jakub podążał swoją drogą, z tego wynika że Jakub oddalił się od Labana o sześć dni drogi, a siódmego dnia doścignął go Laban, czyli to, co zajęło Jakubowi siedem dni, Laban pokonał w jeden dzień», zob. Raszi do 31:23. „I doniesiono Labanowi dnia trzeciego, iż uszedł Jakub.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

siedem lat

«To był ów „czas niejaki”, o którym mówiła mu jego matka ( Ks. Rodzaju 27:44)», zob. Raszi do 29:18. „Powiedzże mi jakie ma być wynagrodzenie twoje?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

siedem nauk wyzwolonych

stanowiły program średniowiecznej edukacji uniwersyteckiej i obejmowały: gramatykę, dialektykę, retorykę, geometrię, arytmetykę, astronomię, muzykę. „Mówiono, że ksiądz Stanisław ze Skarbimierza, mistrz nauk wyzwolonych w Krakowie, nie odstępuje już królowej, która codziennie przystępuje do komunii.” Krzyżacy

Siedem nimf wieńcem wokoło niej stoi

To jest cztery cnoty świeckie i trzy duchowe. Chrystus Pan, wstępując do nieba, zostawił Kościół swój na ziemi pod strażą i opieką nauki bożej i cnoty. Inni wykładacze komedii boskiej wprost przez te siedem nimf rozumieją siedem darów Ducha Świętego, w których się jednoczą wszystkie cnoty świeckie i duchowe. „Siedem nimf wieńcem wokoło niej stoi,” Boska Komedia

siedemdziesiąt

gdy przybyli do Micraim było ich już razem siedemdziesiąt osób, bo zastali tam Josefa i jego synów oraz narodziła się Jochebed, gdy wchodzili do miasta, zob. Raszi do 46:26. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

siedemnaście lat

«Tak jak Josef był pod opieką Jakuba [swego ojca] przez siedemnaście lat, tak był Jakub pod opieką Josefa przez siedemnaście lat», zob. Radak do 47:28. „I osiadł Israel w ziemi Micraim, w krainie Goszen; i nabywali posiadłości w niej, i rozplenili się i rozmnożyli się wielce.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Siedlce

polskie miasto na prawach powiatu w województwie mazowieckim, na Podlasiu Południowym. „To było, nawiasem, w Siedlcach.” Pożegnanie z Marią

siedle

dziś popr.: siodle. „— Powiadali nam ludzie — rzekł Maćko — iże popręg mu pękł przy siedle, co ty widzęcy, nie chciałeś na niego uderzać.” Krzyżacy

siedm daw.

daw. forma wyrazu siedem. „Wszystkie siedm planet, ich obrót po niebie,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

siedmdziesiąty przestarz. forma liczebnika

dziś popr.: siedemdziesiąty. „Kiedym siedmdziesiąty siódmy rok począł, ckliwo mi jakoś było na sercu, że to dwie siekiery nad karkiem wisiały; ale gdy mi ośmdziesiąty minął, taki duch we mnie wstąpił, że jeszcze mi żeniaczka po głowie chodziła.” Pan Wołodyjowski

Siedmiogród

księstwo położone na terenie dzisiejszej płn.-zach. Rumunii, zależne od Imperium Osmańskiego, zamieszkane przez Rumunów, Sasów (Niemców) i Wegrów; księciem siedmiogrodzkim był król Polski Stefan Batory (1533–1578). „Prócz poselstwa tatarskiego zjechała i legacja z Siedmiogrodu dla prowadzenia wszczętych z Rakoczym o następstwo tronu rokowań; bawił i poseł cesarski, był nuncjusz papieski, który razem z królem przyjechał, co dzień nadjeżdżały deputacje od wojsk koronnych i…” Potop

