Litera S

2120 słów, strona 4 z 9.

Słowiesnost' ros.

piśmiennictwo; tu: wypisy z literatury rosyjskiej. „Tornister odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, Słowiesnost' i lezesztyki niemieckie.” Syzyfowe prace

słowo Gabriela

Zwiastowanie anielskie. „Powiało niebem słowo Gabriela.” Boska Komedia

Słowo jest czynu testamentem

cytat z poematu Cypriana Kamila Norwida Promethidion , którego Epilog rozpoczyna się następującą refleksją: „Słowo — jest czynu testamentem ; czego się nie może czynem dopiąć, to się w słowie testuje — przekazuje; takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem — wszelkie inne są mniej lub więcej uczoną frazeologią albo mechaniczną koniecznością, jeżeli nie rzeczą samej sztuki". „Słowo jest czynu testamentem...” Kwiaty polskie

słowo zdzierżyć daw.

dotrzymać słowa. „— Jużci przecie wie, że szlachcic mu słowo zdzierży, a czy mi teraz głowę utną, czy po świętym Michale, to mu wszystko jedno.” Krzyżacy

słowom dostał

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: słowo dostałem. „Słowom dostał Podstoliny.” Zemsta

slowutny czes.

sławetny. „— Wasz pachołek, slowutny panie.” Krzyżacy

słowy

dziś popr. forma N. lm: słowami. „Nigdy twoimi nie wzgardziłem słowy.” Antygona to słowo w 3 lekturach →

śloza starop.

łza. „— Bo już chyba ślozy z oczu nam pójdą.” Ogniem i mieczem

słożyć starop.

złożyć, ułożyć. „Pomoży mi to działo słożyć,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ślubem

hebr. נֶדֶר ( neder ): ślubowanie, zobowiązanie ustne . „Mięso zaś ofiary dziękczynno-opłatnej w dzień ofiarowania jej spożytym będzie; nie należy zostawiać z tego do jutra.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

ślubić

zaręczyć. „Za to, co ma być, żaden ci nie ślubi.” Pieśni

ślubowałeś mi

«I musisz spełnić [to ślubowanie], bo powiedziałeś ( Ks. Rodzaju 28:22), że ten „pomnik będzie domem Bożym”, gdzie będziesz składał ofiary», zob. Raszi do 31:13. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ślubowań

u Cylkowa: obiat .

ślubowanie

hebr. נֶדֶר ( neder ): ślubowanie ; u Cylkowa: obiata . „skarłowaciały, zdeformowany” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

śluby

dziś N.lm: ślubami. „Nad czynem ojca, nieszczęsnymi śluby.” Antygona

słuchaczów

dziś popr. forma D.lm.: słuchaczy. + 1 inne znaczenie „Przeciągły okrzyk reszty słuchaczów poparł błogosławieństwo najwyższego dostojnika.” Faraon to słowo w 3 lekturach →

słuchajęcy daw.

kiedy słuchał. „Po powrocie z Krakowa wszystkie dwórki o niczym innym nie gadały, jeno o was, a niejednemu to aż śluzy, słuchajęcy, po jagodach ciekły.” Krzyżacy

słuchajta gw.

słuchajcie. „Słuchajta, wszystkie wierzby, jak chłop przez sen beczy!” Dusiołek

słuchy

uszy zająca a. królika. „Co zrobiwszy, każdemu zalepiłem słuchy.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

Słucz

rzeka w płn.-zach. części Ukrainy, prawy dopływ Horynia. „Ot, już Słucz i Wiszowaty Staw.” Ogniem i mieczem

sługa twój zamiast chłopca

«Pod każdym względem go przewyższam: jestem silniejszy i do walki i do służby», zob. Raszi do 44:33. „I poszedł jeden ode mnie, i rzekłem: zapewne rozszarpanym został; bo nie widziałem go dotychczas.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

słup

tu: kolumna. „Wtenczas Parys, za słupem ukrywszy się zdradnie,” Iliada

słupem soli

midrasz uczy: «solą zgrzeszyła i solą została pokarana». Lot polecił jej, by dała nieco soli gościom, a ona odmówiła, rzekłszy: «Ten paskudny zwyczaj [gościnności] chcesz wprowadzać także i w tym mieście?», zob. Raszi do 19:26. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Słupia

polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. „„Spowiedzi słuchał będzie, a to i dobrodzieja ze Słupi jeno co patrzeć", pomyślała, obzierając się na próżno za Jambrożym, że wnet ruszyła pobok kościoła, drogą barzej jeszcze błotną, bo obsadzoną rzędami wielgachnych topoli, ale tak potopionych w szarudze, że…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

słupieję

zamieniam się w słup (por.: osłupieć ). „Prawda; słupieję z trwogi i zdumienia.” Hamlet

słuszajus ros.

słucham.

słusze starop.

jest rzeczą słuszną, przystoi; zob. też: Ks. 2, Pieśń XV , w. 9. „Uderz sie z poganinem, jako słusze cnemu;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

słuszny

tu: potężny, znacznych rozmiarów. „Byłby może i wprost do gardła mu skoczył, ale ubogi chomik zaraz po pierwszych słowach Sadełka w trawę na łapy padł i prędko ku norce swojej dreptać począł, ogromnie wystraszony, iż tak słusznego zwierza na siebie uraził.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

służalce

dziś popr. forma lm: służalcy. „Służalce na znak dany przez Kostryna chwytają za ręce.” Balladyna

służały daw.

mający za sobą długą służbę (w domyśle: w wojsku), doświadczony. + 1 inne znaczenie „Pilno tedy zważcie, co wam powiem, bom człek służały i wojny świadom.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

służbisty

posłuszny rozkazom. „Wrócił wprawdzie do Spychowa z rozkazu Maćka, gdyż był służbisty, a przy tym znajdował pewną osłodę w myśli, iż będzie obu pannom strażą i opiekunem, lecz gdy sama Jagienka rzekła mu to, co zresztą było prawdą, że im w Spychowie nic nie grozi i że jego powinno…” Krzyżacy

służby powinien daw.

jest zobowiązany do służby. „— Wielu może geldryjskich rycerzy znajduje się po tamtej stronie — odrzekł de Lorche — ale jam panu memu, księciu Januszowi, służby z Długolasu powinien.” Krzyżacy

służebnice

dziś popr. forma D. l. poj.: służebnicy (zniekształcone dla rymu). „Taką słysząc odpowiedź wiernej służebnice,” Iliada

służebnicę Micrejską, imieniem Hagar

«Rabi Szimon ben Jochai mówił, że Hagar była córką Faraona. Kiedy Faraon zobaczył cudowne wydarzenia, które miały miejsce w domu Sary, zabrał swoją córkę i dał ją Abramowi. Powiedział: lepiej, aby moja córka była służącą w tym domu, niż gospodynią w innym domu», Bereszit Raba 45:1.

służebny

dziś popr. forma D. l. poj.: służącej (zniekształcone dla rymu). „Bieży naprzeciw męża; na rękach służebny” Iliada

śluzy przestarz.

ślozy; łzy. „Po powrocie z Krakowa wszystkie dwórki o niczym innym nie gadały, jeno o was, a niejednemu to aż śluzy, słuchajęcy, po jagodach ciekły.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

śluzy a. ślozy daw.

