Litera S

2120 słów, strona 3 z 9.

sinem daw. forma N.: dziś: sinym. „Nie bój się śmierci, co dotknięciem sinem...” Ojciec zadżumionych
sinie: sine. „Kołdyczewanurty sinie.” Ballady i romanse
sinior z wł. signor: pani. „„Sinior Martino, jego małżonka i córki.” Romeo i Julia
siniora z wł. signora: pani. „Siniora wdowa po Witruwiuszu.” Romeo i Julia
siodłaty daw.: ptak o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach, a innym na grzbiecie. + 1 inne znaczenie „— Siodłate wszystkie będą — zauważyła, siadając na przyzbie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
siódma gwiazda: Planeta Saturn, gdzie poeta wstępując, spotyka duchy, które na ziemi wyłącznie się oddawały duchowo-mistycznemu rozmyślaniu o Bogu. Dlatego te dusze bliższe są Bogu od tych, które poeta poprzednio na niższych sferach spotykał. „Jużeśmy przyszli aż do siódmej gwiazdy,” Boska Komedia
sioło daw., daw., gw.: wieś, osada. „I zrobiono przymierze z Ludem Sybirskim, który się rozszedł i zamieszkał w swoich śnieżnych siołach; a król jego został z wygnańcami, aby je pocieszał.” Anhelli to słowo w 7 lekturach →
sionka: mała sień. „Zaduch, brud, nędza tchnęły z otwartej sionki, w której ciemnawym wnętrzu pokwikiwało prosię i blada kobieta siedząc na ziemi skrobała kartofle.” Nad Niemnem
siostrę Nebajota: «Jako że [to brat] wydał ją za mąż po śmierci Iszmaela, określana jest wedle imienia [brata a nie ojca]», zob. Raszi do 36:3. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
siostrzan daw.: siostrzeniec. „— Nie lubię się chwalić — mówił — ani gadać o tym, czego nie było, bo u mnie prawda grunt, co może i mój siostrzan poświadczyć.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →
siostrzeńcem ojca jej: Jakub wyjaśnił, że jest bliskim krewnym jej ojca, a midrasz dodaje, że powiedział jej: «jeśli [Laban] zamierza mnie oszukać, to ja jestem mu bratem [równie biegłym] w oszukiwaniu, a jeśli on jest człowiekiem zacnym, to ja jestem synem Riwki, jego zacnej siostry», zob. Raszi do 29:12. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
siostrzeński: dziś popr. siostrzany. „W sercu jej nie było miłości, tylko prócz współczucia ciekawość i bałamuctwo, pozorami siostrzeńskiego afektu pokryte.” Pan Wołodyjowski
sir ang.: panie (zwrot grzecznościowy używany w stosunku do szlachciców i osób przełożonych). „— Dzień dobry, sir!” Opowieść wigilijna
Sir Roger de Coverley: nazwa szkockiego tańca ludowego (znanego także jako The Haymakers ), którego wczesna wersja została opublikowana już w 1695 roku w zbiorze nut tańców The Dancing Master ; nazwa odnosi się prawdopodobnie do lisa („Pana Rogera z Jamowic"), a choreografia tańca nawiązuje do polowania na lisa, który chowa się do jamy i z niej ucieka. „Lecz główny punkt programu nastąpił po pieczystym, gdy skrzypek (podstępny był to hultaj; znał on lepiej swoje rzemiosło, niż można było sądzić z pozoru!) zagrał Sir Roger de Coverley.” Opowieść wigilijna
sirca starop.: tu: serca. „Alić jich sirca nad słońce jasno;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
sirce starop.: serce. „Aż twe sirce ciężko wdyszy.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
sire fr.: panie. „— Sire! — wymówił Cedro.” Popioły
sirocco wł.: suchy i gorący wiatr południowy lub południowo-wschodni wiejący na ziemie włoskie znad wybrzeży afrykańskich. „Z nicejskiego brzegu we mgle bielały Liguryjskie Alpy, a na lewantyńskim czarną masą rozsiadły się Apeniny, chropawe od piargów, czarne, jakby spalone przez sirocco góry Rocca, Giugo, Santa-Croce...” Popioły
siroctwa: sieroctwa. „I ciężkiego siroctwa nędzne doznawają.” Treny
Siroko: Tak się nazywa wiatr suchy i duszący, wiejący z wybrzeży afrykańskich na ziemie włoskie. „Kiedy dmie Eol duszące Siroko.” Boska Komedia
siromacha daw., ukr., z daw. ukr.: wilk. „…i ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozacy regestrowi, Tatarzy z Białogrodu i Bóg wie nie kto — włóczęgi — siromachy z końca świata.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
sistra: instrument muz., rodzaj grzechotki. „Gdzieniegdzie z gwarem rozmów i nawoływań mieszały się dźwięki sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletów.” Quo vadis
Sit tibi terra levis łac.: niech ci ziemia lekką będzie. „— Sit tibi terra levis — rzekł spokojnie.” Lalka
sit venia verbo łac.: niech będzie wybaczenie słowu. „— Bo ja, uważasz, jestem na służbie: komenderuję, sit venia verbo, tym...” Popioły
sitowie: czyli nadwodna trzcina, godło cierpliwości i pokory; dwa warunki konieczne do zupełnego wyzwolenia się od grzechu. „Idź więc i wiotkim opasz go sitowiem,” Boska Komedia
sitzbad z niem.: kąpiel nasiadowa, kąpiel lecznicza obejmująca podbrzusze i uda. „W gabinecie hrabiego-Anglika stał na środku stół przykryty zielonym suknem i otoczony czterema wysokimi krzesłami; na stole leżały cztery arkusze papieru, cztery ołówki, dwa pióra i kałamarz tak wielkich rozmiarów, jakby był przeznaczony do sitzbadów.” Lalka
siuchta gw.: klika, zmowa. „Co z Niemcem jakieś siuchty mają...” Kwiaty polskie
siurpryza daw., z fr., z fr. surprise: niespodzianka. „A to siurpryza!” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
Siut: egipskie Sauti, gr. Lykopolis, dziś Asjut, miasto na zachodnim brzegu Nilu w połowie odległości pomiędzy Memfis a Tebami, stolica 13. nomu Górnego Egiptu. Ośrodek kultu Anubisa. „O trzydzieści do czterdziestu mil od Piom, na lewym brzegu Nilu leżało duże miasto Siut, w którym Ramzes XIII parę dni odpoczął.” Faraon
Siuzę: nazwisko rosyjskie „Suzin" wymówione tak, jakby było wyrazem francuskim. „— Marszałek dworu pańskiego i pana Siuzę...” Lalka
siwąż miało brodę: czy miało siwą brodę. „Siwąż miało brodę?” Hamlet
siwojabłkowity: odmiana siwej maści końskiej, charakteryzująca się plamkami wielkości jabłka na tułowiu i zadzie konia. „Lecz pierwszy koń, siwojabłkowity, widząc, że odchodzę, zaczął za mną rżeć sposobem tak znaczącym, iż mi się zdało, jakbym zrozumiał, czego on chciał, wróciłem więc i zbliżyłem się do niego, ukrywając, ile możności, moje pomieszanie, gdyż nie wiedziałem, co si…” Podróże Guliwera
siwucha: wódka. „Znużenie niby ogromny ciężar przytłaczało barki uczniaka: z przyjemnością byłby się rozciągnął na długim i szerokim stole karczmy, w miłej wilgoci, z lekka tylko cuchnącej siwuchą i starymi kiełbasami, ale wprost lękał się pytań szynkarki.” Syzyfowe prace
sjąć a. zjąć starop.: zdjąć; sejmę : zdejmę. „Z opata sejmę kapicę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
sjesta z hiszp.: spoczynek, drzemka w spokoju (np. poobiednia). „— tyś to jest spokojną sjestą;” Wesele
skabioza polna: drakiew, roślina z rodziny szczeciowatych. „…marchewnika, słały się w trawach fioletowe rohule, żółtymi gwiazdkami świeciły brodawniki i kurze ślepoty, liliowe skabiozy polne wylewały ze swych stulistnych koron miodowe wonie, chwiały się całe lasy słabej i delikatnej mietlicy, kosmate kwiaty babki stały…” Nad Niemnem
Skąd: anioł wiedział to, lecz chciał jej dać możliwość nawiązania rozmowy, zob. Raszi do 16:8.
