Litera S

2120 słów, strona 6 z 9.

stawić żyda na papierze: zrobić kleksa przy pisaniu. „Wasza carska mość niech stawi żyda na papierze,” Kordian
stawidło: ruchome zamknięcie zapory spiętrzającej wodę w rzece, służące do regulacji przepływu wody. + 1 inne znaczenie „Wieś spała kiej zabita, nawet pies nie zaszczekał, a w cichości słychać było jeno bulgotanie wody, przeciskającej się przez zapuszczone stawidła młyna.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
stawię: «I nie przyprowadzę ci go martwego, tylko żywego!», zob. Raszi do 43:9. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Stawki: ulica w Warszawie, zamieszkiwana głównie przez Żydów, która w trakcie II wojny znalazła się w granicach getta. „Mieszkali w Warszawie przy ulicy Stawki.” Medaliony
stebnować: wyszywać. „…y się w przejrzystych, jak znaki wodne, kołach bramującego je strumieniście powietrza i czasem nieruchomiały, haftując i stebnując swe złote ulistwienie na tle ściany, czarną oponą obciągniętej.…” Klechdy polskie
Stefan Batory: książę siedmiogrodzki, ożenił się w 1576 r. z księżniczką Anną Jagiellonką dla uzyskania tronu polskiego. „Czym byłby Stefan Batory albo Napoleon I, gdyby nie pożenili się z kobietami mającymi wpływy?” Lalka
stęgły: stężały. „Od stęgłej na nim posoki, oczyma” Hamlet
stęgnie: zastygnie, zesztywnieje. „Zdrętwieje, stęgnie, zziębnie jak u trupa.” Romeo i Julia
stela gw.: stąd. „Przecie oni mnie stela chcą zabrać i zarżnąć!...” Placówka
stelisko gw.: trzonek topora. „A mróz był tęgi, nie folgował, a że to wciąż trza było stać i grzebać się w śniegu, to ręce grabiały i przywierały do steliska i czas się tak dłużył, że ledwie się doczekał południa.” Chłopi, Część druga - Zima
stelmach daw.: rzemieślnik wyrabiający koła oraz inne części powozów. + 1 inne znaczenie „Pięciuset cieśli i stelmachów zaczęło pracować nad zrobieniem największej machiny, jaką do tej pory zbudowali.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
stema: setką, stoma; domyślnie: plagami. „stema karze, a płaci dziesiątkiem.” Satyry
stempel: pręt metalowy do czyszczenia i nabijania strzelb dawnego typu, ładowanych od końca lufy. Z wymienionych tu narzędzi pracy, które w rękach zrewolucjonizowanego tłumu zamieniły się w broń, rozpoznać można „skład socjalny" rewolucjonistów. Są tu więc kowale, stolarze czy cieśle, szewcy, rzeźnicy, zaś właściciel stempla może być to dworski strzelec. „…nymi od trudu — ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami — patrz — ten wysoki trzyma topór spuszczony — a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska.…” Nie-Boska komedia
Stenay: miejscowość i gmina we Francji, w regionie Grand Est. „Jestem zdecydowana jechać do Stenay, gdzie moja siostra umieściła naszą kuzynkę w klasztorze karmelitek.” Trzej muszkieterowie
Stenel: przyjaciel i woźnica Diomedesa.
Stentor: człowiek o potężnym głosie. Nazwa pochodzi od jednego z bohaterów wojny trojańskiej, Stentora, odznaczanego się silnym, tubalnym głosem. + 1 inne znaczenie „Hera w kształcie Stentora męstwo w Grekach budzi,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
stentorowy głos: głos gromki, donośny jak głos Stentora, herolda opisanego w Iliadzie . „Tu zwracał się do pana Rocha Kowalskiego, który występował wówczas zza pleców pana Zagłoby i mówił dobitnym, stentorowym głosem:” Potop
stęp: powolny, regularny chód koński; zwykle w zwrocie: jechać stępa albo jechać stępem. „Koło zabudowań i między opłotkami za ogrodem przejechali prędko, ale zaraz dalej droga zrobiła się piaszczysta, konie poszły stępa i zaczęły się grzać.” Granica to słowo w 2 lekturach →
stępa: określenie powolnego, regularnego chodu końskiego. + 1 inne znaczenie „Dorożkę koń ciągnący stępa —” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
stępak: silny i powolny koń, także: koń idący stępa. „Maćko z Jagienką wstrzymali stępaki, spojrzeli we wskazanym przez przewodnika kierunku i istotnie oczy ich ujrzały na wyniosłości pagórka, na pół albo i więcej stajania, jakowąś postać, której wymiary zdawały się znacznie przenosić zwykłe ludzkie kształty.” Krzyżacy
Stephenson, Robert 1803–1859: wybitny ang. inżynier kolejnictwa i budownictwa, syn i współpracownik George'a Stephensona, konstruktora pierwszej lokomotywy parowej; krytyczne wobec idei Kanału Sueskiego wystąpienie Stephensona miało miejsce w bryt. Izbie Gmin w 1858 r. „Przybywał tu codziennie, przyglądał się angielskim statkom, które pomimo przewidywań brytyjskiego rządu i smutnych przepowiedni inżyniera Stephensona, przepływały szczęśliwie Kanał Sueski, skracając sobie tym sposobem drogę do Indii o połowę.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Stepney: dzielnica Londynu, położona w gminie London Borough of Tower Hamlets. „Jedna uderzyła w zatłoczone kino w Stepney, grzebiąc pod gruzami kilkaset osób.” Rok 1984
sterać: tu: stracić. „Żem dla ojczyzny sterał moje lata młode;” Testament mój
stergnąć gw.: zdrętwieć, umrzeć. „— Głupia, na wnątrzu zimno, jaże mi ten drewniany kulas stergnął.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
stężały: tu: zamarznięty. „…ytanię, gdzie na pewnej wysepce Briarius więził uśpionego Saturna i gdzie mieszkały duchy, o krainach hiperborejskich, o stężałych morzach, o syczeniu i ryku, jaki wydawały wody Oceanu w chwili, gdy zachodzące słońce zanurzało się w topieli.…” Quo vadis
Sthenelos: syn Kapaneusa, uczestnika wyprawy siedmiu przeciw Tebom. „Cofa się za wóz Tydejd i wzywa Stenela,” Iliada
stich z ros.: wiersz. „Jakiś moskiewski «stich»...” Kwiaty polskie
stichi ros.: wiersze. „— I ja se myślałem, że trudno, a teraz i stichi na pamięć umiem, i rachonki ci robię po rusku, i diktowkę.” Syzyfowe prace
stimmt niem.: dobrze, zgadza się. „— Stimmt! — odkrzyknięto ochryple od czoła.” Pożegnanie z Marią
stiuk: materiał zdobniczy z masy gipsowo-wapiennej zmieszanej z drobnym piaskiem lub ze sproszkowanym marmurem, używany do tworzenia dekoracji architektonicznych (sztukaterii); także: ozdoba ścienna wykonana z tego materiału. „Gmach wyglądał istotnie imponująco, rozległe perspektywy korytarzy lśniły od stiuków, wielkich szyb okiennych i biało lakierowanego drzewa, a snujący się po nich i wyczekujący na coś kmiotkowie razili na tym tle i wydawali się tu niepotrzebni.” Granica
stłoczone żyto: zdeptane żyto. „Znalazł i groch zjedzony, i stłoczone żyto.” Bajki i przypowieści
stłumiaj: dziś popr. forma W.lp tylko od czas. niedokonanego (tłumić): tłum. „Nie stłumiaj niepodległości ducha...” Placówka
Sto dwadzieścia tysięcy ludzi muszą: dziś popr.: Sto dwadzieścia tysięcy ludzi musi. „Sto dwadzieścia tysięcy ludzi muszą ustąpić przed trzystoma tysiącami.” Faraon
Sto razy ciął go Herkules maczugą: Gdy Herkules, pasąc bydło Geriona na górze awentyńskiej, zasnął, Kakus, sławny rozbójnik i złodziej, uprowadził pasące się bydło, ciągnąc je tyłem za ogony do swojej jaskini, ażeby tym wybiegiem ukryć ślad swojej kradzieży; lecz ryk bydła wydał kryjówkę złodzieja, a Herkules zabił go maczugą. „Sto razy ciął go Herkules maczugą,” Boska Komedia
sto siedemdziesiąt i pięć lat: dosłownie napisane jest tu: sto lat i siedemdziesiąt lat i pięć lat. «W wieku stu lat był jak w wieku siedemdziesięciu lat, a w wieku siedemdziesięciu lat był jak w wieku pięciu lat, bez grzechu», zob. Raszi do 25:7.