łzy. „— Waszmość się nie dziw moim śluzom — rzekł wreszcie Charłamp — bo jeśli waści na samą wieść tylko o przygodzie dolor nieznośnie serce ściska, cóż dopiero mnie, którym patrzył i na jej konanie, i na jego boleść przechodzącą miarę przyrodzoną.” Pan Wołodyjowski

służywa starop. liczba podwójna

(niechaj ci) służymy. „W którym niechaj ci służywa,” Fraszki

Słychaneż to rzeczy

znaczenie: czy ktoś słyszał takie rzeczy (konstrukcja z partykułą pytającą -że , skróconą do -ż ). „— Słychaneż to rzeczy, aby syn krawca posyłał matkę w swaty do sułtana?” Klechdy sezamowe

słysta gw.

słyszcie. „słysta, Hanuś, Błażek, matuś,” Wesele

Słysz, polaczyszka! ros.

Słuchaj, Polaczku! „Słysz, polaczyszka!” Rozdzióbią nas kruki, wrony

Słysz, towariszcz ros.

Słuchaj, towarzyszu! Nie hałasuj. Lepiej nie mów tyle. „Bolsze pomołcziwaj.” Przedwiośnie

słysząc starop. forma imiesł.

słyszącej. „A matce, słysząc żegnanie tak żałościwe,” Treny

Słysząc się złym daw. składnia

słysząc, że jest zły; słysząc, że mówią o nim, że jest zły a.: słysząc, że mówią o nim źle. „Słysząc się złym, chciał stłumić wieść przemysły swymi:” Bajki i przypowieści

smaczno

dziś: smacznie. „Tu westchnął tak mocno, że mu się wąsy pod nosem na sztorc podniosły jak wiechy, po czym zaraz na legowisko szedł i zasypiał chrapiąc smaczno, a oblizując się tylko przez sen, od ucha do ucha.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

smagły

o ciemnej, oliwkowej cerze. „Włosy miał czarne, zwichrzone i rzedniejące nieco nad czołem, długie, po bokach założone za uszy, twarz smagłą, całkiem ogoloną, nos garbaty i dość spiczasty, koło ust zmarszczki, oczki czarne, małe, świecące, którymi rzucał na wszystkie strony, jakby chciał,…” Krzyżacy

smalić

opalać, palić. „Jedni go trzęśli, drudzy tarli, insi z boku na bok przewracali, jeszcze insi wronie piórka pod nosem mu smalili, a Pietrzyk, biegając z kubełkiem, z góry wodą chlustał i chorego, i ratujących razem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

smalić cholewki daw.

zalecać się. „iść smalić cholewki:” Wesele

smarowanie

tu: łapówka. „Ale raz, co dzisia zamknięte, bo niedziela, zaś po drugie, co się przez smarowania nikaj nie dociśnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato

smarownik

robotnik, który smaruje osie kół wagonów kolejowych. „Za parę lat jeszcze ziemi dokupi, bo stołuje się u niego jeden dróżnik i stróż, i dwa smarowniki.” Lalka

smash ang., sport.

w grze w tenisa mocne ścięcie piłki sponad głowy na pole przeciwnika. „(Smashem wycięła rzut rakieta,” Kwiaty polskie

smektać się starop.

głaskać się; aż się chłop po sircu smekce : aż się chłop gładzi po sercu (łapie za serce ze zdenerwowania). „Aż się chłop po sircu smekce.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

smętarz daw., gw., daw.

cmentarz. „Ruszyli z wolna na topolową drogę ku smętarzowi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

śmiałe wojowniki

dziś popr. forma M. l. mn.: śmiali wojownicy. „Pędzą ku nawom konie śmiałe wojowniki,” Iliada

śmiało

hebr. בֶּטַח ( betach ): ‘bezpiecznie, pewnie, ufnie’. «Midrasz uczy, że pokładali ufność w mocy zasług starego [ojca]», zob. Raszi do 34:25. Choć było ich tylko dwóch, byli pewni siebie tak, «jakby byli liczną grupą», zob. Radak do 34:25. „I usłuchali Chamora i Szechema, syna jego, wszyscy wychodzący z bram miasta jego; i dał się obrzezać każdy mężczyzna, wszyscy wychodzący z bram miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

śmieli się

dziś: śmiali się. „Uczniowie i nauczyciele śmieli się do łez z tych przygód; ale mały książę siedział posępny: jemu żal było człowieka, który rwał się do rzeczy wielkich, lecz padał okryty szyderstwem.” Faraon

smienić głosy starop.

odmienić głos; tu przen.: zacząć inaczej śpiewać, zacząć cienko śpiewać. + 1 inne znaczenie „Natychmiast smienisz głosy.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →

Śmierć

Tanatos, bóg śmierci, brat Hypnosa. „weźmie i Śmierć” Iliada

śmierć drugą

Śmierć druga jest to śmierć wieczna ducha, która zakończy cierpienia cielesne potępionych. Następujące słowa odnoszą się do dusz w czyśćcu. „Co o śmierć drugą wołają w swej męce,” Boska Komedia

śmierć głodna

śmierć głodowa. „Lecz żadna tak okropna nie jest, jak śmierć głodna.” Odyseja

śmierć nam należy

śmierć nas dotyczy (liczymy się z nią i nie gardzimy nią; por. współczesne wyrażenie: coś się należy komuś). „A śmierć dopiero w ten czas nam należy,” Treny

śmierć podjąć starop.

umrzeć. „Śmierć podjął, wspomionął” Bogurodzica

śmierć tego uderza Bóg nie powierza

Usa Lewita zapomniał przykazania, ażeby Lewici nie dotykali arki przymierza, i chciał ją podtrzymać w chwili, gdy wóz ciągnący arkę groził wywrotem: za co bezpośrednio padł na miejscu rażony nagłą śmiercią. „Komu jej straży sam Bóg nie powierza.” Boska Komedia

śmieszże

znaczenie: czy śmiesz. „Śmieszże ty mnie niweczyć przez zdradę?!” Noc listopadowa

śmiga daw.

śmigło, wirnik. „Wyjmują Murzyni osobno skrzydła, osobno pakę z motorem, osobno śmigę i zaraz wszystko pod kierunkiem pilota przyśrubowują.” Król Maciuś Pierwszy

śmigi daw.

części śmigła. „…z mocą niesłychaną, uderzał jakby olbrzymimi skrzydłami w konary gonnych sosen, przeginał je, wykręcał, wywijał nimi niby śmigami wiatraka, łamał; bór giął się pod tym rozpętanym tchnieniem i nawet w przerwach między jednym a drugim uderzeniem nie przestawał…” Krzyżacy

śmigły

smukły. „Droga przez wieś pusta jeszcze była i cicha; ale Wojcieszek już okrakiem na stołku przed chatą siedział i śmigłą drzewinę strugiem na dyszel strugał, pogwizdując na szpaka, co go u siebie od wielu lat chował.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

śmigownica

falkonet a. sokolik, działo polowe piechoty, ładowane od przodu, używane w XVI-XVIII w., rodzaj kolubryny o kalibrze 55-70 mm, stosowana także w bitwach morskich do abordażu. „Doszedłszy na dwa strzały ze śmigownicy, poczęli się rozciągać przed fortecą.” Potop

Smintejczyk

kolejny przydomek Apolla, oznaczający tego, który tępi myszy polne. „Smintejczyku!” Iliada