Skąd ci się dostał klejnot tak kosztowny ...: Jak pozyskałeś tę wiarę, która sama pobudza do dobrych uczynków? „«Skąd ci się dostał klejnot tak kosztowny,” Boska Komedia
skąd człowiek nigdy nie wychodzi żywy: Poznanie swojego błędu lub grzechu wstecz zwraca myśl naszą na błędną drogę, jaką przebiegliśmy. Błąd lub grzech jest tym fatalnym przejściem, z którego nie wychodzi żaden człowiek żyjący. „Skąd nigdy człowiek nie wychodzi żywy,” Boska Komedia
Skąd i kto jesteś? On odrzekł wodzowi: Cień tu mówiący nazywał się Ciampolo, historię życia swojego sam opowiada. „«Skąd i kto jesteś?» On odrzekł wodzowi:” Boska Komedia
skądeś je zwołała: skąd je zwołałaś. „skądeś je zwołała.” Noc listopadowa
skądeś ty bezpieczny: stąd, skąd nie spodziewasz się niebezpieczeństwa. „Sen na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny;” Pieśni
Skądże tej koronie cudowna władza?: w domyśle: skąd się tej koronie dostała cudowna władza; skąd się w niej wzięła. „Skądże tej koronie” Balladyna
Skajska Brama: brama w murach Troi. „Stanął przy Skajskiej Bramie” Iliada
skald: średniowieczny skandynawski poeta i śpiewak. „Śniąc o drogich zawczasu minstrelach i skaldach,” Napój cienisty
skałka: płaski kamyk nadbrzeżny, umiejętnie rzucony odbija się kilkakroć od powierzchni wody. „I jak skałka płaskim bokiem,” Ballady i romanse
skalny olej: ropa naftowa. „Nic innego przecie, tylko tajemne nagromadzenie skalnego oleju we wnętrzu ziemi zegnało w to miejsce tyle nacji wszelakich i rozmaitych, a tak je między sobą skłóciło.” Przedwiośnie
skałotocz-palczak: porównanie to nasunęła Żeromskiemu prawdopodobnie nowela A. Sygietyńskiego pod tym tytułem (1895). „Nie tylko tyle; w drodze swej do Baku przewędrował całą Rosję, przewiercił ją jak ów małż niepozorny, skałotocz-palczak, który w ciemności swej przeszywa potężne skały.” Przedwiośnie
Skamander: od rzeki Skamander, naturalnej linii obrony dla Troi. Takim obrońcą miał też zostać syn Hektora. + 1 inne znaczenie „Wylewają się hurmem na Skamandru brzegi;” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
skamięniała starop.: skamieniała. „Swoich namilszych dziatek patrząc, skamięniała.” Treny
Skamieniałą z bólu starego druha: Akapit ten, wtrącony do oryginalnego zakończenia, stanowi „zastępnik" treści pominiętej części rozdz. 37 i jest tworem własnym tłumaczki, Emilii Więcławskiej; u Conrada nie ma zdania w tym brzmieniu. „Tam z ust Tamba dowiedziałem się o tym wszystkim, gdy w nieustannych mych po świecie wędrówkach zawitałem do starego druha.” Lord Jim
skamłać gw.: skomleć, prosić. „Już się ugodzili z dziedzicem, już wszyscy byli za jednym, a kiej przyszło się podpisywać, to jeden drapie się po łbie i mruczy: „a ja wiem!", drugi powieda: „baby się jeszcze poredzę"; zaś trzeci zaczyna skamłać, abych mu jeszcze dołożyć tę przyległą łączkę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
skandować z łac.: recytować wiersze z wyraźnym zaznaczaniem ich rytmu, akcentów i długości głosek. „…uczono się czytać wiersze Horacego, tłumaczyć je i rozpatrywać, objaśniać Demostenesa, dochodzić, jakim sposobem należy skandować chóry w Antygonie itd.…” Syzyfowe prace
śkapa gw.: szkapa; koń. „jak ta śkapa w dworcu stała.” Wesele
skąpa prządka: parka, jedna z trzech mitologicznych bogiń przeznaczenia (Atropos, Kloto, Lachesis), przędących nić ludzkiego życia i arbitralnie decydujących o ludzkim życiu i śmierci. „A póki wełny skąpej prządce zstaje,” Treny
skapieć daw.: zmarnować się, umrzeć. + 2 inne znaczenia „Ale swojego nie dam, choćbym miał skapieć...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
skaptować z łac.: przekonać kogoś do swoich racji, namówić do przejścia na swoją stronę. + 1 inne znaczenie „To szczególniej polecam, byś sobie jakich ludzi skaptował i o Chmielnickim mi się wszystkiego dobrze wywiedział, gdzie jest i jeżeli prawda, że do Krymu pojechał Tatarów o pomoc prosić.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
skarabeusz: rodzaj dużych, czarnych chrząszczy o metalicznym połysku. Toczące kulkę nawozu skarabeusze symbolizowały wędrówkę słońca po niebie i ponowne narodziny. Pod postacią skarabeusza czczono słonecznego boga Chepri. Bardzo popularne były amulety, pierścienie i pieczęcie w kształcie skarabeuszy, wytwarzane z kamienia, metali, kości słoniowej. „— Kiedy, zgodnie z twoim boskim rozkazem, jechałem na czele oddziału, pilnie bacząc na wszystko, spostrzegłem na szosie dwa piękne skarabeusze.” Faraon
skarada starop.: tu: szkaradna. „Ze wszech stron skarada postawa —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
śkaradne śtuki gw.: szkaradne sztuki (tj. kobiety). „Cóz ta za śkaradne śtuki?” Wesele
skarady starop.: szkaradny. „Obraza wielmi skaradego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Skarbek: według legendy był to protoplasta rodu Awdańców. „okrutnie już temu dawno, pokazał pewien cesarz niemiecki naszemu posłowi, który zwał się Skarbek, taką komorę i rzekł: „Mam ja twojego pana czym pobić!".” Krzyżacy
Skarbiec mój: Brunetto zostawił dwa dzieła: pierwsze ( Il Tesoro ) Skarbiec , a drugie ( Il Tesoreto ) Skarbczyk ; pierwsze prozą, a drugie wierszem pisane. „Skarbiec mój czasem otwórz i przeczytaj,” Boska Komedia
skarbniczek daw.: prosty, dwukołowy wózek konny z drewnianym daszkiem, używany najczęściej do wożenia bagażu; tu: wóz, pojazd konny. „Soroka nie śmiał się sprzeciwiać, więc kazał jeno wymościć sianem skarbniczek, a pan Andrzej wystroił się odświętnie i pojechali.” Potop
skarbnik: wg legend górniczych: duch strzegący kopalni. „— Nie porwał was skarbnik?” Ludzie bezdomni
skarogniady: o maści konia: ciemnogniady, ciemnobrunatny. „Przeświadczony o mojej nienawiści ku nim, nie lękał się, aby zepsuło mnie widzenie i przestawanie z nimi, chciał jednak, aby rosły skarogniady, jeden z wiernych jego sług, bardzo dobrej natury, zawsze się przy mnie znajdował.” Podróże Guliwera
skartabella: szlachcic ex carta belli (łac.: prawem wojny), bez pełni praw stanowych. „Jakoż zastał obydwóch, a oprócz tego pełno ludzi — i szlachty, i skartabellów, i kmieciów, i kilku „sowizdrzałów" pokazujących rozmaite niemieckie sztuki.” Krzyżacy
Skarżyć się udami: wyrażenie być może niezwyczajne, ale tu śmiało i stosownie do gwałtownej boleści i położenia cierpiącego przez poetę użyte. „Skąd duch boleśnie skarżył się udami.” Boska Komedia