Sto tysięcy! Kto da więcej!: mowa o licytacji przymusowej, na którą bywa wystawiany majątek dłużnika. Przytoczone wyrażenie stanowi przepisową formułę, którą wykrzykuje licytujący urzędnik na początku licytacji. Za każdą nową, wyższą ofertą powtarza przytoczoną formułę aż do chwili, kiedy uderzenie młotkiem obwieszcza. „Kto da więcéj!»” Zemsta
Stoczek: miasteczko w powiecie łukowskim, pamiętne zwycięską bitwą gen. Dwernickiego (14.II.1831). „Następowało nieuniknione ślimaczenie się wpośród długotrwałego wypominania piękności jakichś tam mokrych łąk pod Iganiami, lasku pod Stoczkiem, a nawet szosy ku Mordom, która — żal się Boże!” Przedwiośnie
stoczył kamień: z łatwością, «jak ktoś kto wyjmuje korek z butelki, co uświadamia, jak bardzo [Jakub] był silny», zob. Raszi do 29:10. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stoi siła: kosztuje dużo. „Że co nie stojąc — przedsię stoi siła.” Fraszki
Stoi spisany jasno jak ukaz senacki: Przysłowiem stała się w Rosji ciemność ukazów senackich. Szczególnie ukazy sądowe, czyli wyroki, umyślnie tak bywają układane, aby je różnie tłumaczyć i stąd nową sprawę toczyć można było. Jest to interesem kancelarii senackich, ciągnących niezmierne zyski z procesów. „Stoi spisany jasno jak ukaz senacki.” Dziady, część III
stoi w księgach: jest napisane w księgach. „— Długo tak było, nie wiem, bo o tym nie stoi w naszych księgach.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
stoicyzm: kierunek filozoficzny zalecający sumienność w obowiązkach, zachowanie umiaru i spokoju wewnętrznego niezależnie od okoliczności zewnętrznych, zapoczątkowany w III w. p.n.e. w Atenach przez Zenona z Kition. + 1 inne znaczenie „A nauczyciel nie zwracał teraz uwagi ani na Michcika, ani na Piątka, który zaczął pokazywać swoją sztukę — lecz ciągle z martwym stoicyzmem patrzał w okno.” Syzyfowe prace to słowo w 2 lekturach →
stoik: zwolennik filoz. szkoły stoików, pot. człowiek wyznający równowagę duchową nie zakłóconą radością ani smutkiem. „— Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za dzban zapłacić.” Quo vadis
stojąc starop. forma imiesł.: stojący. „Że kto stojąc upadnie;” Pieśni
stojąć: stoją ci. „Stojąć oni teraz wprawdzie na Litwie spokojnie i zamków nie dobywają, ale Kozacy Zołtareńkowi rabują, kupami po tysiącu i dwa jeżdżąc.” Potop
stojak: tu: bezczynne, daremne stanie w miejscu. „— A bom się wyrwał z matczynego stojaka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
stojał gw.: stał. „Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał klekocąc a wycierając dziób o kalenicę.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →
stojałbym gw.: stałbym. „Żeby w nich nie wstąpiło, stojałbym tu do rana.” Placówka
stojało gw.: stało. „Wszyćko tam stojało na rozcież wywarte, ale wszędy leżała niezgłębiona cichość śpiku.” Chłopi, Część czwarta - Lato
stójka daw.: tu: strażnik, wartownik. „— To la was, Hanka, stójka przyniósł z kancelarii.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
stójkowy: odpowiednik dzisiejszego milicjanta opiekującego się wyznaczoną dzielnicą. Stójkowy był Rosjaninem, gdyż rzecz dzieje się w czasie zaborów. Warszawa leżała w zaborze rosyjskim. + 1 inne znaczenie „Doniósł, że pani doktorowa wyjechała z dziećmi na letnie mieszkanie, że zepsuł się wodociąg, że odźwierny Kazimierz zrobił awanturę ze stójkowym i poszedł na tydzień — do kozy.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →
stok: stek, zbiorowisko. „Chociaż ledwo ten rodzaj w złych się stoku zmieści,” Satyry
stokrocie: dziś: stokrotki. „Bosa szła, a spod jej stópek błyskały bratki i stokrocie; cicha szła, a dokoła niej dźwięczały pieśni ptasze i trzepoty skrzydeł; ciemna była na twarzy, jak ciemna jest świeżo zorana ziemia, a gdzie przeszła, budziły się tęcze i kolory; oczy spuszczone miała,…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
stokrotne plony: hebr. מֵאָה שְׁעָרִים ( mea szearim ): ‘stukrotna miara’. Oszacowali spodziewany i otrzymany plon, by wydzielić z niego dziesięcinę, zob. Raszi do 26:12. „I rozkazał Abimelech całemu ludowi mówiąc: „Kto by się dotknął męża tego, lub żony jego, ulegnie śmierci".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stola: długa szata noszona przez szlachetnie urodzone Rzymianki na tunice, rozcięta z boków. „Od śmierci Julii nie zrzuciła ciemnej stoli i w ogóle wygląda, jakby za życia jeszcze chodziła po łące porosłej asfodelami.” Quo vadis
stoła daw. forma: dziś popr. forma D. lp r.m.: stołu. „Z twoimi brylantami siadłem do gry stoła;” Kordian to słowo w 2 lekturach →
stolec daw.: tron. „Teraz, jakoście może słyszeli, kniaź Skirgiełł, też rodzony brat królewski, podniósł się przeciw kniaziowi Witoldowi i do Krzyżaków uciekł, którzy chcą go wspomóc i na Witoldowym stolcu posadzić.” Krzyżacy
stoletni: dziś popr.: stuletni. „Nie słysząc wróżby na stoletnie życie!” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
stolic: Lwów był wówczas stolicą województwa ruskiego. „A dzwony w kościołach polskich, ruskich i ormiańskich biły nieustannie, zwiastując wszystkim, że król jest we Lwowie i że Lwów to ze stolic pierwszy, ku wieczystej swej chwale, przyjął króla wygnańca.” Potop
stolowanie białorus.: stoĺ (zapis fonetyczny): pułap. „To po stolowaniu toczy.” Ballady i romanse
stooki strażnik pawi: Argos (gr. Ἄργος , łac. Argus ), w mit. gr. olbrzym o stu wiecznie czuwających oczach, postawiony przez Herę na straży jałówki, w którą została zamieniona nimfa Io, z którą miał miejsce Zeus. Ostatecznie Argos został przechytrzony przez Zeusa: w celu wykradzenia kochanki gromowładny wysłał boga kupców i złodziei, Hermesa, ten uśpił Argosa grą na flecie, a następnie odciął strażnikowi głowę. Hera przeniosła oczy Argosa na ogon poświęconego tej bogini ptaka, pawia. „Jak stooki strażnik pawi” Kordian
Stop, stop! ang.: Stój, stój! „— Stop, stop! — krzyknął piskliwie drugi.” Pożegnanie z Marią
stopa: dawna miara długości, ok. 30 centymetrów. + 2 inne znaczenia „Stokroć przydaną stopą” Iliada to słowo w 5 lekturach →
stopeczkami twemi ciebie naszladować: iść za tobą śladami twoich stóp. „A stopeczkami twemi ciebie naszladować.” Treny