Siedmiogród a. Transylwania

kraina hist. w centralnej Rumunii, zamieszkała m.in. przez liczną mniejszość węgierską. Król węgierski Andrzej Drugi sprowadził tam krzyżaków w 1212 dla obrony pogranicza przed koczownikami, lecz wygnał ich w 1225 za próbę zerwania zależności lennej. „Jak Zakon Zakonem, nigdy, ni w Palestynie, ni w Siedmiogrodzie, ni między dotychczas pogańską Litwą, nie uczynił nam jeden zwykły mąż tyle złego, ile ten zbój ze Spychowa.” Krzyżacy

Siedmiogrodzianie

mieszkańcy Siedmiogrodu, krainy znajdującej się w centralnej części dzisiejszej Rumunii. Księstwo to pozostawało w XVI i XVII w. zależne od Imperium Osmańskiego, potem podporządkowane Austrii i Węgrom. Z Siedmiogrodu pochodził król Polski Stefan Batory (1533–1586). „Nie pomogły nowe ligi, nowe zastępy Węgrów, Siedmiogrodzian, Kozaków i Wołoszy.” Potop

Siedmiogrodzianin

mieszkaniec Siedmiogrodu: krainy hist. położonej obecnie w centralnej Rumunii. „Bijali już tam i Turków, i Tatarów, i Wołochów, i Siedmiogrodzian...” Ogniem i mieczem

siedmiogwiazd

Ten siedmiogwiazd ( septemtrion ) z Empireum, to jest z pierwszego nieba, oznacza siedem świeczników wspomnionych w pieśni uprzedniej. „Kiedy pierwszego ten siedmiogwiazd nieba,” Boska Komedia

siedmiogwiazd nasz sterem łodzi obraca

Siedmiogwiazd ( septemtrion ), tak zwana konstelacja Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy, która widziana na naszym widnokręgu kieruje drogą żeglarzy. „Zręcznie obraca, że łódź w port swój wchodzi),” Boska Komedia

siedmioro jagniąt

hebr. słowa שֶׁבַע ( szewa ): ‘siedem’ i שְׁבוּעָה ( szewua ): ‘przysięga’ brzmią podobnie i oparte są na tym samym rdzeniu. «A ponieważ zawarli przymierze siedmioma owcami i przysięgą, dlatego miejsce to zostało nazwane Beer Szewa» dosł. ‘studnia siedmiu/studnia przysięgi’, zob. Radak do 21:28. „I wziął Abraham trzody i rogaciznę, i dał Abimelechowi; i zawarli obaj przymierze.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Siedmiu przeciw Tebom

jedna z siedmiu zachowanych tragedii Aischylosa; jej treścią są przygotowania do obrony Teb przeciwko najazdowi króla Argos, sprowadzonemu przez Polinejkesa na własny kraj w odwet za pozbawienie go tronu i wygnanie z ojczyzny. Gdy Polinejkes padł w walce, Kreon, władca Teb, zabronił pogrzebać jego ciało; wtedy z dwóch sióstr Polinejkesa Ismena podporządkowała się rozkazowi, zaś Antygona, nie bacząc na karę, pochowała zwłoki brata. „Moja uczennica czytała równym głosem Eschylosa Siedmiu przeciw Tebom.” Ludzie bezdomni

siedząc w cieniu

żyjąc na uboczu. „W jednym szpichlerzu zamknął, a sam, siedząc w cieniu,” Pieśni

siedzącą przeciw Piotra Annę

Naprzeciw Piotra, a więc przy Janie Chrzcicielu, siedzi Anna, matka Marii. „Patrz na siedzącą przeciw Piotra Annę,” Boska Komedia

siedzenie

siodło, kulbaka. „Ten wziął konia z siedzeniem, tamten za przysługę” Satyry

Siedzi niewiasta w pełnej wdzięku krasie

Ewa, najpiękniejsza, ponieważ Bóg ją bezpośrednio stworzył. Ewa przez nieposłuszeństwo swoje sprowadziła grzech na ziemię, jak Maria przez urodzenie Zbawiciela, zbawienie świata. „Siedzi niewiasta w pełnej wdzięku krasie” Boska Komedia

siedziało książę

w dawnej polszczyźnie wyraz „książę" miał rodzaj nijaki. „Siedziało książę u Krzyżaków i co roku wyprawy na Litwę pod Wilno czynili.” Krzyżacy

siedziba rządowa

Boma, stolica Konga Belgijskiego. „Zapuściliśmy kotwicę naprzeciw siedziby rządowej.” Jądro ciemności

siedzieć w kozie pot.