Skarżysko-Kamienna: powiatowe miasto w centralnej Polsce, w województwie świętokrzyskim; podczas II wojny przy tutejszej fabryce amunicji Hasag istniały trzy obozy Werk A, Werk B, Werk C, w których niewolniczą pracę wykonywali żydowscy więźniowie, na terenie zakładu zginęło około 35 tysięcy ludzi. „— Raz przyszedł esman ze Skarżyska-Kamienna, szef Infling.” Medaliony
skazać z ros.: powiedzieć. „Spólna skaże rada,” Iliada
skazanam: skrót od: skazana jestem. „Skazanam teraz widzieć tę wspaniałą,” Hamlet
Skażyte ditki, wże je Demianiwka? ukr.: Powiedzcie, dzieci, to już Demianówka? „— Skażyte ditki, wże je Demianiwka?” Ogniem i mieczem
skazywać starop.: ukazywać; w tym skazuję swoje siły : poprzez to ukazuję swoją siłę. „W tym skazuję swoje siły;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
ske la fam we: to, czego chce kobieta; tu w pisowni naśladującej niepoprawną wymowę. „Sam przez się nie uczyniłby tego zapewne nigdy, ale żona moja, której jest wielkim admiratorem, nad skłonieniem go ku krokowi temu pracuje, a wiadoma to już rzecz, że ske la fam we...” Nad Niemnem
skiba: kawałek gleby podcięty w czasie orki. „Uczyńcież odkładnicę rządną, co by skiby kładła ode wschodu słońca aż na zachód słońca, raz koło razu, równiuśko, drobniuśko, jakby w taniec szedł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
skibka gw.: tu: mała kromka chleba. „Tę skibkę chleba?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
skiełczeć gw.: wyschnąć. „Ale widzi mi się, że wama cosik ozór skiełczał i radzi byście go też w gorzałce pomoczyć, co?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
skiełznąć się: ześliznąć się, spłynąć. „…etrze i w ślad za nim tanecznie zwinne ciało z wiewiórczą rzutkością i z przeraźliwym krzykiem wyskoczyło z dziupli i skiełznąwszy się po sękach, jak śnieżny ochłap, wpadło do nastawionej torby.…” Klechdy polskie
Skierniewice: miasto powiatowe i węzeł kolejowy, 66 km na południowy zachód od Warszawy. „Ale i jemu bieda, bo go ze Skierniewic przenieśli pod Częstochowę.” Lalka
śkikać gw.: skakać. „A on, para, co ino za szybą u Żyda widział lamentarz, tak se śkika między nimi jak zając...” Placówka
skir: rak. „On szczerze i pilnie czyhał na śmierć tego tworu, który stale nazywał „najreakcyjniejszym skirem ludzkości".” Przedwiośnie
Skirgiełło ok. 1355–1394: brat i bliski współpracownik Jagiełły, z jego ramienia namiestnik Litwy. „Teraz, jakoście może słyszeli, kniaź Skirgiełł, też rodzony brat królewski, podniósł się przeciw kniaziowi Witoldowi i do Krzyżaków uciekł, którzy chcą go wspomóc i na Witoldowym stolcu posadzić.” Krzyżacy
skład: tu: sklep. + 1 inne znaczenie „…ło dwa szeregi domów, nad nimi pas nieba, na dole drogę całkiem wymoszczoną kamieniami, a po obu bokach, jak okiem dojrzeć, składy i składy — sowite — pełne najprzedniejszych, częstokroć dziwnych albo zupełnie nieznanych towarów, na które przywykły do ciągłej…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
skład herbaty Nowickiego: handel win zagranicznych i towarów kolonialnych Wł.F. Nowickiego przy ul. Miodowej. (Starszy subiekt w sklepie Nowickiego, Bolesław Morski, był podobno pierwowzorem Rzeckiego). „Tu przechodząc około składu herbaty Nowickiego wstępuje na chwilę, ażeby powiedzieć właścicielowi: „dzień dobry!”, i szybko ucieka, dalej mrucząc:” Lalka
składały: tu: stanowiły. „Lecz główne siły składały pułki polskie, złożone z konnych, ale nie pancernych ubogich włodyków, z piechot miejskich i najliczniejszych kmiecych, zbrojnych w rohatyny, w ciężkie oszczepy i w kosy, osadzone sztorcem na drągach.” Krzyżacy
Składam... ciebie gwoli: składam dla ciebie. „Składam kornie ciebie gwoli” Zemsta
składowe: opłata za przechowanie towaru na składzie. „Serwis i srebra familii Łęckich były już sprzedane i nawet jubiler odniósł panu Tomaszowi pieniądze, strąciwszy dla siebie sto kilkadziesiąt rubli składowego i za pośrednictwo.” Lalka
skłaść forma starop.: złożyć. „Składłaś dziateczki swoje zagubione srogo.” Treny
sklep daw., tu daw., starop.: piwnica bądź rzadziej inne pomieszczenie służące za magazyn. + 3 inne znaczenia „A niebo na kształt sklepu ruchomego,” Grażyna to słowo w 8 lekturach →
sklep bławatny daw.: sklep z tkaninami. „Dzięki jej protekcji Bogutówna dostała miejsce naprzód ekspedientki, a później kasjerki w sklepie bławatnym Torucińskiego przy ulicy Świętojańskiej, gdzie podobno byli z niej zupełnie zadowoleni.” Granica
sklep kolonialny: sklep sprzedający egzotyczne produkty spożywcze i przyprawy sprowadzane z Afryki i Azji (gdzie wówczas znajdowały się kolonie państw europejskich). „Aż tu patrzy, że na rogu ulicy Długiej zamknięty jest sklep kolonialny.” Bankructwo małego Dżeka
sklep niebieski daw.: sklepienie niebieskie; firmament. „Na takich rozmowach zeszedł im ranek, ale gdy już słońce wytoczyło się wysoko na sklep niebieski, chwyciła ich powaga, bo za kilka godzin mieli ujrzeć Waładynkę.” Ogniem i mieczem
sklepisko: sklepiona piwnica. „W jednem sklepisku zapadłem —” Dziady. Widowisko, część I
sklepy niebios: sklepienie niebios. „Z świeczników w sklepy niebios lazurowe” Boska Komedia
sklnić się: lśnić się. „Woda tych studni sklni się, plamista rdzą krwawą,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
skłon nieba: widnokrąg. „Stodoła wyglądała zza domu i kilku tuż przy sobie rosnących lip, a jeszcze dalej, za dziedzińcem i lipami, ledwie widzialny z wysokiej góry, migotał wąski pas Niemna z żółtą za nim ścianą i u samego skłonu nieba ciemną wstęgą boru.” Nad Niemnem
skłonił się ów człowiek, i oddał pokłon: u Cylkowa: 'pokłonił się' oraz: 'ukorzył się'; uzasadnienie korekty: pierwszy czasownik w tym wersecie וַיִּקֹּד ( wajikod ) oznacza: ‘pokłonił się’, drugi וַיִּשְׁתַּחוּ ( wajisztachu ) oznacza: ‘padł na twarz w hołodzie’, podczas gdy ‘ukorzenie się’ zdaje się być zbyt blisko znaczeniowo do ‘upokorzenia’ i ma nieco negatywny wydźwięk i nie oddaje znaczenia 'padnięcia na twarz'. „I rzekła do niego: „I słomy, i paszy dość u nas, i miejsce dla przenocowania".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
skłoniłem się, i oddałem pokłon: u Cylkowa: 'pokłoniłem się' oraz: 'ukorzyłem'; uzasadnienie korekty: ta sama sytuacja, która ma miejsce w wersecie 24:26. „I piłem, a i wielbłądy napoiła.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sklut lit. skliutas: siekierka, ciosak. „Ale zręcznie ciesielskim wyrzezane sklutem,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