Smintejski gr. Σμινθεύς , Smintheus

przydomek Apollina, oznaczający „Apollo Myszy", czyli raczej „chroniący przed myszami". „(Tutaj: Smintejski, co, jak wiecie,” Kwiaty polskie

śmirci starop. forma

śmierci. „Okrutność śmirci poznajcie!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

smirno ros.

spokojnie, cicho. „Panna Wanda siedziała smirno na stołku — jak podczas rekolekcji — gdzie ją los wśród tego balu porzucił, a w gruncie rzeczy niosło ją przez pustkę rozpaczy.” Przedwiośnie

smok daw.

w dawnej polszczyźnie oznaczał węża. + 2 inne znaczenia „Smok straszny, który zaraz na drzewo się wspina,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

smokliwy daw.

chłonny. „Smokliwymi gąbkami; ci nieśli zastawy” Odyseja

smolarz

człowiek wytwarzający smołę i dziegieć, a przy okazji węgiel drzewny. „— A co mi tam — odrzekł giermek — powiada, że człowiek i smolarz, ale czy prawda: nie wiem.” Krzyżacy

Smoleńsk

miasto nad Dnieprem, dziś w zach. Rosji. „Fala zalewała kraj coraz dalej, gdzieniegdzie tylko o warowne mury się odbijając, ale i mury padały jedne za drugimi, jak upadł Smoleńsk.” Potop

smolipysk gw.

brudas. „— Smolipysk, jucha, zawdy tam wzejdzie, kaj go nie posiali!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

smółka

niski kwiat z rodziny roślin goździkowatych koloru czerwonego, purpurowego, bordowego i karminowego. + 2 inne znaczenia „Równinę przerzynały drogi białe i trochę zieleniejące od z rzadka porastającej je trawy; ku nim, niby strumienie ku rzekom, przybiegały z pól miedze, całe błękitne od bławatków, żółte od kamioły, różowe od dzięcieliny i smółek.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

smolny

pełen żywicy. „A jaka smolna!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

Smolny Instytut

słynna pensja w Petersburgu dla dziewcząt z rodzin szlacheckich. „No, pomyśl tylko, Stanisławie Piotrowiczu: dziewczyna jak malina, Smolny Instytut skończyła, wzięła medal, trzy miliony rubli położy tobie od razu na stół, i tańcuje, i maluje, i jeden pułkownik gwardyjski starał się o nią...” Lalka

smołowiec

prawdopodobnie chodzi o asfalt naturalny, występujący m.in. w okolicach Morza Martwego + 1 inne znaczenie

smug gw., daw.

wąski pas łąki albo pola, położony niżej niż reszta terenu, by spływała do niego woda. + 2 inne znaczenia „Konia pasłem na smugu i jużeśmy z Gulbasiakiem jechali do dom, aż tu przed Borynowym krzyżem koń się rzucił w bok, jażem bęcnął na ziem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

smugi

ze staropolszczyzny: pole uprawne, wyciągnięte w długie niwy. + 1 inne znaczenie „Czy w knieje i smugi,” Dziady. Widowisko, część I to słowo w 2 lekturach →

smugłe łanie

raczej: smukłe łanie. „Moje smugłe łanie,” Balladyna

Smuglewicz, Antoni 1740–1810

polski malarz teatralny i dekorator wnętrz. „— Piękne, ach, dekoracje „pędzla" pana Smuglewicza i wycie tych oberwańców w języku przodków...” Popioły

smuklić się neol.

stać, będąc wysokim i wysmukłym. „Flamingo, różowiejąc, smukli się nad wodą” Napój cienisty

smyczem

dziś popr. forma N. lp: smyczą (r.ż.). „Jeżeli z miejsca zejdzie, dostanie w grzbiet smyczem!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

smyję starop.

zmyję; tu przen.: usunę, zabiję. „Owa, ja tu ciebie smyję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Sna

Esna, eg. Junet, gr. Latonpolis, miasto na południu Egiptu na zachodnim brzegu Nilu, ok. 50 km na południe od Teb, stolica 3. nomu Górnego Egiptu, centrum kultu bogini Neith i boga Chnuma. „Był więc w Sni, mieście bardzo przemysłowym i handlowym, gdzie znajdowała się świątynia Knepha, czyli „duszy świata".” Faraon

snać daw., starop.

prawdopodobnie, pewnie, widocznie. + 2 inne znaczenia „snać sam mnie skazał dziś w odstawę” Noc listopadowa to słowo w 5 lekturach →

snać a. sna starop.

także: snadź ; widocznie, prawdopodobnie, widocznie, chyba. „Snać ci Sortes nie pomoże,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

snać a. snadź daw.

widocznie, najwyraźniej. „Snać łbów było — za dużo, a buczka — za mało.” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

snaćże

widocznie też. „Snaćże litują jego doli,” Noc listopadowa

snadne

łatwe. „Patrzę z kąta na drugich, widzę drogi snadne,” Satyry

snadnie daw., przestarz., starop.

łatwo, bez przeszkód. + 2 inne znaczenia „można spoza góry snadnie” Balladyna to słowo w 19 lekturach →

snadnie sie dopije

łatwo (skutecznie) się upije (a. zapije). „Krom klątwy, kto będzie żyw, snadnie sie dopije.” Pieśni

snadniej daw.

łatwiej. „Czasem koń głośniej chrupnął albo dmuchał nozdrzami z umysłu, żeby odwiać sieczkę i snadniej wargą trafić na nieliczne ziarna owsa.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

snadno

łatwo. „Krok pierwszy stawić nie jest snadno,” Satyry

snadź daw., gw., daw., gw., starop.

zapewne, widocznie, prawdopodobnie. + 3 inne znaczenia „I masz snadź litość nad naszą katuszą!” Boska Komedia to słowo w 11 lekturach →

snadź a. snać daw., gw.

widocznie. „Pokrótce i nabożeństwo snadź się rozpoczęło, gdyż od kościoła jęły się rozkrążać w przypołudniowej cichości śpiewy a organowe granie tym jakimś górnym, dalekim, a słodkim trzepotem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

śniat daw.

pień. „Cienkie, stalowe rózgi były nieruchome, a wielki śniat, ze skrętami i kłębami jak wyprężone mięśnie człowieka, zdał się być duchem mrozu.” Popioły

śniedną

czyli pokarmową.

śniedne

czyli pokarmowe.

śniednej

czyli pokarmowej. „nazajutrz po Szabacie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

śnieg upadł

dziś popr.: śnieg spadł.

Śnieg wysszej łokcia leżał

warstwa śniegu była grubsza niż na łokieć, tj. ok. 60 cm. „Śnieg na ziemi wysszej łokcia leżał,” Pieśni

śnig, mliko gw.