stoperczyć gw.: rozpierać się; tu: stroszyć, wystawiać. „Wrony wylazły z lasu, maszerowały koleinami wydziobując, co się dało, ale poczuwszy człowieka, jęły ostrożnie, z przekrzywionymi łbami zazierać w niego i obchodzić, podskakując coraz bliżej, a stopercząc obmierzłe, zbójeckie dzioby.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Stopień tych istot: Organa świata albo aniołowie, co kierują wszystkim, co jest stworzone, przyjmują władzę z góry i udzielają tej władzy, czyli działają sami na różne sfery. To, co stoi najwyżej, nic nie przyjmuje, ale tylko działa. Ziemia jako punkt środkowy świata ma tylko władzę bierną przyjmowania, a zatem na nic nie oddziałuje. W środku zaś władza przyjmowania z góry i działania na niższe sfery, forma i materia, związane są węzłem takim, który się nigdy nie rozwiązuje. „Stopień tych istot, Bóg zaś je postawił” Boska Komedia
stopniami daw.: stopniowo. „I tak stopniami aż w szaleństwo, które” Hamlet
stopniowie: dziś popr.: stopniowo. „Stopniowie słabszych sił wiążąc osnowę,” Boska Komedia
stora: zasłona okienna podnoszona do góry lub rozsuwana na boki. + 1 inne znaczenie „Za oknem, osłoniętym tiulem story i zwężonym ciężką portierą, jednak było widać, jak przez mgłę, różnobarwny jesienny ogród cały w słońcu i niebieskie ponad drzewami niebo.” Granica to słowo w 2 lekturach →
stos elektryczny: ogniwo elektryczne wytwarzające słaby prąd przez zamianę energii chemicznej na elektryczną. „Udało mi się trochę ulepszyć mikroskop, zbudować jakiś nowy stos elektryczny, jakąś tam lampę...” Lalka
stosownie do dziatwy: «Wedle potrzeb wszystkich członków ich domostw», zob. Raszi do 47:12. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stożyć się neol. od rzecz. stóg: nawarstwiać się, tworzyć pagórki, zaspy. „Upodobnił ją śnieg ten, co ciszkiem się stoży.” Napój cienisty
stracił: w wyd. Czubka i poprzednich Bibl. Nar.: „utracił". „Sto trupów położył, a dwieście swoich stracił.” Nie-Boska komedia
Straciłem widok ogniska słońc Słońca: Tym Słońcem Słońc jest Pan Bóg, którego światłości oglądanie udziałem jest wiernych błogosławionych. „Straciłem widok ogniska słońc Słońca,” Boska Komedia
strącona w otchłań istota: Lucyfer. „Co dla strąconej stąd w otchłań istoty” Boska Komedia
Strącony, tędy snadź on z nieba spadał: Tu Dante wyobraża sobie, że Lucyfer na nieznajomą jeszcze za jego czasów stronę kuli ziemskiej i której jasnowidzeniem swojego geniuszu mógł się domyślać, spadł z nieba, że ląd stały przestraszony jego upadkiem, skrył się pod powierzchnię Oceanu i wynurzył się z głębokości jego na wschodniej półkuli, na której Góra Syjon tworzy punkt przeciwległy. Niemniej wszakże poruszyła się przestraszona ziemia w swoich wnętrznościach, kiedy Lucyfer spadając aż do jej środka sam sobą ją przewiercił. Część ziemi, jaką wyrzucił wiercąc ją sobą, utworzyła górę czyśćcową, ląd jedyny, jaki według pomysłu poety na owej półkuli się znajduje. W środku zaś ziemi jest piekło, z którego poeci w tej chwili wychodzą. „Strącony, tędy snadź on z nieba spadał,” Boska Komedia
stradać daw.: stracić. „Wojska ma sześć tysięcy, ale blisko tysiąca stradał.” Potop
stradać a. postradać daw.: stracić. „Przypomniał mu się święty Jerzy, potomek największego rodu w Kapadocji, który znosił różne hańbiące katusze, a jednakże nie tylko czci nie stradał, lecz na prawicy Bożej jest posadzon i patronem wszystkiego rycerstwa mianowany.” Krzyżacy
śtraf z niem.: kara. „— Spalił się, choć miał przecie nową drabinę i choć zapłacił śtraf za starą, co to były u niej połamane szczeble.” Antek to słowo w 2 lekturach →
stragarz przestarz., reg.: sosrąb, gruba belka stropowa biegnąca środkiem wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go. „Ogień trzeszczał i strzelał żywo na kominie, dym kłębami wywalał się spod okapu na izbę i grubą, gęstą warstwą wisiał pod stragarzem.” Popioły
strapiona myśl: strapiony umysł, duszę. „Uspokójcie na chwilę strapioną myśl moję,” Treny
straśnie gw.: strasznie. „straśnie polskie robił miny.” Wesele
strasno gw.: straszna. „Strasno podobno cholera...” Wesele
straszni dzidą: budzący zgrozę ze względu na swoje uzbrojenie. „A z nim zginą trojańscy straszni dzidą” Iliada
straszno: dziś raczej: strasznie. „Straszno było spojrzeć na muły, bo stały nieruchomo, dźwigając na karkach trzydziestu siedmiu zmarłych.” Klechdy sezamowe
strategos gr.: dowódca wojsk, strateg. „Kto by się spodziewał, że w eks-jezuicie tak wielki strategos siedzi?” Potop
Stratni: utracjusze, marnotrawcy. „Stratni, skępcy, filuci, i starzy, i młodzi,” Satyry
stratny: utracjusz, marnotrawca. „Piotr, co zaczął być stratnym, jest teraz oszustem.” Satyry
stratosferyczność neol.: cecha stratosfery : górnej warstwy atmosfery ziemskiej, rozpoczynającej się powyżej wys. 10 km; tu: niedosiężność. „Zupełnie ponadludzka odświętność tych spraw, ich idealna stratosferyczność miała tutaj urok romantyczny nieprawdopodobieństwa i doskonałej bezużyteczności.” Granica
strawa daw.: pokarm, pożywienie. „Ani wątpić, że to było to samo domostwo, w którym jako podrzutek w kołysce legał i babie z garnków strawę wyjadał, i to samo śmietnisko, na które zbolały wyrzucony został.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Strawiński, Igor Fiodorowicz 1882–1971: rosyjski kompozytor, pianista i dyrygent; jeden z najwybitniejszych kompozytorów i symfoników XX w. „I teraz niech pan mi powie, jak trzeba nazwać cały ten fenomen, jeżeli ja sobie siądę nad nimi na kanapie i słucham przez radio Strawińskiego albo zapalę lampę i czytam, powiedzmy, Pascala.” Granica
strawne: wypłata służbie na wyżywienie. „Dał plag dwieście za strawne, a sto za zasługi.” Satyry
straża: tu: posterunek, placówka. „Ale niesporo jednak było panu Andrzejowi, i gdy wreszcie wyruszył na czele pięćdziesięciu dragonów, ogarnął go taki niepokój, jakby na straconą strażę jechał.” Potop
strażnik: tu: policjant. „To strażnik, który częstsze miewał niż zwykle interesa do gminy; to pisarz, który znać nie dosyć nacieszywszy się wójtem w kancelarii jeszcze go w domu odwiedzał; to znów strzelcy rządowi, których dotąd we wsi nie bardzo kiedy widywano.” Antek
straży przybocznej: hebr. rdzeń טַבָּח ( tabach ) oznacza zarówno ‘zabić, zarżnąć’ jak i ‘gotować’. Targum Onlekos tłumaczy to jako ‘naczelny kat’, zob. Ibn Ezra i Radak do 37:36. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
streczny: stryjeczny. „Oni mnie streczno-streczni przychodzą, Fabiana Bohatyrowicza synowie...” Nad Niemnem