skobel: rodzaj metalowego zamknięcia, które blokuje się kłódką. + 1 inne znaczenie „Wyjmuje klucz i otwiera wetkniętą w skoble olbrzymią kłódkę.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →
skojec: średniowieczna moneta, 1/24 grzywny. „A on zatknął ich jarzębowym kołkiem i księżom franciszkanom na przedaż do Wilna przyniósł, którzy dali mu z chęcią dwadzieścia skojców, aby nieprzyjaciół imienia Chrystusowego zgładzić.” Krzyżacy
skoki: dziś popr. forma N.lm: skokami. „Trwało chwilę oczekiwanie nabożne, głuchy bezwład i odpoczynek w niemocy, dopóki cienkie gałęzie nie poczęły trzepać się i obłędnymi skoki bić pnie, podobnie jak zrozpaczony człowiek bije samego siebie w piersi i głowę.” Popioły
skolał: skołowaciał; był niby zamieniony w kołek. „Jakiem ja wtedy osłabnął i skolał,” Boska Komedia
skolały: dziś: skołowaciały. „Spojrzałem za się i skolały trwogą” Boska Komedia
skołczeć daw.: zesztywnieć, ścierpnąć. „— By ci ten zły ozór skołczał — mruknęła.” Chłopi, Część czwarta - Lato
skomorocha daw.: wędrowny śpiewak a. aktor, zwłaszcza słowiański. „— Na koń, skomorochy!” Krzyżacy
skonał Icchak: w Torze nie jest zachowana ścisła kolejność zapisu wydarzeń i sprzedanie Josefa miało miejsce dwanaście lat przed śmiercią Icchaka, zob. Raszi do 35:29. „A były dni Icchaka sto osiemdziesiąt lat.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
skończony: tu: wykwalifikowany, w pełni wykształcony w zawodzie. „Wracał jako człowiek skończony, pełen niecierpliwości, niczego już nie odkładający na później.” Granica
skończyć: tu: umrzeć. „W zamku mniemano powszechnie, że lada godzina skończy, lecz jego ogromna siła zmogła śmierć i żył, chociaż nie opatrzono mu ran, a wtrącono go do strasznego podziemia, w którym w dniach odwilży kapało ze sklepień, w czasie zaś mrozów ściany pokrywały się grubą…” Krzyżacy
skończył: hebr. וַיִּגְוַע ( wajigwa ): ‘skonał, wygasnął, oddał ducha’. «To wyrażenie pojawia się [w Torze] tylko w przypadku ludzi sprawiedliwych», zob. Raszi do 25:17. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
skończył, i umarł: oba te hebrajskie słowa וַיִּגְוַע וַיָּמָת ( wajigwa wajamat ) odnoszą się do umierania: גָּוַע ( gawa ): ‘skonać, wygasnąć, oddać ducha’, מוּת ( mut ): ‘umrzeć’. «( Gawa ) oznacza lekką śmierć, nie poprzedzoną długą chorobą», zob. Radak do 25:8.
skonfundować z łac.: zbić z tropu, zawstydzić. „Waszmość polec możesz, a tyś mi jako konsyliarz potrzebny, bo waścinym to dowcipem takem Forgella skonfundował, o Niderlandach wspomniawszy.” Potop
skonfundować się z łac.: zawstydzić się. „Więc też, gdy o tym od Anusi zasłyszał, choć to niby szermierz pierwszej wody i na szable, i na słowa, skonfundował się tak, że języka w gębie zapomniał i tylko jąkał nie do rzeczy:” Ogniem i mieczem
skonstatowanie: rzeczownik odczasownikowy od skonstatować : stwierdzić jakiś stan rzeczy, zaistnienie jakiegoś faktu, zdarzenia. „Jak gdyby przezwyciężył w sobie niedogodne złudzenie, jak gdyby tym skonstatowaniem ostatecznie wyzbył się dzieciństwa.” Granica
skonwinkować z łac.: pozyskać. „Chcesz sobie Kozaków in poculis skonwinkować, by przyjaciółmi ci byli w razie zwycięstwa.” Ogniem i mieczem
skop daw.: wykastrowany baran. + 1 inne znaczenie „Król dał skopów dwanaście na godowe stoły,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
Skopas IV w.p.n.e.: słynny rzeźbiarz gr., żyjący na przełomie IV i III w. p.n.e.; mylnie przypisywano mu autorstwo posągu Afrodyty, znalezionego na wyspie Milo (tzw. Wenus z Milo). + 1 inne znaczenie „Oczy jej nie były w stanie nic prócz posągu zauważyć, pragnęły i usiłowały zliczyć wszystkie piękności, wszystkie cechy dłuta Skopasa...” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
skopka: drewniane wiaderko używane daw. na wsi na mleko i śmietanę. „Skopkę mleka dój!” Chłopi, Część czwarta - Lato
skopowy: przym. od skop : kastrowany baran. „Było tam wiele mięsiwa różnych zwierząt, których po smaku nie mogłem poznać, były tam łopatki i udźce niby skopowe, dobrze przyrządzone, ale mniejsze od skrzydełka skowronkowego.” Podróże Guliwera
skorą: dziś popr. forma N.lp: skórą. „Oszczep długi z przyłbicą, z łukiem, z wilczą skorą.” Iliada
skórę: u Cylkowa: skórkę . „Obie też nerki z łojem, który na nich, który nad polędwicami, i przeponę, która na wątrobie, wraz z nerkami ją oddzieli —” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
skoro daw.: dziś raczej: kiedy tylko. + 2 inne znaczenia „Zaśnij — obudzisz się skoro.” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
skoro świt: dziś raczej: kiedy tylko nastał świt. + 1 inne znaczenie „Powiedział mi strażnik miejski, że jutro, skoro świt piękna księżniczka Badrulbudura, córka naszego sułtana, przejdzie pieszo przez całe miasto aż do rzeki, żeby w lustrze rzeki przejrzeć swą twarz cudowną.” Klechdy sezamowe wszystkie 2 wystąpienia →
Skoro, chłopci, skoro! Diakujem, pane z ukr.: Szybko, chłopcy, szybko! Dziękujemy, panie. „Diakujem, pane!” Ogniem i mieczem
skorochód: szybkobiegacz. + 1 inne znaczenie „Żeglarze, skorochody, skoczki i śpiewacy!” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
skorom ja cały: inaczej: skoro ja jestem cały; skoro mnie nic się nie stało. „Skorom ja cały, resztę lekko ważę.” Antygona
skoropis daw.: pisarz, sekretarz zapisujący pismem skróconym żywą mowę. „Prześwietna publiczności, oto mój skoropis” Balladyna
skorszy: szybszy, żywszy (bardziej skory do czegoś). + 2 inne znaczenia „Przez co chęć skorszą poczułem do drogi.” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →
„skorupa", w której „pływa jakiś płaz": aluzja do tekstu Ody do młodości Mickiewicza: „Patrz, jak nad jej wody trupie Wzbił się jakiś płaz w skorupie". „Mijam ulice, które pierwszy raz widziane w taki dzień (przez oczy struchlałe z niedołęstwa) są zimne, obmokłe, niegościnne, niby owa „skorupa", w której „pływa jakiś płaz"... Wchodzimy.” Ludzie bezdomni
skory: szybki, prędki. + 1 inne znaczenie „Tego, co język miał w mowie za skory;” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
skorzej: szybciej, prędzej. „wodzu!» rzekłem, «idźmy tam co skorzej,” Boska Komedia
skórznie: skórzane buty z wysokimi cholewami. „— Śniło mi się w nocy, że mi diabli skórznie z nóg ściągają...” Krzyżacy
skościały: dziś: skostniały; zamarznięty, zesztywniały z zimna. „Tak mówiąc, zdejmowali owe zmarzłe i skościałe na krzyżu i przenosili je na dawne grobowisko wygnańców.” Anhelli