być aresztowanym, przebywać w areszcie; tu: zostać za karę w szkole po lekcjach, być zamkniętym za karę w jakimś pomieszczeniu. „Zdziwił się Maciuś, że o jakieś głupstwo, o jakiś papierek tylu ludzi chce siedzieć w kozie.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 3 wystąpienia →

siedzieć wysoko

zajmować wysoką pozycję społeczną. „Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko;” Pieśni

siedziem w jej prawie starop.

podlegamy jej prawom, znajdujemy się pod jej władzą. „Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie.” Pieśni

sięgło

dziś popr.: sięgnęło. „Nigdzie, jak oko sięgło, nie było widać ani wsi, ani nawet chaty.” Popioły

siejba poet.

siew, okres siewu. „A Piotr ucieszył się, albowiem rozumiał, że siejba znów padła na jedną więcej rolę i że jego sieć rybacza ogarnęła jedną więcej duszę.” Quo vadis

sieli

dziś popr.: siali. „Na polach gęsto roili się nadzy ludzie, którzy zbierali ogórki lub sieli bawełnę.” Faraon

sielna

silna, potężna, wielka, dorodna. „— Ale szkoda, ta graniasta to sielna krowa.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

sielnie gw.

silnie, mocno; bardzo. „Poredzały dziabiąc motyczkami ziemię i kopiasto obsypując grzędy, galancie wyrosłe, ale i sielnie zachwaszczone, mlecze bowiem szły w kolano, a kacze ziela i nawet osty puszczały się gęsto kiej las.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

sielny gw.

silny, potężny, wielki; tu: ironicznie. + 2 inne znaczenia „sielny gospodarz.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →

sielskich wierszy śpiewak

Wergiliusz jako autor Bukolik i Georgik ; sielski: związany tematyką wiejską. „A sielskich wierszy rzekł śpiewak przedziwny:” Boska Komedia

siemię

ziarno lnu. „— wykrzyknął stając przy zagonach niebieskich od kwiatów, ale gęsto poprzerabianych żółciznami — kupiła siemię zapaskudzone i nie przewiała!” Chłopi, Część czwarta - Lato

siemieniata

koloru siemienia, jasno brązowa. „Wychyli Podziomek zza bocianiej szyi głowę, spojrzy, wszystko tak jak było: cielę w obórce beczy, siemieniata kokosza gdacze, garnek od mleka sterczy dnem do góry na kołku u płota, Kruczek za węgłem chrapie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

siemieniatka gw.

krowa maści siemieniatej ( siemieniaty : pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra). „krasą i siemieniatke;” Wesele

Siemiradzki, Henryk 1843–1902

polski malarz, przedstawiciel akademizmu; specjalizował się w obrazach o tematyce antycznej i wczesnochrześcijańskiej. „Inne jeszcze fotografie spoczywały w dwóch grubych pluszowych albumach obok albumów miejscowości zwiedzanych w podróży, albumów z kartami pocztowymi i wydawnictw luksusowych z reprodukcjami Andriollego i Siemiradzkiego.” Granica

siempre heroica hiszp.

zawsze bohaterska. „„Siempre heroica"” Popioły

Sieniawski, Mikołaj Hieronim 1645–1683

hetman polny koronny, wojewoda wołyński, marszałek nadworny koronny. „Po drodze doszła go wieść, że pan Sieniawski w kilka chorągwi połączył się z hetmanami, którzy opuścili Korsuń i ciągną do Bohusławia.” Ogniem i mieczem

siepacz

oprawca. „W ręce siepaczy ujętą,” Antygona to słowo w 2 lekturach →

sierdzić się daw., gw.