strejk daw., z ang. strike: strajk, protest pracujących (a tu: dzieci). „Będziemy mieli ciągle strejki i bunty.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 2 wystąpienia →
śtreka z niem.: Streck: odcinek. „Z przodu też, od chodnika przy kończeniu śtreki drugą taką ścianę się buduje, a zostawia się zaś miejsce próżne, niby tak jakby drzwi.” Ludzie bezdomni
strictissime łac.: bardzo rygorystycznie. „Mam rozkaz strictissime zaraz to łóżko wywieźć.” Popioły
Striga es! Striga! Vas daemonum! łac.: To jest wiedźma! Wiedźma! Naczynie demona! „Vas daemonum!»” Kwiaty polskie
stroczyć daw.: przywiązać, tu: zwinąć. „Flisy żagiel stroczą,” Odyseja
strofować: upominać, przywoływać do porządku. + 2 inne znaczenia „Niewinna ujdzie: słusznie mnie strofujesz.” Antygona to słowo w 3 lekturach →
stroiki: przybrania ludowego stroju krakowskiego. „…an powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy — że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki ze świecidełek podzwaniają — głucho tupocą buty ciężkie — taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w śc…” Wesele
strona daw.: okolica. „Mieli się nawet rok temu potykać konno na kopie i na długie miecze o całą tę stronę, ale nie wiem, jako się skończyło, bom był wyjechał.” Krzyżacy
Stronnictwo Białe przecz wypędzi Czarne: Skąd cieniom przychodzi władza przewidywania przyszłości? Wyraźnie tekst tego nie objaśnia. O stronnictwach Gwelfów Białych i Czarnych obszernie nadmieniłem w życiu Dantego. Tym mężem ostrzącym w spoczynku żądło węża jest Karol Walezy, który wygnał Gwelfów Białych z Florencji w roku 1301, stronnictwo polityczne, do którego należał Dante. „Stronnictwo Białe przecz wypędzi Czarne.” Boska Komedia
stronność: stronniczość. „…ości, zręcznie unikać wielkiej części jego pytań i każdej rzeczy dawać najlepszy i najpochlebniejszy obrót i barwę, gdyż stronność szlachetna dla mojej ojczyzny, którą Dionizjusz z Halikarnasu dziejopisarzom tak mocno zaleca, była zawsze moim przymiotem.…” Podróże Guliwera
stronny daw.: stronniczy. „Są stronne, jeszcze drugi jaki świadek” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
strony starop., daw.: struny; u Kochanowskiego niekiedy pojawia się również forma z „ó”. „I nawiązał nowe strony;” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
stropić się daw.: zakłopotać się, stracić pewność siebie. + 1 inne znaczenie „Maciuś się stropił.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
stróż: tu: pasterz. + 1 inne znaczenie „Nie myśląc o nieszczęściu, trzody stróż” Iliada to słowo w 2 lekturach →
stroża starop.: straż; postawił strożą : postawił straż. „I postawił dobrą strożą.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
stróża daw.: straż, warta. „Jeno Józka ostała pilnować dzieci, a i bez to, co była jakaś chora i nie mogła się jeszcze utulić w żałości, Łapa też przy niej warował nieodstępnie i ten Witkowy bociek, któren stojał w ganku na jednej nodze kieby na stróży.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
stróżka: kobieta pełniąca straż, pilnująca czegoś. „gdzie stróżką ziarn być mam” Noc listopadowa
struchlały gw.: przerażony, pod wpływem wielkiego strachu. + 1 inne znaczenie „…tynę wynosiły boże, niewidzialne ręce nad sennymi ziemicami; i żegnając światłością świat, żywe i umarłe, rodzące się i struchlałe, rozpoczynało świętą ofiarę dnia, że wszystko jakby z nagła padło w proch przed majestatem i zamilkło, przywierając oczy niegodne…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
strug: stolarskie narzędzie służące do wyrównywania powierzchni drewna. „Droga przez wieś pusta jeszcze była i cicha; ale Wojcieszek już okrakiem na stołku przed chatą siedział i śmigłą drzewinę strugiem na dyszel strugał, pogwizdując na szpaka, co go u siebie od wielu lat chował.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
struga: własc. strug (ros.), barka, galar rzeczny. + 1 inne znaczenie „Wtenczas przypłynął z Litwy na strudze” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
struktura: tu: budowa ciała. „Aleksander odziedziczył po nim atletyczną strukturę, żelazne zdrowie, usposobienie szerokie, radosne, fantazję i wielki spryt.” Trzej muszkieterowie
strupel gw.: strażnik; stróż. „Na strupla tyż.” Kwiaty polskie
struś: hebr. בַּת הַיַּעֲנָה ( bat hajaana ): struś, sowa . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
strychować daw.: strzelać. „— Prawie tygodnia nie ma — mówił pan Grodzicki — bez jakowegoś alarmu, bo Tatarzy jak wilki stadami często po kilka tysięcy tu się włóczą, których z dział strychujemy jak można, a częstokroć tabuny dzikich koni straże biorą za Tatarów.” Ogniem i mieczem
strychulec: deseczka służąca do wyrównywania wierzchu naczynia służącego do miary materiałów sypkich (jak mąka, piasek itp.) „nie zechcesz równać strychulcem” Hymny
stryflaste buty: buty ze sztylpami, obramowaniem u góry cholewy. „W kurtkach, w butach stryflastych, w pantalonach białych:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
stryj: Janusz (1612–1655) i Bogusław (1620–1669) byli braćmi stryjecznymi, tu słowo „stryj" podkreśla być może różnicę wieku i opiekuńczy stosunek Janusza do Bogusława. „Naga prawda, iż Bogusław był stronnikiem Szwedów, tak jak jego stryj Janusz, wychodziła na wierzch coraz wyraźniej.” Potop
stryjanka: stryjenka; żona stryja. „Żartuje stryjanka.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
stryjna: żona stryja (tj. brata ojca). „— Stryjna mnie nauczyli...” Syzyfowe prace
stryk daw.: stryj. „A po wtóre, słuchaj: poszedł do Lichtensteina twój stryk, a potem pójdę jeszcze i ja.” Krzyżacy
strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon: dogoniony szybką strzałą wypuszczoną przez niemężną rękę; Achilles zginął ugodzony w piętę zatrutą strzałą przez Parysa, który poza tym nie odznaczył się w boju z Grekami szczególnym męstwem. „Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon.” Odprawa posłów greckich
strzałami ładowny: pełen strzał. „Łuk ma w ręku i kołczan strzałami ładowny.” Iliada
strzałczan: polowy szaniec umożliwiający ostrzelanie nieprzyjaciela. „Przybywszy do strzałczanu, dwuramnika, wysuniętego na czoło układu wszystkich szańców, bastionów, redanów, kurtyn, lunet i biretów, znalazł olbrzymie zmiany.” Popioły