skotarz daw.: pasterz. „Skotarze pędzili bydło.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
skotopas daw.: pasterz. „Na to mu odrzekł Odys: „O mój skotopasie!” Odyseja
Skotopaski (od: skot: bydło) — pieśni pasterskie, sielanki, których mistrzem był poeta grecki Teokryt (III w. p.n.e.). Utworów Porębskiego, niestety, nie znamy. „Porębski złoty, „Skotopaski" twoje” Fraszki
skować daw.: skuć. „Bartosz Nałęcz czterdziestu rycerzy, którzy ku nim śli, chwycił, skował i w podziemiach w Koźminie zamknął.” Krzyżacy
skowrończy: skowronkowy. „— «Czy słyszysz chór skowrończy?»” Napój cienisty
Skowronek... ropuchą zamienił oczy: Popularne powiedzenie; według wierzeń ludowych śpiew skowronka zapowiadał dzień, wtedy rechot żabi milknął. Lepiej, aby Romeo miał oczy żabie i nie dostrzegał nadejścia dnia (Uważano także, że oczy żabie były ładniejsze od oczu skowronka.) „Zamienił oczy; o, rada bym teraz,” Romeo i Julia
skowycze: dziś popr. skowyczy. „Zgraja chartów, wypadłszy, wesoło skowycze;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
skrabać się gw.: wspinać się. „Oknem zazierało jasne i ciepłe słońce, drzewa się w sadzie chwiały od wiatru, zaś przez wywarte drzwi do sieni cisnęły się pogięte gęsie szyje i czerwone, syczące dzioby, a całe stado utaplanych w błocie i piszczących gąsiąt skrabało się na próg wysoki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
skradł: tu: okradł. „Ten dom skradł; psa obili za to, że nie szczekał.” Bajki i przypowieści
skraj: hebr. פֵּאָה ( pea ): skraj, róg . „gdy zżynać będziecie użątek ziemi waszej” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
skrewić: nie dopisać, zawieść nadzieję, zdradzić. „Nam skrewiła.” Zemsta
skrobie: tu: wspina. „Jeden lezie po rozworze, drugi po szprychach koła, inszy się czepia półdrabka, tamten po dyszlu się skrobie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
skrofuliczny: będący następstwem gruźlicy węzłów chłonnych szyi, dawniej zwanej skrofułami. „…ę i serce, a czasem sprawują konwulsje, skurczenie w ręce prawej, żółć, wzdęcie, zawroty głowy i pomieszanie zmysłów, skrofuliczne wrzody pełne ropiejącej materii, odbijanie kwaskowe, głód zwierzęcy, niestrawność i inne dolegliwości, których tu wyliczać nie po…” Podróże Guliwera
skrom: tłuszcz zwierzęcy. „Jeno jak się rana otworzy, trzeba skromem bobrowym zatykać.” Krzyżacy
skromny: w znaczeniu współczesnym lub: spokojny, pokorny. „Dobrowolne, układny, skromne i wstydliwe.” Treny
skromnym: hebr. תָּם ( tam ) ‘prostolinijny, zacny’. «Nie był biegły w tych [sprawach co Esaw], jego intencje i jego słowa były zgodne ze sobą. Ten kto nie jest zmyślny w oszukiwaniu, określany jest jako ‘prostolinijny’», zob. Raszi do 25:27. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
skroś daw. lub poet., daw.: wskroś. + 1 inne znaczenie „Za płotem stał las, widmowy w blasku księżyca, a skroś mętny ruch, skroś słabe odgłosy tego nędznego dziedzińca, cisza kraju przenikała do duszy — jego tajemnica, jego wielkość, zdumiewająca rzeczywistość jego ukrytego życia.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
skrupulat: osoba żywiąca wątpliwości moralne. „— Może dlatego, że skrupulat, a może, ot tak!” Potop
skrupuły z łac.: wątpliwości, wyrzuty sumienia. „Wzięły wilka skrupuły.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
Skruszony żalem i wstydząc się błędu: Poeta, gdy Kawalkante zapytywał go, czy syn jego Gwido jeszcze żyje, nic nie odpowiedział; bo mylnie mniemał, że duchy przewidujące przyszłość, tym bardziej mogą znać teraźniejszość. Teraz prosi Farinatę, ażeby jego błędne mniemanie i stąd pochodzące milczenie uniewinnił przed tym, którego mimo woli tak boleśnie zasmucił. „Skruszony żalem i wstydząc się błędu ,” Boska Komedia
Skryj w płaszcza twego zwojach: w oryg. terminologia zapożyczona z sokolnictwa, dotycząca oswajania sokołów, używanych do polowania. „Skryj w płaszcza twego zwojach tajemniczych” Romeo i Julia
skrypt: skrypt dłużny, dokument wystawiony przez dłużnika, zawierający potwierdzenie zaciągniętego długu i zobowiązanie do jego zwrotu. „Rozpacz miecznika była tak wielka, że panna musiała go pocieszać i zapewniać, że tych pieniędzy za przepadłe uważać nie trzeba, bo przecie sam list ów za skrypt starczy, a Radziwiłła, pana tylu dóbr na Litwie i Rusi, jest na czym poszukiwać.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
skrzepić: wzmocnić. „…iętościom; wypłakał się rzetelnie, nasłuchał organów i śpiewań, a jakby się cały wykąpał w onym święcie, duszę oczyścił a skrzepił, narodu różnego zobaczył, wspominków nazbierał i zbył się chociaż na ten dzień jeden wszelakich turbacji!…” Chłopi, Część czwarta - Lato
skrzepnąć: zamarznąć. „Widocznie człowiek odjechał od orszaku, może dlatego, by dostać się prędzej do mieszkań ludzkich i sprowadzić pomoc, a gdy koń mu padł, wówczas schronił się pod wierzbę po stronie przeciwnej od wiatru — i tam skrzepł.” Krzyżacy
skrzęt daw., gw., daw.: drobiazgowa praca; krzątanina. + 1 inne znaczenie „…gęgały gęsi, to koguty się wydzierały rozgłośnie; gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła, imając się z wolna pracy codziennej — jeno u Borynów wciąż było jeszcze cicho i spokojnie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
Skrzetuski, Jan: postać wzorowana na osobie Mikołaja Skrzetuskiego: szlachcica i pułkownika, który zasłynął podczas obrony Zbaraża w 1649. „— A ja Jan Skrzetuski, namiestnik chorągwi pancernej jaśnie oświeconego księcia Jeremiego Wiśniowieckiego.” Ogniem i mieczem
skrzybać gw.: skrobać. „Pogadywały z cicha między sobą kobiety, wyskrzybując miski do czysta i strzegąc się Hanki, która nieustannie baczyła, bych której czego nie zbrakło.” Chłopi, Część czwarta - Lato
skrzybot daw.: skrobanie, zgrzyt. „Wszędzie bieda i ten skrzybot serdeczny.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
skrzydlatych Miłości: Amorków. „Matko skrzydlatych Miłości,” Fraszki
skrzydły daw. forma: dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. „Osłońcie mię opiekuńczymi skrzydły,” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
skrzynia malowana: takie skrzynie były sprzętami znajdującymi się w niemal każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barwne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. „U boku drzwi weselnych skrzynia ogromna wyprawna wiejska, malowana w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła.” Wesele