śnieg, mleko. „Jak śnig, mliko,” Wesele

śnili obaj sen

u Cylkowa: 'śnił się sen im obu'; uzasadnienie korekty: po hebrajsku jest tu czasownik w formie czynnej. W dalszej części zdania Cylkow miał problem z zaimkami swój/jego, czego da się uniknąć, jeśli przetłumaczy się pierwszy czasownik w formie czynnej. + 1 inne znaczenie „I oddał ich pod straż, do domu naczelnika straży przybocznej, do więzienia, do miejsca, gdzie osadzony był Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

śniliśmy

u Cylkowa: 'sen śnił się nam'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest krótsza i prostsza forma: אִישׁ כְּפִתְרוֹן חֲלֹמוֹ ( isz kepitron chalomo chalamnu ) dosł. ‘każdy wedle wyjaśnienia swego/jego snu śniliśmy’. „Faraon rozgniewał się był na sługi swoje, oddał mnie pod straż do domu naczelnika przybocznej straży, — mnie i przełożonego piekarzy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

śniwula neol. od czas. śnić a. wyśniwać

kwiat ze snu. „Kwitły chore na błękit — śniwule” Napój cienisty

Snofru ok. 2613–2589 p.n.e.

założyciel IV dynastii, przypisuje mu się budowę co najmniej trzech piramid: przebudowę zaczętej przez jego ojca schodkowej piramidy w Meidum, Piramidy Łamanej w Dahszur (5 km na południe od Memfis) oraz Czerwonej Piramidy w Dahszur, pierwszej typowej piramidy o kształcie ostrosłupa, w której został pochowany. Pierwszy grobowiec władców Egiptu o kształcie piramidy, kamienna piramida schodkowa, jaką opisuje autor, została wzniesiona kilkadziesiąt lat wcześniej w Sakkarze (5 km na północny zachód od Memfis) na polecenie władcy III dynastii Dżesera (Dżosera) (ok. 2667–2648 p.n.e.) przez architekta Imhotepa, mędrca-kapłana uznawanego także za twórcę egipskiej medycyny, czczonego później jako opiekun skrybów. Piramida Dżesera składa się z sześciu segmentów. „A kiedy Snofru, jeden z faraonów najpierwszej dynastii, spytał pewnego kapłana, jaki by sobie pomnik wystawić?” Faraon

snop

hebr. עֹמֶר ( omer ): snop . „I rzekł Wiekuisty do Mojżesza, tak:” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

sny swoje

w hebrajskim oryginale słowo 'sen' jest tu w liczbie pojedynczej. Wróżbici nie umieli dać wyjaśnienia, gdyż myśleli, że Faraon śnił dwa sny, które się ze sobą nie łączą, zob. Chizkuni do 41:8. „A oto siedem kłosów pustych i opalonych wiatrem wschodnim, wyrastało za nimi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

snycerz

artysta-rzeźbiarz specjalizujący się w rzeźbieniu w drewnie, dawniej również w kamieniu. + 1 inne znaczenie „Same poczwary; jak niezdatny snycerz,” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

sobacza z ros. sobaka : pies

psia. „Dopiero podła, sobacza ludzka przemoc i fizyczna, niezwalczona śmierć przetrąciła jej żelazną wolę.” Przedwiośnie

sobaczy pogard., z ros., z ukr.

psi; należący do psa. „— Sobacze pociotki!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

sobaczyć

urągać, złorzeczyć, przeklinać. „I Czmurowi zaocznie i trafnie sobacząc!” Napój cienisty

sobaka pot., z ros., ros., ukr.

pies (tu wyzwisko). + 1 inne znaczenie „„Poczekaj no, sobako wędzona!” Klechdy polskie to słowo w 5 lekturach →

Sobańszczak 1897–1941

publicysta i literat, współpracownik „Wiadomości Literackich", autor m.in. reportażu literackiego Cywil w Berlinie (1934). „Hrabia Sobańszczak, pan profesór,” Kwiaty polskie

sobie być radzi

zabawić się, weselić się wspólnie. „Chcemy sobie być radzi?” Pieśni

sobkostwo daw.

egoizm, samolubstwo. „…miał co najmniej jednego oddanego przyjaciela i zdobył na tym świecie duszę, która nie była ani pierwotna, ani zatruta sobkostwem.…” Jądro ciemności

Sobolewski, Jan 1799–1829

członek Towarzystwa Filomatów i Zgromadzenia Filaretów; wywodził się z Białostocczyzny; po ukończeniu Uniwersytetu Wileńskiego w 1821 r. był nauczycielem w Krożach na Żmudzi, w 1823 r. aresztowany; podczas procesu filomatów wykazał się niezłomnością zasad, na mocy wyroku carskiego z 26 sierpnia 1824 skazany na „służbę w oddalonych guberniach", 5 listopada tegoż roku opuścił wraz z innym skazanym, Adamem Mickiewiczem, Wilno udając się do Petersburga, gdzie zgodnie z dołączoną do wyroku adnotacją oraz własną prośbą został wcielony do petersburskiego Korpusu Komunikacji Wodnej; w 1825 r. zdał egzaminy, otrzymał nominację oficerską i został skierowany został do Wytergi w guberni ołonieckiej, w 1827 r. otrzymał stopień podporucznika; zmarł w Archangielsku jesienią 1829 r. „Świętej pamięci JANOWI SOBOLEWSKIEMU” Dziady, część III

sobolowy

brązowy. „Gładko spleciona kosa niby wiankiem brunatnej pszenicy wznosiła się nad twarzą mniej rumianą jak zwykle, a szafirowe oczy spod sobolowych brwi i zarumienionych trochę powiek rozglądały się dokoła, strapione i roztargnione.” Nad Niemnem

sobór

tu: zgromadzenie, zjazd. „Całe to zbiegowisko sprawiało wrażenie soboru potępieńców opętanych od diabła, o coś twarzą w twarz zaciekle walczących.” Przedwiośnie

sobota

dawniej był w tygodniu tylko jeden dzień odpoczynku od pracy i nauki: niedziela. Wolne soboty wprowadzono stopniowo, w Stanach Zjednoczonych dla niektórych grup pracowników już przed II wojną światową, w Polsce dopiero w latach 70. i 80. XX w. „Dżek wydaje pięć razy na tydzień; tylko w sobotę nie warto, bo na niedzielę daje biblioteka szkolna.” Bankructwo małego Dżeka

sobótka

noc świętojańska; słowiańskie święto obchodzone w najkrótszą noc w roku. „Podniósł się król, tak jako był widzian w ową noc sobótki, w białej szacie królewskiej, w złotej koronie i z brylantowym berłem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

socha

prymitywny, drewniany pług. „Idźże rano z sochą w pole!” Krzyżacy

Sochem

Sechem, gr. Letopolis, miasto na południu Delty, ok. 30 km na północ od Memfis, stolica 2. nomu Dolnego Egiptu. + 2 inne znaczenia „Faraon zaś stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwyższym pylonie świątyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawałek pustyni zachodniej.” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →

Sochroni Bih! ukr.