Strzały do pierwszej krwi: tj. do pierwszej rany, odniesionej przez któregoś z uczestników pojedynku. „Strzały do pierwszej krwi... — zakończył Rzecki ciszej.” Lalka
strząść się gw.: zmęczyć się. „Odpocznijcie sobie, strząśliście się mocno...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
strzecha: pokrycie dachu ze słomy albo trzciny. + 1 inne znaczenie „Właśnie ujrzała wielki sad wiśniowy, pełen kwitnących drzew, a między nimi malutki domek pod słomianą strzechą, z czerwonymi, żółtymi i niebieskimi okienkami.” Baśnie to słowo w 2 lekturach →
strzeczna gwar.: stryjeczna. „Jaż jego strzeczna siostra!” Nad Niemnem
strzelba daw.: broń palna. „Jazda, zwłaszcza niektóre jej chorągwie, przewyższała dzielnością i sprawnością szwedzką rajtarię, lecz piechota źle była wyćwiczona i brakło jej strzelby, a zwłaszcza prochów.” Potop
Strzelił ponad prawym okiem: por. list z 12 sierpnia 1771 r. „Strzelił ponad prawym okiem, kula przeszła na wylot, a mózg wystąpił na wierzch otworem.” Cierpienia młodego Wertera
Strzemiennego!: toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). „Strzemiennego!” Wesele
strzyc: tu: skubać. „Strzygą odrosłą trawę po górach zielonych;” Pieśni
strzyga: upiorzyca. + 1 inne znaczenie „Więc napchawszy strzygę ludzkim mięsem, poszedł stary komtur Jurandowe dziecko mu przynieść, bo mu tamten widać szepnął, że chciałby krwią niewinną strawę popić...” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
strzylo gw.: strzela. „— Do czego on tu strzylo, bo ino wróble latają?...” Placówka wszystkie 2 wystąpienia →
Strzyma cię Jedlina i pas: utrzyma cię jedlina i przepaska (odwołanie do znanych z antyku sposobów popełniania samobójstwa przez kobiety). „Jedlina i pas zaniesiony w cale;” Pieśni
strzymać daw.: utrzymać, wytrzymać; tu: pomieścić. + 1 inne znaczenie „Ale ja wam za obu strzymam, bo żeby tak prawdę rzec, to was tak oboje miłuję, że i wstyd gadać.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
strzyżąc: dziś: strzygąc. „Obywatele, schyleni nad prawidłem w pocie i poniżeniu, glancując buty, strzyżąc włosy, poczuliśmy prawa nasze — zdrowie klubu całego!” Nie-Boska komedia
strzyżyny: hebr. קָרְחָה ( korcha ): łysina . „mąż, współmałżonek” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
stu posłańców wieczności powstało: Aniołowie, którzy dotąd niewidzialni strzegli wóz święty: teraz, gdy Beatrycze jako symbol teologii, czyli mądrości bożej, jest wezwana, podnoszą się z wozu i sypią na cześć jej kwiaty. „Ze stu posłańców wieczności powstało:” Boska Komedia
stubramne: o stu bramach. „Stubramne Teby; pychą zaślepiony,” Boska Komedia
studia etnograficzne: zainteresowania Szumana zbliżają się raczej do antropologii. „Posiadając majątek leczył darmo i o tyle tylko, o ile było mu to potrzebnym do studiów etnograficznych; przyjaciołom zaś swoim raz na zawsze dał jedną receptę:” Lalka
studiowanie kanonów: krytyczne badanie autentyczności poszczególnych ksiąg Pisma Św., czyli ksiąg kanonicznych. „Jest ograniczona, a sądzi, iż jest uczoną, zabawia się studiowaniem kanonów, zajmuje się bardzo gorąco modnym dzisiaj, moralno–krytycznym reformowaniem chrześcijaństwa i wzrusza wzgardliwie ramionami nad mrzonkami Lavatera.” Cierpienia młodego Wertera
studni: u Cylkowa: 'krynicy'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo בְּאֵר ( beer ): ‘studnia’. „A gdy dała mu się napić, rzekła: „I dla wielbłądów twoich czerpać będę, póki się nie napiją".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
studnią: u Cylkowa: 'krynicą'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo בְּאֵר ( beer ): ‘studnia’.
studnia zwana Okrąglakiem: właściwie szczątki fundamentów świątyni Opatrzności założonych 3 maja 1792 r. Świątynia ta nie została zbudowana; miejsce to było jednak terenem spotkań młodzieży patriotycznej w rocznice uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Fundamenty i tablica pamiątkowa zachowały się do dziś w Ogrodzie Botanicznym. „Weszli na wzgórze, skąd widać studnię zwaną Okrąglakiem.” Lalka
studnie artezyjskie: studnie stosowane już w starożytności; dostarczają wody z głębokich warstw ziemi. W Europie wiercono je po raz pierwszy w XII w. w Artois we Francji, stąd nazwa. „I znowu po całych dniach zwiedzał wystawę, muzea, studnie artezyjskie, szkoły i teatry nie dlatego, ażeby coś poznać, ale ażeby zagłuszyć wspomnienia.” Lalka
Studzianna: wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim, w gminie Poświętne, ok. 25 km na wschód od Tomaszowa Mazowieckiego i ok. 8 km na wschód od Inowłodza; słynna jako cel pielgrzymek religijnych odwiedzających sanktuarium Matki Bożej Świętorodzinnej oraz barokową bazylikę z objętym kultem religijnym Cudownym Obrazem Najświętszej Rodziny , powstałym na pocz. XVII w. zapewne z inspiracji miedziorytem La Benédicité ( Błogosławieństwo stołu ) Jacques'a Callota (1592–1635), grafika z Lotarynii. „Rafael Rawy i Studzianny,” Kwiaty polskie
studzienny żuraw: rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wody wiadrem ze studni. „Chaty były zamożne, świeżo wybielone, z kominów ulatywał dym siny, w podwórkach skrzypiały studzienne żurawie, parobcy poili konie i porykujące bydło, a kupki dzieci bawiły się hałaśliwie na wysadzonej topolami drodze to „w gonionego", to znów „w chowanego".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
stugłów: hekatomba, uroczysta ofiara ze stu wołów. „Czyli stąd, że świętego stugłowu nie bierze?” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
stukułka ros.: rodzaj gry w karty. „Związani byli między sobą węzłami przyjaźni, stanowili zwarte koło gimnazjalnego high-life'u i wskutek tego tajemnica gry w stukułkę trwała wśród nich aż do skutku, pomimo najforsowniejszych śledztw inspekcji.” Syzyfowe prace
stuletniemu: «Chociaż w poprzednich pokoleniach [mężczyźni] płodzili dzieci nawet i w wieku 500 lat, w czasach Abrahama zmniejszyła się już długość życia i ludzkie siły […]. W dziesięciu pokoleniach od Noacha do Abrahama poczynali już dzieci wcześniej, w wieku 60 czy 70 lat», zob. Raszi do 17:17. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stulta łac.: głupia. „…ivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko wiem, że powiedziałbym: stultus, a nie stulta ani stultum.…” Ogniem i mieczem