skrzynię Fokarowę: skrzynię Fokarów; chodzi o bankierską rodzinę Fuggerów. „Mkną w skrzynię Fokarowę.” Pieśni
skrzypak: dziś popr.: skrzypek. „Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypak łąki,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
skrzypców: dziś popr. forma: D.: skrzypiec. „Szedł, a dokoła niego brzmiały stłumione lekuchne, jakby unoszące się z niewidzialnych skrzypców głosy:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
skrzypeczka: skrzypce. „Ani Szulim, co na basach w karczmie co niedziela dudnił, ani Franek, co po weselach ze skrzypeczką chodził; może, może jeden Jasiek owczarek, co fujarkę wierzbową miał i na niej dnie całe wygrywał, może jeden owczarek coś niecoś w to granie Sarabandy utrafiał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
skrzypły: dziś popr. forma: skrzypnęły. „Wtem drzwi skrzypły, a do izby weszła cichuchno Marysia, wracająca z dalekiej wyprawy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
skrżyta zęby starop.: zgrzyta zębami. „Poziewając skrżyta zęby;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
skrzytwieć gw.: sztywnieć. „Wrzask ci straszny podniosła; zbiegli się wnet wszyscy na pole do starego, ale już całkiem widział się być zeskrzytwiałym.” Chłopi, Część czwarta - Lato
skrzyżal: płyta kamienna, zwłaszcza z piaskowca. „Z nieprzełamaną wówczas chęcią zbliżała się ku progowi, żeby boso i tak, jak stała, iść cicho, zrazu po kamiennych skrzyżalach za progiem, a potem wskroś tej łąki, nie depcąc kwiatów, schylać się nad każdym i wydzierać z niego, gdy śpi, zelżywe tchnienie wiekó…” Popioły
Skuczno na etom swietie, gospodà ros.: Nudno jest na tym świecie, proszę państwa. „Na etom swietie, gospodà!»” Kwiaty polskie
skuwki na rzędzikach: elementy końskiej uprzęży, wykonane ze srebra. „— Toż on teraz nie tylko majętności, nie tylko srebra i klejnoty, ale ponoś i skuwki na rzędzikach na pieniądze przetopił, byle jak najwięcej wojska przeciw nieprzyjaciołom ojczyzny zaciągnąć — rzekł pan Wołodyjowski.” Potop
skwapliwie daw.: chętnie i szybko. „Ale trudno mu to szło, więc gdy zdarzyła się sposobność zastawu, zastawił Maćko skwapliwie cały Bogdaniec, mniemając naprzód, że możnemu opatowi łatwiej będzie zagospodarować ziemię, a po wtóre, że tymczasem jemu i Zbyszkowi wojna przysporzy ludzi i pieniędzy.” Krzyżacy
skwapliwość: ostentacyjna gotowość a. pośpiech. „— W porządku, może pan jechać — mruknął i zapytał z pewną skwapliwością, czy bym mu nie pozwolił zmierzyć swej głowy.” Jądro ciemności
skwapliwy daw.: szybki i/lub chętny. „Na ilijońską wieżę niosła krok skwapliwy” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
skwapnie gw.: szybko, sprawnie. „Hanka zwijała się teraz kole świń, tak skwapnie dygując ciężkie cebrzyki z żarciem, jaże jej pożałował, bo rzekł:” Chłopi, Część czwarta - Lato
skwarna: środek wymiotny podawany ptakom myśliwskim. „Prózno mi skwarnę dawasz.” Pieśni
Skwira: miasto w centralnej Ukrainie. „Szedł tedy Krzywonos z Białocerkwi na Skwirę i Pohrebyszcze ku Machnówce, a gdzie przeszedł, ginęły nawet ślady ludzkiego życia.” Ogniem i mieczem
skwitować: zwolnić kogoś z należności, wydając pokwitowanie; stwierdzić (pisemnie), że się od kogoś nie ma żadnych oczekiwań (długów pieniężnych, zobowiązań itp.); tu: zrezygnować z czegoś. „wolę skwitować ze wszystkiego.” Opowieść wigilijna
Skyros: wyspa na północny wschód od Eubei. „Ze Skyros do pancernych Achiwów pod Troję.” Odyseja
słabe były: hebr. הַעֲטִיף ( haatif ) od rdzenia עָטַף ( ataf ): ‘okryć się, otulić, być słabym, mdleć’ tu oznacza zwierzę późno urodzone, grubo okryte skórą i runem, niechętne do parzenia się, zob. Raszi do 30:42. Urodzone w miesiącu tiszti (wrzesień/październik), zob. Ibn Ezra do 30:42. Takie co urodziły już swoje pierworodne, a jeszcze nie były zdatne do kolejnej ciąży, zob. Raszbam do 30:42. „I bywało ile razy parzyły się owce silne, ustawiał Jakub pręty przed oczy trzody u koryt, aby się parzyły wobec prętów.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
słabić daw.: osłabiać. „Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi;” Reduta Ordona
słabieją: dziś popr. forma: słabną.
słabieje: współcz. słabnie. „Głos Mamy słabieje, ginie już prawie za murem kośćtnicy, ot tam — tam — jeszcze powtarza —” Nie-Boska komedia
słabizna gw.: słabe miejsce. „Utrafił ją w słabiznę, ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.” Chłopi, Część czwarta - Lato
ślabizok: sylabizowanie. „Dzieci, które umiały już alfabet, „pokazywały" go symplakom świeżo przybyłym: niektóre uczyły towarzyszów ślabizoka, a przeważna większość, patrząc niby to w elementarze i mrucząc coś pod nosem, nudziła się haniebnie.” Syzyfowe prace
ślabizować przestarz.: bardzo powoli czytać. „Ślabizuj dalej!” Popioły
słabości: hebr. עֶרְוָה ( erwa ): ‘nagość, obnażone miejsce’. «Nieosłonięte miejsca w kraju, którędy łatwo można go najechać», zob. Raszi do 42:9. „I ujrzał Josef braci swoich, i poznał ich; lecz udawał obcego wobec nich, i przemówił do nich surowo, i rzekł do nich: „Skądeście przyszli?" I odpowiedzieli: „Z ziemi Kanaan, dla zakupienia żywności".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
słabować daw.: chorować. „Może też istotnie trocha słabuje, a nam o habicie gadała dlatego jeno, żeby nam oczy zamydlić.” Pan Wołodyjowski
ślachcic: dziś popr.: szlachcic. „— To jest rycerzyk, bratanek tego oto ślachcica — odrzekła księżna, ukazując na Maćka — jen dopiero co Danusi ślubował.” Krzyżacy
sładko jak detyna z ukr.: słodko jak dziecko. „— Spyt — odpowiedział stary Kozak — sładko jak detyna.” Ogniem i mieczem
ślady bladej starości: siwizna. „Ślady bladej starości naraz poczerniały,” Odyseja
ślakować gw.: tropić, śledzić. „Rozumieszże teraz, dlaczego ślakowaliśmy was i dlaczego jeńcem naszym zostałeś!” Krzyżacy
słamię starop.: tu: złamię. „Temu słamię kości.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Śląsk: kraina historyczna w Europie Środkowej, położona na terenie Polski, Czech i Niemiec. „— Bo to widzisz, tak się gmera, kopie Niemcowi na pożytek, raz na Śląsku, gdzieś pod Beskidami, raz w Wirtembergii, to znów na granicy szwajcarskiej, coraz to któryś z kumplów umrze, to znów nowych przygnają, i tak, bracie, w kółko.” Pożegnanie z Marią