Uchowaj, Boże! „— Sochroni Bih!” Ogniem i mieczem

socjalny

społeczny. „Nie było mu wiadomo nic o historycznych i socjalnych przyczynach chłopskiej ciemnoty.” Granica

socjusz z łac. socius, daw.

towarzysz, wspólnik, kolega, kompan, sprzymierzeniec. + 1 inne znaczenie „Dłoni pierwszego lepszego socjusza.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

sód

lekki metal (ciężar właściwy 0,97 g). „— Nie sód i nie potas?...” Lalka

soda kaustyczna

wodorotlenek sodu, służący m.in. do wyrobu mydła; substancja silnie toksyczna. „Na półce słoje z sodą kaustyczną, przy ścianie wmontowany w mur kocioł z zaprawą i duży piec do spalania odpadków i kości.” Medaliony

Sodoma bibl.

mit. miasto nad Morzem Martwym, które Bóg zniszczył ogniem z nieba, karząc mieszkańców za rozpustę i brak bojaźni bożej. Według Biblii miało się to stać w XIX w. p.n.e. Jedynymi cnotliwymi ludźmi w Sodomie okazali się Lot, bratanek patriarchy Abrahama, i jego rodzina, zostali więc uprzedzeni przez anioła, ale podczas ucieczki żona Lota obejrzała się za siebie i zamieniła się w słup soli. Drugim zniszczonym wówczas miastem była Gomora, stąd dzisiejsze powiedzenie „Sodoma i Gomora", opisujące chaos moralny lub bałagan. + 1 inne znaczenie „— Sodoma miała być oszczędzona, gdyby w niej dziesięciu sprawiedliwych się znalazło — odrzekł starosta — ale się ich i tylu nie znalazło.” Potop to słowo w 2 lekturach →

Sodoma i Gomora

biblijne miasta, zniszczone przez Boga na skutek niegodziwości ich mieszkańców. „Ale mówię wam, że prędzej czy później kara boska na taką wieś spaść musi, jak spadła na ową Sodomę i Gomorę! Spadnie i wszystkich wytraci, bo wszyscy są zarówno winni, tak ci, którzy źle robią, jak i ci, którzy pozwalają rozrastać się złemu!” Chłopi, Część czwarta - Lato

Sodoma, Gomora

znajome przez swój grzech przeciwny naturze, który od pierwszego miasta wziął swoje nazwanie. „Jeden: «Sodoma, Gomora!» wykrzyka,” Boska Komedia

sofiści z gr.

filozofowie gr. i wędrowni nauczyciele, którzy za wysoką opłatą przygotowywali do życia publicznego i kariery politycznej, uczyli sztuki przemawiania i przekonywania, głosili względność prawdy. „Pokazuje się, że i sofiści mogą się na coś przydać.” Quo vadis

sofista

tu: człowiek zręcznie, choć niezupełnie słusznie, rozumujący i dowodzący. „Filuteria sofisty błyszczała mu w oczach, ale uśmiech był gorzki, kolący...” Mendel Gdański

sofistyczny

taki jak stosowany przez sofistów: starożytnych greckich nauczycieli sztuki skutecznego przemawiania i przekonywania, którzy głosili względność prawdy; wykrętny, niezważający na poprawność i uczciwość argumentacji. „Nawykły w szkołach do zagadnień sofistycznych, z pewnym rodzajem satysfakcji wciągnął się w przedziwną dysputę świętego Augustyna z przeciwnikami Kościoła.” Popioły

sofizmat

rozumowanie z rozmysłem zbudowane fałszywie, a pozornie wyglądające na poprawne. „Wszystko złe toleruje się z obiektywizmem, a w razach natarczywych daje się rzeczom za pomocą sofizmatów wygląd nieprawdziwy albo się wprost udaje, że nie są wiadome najdokładniej roztrząśnięte fakty.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

Sofokles 496–406 p.n.e.

wielki tragediopisarz gr., autor m.in. Antygony . „Rozszerzone kursa gramatyki łacińskiej, greckiej i niezmierne, niestrudzone tłumaczenia Iliady, Odysei, Eneidy, tragedii Sofoklesa, utworów Horacego, mów starego adwokata Cycerona, Wspomnień Ksenofonta, dialogów Lukianosa, przemówień Demostenesa itd.” Syzyfowe prace

Soit fr.

Niech tak będzie.

Sokal

miasto w płn.-zach. części Ukrainy, nad Bugiem. „Od samego Sokala szli, mało co wypoczywając, wielkie pochody czyniąc.” Potop

sokół

hebr. דָּאָה ( daa ): szybko latający ptak drapieżny, kania . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

Sokołe jasnyj... Ty dałeko widajesz ukr.

Sokole jasny, Bracie mój rodzony, Ty wysoko latasz, Daleko sięga twoja wiedza i władza. „Ty dałeko widajesz.” Ogniem i mieczem

Sokolnicki, Michał 1760–1816

polski generał, inżynier; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej jako generalny kwatermistrz armii litewskiej; w czasie insurekcji kościuszkowskiej otrzymał nominację na pułkownika, brał udział w obronie Warszawy przed Prusakami oraz w wyprawie wielkopolskiej Henryka Dąbrowskiego; uczestnik kampanii napoleońskich, następnie w armii Królestwa Polskiego; przyjaciel Józefa Sułkowskiego, którego stał się także nauczycielem i wychowawcą. „Gdyby nie Sokolnicki, który po nocach, w sekrecie, wyuczał mnie trygonometrii, inżynierii, matematyki...” Popioły

sokolnik

treser ptaków drapieżnych używanych do polowania na mniejsze zwierzęta. „Sokolnikiem czyli też rybałtem przy dworze mazowieckim zostaniesz?” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

sokolski dwór

budynek towarzystwa gimnastycznego „Sokół", zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego). „w sali w tym sokolskim dworze,” Wesele

sokora

wysokie drzewo o ciemnych liściach. „Sokorów, olch i jodeł z wyniosłymi szczyty” Odyseja

Sokrates 469–399 p. n. e., 469–399 p.n.e., 469–399r. p.n.e.

wybitny filozof gr., żył i zmarł w Atenach, uprawiał filozofię i nauczał, wciągając do dyskusji przechodniów na ulicy. Wśród jego uczniów byli m. in. Platon, Antystenes i Ksenofont. Sokratesowi wytoczono proces o niewyznawanie bogów uznawanych przez państwo i demoralizację młodzieży. Został skazany na śmierć przez wypicie trucizny. + 2 inne znaczenia „Otruwszy pierwej?” Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie to słowo w 3 lekturach →

solche Stiefel niem.

takie buty. „I — «solche Stiefel, takie buty».” Kwiaty polskie

sołdafon ros.

żołdak. „Patrzał na twarze oficerków komenderujących, na rewidentów i sołdafonów trzymających straż przy drzwiach i pierwszy raz w życiu zobaczył nie tylko oczyma, lecz duszą czującą — tyranię, o której mu ojciec mówił tyle razy.” Przedwiośnie

sołdat z ros.

pogardliwie o żołnierzu rosyjskim; wziąć kogoś w sołdaty: wziąć kogoś do wojska. + 1 inne znaczenie „A do sołdatów, suko jedna!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

solipsyzm

pogląd, głoszący, że istnieje jedynie jednostkowy podmiot poznający, a cała rzeczywistość jest tylko zbiorem jego subiektywnych wrażeń. + 1 inne znaczenie „— Widzisz, solipsysto poetycki, co może miłość — rzekł pogodnie Tomasz.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →

solitudo łac.