stultum łac.: głupie. „…umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko wiem, że powiedziałbym: stultus, a nie stulta ani stultum.…” Ogniem i mieczem
stultus łac.: głupi. „…m cum substantivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko wiem, że powiedziałbym: stultus, a nie stulta ani stultum.…” Ogniem i mieczem
stupajka: brutalny a tępy niższy urzędnik lub wojskowy (wyraz nie znany słownikom rosyjskim, utworzony od ros. stupaj — odejdź). „Władcy niedawni, czinodrały, stupajki, wszelkie ciemne indywidua w najdziwaczniejszych ubraniach i resztkach mundurów.” Przedwiośnie
sturbowany daw.: zmęczony. „Rogata dusza tatarska nie chciała jednak opuścić sturbowanego ciała.” Pan Wołodyjowski
śturga gw.: szturcha. „I śturga...» Surmy grzmią w Warszawie.” Kwiaty polskie
stus: cios, uderzenie. W strofie tej jest mowa prawdopodobnie o bitwie pod Orszą z roku 1514. „Wytrzymać stusu, a w głębokie morze” Pieśni
Stuttgart: niemieckie miasto na prawach powiatu, stolica i największe miasto kraju związkowego Badenia-Wirtembergia. „Za rwanie buraków groziły niedwuznaczne sankcje, cóż bo winni są spokojni wieśniacy z Wirtembergii, że zjechała na ich ziemię niespodzianie banda więźniów i rozłożyła się małymi lagerkami od Stuttgartu aż do Balingen, żeby z kamienia robić olej?” Pożegnanie z Marią
Stutthoff a. Sztutowo: polska wieś położona w województwie pomorskim, w powiecie nowodworskim, w gminie Sztutowo; w latach 1939–1945 znajdował się tutaj niemiecki obóz koncentracyjny KL Stutthof. „Przywozili ze Stutthoffu, z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza.” Medaliony
stuwół: hekatomba, ofiara ze stu wołów. „Umiały czcić obiatą lub świetnym stuwołem?” Odyseja
Stwarza nowy rząd rzeczy: daje pogląd na siły, które rządzą światem. Po w. 134 znajdował się w brulionie, następnie zarzucony przez autora fragment: „Tli się ogień szkodliwy, zajęty w iskierce, Powabne jego słowa wkradają się w serce, W bluźnierskich żartach, grzeczną mądrość kiedy mieści, Doktor płochych umysłów, apostoł niewieści, Wszystko, co jest, on pojął, co było, on wiedział. Rzekł słowo, a choć reszty ani dopowiedział, Rozśmiał się lub zasępił — misternie a sztucznie, Umieją to tłumaczyć omamione ucznie." (I. Krasicki, Satyry i listy , s. 95–96). „Stwarza nowy rząd rzeczy i wiary systema.” Satyry
stwierdzić: tu: potwierdzić. „Wzywają cię, byś stwierdził zawarte umowy.” Iliada
stwora: hebr. שֶׁקֶץ ( szekec ): rzecz obrzydliwa, stworzenie zakazane jako pokarm ; u Cylkowa: potworu ; korekta dla uniknięcia śmieszności.
Stwórcy, który mówi pokażę tobie: Patrz Mojżesza księgę 2, rozdz. 33. „»Najwyższe dobro ja pokażę tobie.«” Boska Komedia
stworzyli samochcąc getto: Swoboda osiedlania się Żydów w poszczególnych dzielnicach Warszawy była ograniczona przez zmieniające się zarządzenia władz miejskich, nie można więc mówić o tworzeniu getta z własnej chęci. Patrz: Artur Eisenbach, Z dziejów ludności żydowskiej w Polsce w XVIII i XIX w. , wyd. 1983; E. Ringelblum, Żydzi w Warszawie od czasów najdawniejszych do roku 1527 , Warszawa 1932. „Sami spłynęli w tę dzielnicę, zeszli się tu jedni do drugich, a przyrastając stale, stworzyli samochcąc getto.” Przedwiośnie
Styg: właśc. Styks, rzeka opływająca podziemną krainę umarłych. „i za Styg wiedzie, ku otchłani,” Noc listopadowa
stygmat z gr.: ślad, piętno. „Zresztą w duszy jego trwały jak wiecznie żywe stygmaty słowa Paluszkiewicza takie nawet, których nie mógł zrozumieć w całej rozciągłości; jak nieodwołalne prawa żyły rady, wskazówki i napomnienia.” Syzyfowe prace
Styks mit. gr.: rzeka w Hadesie, greckiej krainie umarłych (r. ż., jak w języku gr.). + 1 inne znaczenie „Stygu wodo podziemna!” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
styl z łac.: rylec, narzędzie do rycia liter na woskowanych tabliczkach. „— Panie — rzekł — prawa twoja ręka jest zdrowa — więc oto tabliczki i styl: napisz do sług, aby przyszli do ciebie dziś wieczór z lektyką i odnieśli cię do twego domu, w którym ci będzie wygodniej niż wśród naszego ubóstwa.” Quo vadis
stylobates en plâtre sur les bas-reliefs fr.: stylobaty z gipsu według płaskorzeźb. „Podziwiałem z zachwytem salon z fryzami i malowidłami, wykonanymi przez uczniów Davida, stylobates en plâtre sur les bas-reliefs przez de Moitte'a, meble w stylu greckim według de Perciera...” Popioły
stynka: gatunek małej rybki. „Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę,” Balladyna
stypa: uczta urządzana po pogrzebie przez bliskich zmarłego. „Śmiał się żebrak nazajutrz i upił na stypie.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
styrać: dziś popr. forma: sterać; wyczerpać, wyniszczyć przez trudy. „Styrałeś myśli po próżnym mozole,” Boska Komedia
styrczeć: dziś popr.: sterczeć. „— Jak skończę, dom ci fajkę i się nią pocieszysz, a przynomni baby ślipie nie będą boleli, że styrczę na widoku.” Placówka
Styria: kraina historyczna, dziś w granicach Austrii i Słowenii. „Chyżo mijał góry Styrii, Karyntii, przedłużone odnogi Alp Tyrolskich.” Popioły
śtyry gw.: cztery. „Ale i wachmistrz, obejrzawszy się, powie wam we śtyry oczy, że Niemiec — to parch.” Placówka wszystkie 2 wystąpienia →
su fr.: dawna drobna moneta francuska. „Dostawał trzydzieści su dziennie i przez cały miesiąc wracał do domu wesoły jak czyżyk i uległy wobec swego pana.” Trzej muszkieterowie
sub divo łac.: pod gołym niebem. „— Nie nasza to rzecz, mośćbrodzieju, sub divo hulać!” Popioły
sub Iove łac.: pod Jowiszem: pod gołym niebem. „— Pan Bóg dał suchą jesień — mówił do swoich dziewcząt — za czym i łatwiej żyć sub Iove.” Potop
sub Jove łac.: pod Jowiszem. „Otoś jest wolna, moja mościa panno, a my, ucieszeni, siedzim sobie tutaj sub Jove i winko Burłaja popijamy.” Ogniem i mieczem
sub onere łac.: pod ciężarem. „Periculum w tym tylko, by teraz sub onere desperacji czegoś nie uczynił albo nie postanowił, czego by potem sam żałował.” Pan Wołodyjowski
sub poena łac.: pod karą. „…o Billewicza wraz z synowicą jako zakładników i jeńców wojennych strzec i ucieczki ich nie dopuścić, pod utratą honoru i sub poena sądu wojennego..." etc.…” Potop
sub rosa łac.: pod różą; w zaufaniu, w tajemnicy. „A ja ci powiem sub rosa, że my nie na bal paré idziemy za tę grobelkę.” Popioły