sława jego imieniowi: dziś popr.: sława jego imienia. „Rosła stąd sława jego imieniowi tak znaczna, że go powszechnie za pierwszego żołnierza Rzeczypospolitej uważano, ale lata płynęły mu w trosce, wzdychaniach, utęsknieniu.” Pan Wołodyjowski
Sława z dowcipu: sława oparta na talencie poetyckim. „Sława z dowcipu sama wiecznie stoi,” Fraszki
sławę szczypie daw.: uwłacza dobrej sławie. „Co truje zgodę i co sławę szczypie.” Grażyna
sławiena z czes.: wysławiana. „Bogiem sławiena Maryja!” Krzyżacy
sławno ros.: tu: nieźle (wyrażenie uznania). „Sławno, a to się nam udała szutka!” Chłopi, Część czwarta - Lato
sławny antenaty: sławny swymi antenatami, tzn. sławny z powodu swoich przodków. „Pomimo Niesieckiego sławny antenaty” Satyry
ślaz: malwa; gatunek rośliny o kielichowatych kwiatach, posiadającej wiele odmian. „I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
słębić daw.: słać swaty. „Gdym narzeczony słębił tę bezwstydną panią.” Odyseja
ślęczeć: robić coś długo i mozolnie. „Pomocnik Scrooge'a, ślęczący nad robotą w sąsiedniej izdebce, gorąco przyklasnął tym dowodzeniom, spostrzegłszy atoli niewłaściwość swego entuzjazmu, zaczął rzekomo poprawiać ogień swego kominka.” Opowieść wigilijna
śledząc niemieckich obrotów: dziś popr. z B.: śledząc niemieckie obroty; obroty: zmiany szyków oddziałów wojsk. „Snują się, śledząc niemieckich obrotów.” Konrad Wallenrod
śledziennik daw.: człowiek ciągle niezadowolony ze wszystkiego, wmawiający sobie choroby. „Skrzetuski, że to pan Jerlicz śledziennik i na wpół przytomny od ciągłego strachu, nie wierzył mu i poleciał zaraz po raz wtóry do Dobrego Mikoły jeszcze raz pytać.” Ogniem i mieczem
Ślepa chciwości! bezrozumny gniewie: W piątym kręgu widzieliśmy karę gniewu pochodzącego z niepowściągliwości: tu mowa jest o tych, którzy przez ślepą namiętność z rozmysłu dopuścili się gwałtu. „bezrozumny gniewie!” Boska Komedia
ślepa mapa: mapa konturowa, specjalnie przygotowana do ćwiczeń i sprawdzianów, zawiera tylko kontury lądów i wód, a zadaniem ucznia jest wskazać dokładne położenie miast, szczytów górskich itp. lub też rozpoznać poszczególne państwa po kształcie ich granic. „— Żeby nie było ślepej mapy.” Król Maciuś Pierwszy
ślepe skały: skały, których nie widać. „Żagle wiatrom, na ślepe skały powpadali:” Treny
śleper z niem.: Schlepper: robotnik w kopalni podwożący węgiel lub rudę pod windę. „Umarł tutaj przed kilkoma tygodniami mały chłopczyk, syn jednego biednego ślepra.” Ludzie bezdomni
ślepić gw.: tu: oślepiać. „Ślepi w szkła zbrojne oczy bystrowidza” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
ślepki: oczy. „A jeśli ów pośpiech nie pójdzie po sercu pannie, jeśli się nań skrzywi, to jej przecie można powiedzieć: „Mościa panno, rok bym w zaloty jeździł i w ślepki ci patrzył, alem żołnierz, a tam trąby na wojnę grają!"” Potop
ślepy Grek: tu: Homer. „Mieszkamy razem» rzekł wódz «z ślepym Grekiem,” Boska Komedia
ślepy strumień: ten sam, jaki przez poetów wychodzących z piekła, słyszanym był tylko, ale nie widzianym. „Uszliście ślepym korytem strumienia?” Boska Komedia
ślepy synalek Wenery: Kupidyn, Amor; bożek miłości. „Jej synalkowi, co tak celnie strzelał” Romeo i Julia
Ślepym bełtem: okrągłą kulą, a nie ostrą strzałą; dowcip zagadki polega na jej dwuznacznym rozwiązaniu: na pierwszy rzut oka chodzi tu o zadek, naprawdę o broń palną. „Ślepym bełtem w nie strzelają,” Fraszki
ślimak: hebr. חֹמֶט ( chomet ): rodzaj jaszczurki . Według Rasziego: ślimak. W innych przekładach: jaszczurka piaskowa, skolopendra.
ślipie gw.: oczy. „— Jak skończę, dom ci fajkę i się nią pocieszysz, a przynomni baby ślipie nie będą boleli, że styrczę na widoku.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
ślipki ci sie mruzom gw.: ślipki (oczki) ci się mrużą. „ślipki ci sie mruzom.” Wesele
śliz: ryba z rodziny przylgowatych, w Polsce żyjąca głównie w rzekach górskich. „Miotał się jak śliz na błotnistym dnie strumienia wychowany, gdy go zanurzyć w wodzie morskiej...” Siłaczka
śliznąc: ślizgając; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Śliznąc się tylko smugiem promienistym,” Boska Komedia
Śliznął się grzbietem do drugiego kręgu: Przypomnijmy, że poeci znalazłszy most złamany, który ich do szóstego Tłumoka, czyli jamy wąskiej miał przeprowadzić, zeszli w dół z tamy na upewnienie szatanów, że dalej most cały znajdą. Pochyłością tej tamy oddzielającej oddział piąty od szóstego i w głąb tegoż oddziału spuszcza się Wergiliusz z poetą; bo tam szatani już ich nie dościgną, którym nie wolno przekroczyć przeznaczonych miejsc dla ich straży. Dla obłudników stosowne zabarwienie, kaplice zewnątrz jak złoto lśniące, wewnątrz ołowiane. „Śliznął się grzbietem do drugiego kręgu;” Boska Komedia
słoboda: nowo powstała osada, której mieszkańcy początkowo byli zwolnieni od wszelkich opłat i zobowiązań feudalnych. + 1 inne znaczenie „Rzecz dziwna i trudna dziś do zrozumienia, że tak cała szlachta w okolicach Czehryna, jak i pomniejsi właściciele słobód, dzierżawcy ekonomii, ba!” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →
słód: skiełkowane i wysuszone ziarna zbóż, jeden z surowców do produkcji piwa. „— Nie szpylmany my już ni goliardowie, jeno waszej miłości dworzanie — odpowiedział jeden z nich, zaglądając w tymże czasie do dużej konwi, od której z daleka bił zapach słodu i chmielu.” Krzyżacy
słodki owoc: To jest: prawdziwe i rzeczywiste szczęście. „«Ten słodki owoc, za którym wciąż ludzie” Boska Komedia
Słodkie skąd gorzkie wyradza nasienie: Dlaczego z hojnego ojca rodzi się skąpy. „Słodkie skąd gorzkie wyradza nasienie?»” Boska Komedia
słomka: ptak siewkowaty z podrzędu kuligów, z rodziny bekasów. „Znacznie później Marcinek dowiedział się, że maszynka służyła do wabienia słomek i że głuszców od wieku w tamtejszych lasach nie było.” Syzyfowe prace
Słońce padało mi na prawe ramię: Zachodzące słońce na górze czyśćcowej w tej chwili świeciło poecie po jego prawej stronie; w tej więc chwili szedł poeta zachodnią stroną góry ku południowi. „Słońce padało mi na prawe ramię,” Boska Komedia
Słońce padło: słońce zaszło; zapadło za horyzont. „Słońce już padło, ciemna noc nadchodzi,” Pieśni