samotność. „Dobrze tu w polu, ale przecie do was serce okrutnie mnie ciągnie i rozmyślaniom a wspominkom końca nie masz, kwoli którym solitudo milsza mi od kompanii.” Pan Wołodyjowski

solówka

naczynie na sól. „Mówiono, że pieniądze solówkami wozili z Mazowsza.” Krzyżacy

somatyzm z łac. soma : ciało

cielesność. „Zdawało mu się, gdy o tym świecie Cisowskim myślał, że czyta romans z końca zeszłego wieku, pełen somatyzmu, gdzie widać życie godne zniszczenia, które wszakże posiada jakiś taki urok...” Ludzie bezdomni

somnambulizm

przypadłość chorobowa: poruszanie się i wykonywanie czynności w głębokim uśpieniu, stan ten nie pozostawia po przebudzeniu śladów w świadomości. „Do tej chwili pogrążony był w pewien rodzaj somnambulizmu.” Ludzie bezdomni

somsiad

dziś popr.: sąsiad. „— A somsiad, Zych ze Zgorzelic.” Krzyżacy

somsiedzi

dziś popr.: sąsiedzi. „— Dlatego właśnie trzeba mi jechać i dlatego proszę was: wejrzyjcie też od czasu do czasu na Bogdaniec i nie dajcie mi nikomu krzywdy uczynić, a zwłaszcza od najścia Cztanowego mnie ustrzeżcie, jako godni i uczciwi somsiedzi!...” Krzyżacy

somsiedzki

dziś popr.: sąsiedzki. „Przyjadę jutro alibo pojutrze do Zgorzelic pokłonić się Zychowi i wam za somsiedzką uczynność.” Krzyżacy

somsiedztwo

dziś popr.: sąsiedztwo. „A obaczym, komu się somsiedztwo wpierw uprzykrzy!” Krzyżacy

sonata

utwór muzyczny o swoistych zasadach kompozycyjnych, złożony z kilku (3–4) kontrastujących z sobą części. Do najsłynniejszych należą właśnie sonaty Ludwika Beethovena (1770–1820). + 1 inne znaczenie „Oni tam nic o francuskich romansach ani o sonatach i nokturnach nie słyszeli, a przy tym wyrazów takich śmiesznych używają...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

soplów

dziś popr. forma D.lm: sopli. „Tak przeszedł tydzień, przeszły dwa tygodnie, aż pewnego ranka jasno się jakoś zrobiło, a z lodowych soplów na królewskiej brodzie jęła kapać woda.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

sopor

sok. „Bułki były stare i twarde jak rzemień, a piwo nosiło pseudonim „drozdowskiego" prawdopodobnie dla tej racji, że miało smak kwaśnego soporu z ogórków, a temperaturę kałuży na gościńcu w dzień upalny.” Syzyfowe prace

Sorakte

szczyt górski znany z poezji Horacego. „Chcę ją mieć w domu moim dopóty, dopóki głowa moja nie będzie tak biała, jak szczyt Soracte w zimie.” Quo vadis wszystkie 2 wystąpienia →

Sorbona

uniwersytet paryski, założony w 1253 r. przez Roberta de Sorbon; znajduje się w dzielnicy łacińskiej. + 1 inne znaczenie „To on naprawdę był w Sorbonie?” Granica to słowo w 2 lekturach →

sorok z ukr., ros.

czterdzieści. „— Niechże tedy jedzie, abyś zaś wiedział, iż Chmielnicki dobrem za dobre płaci, dać mu piernacz, jakom rzekł, i sorokę Tatarów, którzy go do samego obozu odprowadzą.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

sors łac.

los, przeznaczenie. „To jest sors takich jak my...” Popioły

Sortes

tu: Sokrates (ok. 470–399 p.n.e.), żyjący w Atenach filozof grecki, mistrz Platona i in.; tu: symbol świeckiej mądrości, filozofii w ogóle. „Snać ci Sortes nie pomoże,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

sosny z nadbrzezia Pilicy

sławne masztowe sosny z lasów nadpilickich. „Iż owe sławne sosny z nadbrzezia Pilicy” Satyry

sotern

gatunek białego wina francuskiego. „Wprawdzie sotern” Kwiaty polskie

Sotis gr.

gwiazda Syriusz, najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba. Pierwsze po okresie niewidoczności pojawienie się Syriusza na wschodnim horyzoncie tuż przed wschodem słońca zbiegało się w czasie z początkiem przyboru wód Nilu. Dzień ten wyznaczał w starożytnym Egipcie początek nowego roku. „Już od dwu dni wiał wiatr z morza i rzeka pozieleniała; już słońce minęło gwiazdę Sotis, ale w studni kapłańskiej w Memfisie woda nie podniosła się nawet na grubość palca.” Faraon

sotnia

oddział złożony ze stu żołnierzy. „Dragoni Baranowskiego rozstąpili się z błyskawiczną szybkością w prawo i lewo, by przystęp husarii do Kozaków otworzyć, oni zaś runęli przez te wrota całym ciężarem na zwycięskie już sotnie Krzywonosowe.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

sou fr.

daw. drobna moneta fr. (dwudziesta część franka). „Największa ilość nocuje w Château, po czym jedni idą do Hal Centralnych, ażeby za dwa sous spożyć soupe au riz, a w ciągu dnia za kilkanaście, czasami za kilkadziesiąt centymów pomagać urzędowym tragarzom.” Ludzie bezdomni

Soult, Nicolas Jean de Dieu 1769–1851

polityk francuski, marszałek napoleoński, najwyższy marszałek Francji. „Kapitulowały wreszcie nasze „Bartki" — Massena i Soult.” Popioły

soupe au riz fr.

zupa z ryżu. „Największa ilość nocuje w Château, po czym jedni idą do Hal Centralnych, ażeby za dwa sous spożyć soupe au riz, a w ciągu dnia za kilkanaście, czasami za kilkadziesiąt centymów pomagać urzędowym tragarzom.” Ludzie bezdomni

sowa

hebr. תַּחְמָס ( tachmas ): samiec strusia, wielka sowa . „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

sowa była córką piekarza

nawiązanie do średniowiecznej apokryficznej opowieści o Jezusie Chrystusie, krążącej w hrabstwie Gloster; według niej któregoś dnia Zbawiciel wstąpił do domu pewnego piekarza, by poprosić o chleb; żona piekarza zagniotła zaraz ciasto i wstawiła do pieca, ale jej córce wydało się, że matka zbyt wiele ciasta przeznaczyła na dar, więc sporą część ujęła; ciasto jednak wyrosło nadspodziewanie; córka piekarza ze zdumienia na ten widok wydała dźwięk „hou, hou, hou", podobny do odgłosu, jaki wydaje sowa, i zaraz za swe skąpstwo została w tego ptaka zamieniona. „Mówią, że sowa była córką piekarza.” Hamlet

sowicie

obficie, bogato, dużo. „I tę trochę teraz płacę sowicie łzami.” Treny

sowię

młode sowy. „Sporo było w gałęziach — cisz zbłąkanych i sowiąt,” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

sowiet ros.

rada. „W tym społeczeństwie było tyle ciekawego życia, że Baryka formalnie zagapił się na ten sowiet ptasi.” Przedwiośnie

sowiooka

stały epitet Ateny. „Na to mu sowiooka córa Diosowa” Odyseja

sowiooka bogin

Atena. „Sowiooka bogini tchnęła w pierś królowej,” Odyseja

sowito

sowicie, hojnie. „Ale sowito Bóg zwykł nagradzać” Fraszki

sowity daw.

obfity, bogaty. „Z sowitym pocztem niech staną przy tobie.” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

sowizdrzał

tu: wędrowny błazen. „Jakoż zastał obydwóch, a oprócz tego pełno ludzi — i szlachty, i skartabellów, i kmieciów, i kilku „sowizdrzałów" pokazujących rozmaite niemieckie sztuki.” Krzyżacy

soyez tranquille fr.

niech pani będzie spokojna. „Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie.” Dziady, część III