sub tutelam łac.: pod ochroną. „A co masz waszmość Pani z Bohunem kunktować i mnie przyrzekłszy dziewkę, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzucać, to lepiej sub tutelam księcia, mego pana, się schronić, któren praesidium do Rozłogów wysłać nie omieszka, a tak i majętność ocalicie.” Ogniem i mieczem
Sub Tuum praesidium łac.: Pod Twoją obronę; daw. pieśń kościelna. „Wtem uderzono we wszystkie dzwony, huknął organ, ksiądz biskup zaintonował: Sub Tuum praesidium — sto głosów zabrzmiało mu w odpowiedzi — i tak modlono się za twierdzę, która była strażnicą chrześcijaństwa i kluczem Rzeczypospolitej.” Pan Wołodyjowski
subaltern daw., z łac.: podwładny; młodszy oficer. „— A którzy oficerowie subalterni?” Popioły
subhastacja z łac.: postępowanie egzekucyjne na mocy wyroku sądu mające na celu sprzedaż dóbr dłużnika na licytacji; wywłaszczenie na mocy wyroku sądowego. „A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji?” Hamlet
subiectum łac.: obiekt. „Prawda, że się subiectum zmieniało, bo nigdy mi wzajemnością nie wypłacono.” Potop
subiekcja daw., z łac.: kłopot. „— Posiedź trochę u mnie i jeżeli nie zrobi ci subiekcji, przeczytaj ten list.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
submisja: uległość, pokora. „Spokojna, nędzna, niegodna submisjo!” Romeo i Julia
Subotów: wieś na Ukrainie, w obwodzie czerkaskim; miejsce pochowania Bohdana Chmielnickiego. „— To jest pisarz wojska zaporoskiego, dziedzic Subotowa i — dodał ciszej — mój kum.” Ogniem i mieczem
subretka daw.: pokojówka. „Ta rześka i ładna dziewczyna, mogąca mieć dwadzieścia parę lat, prawdziwa subretka wielkiej damy, zeskoczyła i podążyła prosto na taras, gdzie stał poprzednio Lubin.” Trzej muszkieterowie
substancja z łac., z łac., daw., daw., z łac.: rzecz, przedmiot, obiekt materialny; tu: majątek. + 3 inne znaczenia „Sąsiad to zły, mości namiestniku, który substancję mi zniszczył, z włości mnie ruguje, syna mi zbił, i ot, widziałeś waść, tu jeszcze na szyję moją nastawał.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Subura: dzielnica Rzymu. „…ych się ustawicznie w zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze stołu niewolników.…” Quo vadis
sucharze: suche badyle. „— Mam dwie szczypki — rzekła — a ty nazbieraj wartko sucharzy; będzie ogień.” Krzyżacy
Suchet, Louis Gabriel 1770–1826: marszałek napoleoński, francuski wojskowy. „Po długich trudach całej niemal wiosny udało się Krzysztofowi odegnać bandy od przesmyków i szlaków górskich, otworzyć łańcuch kresów pocztowych przez góry dla armii generała Sucheta.” Popioły
suchotki: zdrobn. od suchoty : gruźlica, niegdyś nieuleczalna choroba płuc. „Sam zapadał coraz głębiej i coraz szybciej na suchotki.” Syzyfowe prace
suchotnik: hebr. דַק ( dak ): karzeł . „Ani taki, który by miał złamaną nogę, albo złamaną rękę.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
suchoty daw.: gruźlica, niebezpieczna choroba płuc, dawniej często śmiertelna. + 1 inne znaczenie „— Na suchoty umarł.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 3 lekturach →
sudana daw.: smukła, zgrabna. „Kąpała Polykasta, panienka sudana,” Odyseja
sudno daw.: łódź, statek. „Skoro świt, pół nas sudna zepchnęło na morze” Odyseja wszystkie 7 wystąpień →
sudny: N.lm. winien brzmieć sudnami , tj. okrętami. „Strasznych mórz, kędy nawet i wielkimi sudny” Odyseja
Suez: miasto położone w Egipcie niedaleko od Kanału Sueskiego. „— Jak dojdziesz do mego wieku, to będziesz wiedziała wszystko, co się dzieje nie tylko wzdłuż kanału, od Port-Saidu do Suezu, ale i w całym Egipcie.” W pustyni i w puszczy
suffragium łac.: głos w wyborach, prawo głosu, tu B. lm: suffragia : głosy. „Ale Radziwiłłom chodzi o to, by w Rzeszy Niemieckiej, której są książętami, suffragia mieli, i dlatego radzi z Niemcami się łączą.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →
sufragia łac.: głos w wyborze. „Widzę — mówił dalej, zwracając się do pułkowników — że waszmościowie wszyscy sufragia za wojną dajecie; taka jest i moja wola.” Ogniem i mieczem
sufragium łac. suffragium: głos w wyborach. „Nie potrzeba mi waszych sufragiów ni waszych przysiąg.” Potop
sugestyjny: dziś popr.: sugestywny. „Mówił głosem równym, dobitnym, wyraźnym, z pewnym sugestyjnym akcentowaniem sylab, tłumaczył, jak chłop rozumiejący sprawę objaśnia ją ciemnemu, trafiał do umysłu Władzia słowy i dźwiękami, które miały cechy ostrych strzał i haków.” Syzyfowe prace
suhak: gatunek antylopy występujący na terenach Azji. „Polowano w trawach na ludzi jakby na wilki lub suhaki.” Ogniem i mieczem
suka: tu: peleryna u sukmany. „Wszystko to mieszało się w tłum barwisty, utkany mnóstwem kierezji chłopskich, krakowskich „suk", gorsetów i białych bufiastych rękawów.” Popioły
sukcesja: spadek. „Zresztą trzeba przecież wydać na coś pieniądze z rodzinnej sukcesji.” Trzej muszkieterowie
sukienka daw.: tu: szaty. + 1 inne znaczenie „Syn Odysa się z łoża porwał, wdział sukienkę” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
sukienkę: wymawiał Mickiewicz: sukiękę ; dlatego rymuje z rękę . „Z daleka tylko poznał sukienkę,” Ballady i romanse
sukienny: uszyty z sukna, tj. grubej tkaniny wełnianej. „W pobliżu tych kobiet, na zagonie także, siedziała młodziutka dziewczyna w sukiennym tołubku, na który spadał gruby warkocz jasnych włosów.” Nad Niemnem
sukmana: długie męskie okrycie wierzchnie z sukna lub szorstkiej wełny, dołem rozszerzane, dawniej powszechnie noszone przez chłopów. „…baszłyku, który w tamtych okolicach od dawien dawna uległ nostryfikacji i otrzymał swojską nazwę maślocha, i w brunatnej sukmanie — mocno trzymał lejce garściami ukrytymi w niezmiernych rękawicach wełnianych o jednym wielkim palcu.…” Syzyfowe prace
sukmanka: zdr. od sukmana ; rodzaj płaszcza z sukna (szorstkiej wełny), daw. najczęściej noszonego przez chłopów. „I namykał poły od siwej sukmanki, czyniąc mu miejsce przy ogniu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
suknią szachowaną: tzw. domino, szata błaznów. „Nad nią miasto proporca suknią szachowaną” Fraszki
suknie daw.: ogólnie: ubranie. + 1 inne znaczenie „Dobre zwierzęta zaniosły Gerdę i Kaja najpierw do starej Eskimoski, gdzie dzieci wygrzały się w gorącej izbie, a następnie do Laponki, która przygotowała im na drogę nowe suknie i powiedziała, którędy iść mają.” Baśnie to słowo w 2 lekturach →