gniewać się. „— Dał się jednak ugłaskać, choć się ta jeszcze sierdził na babie gadanie, że odeszła spokojna i nawet wesoła.” Chłopi, Część czwarta - Lato

sierdziście daw.

gniewnie. „Wybiegły mu na czoło; wstrząsł się i sierdziście:” Odyseja

sierdzisty daw.

zapalczywy, gniewny. + 1 inne znaczenie „— przechwalał się sierdziście.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

siermięga

ubogi, prosty ubiór chłopski z grubego materiału: płótna a. sukna. + 3 inne znaczenia „A katy pochwycili człowieka bożego i wepchnęli go w ciasną siermięgę, a potem go w niéj zamknęli z trudnością, bo był otyły ten człowiek, i stał bez ruchu jak rzecz martwa.” Anhelli to słowo w 5 lekturach →

sieść daw.

dziś popr. forma bezokolicznika: siąść a. siadać. + 1 inne znaczenie „— Proszę, bardzo proszę sieść i odpocząć...” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

siestra

błąd w stylizacji, taka wymowa możliwa była na wschodzie Polski, a z tekstu wynika, że Bogdaniec leżał w Wielkopolsce. „Prawcie nam o Wilnie, o moim bracie i o siestrze.” Krzyżacy

siestrze

dziś popr.: siostrze. „— Jaguś, ku tobie jako ku siestrze rodzonej...” Krzyżacy

siewać daw.

siać od czasu do czasu. + 1 inne znaczenie „Z dziada pradziada nikt tam nie siewał i nie żął...” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

siewba

siew, obsiewanie pól. „Tu się po siewbie weselim;” Ballady i romanse

Siewierianin, Igor 1887–1942

przedstawiciel rosyjskiej grupy poetyckiej egofuturystów, po wybuchu rewolucji w Rosji zamieszkał w Estonii; gościł dwukrotnie w Polsce, w 1924 i 1928 r., wywarł wpływ m.in. na twórczość Brunona Jasieńskiego. „Siewierianin...” Kwiaty polskie

sigillum łac.

pieczęć. „Sigillum szlacheckie święta rzecz — zauważył Zagłoba.” Ogniem i mieczem

signor Dottore, adio, bona notte wł.

panie doktorze, do widzenia, dobranoc (popr. buona notte ). „Adio, bona notte — dzięki za perorę!” Dziady, część III

signore pittore wł.

panie malarzu. „— O — mówię — signore pittore, to trochę molto.” Ludzie bezdomni

signore pittore, quanto cadro? wł.

panie malarzu, ile (kosztuje) ten obraz? „— Signore pittore, quanto tego ten cadro?” Ludzie bezdomni

signum łac., łac.; tu forma M. lm: signa

znak. „Wszelako powiem waćpannie, że zuchwałość ich niedobre to dla nas signum, bo to znaczy, że już się tu chłopstwo o wiktoriach Chmielnickiego zwiedziało i coraz się będzie stawać zuchwalsze.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Sijeną

Sieną; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Jak samodzierżca chciał Sijeną rządzić:” Boska Komedia

Sikania

Sycylia. „Zmieszał, i od Sikanii zagnał do Itaki.” Odyseja

Sikel

Sycylijczyk. „I posłał do Sikelów, tam by ich kupiono".” Odyseja

Sikelka

Sycylijka. „Była tam i Sikelka, stara gospodyni,” Odyseja

siklawa reg.

wodospad. „On wąwóz zakręci się opodal, potem będzie siklawa, za siklawą pyrć do traktu idzie.” Potop