słońce promiennym włosem po Wodniku brodzi: Słońce w trzeciej kwadrze miesiąca stycznia wstępuje w znak Wodnika i tak stoi przez pierwsze dwie kwadry miesiąca lutego. Czas, o którym tu mowa, przypada na środek lutego, kiedy noc, doliczywszy do niej wieczór i zmrok poranny, trwa około dwunastu godzin. W tym czasie słońce we Włoszech już tak świeci i grzeje, że śniegi do rzadkości należą. Całe to porównanie wieśniaka, który widząc ubielone śniegiem pastwiska, a nie mając w zapasie karmy, drży o los swojej trzody i załamuje dłonie, zaleca się szczególną prawdą i stosownością jego użycia do obecnego położenia poety, gdy nawykły widzieć zawsze wypogodzone czoło swojego mistrza, widzi je zachmurzonym. „Promiennym włosem po Wodniku brodzi” Boska Komedia
Słońce w pół drogi zżółkniały: Tu poeta wyobraża sobie na kuli ziemskiej cztery główne punkty, których południk równie daleko każdy od siebie jest odległym, to jest: Jeruzalem, Ebro, górę czyśćcową i Ganges. Odległość jednego południka od drugiego nie przechodzi 19 stopni geograficznych: a zatem Jeruzalem i góra czyśćcowa leżą od siebie o 180 stopni, czyli o całą połowę obwodu kuli ziemskiej; więc Jeruzalem i góra czyśćcowa z sobą są przeciwległe. Dalsze ich punkty pograniczne, jakimi stykają się z sobą, mają wspólny widnokrąg, a słońce, w chwili kiedy idąc na zachód, dotyka ich wspólnego pogranicza, dla Jeruzalem zachodzi, a przeciwnie postępując na wschód, wschodzi dla góry czyśćcowej. Dwa drugie punkty, Ganges i Ebro, leżą pod pierwszymi odległe od siebie o 180 stopni, od Jeruzalem zaś i góry czyśćcowej o 90 stopni, które słońce w przeciągu sześciu godzin przebiega. Tak więc słońce, kiedy względem południka Jeruzalem stoi bliżej zachodniego widnokręgu, względem południka góry czyśćcowej posuwa się na wschód. Wtedy znika barwa biała i różowa jutrzenki, które zastępuje barwa żółta jako poprzedzająca wschód słońca. Lecz nad Gangesem położonym o 90 stopni ku wschodowi, słońce o sześć godzin pierwej już zaszło: tam jest teraz noc zupełna. Noc bowiem na początku wiosny przyprowadza z sobą konstelację Wagę, w którą wstępując słońce na początku jesieni, o sześć godzin później wschodzi. W tym czasie gwiazda Waga wymyka się z rąk nocy, ponieważ w dzień razem ze słońcem stoi na niebie. „Słońce w pół drogi do swojego kresu,” Boska Komedia
Słoneczna strzała Koziorożca strąca: Konstelacja zwana Koziorożec, odległą jest od konstelacji Barana w stronie zachodniej o 19 stopni, a w chwili kiedy słońce wchodzi w znak tej ostatniej, Koziorożec stoi na samej wysokości południka. „Ze środka nieba Koziorożca strąca.” Boska Komedia
słoneczny bóg mit. gr.: Helios. „Pasące się na chwałę słonecznemu bogu.” Odyseja
słoni: dziś popr.: słoniowy. „Co tu złota, bursztynu, srebra, słoniej kości!” Odyseja
słoniące: osłaniające. „Niewielki murek, okalający studnię od góry, wysokie drzewa, słoniące ją cieniem, chłód, jaki tu panuje, wszystko razem pociąga i przejmuje drżeniem.” Cierpienia młodego Wertera
słonić: osłaniać, chronić. „chcę się teraz słonić” Makbet
słonie wodne: Afryka posiada dużo niezbadanych tajemnic. Pogłoski o słoniach wodnych obijały się od dawna o uszy podróżników, ale nie chciano im wierzyć. W ostatnich czasach Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu wysłało pana Le Petit, który zobaczył słonie wodne w Kongo nad brzegiem jeziora Leopolda. Donosi o tym niemieckie pismo »Kosmos« nr 6 [istnienia tego ciekawego gatunku nie potwierdza współczesna nauka; red. W.L.]. „— Tak, panie, Kali widzieć, to są słonie wodne — odpowiedział spokojnie młody Murzyn.” W pustyni i w puszczy
Słonim, Podhajce, Berdyczów, Łomazy: miejscowości, w których stoczono bitwy lub potyczki w czasie konfederacji barskiej. „Berdyczowem, Łomazami” Zemsta
Słonimski, Antoni 1895–1976: poeta, satyryk, felietonista i krytyk teatralny. Współtworzył kabaret literacki Pikador i grupę poetycką Skamander. W międzywojniu współpracował z „Wiadomościami Literackimi". Wiele kabaretów (m.in. kabarety Czarny Kot, Qui Pro Quo, Cyrulik Warszawski) korzystało z jego tekstów satyrycznych; bliski znajomy i współpracownik Tuwima (razem pisali nasycone purnonsensem książki zebrane potem w tomie W oparach absurdu , 1958). W czasie II wojny światowej na emigracji w Paryżu i w Londynie, po wojnie wrócił do kraju, działał w Związku Literatów Polskich i w opozycji. „A Słonimskiego bił w cukierni” Kwiaty polskie wszystkie 2 wystąpienia →
słowa nauczyciela ludzkości: por. Mt 18:3. „I rzekł: Za prawdę powiadam wam; jeśli się nie nawrócicie, i nie staniecie się jako małe dziatki, nie wnidziecie do Królestwa niebieskiego". „…zystko w pełni istnienia nietknięte i nie zepsute, a wówczas powtarzam sobie zawsze, raz po razu złote słowa nauczyciela ludzkości: — Bądźcie, jako jedno z tych maluczkich!…” Cierpienia młodego Wertera
Słowa te: oddziałały głęboko na Wertera, ponieważ odpowiadały jego zamysłom samobójczym. „Słowa te zwaliły się brzemieniem na nieszczęsnego Wertera.” Cierpienia młodego Wertera
Słowa, słowa, słowa: jedna z najsłynniejszych kwestii Hamleta, który czując się wezwany do czynu przez ducha swego ojca, jednocześnie nie znajduje w sobie sił i determinacji, aby przystąpić do działania; w związku z tym wszelkie rozważania i literackie dywagacje wydają mu się jałowe. Tradycja komentatorska wiąże tę kwestię w sztuce Shakespeare'a z wydawanym w l. 1580–1595 zbiorem esejów Michaela de Montaigne Próby , których pierwsze tłumaczenie na angielski (Johna Florio) ukazało się w 1603 r. „Słowa, słowa, słowa.” Hamlet
Słowa, słowa, słowa, słowa: cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare'a. „Słowa, słowa, słowa, słowa.” Wesele
Słowacki, Juliusz 1809–1849: polski poeta romantyczny, dramaturg i epistolograf. „Masywny, byczy łeb, strzyżony krótko, wyłaził ze śnieżnego, wykładanego à la Słowacki kołnierzyka i poważnie podawał się ku ołtarzowi.” Pożegnanie z Marią
słowem, wszyscy byli to klerycy: Klerykami w wiekach średnich w ogólności nabywano literatów, ludzi uczonych, sekretarzy i kanclerzy na dworach panujących książąt. Francuzi przez ten wyraz clerc to samo rozumieli. „Wiedz: słowem, wszyscy byli to klerycy,” Boska Komedia
słowić daw.: wyrażać słowami. „Ciosami coraz mocniejszymi wyczyniało ze srogich dźwięków, z martwego głosu przerażające miamlanie, słowienie tej nazwy, która mocniejsza jest nad dzień i noc, nad przestrzeń niedościgłą myślami ludzkimi, nad słońce, księżyc i gwiazdy...” Popioły
słowiech starop. forma: dziś: słowach. „Wagi w słowiech, ale me wszytki proroctwa” Odprawa posłów greckich
słowieńska forma starop.: słowiańska. „Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska,” Treny

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.