śp

skrót od: świętej pamięci; określenie osoby zmarłej. „Nawet do śp. Małgosi Pfeifer straciłem skłonność i ciasno zrobiło mi się na Podwalu tak, żem nie mógł wytrzymać.” Lalka

spać się od nas bierze

odchodzi (zabiera się) od nas, aby udać się spać. „„Nasz dobry doktor spać się od nas bierze,” Fraszki

spada lampa światów

Słońce zachodzi za górę Czatyrdah. „Na barki Czatyrdahu spada lampa światów,” Sonety krymskie

spadał w festonach

opadał, tworząc dekoracyjne sploty. „Groszek pachnący spadał w festonach na skrzynie, powoje otwierały śliczne kielichy do słońca, a róże tego roku kwitły bardzo pięknie i drzewka były nimi obsypane.” Baśnie

spadek głosu

kadencja; obniżenie tonu głosu. „Jako żywo, ślicznie deklamujesz, mości książę, z doskonałym akcentem i spadkiem głosu.” Hamlet

spadłszy z etatu

utraciwszy stałą posadę. „Długi czas mieszkał tu stary urzędnik sądowy, który spadłszy z etatu przeniósł się na Pragę.” Katarynka

spałaż

skrócone: spała że; czy spała. „Nie spałaż ona czy wstała tak rano?” Romeo i Julia

spancer ang.

krótki kaftan. „Chłopcy siedzieli w sukmankach, w ojcowskich spancerach, nawet w matczynych lejbikach, niektórzy mieli szyje okręcone szalikami, a ręce w wełnianych rękawicach; dziewczęta miały na głowach zapaski i chuściny, jakby się znajdowały nie w dusznej izbie, lecz wśró…” Syzyfowe prace

spaniale gw.

wspaniale. „…asące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w Kłębową koniczynę, która niby bór czerniała spaniale wyrośnięta i pokryta kwiatem.…” Chłopi, Część czwarta - Lato

Spanner, Rudolf 1895–1960

członek NSDAP, patolog i profesor medycyny w gdańskim Instytucie Anatomii Akademii Medycznej; jeden z lekarzy odpowiedzialnych za produkcję „mydła z ludzi" przez nazistów w okresie II wojny światowej. „Ci przyszli w charakterze „kolegów" Spannera — obaj profesorowie, obaj lekarze i uczeni.” Medaliony

sparcieć

tu: osłabnąć. „Jak wam kości sparcieją, będziecie wy jeszcze wnuki po mnie i po niej piastowali.” Krzyżacy

Sparkasa z niem.

kasa oszczędnościowa. „Jak Hanka mieć będzie coś w Sparkasie, to ani się nikt o resztę nie spyta.” Moralność pani Dulskiej

sparło gw.

ukłuło. „Przystanął w miejscu, kaj był zakatrupił borowego, i tak go cosik złego sparło pod piersiami, jaże zaklął:” Chłopi, Część czwarta - Lato

sparszeć

nabawić się grzybicy głowy, zwanej parchem. „Nie uczynię tego, to mi konie padną albo krowy sparszeją, albo mleko od nich krwią zajdzie, albo w żniwach będzie przeszkoda".” Krzyżacy

Spartanin

mieszkaniec starożytnego miasta Sparta; Spartaninie słynęli z surowego trybu życia. „— Mnie się zdaje — rzekł d'Artagnan — że wystarczy po tysiącu na każdego; co prawda, mówię nie jak Spartanin, lecz jak notariusz...” Trzej muszkieterowie

Spartanki

mieszkanki starożytnej Sparty; stały się symbolem surowych obyczajów, niezłomności i hartu. „Kiedy w dwudziestym szóstym roku swego życia rozstawała się z ukochanym mężem i jedynego jej dziecka ojcem — niepewna czy kiedykolwiek jeszcze go zobaczy — złośliwi utrzymywali, że usiłowała naśladować Spartanki i inne tym podobne postacie i historie.” Nad Niemnem

spartański

surowy. „Nie ma co gadać — zabrał głos Aramis — obliczyliśmy już ze sknerstwem iście spartańskim, a każdemu z nas potrzeba tysiąc pięćset liwrów.” Trzej muszkieterowie

Spas ukr.

Zbawiciel. „— W imię Boga i Ojca, w imię Spasa i Świętej Przeczystej!” Ogniem i mieczem

spasać

zużyć na paszę. „…i teraz niektóre szeptały pomiędzy sobą, że może Fabian Ładysia tak zbije, jak dwa lata temu zbił Klemensa, który mu łączkę spasał, albo sam okaleczony zostanie tak, jak mu się to zdarzyło w wypadku jakimś, w którym innemu sąsiadowi swemu przez pomstę za jakąś…” Nad Niemnem

Spasajtes! z ukr.

Ratujcie się! „— Spasajtes! Spasajtes!” Ogniem i mieczem

spaść z etatu

tu: podupaść. „Szukając wielkich zysków spadli, widocznie, z etatu i teraz oto szukają zysku wprost znikomego, nie przestając marzyć o wielkim.” Przedwiośnie

spasi Bih ukr.

uchowaj Boże.

spasi Chryste ukr.

ratuj, Chryste. „Spasi Chryste!” Ogniem i mieczem

spasiony gw.

tu: zjedzony przez zwierzęta. „Ze dwa pręty koniczyny spasione!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

spatrzać starop.

zobaczyć. „Chcesz li spatrzać jako ostra,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

spaźnia daw.

forma niedokonana od czasownika: spóźnić. Dziś: spóźnia. „Przedsięwziętą spaźnia drogę;” Zemsta

spécialité de la maison fr.

potrawa stanowiąca specjalność kuchni restauracyjnej lub domowej. „…suchymi, których sława szeroko rozeszła się była poza granice państwa nawłockiego, a stanowiła niewątpliwą spécialité de la maison.…” Przedwiośnie

specjał

smaczna (często również: wyszukana) potrawa. „Zdawało mu się nawet czasem, że wyraźnie czuje smakowitą woń tych specjałów.” Dym

spectra łac.

zjawy, widma. „Widziałeś, panie Krzysztofie, tych pułkowników: czy nie wyglądają jak spectra, co?” Ogniem i mieczem

spectrum łac.

zjawisko, widmo. „Mówię ci, panie Michale, że wolałbym spectrum na cmentarzu zobaczyć niż jego.” Ogniem i mieczem

spektator z łac. spectare : patrzeć

widz. „Spektatorowie poszli, sędziowie zasnęli.” Bajki i przypowieści

spektatorów

widzów, obserwatorów. „…cej nad to, co stoi w ich roli; są bowiem między nimi tacy, co się namawiają do śmiechu, aby w pewnej liczbie jałowych spektatorów także śmiech wzbudzić, i to właśnie w chwili, kiedy przypada jaki szczegół sztuki zasługujący na uwagę.…” Hamlet

spektr z łac.

widmo. „I widziała bez sprzeciwu i rozterki, że porywa je Antoni, blady jak spektr, silny jak tygrys, celebrujący jak kapłan, sprawny i celowy, baczący, by nie czekali zbędnej sekundy, by ciepłota i świeżość dań nie doznały uszczerbku.” Granica

spełna starop.