Sukot: od hebr. סֻכּוֹת ( sukot ): ‘szałasy, tymczasowe zabudowania’. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sukurs z łac.: pomoc, wsparcie, odsiecz, ratunek. „Da nam skuteczny sukurs!” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
Suła: rzeka na Ukrainie, dopływ Dniepru. „Nad brzegami Suły szumiały ogromne, prawie stopą ludzką niedotykane lasy — miejscami, po zapadłych brzegach Suły, Rudej, Śleporodu, Korowaja, Orżawca, Pszoły i innych większych i mniejszych rzek i przytoków, tworzyły się mokradła zarośnięte częścią gęstwiną kr…” Ogniem i mieczem
Sulamita a. Szulamitka: Oblubienica z biblijnej Pieśni nad pieśniami ; pot. uosobienie orientalnej, śniadej (najczęściej żydowskiej) pięknej kobiety. „Stoi zuchwała Sulamita.” Kwiaty polskie
sulica: broń drzewcowa o cienkim grocie, używana do przebijania zbroi. „— Nie frasuj się ty o mnie, miły Zbyszku, bo kasztel jest godny, a i to wiesz, że ja tam niezbyt płochliwa i że ni kusza, ni sulica mi nie nowina.” Krzyżacy
Sulicki Edmund 1833–1884: redaktor działu politycznego zachowawczej »Gazety Polskiej« w Warszawie. „I gdyby nie Kenig albo poczciwy Sulicki, to człowiek przestałby wierzyć w sprawiedliwość boską.” Lalka
Sulimczyk: człowiek herbu Sulima, tu o Zawiszy Czarnym i jego bratu Farureju. „…a szatą, był on jednak chuchrakiem w porównaniu do takiego Powały, do Paszka Złodzieja z Biskupic, do obu przesławnych Sulimczyków, do Krzona z Kozichgłów i do wielu innych rycerzy siedzących przy stole królewskim.…” Krzyżacy
Sułkowski, Józef 1773–1798: polski oficer, adiutant gen. Napoleona Bonapartego; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej w 1792 i powstania kościuszkowskiego 1794; uczestnik francuskiej kampanii włoskiej, w 1798 wyruszył z Napoleonem na wyprawę do Egiptu, po udziale w kilku bitwach zginął podczas zwiadu pod Kairem. „— Oficer, nazwiskiem Sułkowski.” Popioły
sułtan: tytuł dawnych władców Turcji i niektórych innych państw muzułmańskich. „I rzeczywiście był to sułtan Kaszmiru ze świtą swoich dworzan.” Klechdy sezamowe
sum łac.: jestem. „— Zagłoba sum!” Pan Wołodyjowski
suma: najdłuższa, uroczysta msza, odprawiana około południa w dni świąt i niedziel w kościele katolickim. + 2 inne znaczenia „Suma się wnet skończyła i nad stawem jęły gęsto przysiadać kobiety do zezuwania trzewików, zaś drogi tak się zamrowiły ludźmi, wozami a gwarem, że Hanka spiesznie powróciła do chałupy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
summa facit łac.: daje w sumie. „Jak tak pójdzie, to się lepiej waść od razu zesforuj z panem Podbipiętą; będzie dudek z czystością plus imć Skrzetuski summa facit: dwóch dudków i czystość.” Ogniem i mieczem
summa summarum łac.: podsumowując wszystko; wziąwszy wszystko pod uwagę. + 1 inne znaczenie „Chininę ekspensował jak mąkę, miał „rezultaty", ale do czego to summa summarum prowadzić miało — nie bardzo wiedział.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
Summae Deus clementiae: Początek hymnu, jaki kościół w poranek niedzielny śpiewa, błagając Boga, ażeby zarzewie w nas grzechu zagasił, a serce nasze zapalił i rozgrzał swoim ogniem świętym. „«Deus clementiae» przez płomie wiejące,” Boska Komedia
sumnienia daw. forma: dziś: sumienia. „— Rankiem głos sumnienia nudzi,” Balladyna
sumnienie: dziś popr.: sumienie. „Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniem” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
sumnieniom daw. forma: dziś: sumieniom. „O tych marzeniach sumnieniom zbrodniarzy;” Balladyna
sumować daw.: smucić się. „Czy to puszcza tak sumuje,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
sumować się z ukr.: martwić się. „A ty się, detyno, nie martw, nie sumuj, bo i tak wolność odzyskasz, ty ruszysz do swoich, a stary będzie już tużył po tobie.” Ogniem i mieczem
sumpt z łac.: koszt. „Oto przygarść piechoty swoim sumptem wymoderuję i Kamieńcowi poślę.” Pan Wołodyjowski
sumy neapolitańskie: 430 tysięcy dukatów neapolitańskich pożyczonych przez Bonę królowi hiszpańskiemu i neapolitańskiemu, Filipowi II, i nigdy, mimo stale ponawianych zabiegów, nie odzyskanych; do sprawy zwrotu sum neapolitańskich powracano niejednokrotnie na sejmikach. Ochocki wspomina najbardziej typowe instrukcje poselskie zalecane posłom: „Na sejmikach podpisywano laudum dla posłów — windykowanie sum neapolitańskich przez królową Bonę wywiezionych, nalegania o odkrycie gór olkuskich, prośby o parę beatyfikacji do Rzymu [...]. Na koniec popiła się szlachta, porąbała mocniej jeszcze i niejeden do jejmości swej z pohaftowanym policzkiem powrócił”. (J D. Ochocki. Pamiętniki , s. 60). „Liczemy owe sumy neapolitańskie,” Satyry
Sunnu: Sunet, gr. Syene, dziś Asuan, miasto w pobliżu I katarakty, w starożytności najdalej wysunięte na południe miasto Egiptu, na granicy z Nubią, w 1. nomie Górnego Egiptu. Znajduje się ok. 660 km na południe od Memfis, 180 km na południe od Teb. + 1 inne znaczenie „— Święci prorocy wykierują nas tak, że Musawasa zabierze Dolny Egipt, a my będziemy musieli uciekać do Tebów, jeżeli nie do Sunnu, o ile znowu stamtąd nie wypędzą nas Etiopowie...” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
supa: zupa; tu „z francuska", od fr. soup . „Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!” Dziady, część III
superfosfat: mineralny nawóz fosforowy. „Jeżeli pracownik zajęty w cukrowni przy wyrobie superfosfatu przez oblewanie węgla kostnego kwasem siarczanym, gdzie całe wnętrze szopy napełnia się parą kwasu siarkowego i gdzie gazy po spaleniu pikrynianu potasu wdychane wywołują zgorzel płuc — ulegnie tej c…” Ludzie bezdomni
superlatyw: najwyższy stopień przymiotnika; przenośnie: najwyższa pochwała. „Niech pani nie obraża ten superlatyw zastosowany do osoby obcej i niech pani raczy mi wierzyć, że pani Stawska jest kobietą, która nawet moje...” Lalka
supero, superare łac.: zwyciężyć, pokonać, przewyższyć; tu: 3. os. lp cz.przesz. superavit : przewyższył. „— On także pierwszy dał znać o Szwedach, a potem w największym ukropie tyle dokazywał, że mnie samego i wszystkich superavit!” Potop
superrewizja: ponowny przegląd; tu: badanie lekarskie poborowych przez wyższą komisję wojskowo-lekarską. „Już dawniej pan Władysław miał ataki duszności, a teraz się to uwidoczniło, gdy go lekarze podczas superrewizji zbadali.” Przedwiośnie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.