Sikorski, Władysław Eugeniusz 1881–1943

generał broni Wojska Polskiego; członek Związku Strzeleckiego, żołnierz legionów, premier II Rzeczypospolitej w l. 1922–1923 (po zamachu na prezydenta Narutowicza), minister spraw wojskowych w l. 1924–1925, stopniowo odsunięty na margines polityczny po zamachu majowym 1926 r.; po wybuchu II wojny światowej, 30 września 1939 został premierem rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii, twórca i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze 4 lipca 1943 r. „Zwycięskich wojsk z Sikorskim wkroczysz” Kwiaty polskie

siła daw., starop., przestarz.

wiele, dużo; bardzo. + 3 inne znaczenia „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga” Antygona to słowo w 13 lekturach →

siła duszna

dziś: siła duchowa. „Skrobkowi oczy palić się zaczęły, a czując wielką siłę duszną, prędko mówił:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga ...

druga pieśń chóru, obejmująca wersy 332–383 tekstu oryginalnego. „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga” Antygona

siłaczów

dziś raczej: siłaczy. „Co dzień co innego: to polowanie, to wycieczka, to przedstawienie w cyrku z tresowanymi zwierzętami, to walki siłaczów.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 2 wystąpienia →

Silberfeld

nazwisko rodowe matki Stanisława Piaseckiego, Gizeli Silberfeld, konwertytki na katolicyzm. „Von Silberfeld — a codreańczyk),” Kwiaty polskie

silentium łac.

cisza. „— Silentium! — rzekł Zagłoba wodząc rozmiłowanymi oczyma, a raczej rozmiłowanym okiem za Basią, którą lubił niezmiernie.” Pan Wołodyjowski

silić się

wysilać się, starać się. „Marysia ustka otwarła, sili się przemówić, a nie może, tak jej głos w piersiach zamarł z wielkiego podziwu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

silnej ręki

w średniowieczu częsty przydomek ( manu fortis ), wskazujący na męstwo rycerza. „O Poraju silnej ręki” Dziady. Widowisko, część I

Siloe

sadzawka w Jerozolimie, tu utożsamiona z sadzawką Betsaida (Owczą). Aluzja do wersetów z Ewangelii św. Jana w Nowym Testamencie (J 5:2-5): kiedy anioł zstępował do sadzawki Betsaida i poruszał jej wody, nabierały one wtedy własności uzdrawiających. „Jestem podobna do owej sadzawki Siloe, gdy od niej anioł odleciał.” Ludzie bezdomni

simia łac.

małpa; tu M. lm simia : małpy. „— Simiae czy diabły?” Potop

simiarum destructor łac.

pogromca małp. „— Simiarum destructor!” Potop

Simifonti

Miasteczko w Toskanii. „Do Simifonti wróciłby, jak trzeba,” Boska Komedia

simnadciat' ukr.

siedemnastu. „— Simnadciat' — odpowiedzieli żołnierze.” Ogniem i mieczem

Simon i Stecki

istniejąca od 1825 r. winiarnia przy Krakowskim Przedmieściu 38 w Warszawie (tzw. Dom Mikołaja Pszennego, kupca winnego, dziś budynek nieistniejący, na tym terenie znajduje się skwer z pomnikiem Bolesława Prusa); mieścił się tam znany skład win J.F. Flatau, od 1864 r. prowadzony przez spółkę Hermana Simona i Antoniego Steckiego, w 1925 r. również restauracja, tuż przed II wojną światową zakład został wykupiony przez Henryka Fukiera. „+ Pod Simonem stoją” Kwiaty polskie

Sind Sie vielleicht Olowskis Freund? niem.

Czy pan jest może przyjacielem Ołowskiego? „— Sind Sie vielleicht Olowskis Freund?” Popioły

sine armis et sine arte łac.

bez broni i bez sztuki. „— Te widowiska, w których występują ludzie sine armis et sine arte, trwają prawie równie długo, a mniej zajmują.” Quo vadis

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.