w całości. + 1 inne znaczenie „Jakby ją spełna zaspokoić.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

spełniony czas mój

minęło tyle czasu, ile poleciła mu pozostać tam jego matka, zob. Raszi do 29:21. „I rzekł Laban: „Lepiej, że dam ją tobie, niżbym miał oddać ją mężowi innemu; pozostań u mnie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

spelunka

lokal o podejrzanej renomie, najczęściej z wyszynkiem alkoholu. „na tom cię mlekiem swym karmiła, żebyś nasze uczciwe i szanowane nazwisko po kawiarniach i spelunkach włóczył.” Moralność pani Dulskiej

spencer daw.

krótka, dwurzędowa kurtka. „Wielu z nich sporządziło sobie szuby i spencery z mchów brunatnych i zielonych, uzbieranych w boru jeszcze na jesieni, z szyszek, z huby drzewnej, z wiewiórczych puchów, a nawet z piórek, które pogubiły ptaszki lecące za morze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

Spencer, Herbert 1820–1903

angielski filozof i socjolog, bardzo popularny w 2. poł. XIX w. + 1 inne znaczenie „W ogóle nie należy zapominać, kiedy się te sprawy roztrząsa, o wiecznie mądrym zdaniu Herberta Spencera: „Wymawiając słowa — biedny człowiek, nie myślimy wcale — zły człowiek".” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

spencerek

kurtka z kołnierzem i kieszeniami. „— rzekł w końcu, przyniósł kosę ze stodoły, poostrzył ją nieco na taczalniku, co stał pod okapem obory, rozdział się ze spencerka, zawinął rękawy koszuli i zabrał się do zarzynania...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

spencerek a. spencer daw.

rodzaj krótkiej kurtki. „Byłbym spencerkiem go okręcił i wyniósł...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

sperka gw.

szperka, słonina. „— A co groch ze sperką, to nie rosół na osikowym kołku!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

sperka a. szperka daw.

słonina. „Włosy mu porosły „w orle pióra", paznokcie „w dzikie szpony", chodził teraz w przepoconej sukmanie, żarł chciwie razowiec ze sperką i żłopał gorzałę z taką naiwnością, jakby to była woda sodowa z sokiem porzeczkowym.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

spero łac., łac. forma 1. os. lp

mam nadzieję. „Spero, że nie będziem też tu długo czekać.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

spetryfikowany z gr.-łac.

skamieniały, zamieniony w skamielinę, utrwalony w pewnej formie. „Zenon w listach do Elżbiety mówił o swej pracy i postanowieniach, złorzeczył „kulturze Zachodu", we wszystkich szczegółach gotowej i spetryfikowanej.” Granica

śpiące

dziś popr. forma B. lm r.m-os.: śpiących. „Gdy się litował Szaman, weszli strażnicy i żołnierze z lampami budzić śpiące do pracy.” Anhelli

śpiączka

w ostatnich czasach przekonano się, że chorobę tę szczepi ludziom przez ukąszenie ta sama mucha tse-tse, która zabija woły i konie. Jednakże ukąszenie jej sprowadza śpiączkę, tylko w pewnych okolicach. Za czasów powstania Mahdiego przyczyna choroby nie była jeszcze znana. „— Chorzy są na śpiączkę.” W pustyni i w puszczy

spichrz

budynek przeznaczony do przechowywania żywności; spichlerz. „Zapomniała na chwilę o chlebie, serach, praniu, przywiązanym do kanapy Bolku i chorym na gardło Stasiu, z wielkim kluczem wyszła z domu i skierowała się ku spichrzowi, przy którego drzwiach oczekiwali na nią przybyli kupcy.” Nad Niemnem

śpichrz

spichlerz; budynek a. pomieszczenie przeznaczone do przechowywania ziarna zbóż. „Zebrały się Krasnoludki, patrzą ciekawie, co będzie, a Pietrzyk z ową garścią pereł prosto do owego śpichrza w ziemi idzie i między ziarno je ciska.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

spiec raka daw.

zaczerwienić się. „Poznał cię i spiekł raka,” Noc listopadowa

spieka gw., przestarz.

spiekota, upał. + 1 inne znaczenie „Na galantą spiekę się miało, ale mimo to już od samego świtania na placu przed kościołem handlarze zaczęli stawiać budy przeróżne a kramy, a stoły, płóciennymi dachami nakryte.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

spierać daw., gw.

boleć (odczuwać ostry, kłujący ból). + 1 inne znaczenie „…ch płaczów i lamentliwych szlochań, a ona tylko jedna, chocia się w niej trzęsła każda kosteczka i jakieś ciężkie bolenie spierało pod piersiami, nie puściła ni jednej łzy, nie poredziła krzyczeć, a jeno chodziła błędna, świecąc oczami zapiekłymi w zgrozie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

spiere gw.

spiorę. „— jak wom pyski spiere.” Wesele

spiesząc

słowo dodane przez Cylkowa, nie ma w oryginale. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

śpieszno [mu] było

spieszył się, żeby [coś zrobić]. „Kapitanowi śpieszno było wyruszyć w drogę na nowe grabieże, więc donośnym głosem wypowiedział zaklęty czterowiersz.” Klechdy sezamowe

spieszony

pozbawiony konia, pieszy. „Kmicic kazał spieszonym siadać za jezdnymi i ruszył ku szańcom.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

śpiéwa

(daw.; wym.: śpiwa) — obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z użytym wcześniej słowem: spoczywa. „czy tej, co się śpiéwa?...” Kordian

Śpiewa go moje tragiczne poema

Eneida wspomina o Eurypilu. Dante według swej teorii o stylach: tragicznym, komicznym i elegijnym, nazywa Eneidę tragedią. „Śpiewa go moje tragiczne poema,” Boska Komedia

śpiewaczki mityleńskiej

Safony, lirycznej poetki greckiej (ur. ok. 600 r. p.n.e.); z tej to mogiły — widocznie zapuszczonej czy zrujnowanej. „Śpiewaczki mityleńskiej z tej to mogiły.” Fraszki

śpiewając dobro

Niektórzy komentatorzy pod wyrazem „dobro" rozumieją samego Boga. Inni, cesarską powszechną monarchię, która według opinii politycznej Dantego postanowiona jest od Boga dla powszechnego pokoju świata. Ponieważ błogosławione światła, jak zobaczymy niżej, wyobrażają symbol orła, symbol cesarstwa, to ostatnie przypuszczenie najwięcej ma ze sobą prawdopodobieństwa. „Śpiewając dobro, co je swym przymiotem” Boska Komedia

śpiewano: Ciebie, Boże, chwalmy

Dusze wewnątrz czyśćca, poza jego bramą będące, opiewają hymn pochwalny św. Ambrożego, dziękując Bogu, że ich samych i dwóch poetów w miejsce oczyszczenia wprowadzić raczył. „W kolej śpiewano: Ciebie, Boże, chwalmy!” Boska Komedia

śpiewywała

dziś: śpiewała. „Najbardziej wszakże lubiła Marysia i najczęściej śpiewywała piosenkę o sierocie, co gąski zwoływała do domu, bo ta piosenka była taka jakby o niej samej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

śpik daw., gw.

szpik, tu: rdzeń kręgowy. + 2 inne znaczenia „Boryna, że go ta cisza mroczyła sennością, to poglądał przez kolumnadę topoli na pola, pławiące się w różowym, porankowym świetle, albo myśleć usiłował o sprawie z Jewką, to o granuli — ale nie mógł sobie dać rady, tak go śpik morzył...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.